Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сұңқылдақ аққу

2021-07-24T18:52:59Z

Tarih: +audio #WPWP #WPWPTR

{{мағына|Аққу (айрық)}}
{{Taxobox
| name = Whooper Swan
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =<ref>{{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=141438|title=Cygnus cygnus|downloaded=9 мамыр 2006}} Database entry includes justification for why this species is of least concern</ref>
| image = Singschwan.jpg
| image_width = 250px
| image2 = Whooper Swan (Cygnus cygnus) (W CYGNUS CYGNUS R1 C6).ogg
| range_map = Cygnus-cygnus.png
| range_map_caption = <br/>{{legend0|#F6FF00|Жазда|border=solid 1px black}} {{legend0|#1DA313|Жыл бойы|border=solid 1px black}} {{legend0|#2300FF|Қыста|border=solid 1px black}}
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Қазтәрізділер]]
| familia = [[Үйрек]]
| genus = ''[[Аққулар]]''
| species = '''''C. cygnus'''''
| binomial = ''Cygnus cygnus''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
}}
'''Сұңқылдақ аққу''' ({{lang-la|Cygnus cygnus}}) - [[Қазақстан]]да кең тараған болатын, қазір республиканың Солтүстік, Орталық және Оңтүстік-Шығыс аудандарының 5-6 жерінде көлемді ұяларын жасыруға болатын қалың қамыс - қоғалы ірі көлдерді мекендейді.

Кіші аққудан ірірек келеді: ұзындығы 140-160 см, қанатжайымы - 205-235 см, ал салмағы 8-15 кг болады.

[[Каспий]] маңында қыстауға қалған бұл аққудың ең көбі 1983 жылы 400 -дей болған, одан бері саны едәуір кеміді. Оның себебі: ұялауға қолайлы орынды жиі ауыстыруға мәжбүр болуы. Аққудың бұл түрін Линнеус (Linnaeus) 1758 жылы ашты.

Саны кеміп бара жатқан түр. Адам қызметінің әсеріне шыдай алмайды. Қазақстанда кең тараған болатын, кәзір республиканың Солтүстік, Орталық және Оңтүстік-Шығыс аудандарының 5-6 жерінде көлемді ұяларын жасыруға болатын қалың қамыс - қоғалы ірі көлдерді мекендейді. Каспий маңында қыстауға қалған бұл аққудың ең көбі 1983 жылы 400 -дей болған, одан бері саны едәуір кеміді. Оның себебі: ұялауға қолайлы орынды жиі ауыстыруға мәжбүр болуы.

<gallery>
Сурет:whooper1.jpg
Сурет:whoopers_kilfenora2.jpg
Сурет:Whooper Swan.jpg
Сурет:Сұңқылдақ аққу.tif
Cygnus cygnus MHNT.ZOO.2010.11.12.1.jpg |Museum specimen - Iceland
</gallery>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Аққулар]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
[[Санат:Қазақстан құстары]]

{{Biosci-stub}}

Қасқалдақ

2021-07-24T16:24:14Z

Tarih: +audio #WPWP #WPWPTR

{{Taxobox
| name = Қасқалдақ
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =<ref name="IUCN">{{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=49004|title=Fulica atra|downloaded=10 мамыр 2006}} Database entry includes justification for why this species is of least concern.</ref>
| image = Eurasian Coot.jpg
| image_caption = Тасмания
| image2 =EurasianCoot.ogg
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Тырнатәрізділер]]
| familia = [[Rallidae]]
| genus = ''[[Fulica]]''
| species = '''''F. atra'''''
| binomial = ''Fulica atra''
| binomial_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758
| range_map = Fulica_atra_distribution.png
| range_map_caption = {{legend|#ce6256|Ұялайтын}}{{legend|#e58e7b|Жыл бойы}}{{legend|#f2c1ad|Қыста}}
| synonyms =
* ''Fulica prior'' <small>De Vis, 1888</small><ref>Condon, H. T. (1975) ''Checklist of the Birds of Australia: Non-Passerines'' Royal Australasian Ornithologists Union, '''57''':311</ref>
}}
'''Қасқалдақ''' ({{lang-la|Fulica atra}})<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> — [[тырнатәрізділер]] отрядының [[сутартар]]лар [[тұқымдас]]ына жататын [[құс]].

== Биологиялық сипаты ==
[[Сурет:2006-06-05 blaesshuhn.jpg|thumb|left|150px]]
* Дене тұрқы 40 см-дей.
* Басқа [[құстар]]дан ерекшелігі - маңдайында ақ тері қатпары болады (аталуы осыдан).
* Аяғы қысқа, башайларында [[жапырақ]] тәрізді тері қатпарлары бар.
* [[Қанат]]тары қысқа (19-23 см), ұшқанда [[су]]ды қанаттарымен сабалап ауыр көтеріледі, ұзаққа ұша алмайды. Жақсы жүзеді, [[құрлық]]қа көп шықпайды, өте сирек сүңгиді.
* Ересек құстардың бас, мойын және құйрықасты қауырсындарының түсі қара, арқасы жылтыр қара [[сұр]], бауыры жылтыр сұр.
* [[Мекиен]]інің салмағы 500-700 г, қоразы ірілеу, 600-900 г-дай болады.
* Қауырсыны, мамығы сұр, қара, тек маңдайы ақ, сондықтан «қасқа», «қасқалдақ» деп аталған.<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы 6 том 535 бет, Бас редактор М.Қ.Қаратаев, Алматы 1975</ref>

== Қоректенуі ==
[[Сурет:Fulica atra feeding chick.jpg|thumb|left|200px|Балапанын тамақтандыруы]]
Қорегі - әр түрлі [[омыртқасыздар]] (су [[жәндіктер]]і мен олардың [[дернәсіл]]дері, [[моллюскілер]]) мен су [[өсімдіктер]]інің жапырақтары, жасыл сабақтары, [[тұқым]]дары, кейде майда [[шабақ]]тарды да ұстайды.

== Тршілік жағдайы мен көбеюуі ==
[[Сурет:Fulica atra on nest.jpg|thumb|left|200px|Таяз суға салынған ұясы]]
Қасқалдақ - [[жыл]] құсы. [[Наурыз]]да ұшып келеді. [[Ұя]]сын жағасы [[батпақ]]ты, [[қамыс]] пен [[өлеңшөп]] өскен шағын [[көл]]дер мен олардың [[жайылым]]дарына, қалың жықпылдар арасына салады. Жасыл сарғыш түсті дағы бар ақшыл түсті 5-12 (көбінесе 7-9) [[жұмыртқа]]ны мекиені мен қоразы бірге 2-3 [[апта]] шайқайды. Жұмыртқадан қара [[мамық]]ты [[балапан]] шығады.

[[File:Fulica atra MHNT.ZOO.2010.11.67.11.jpg|thumb| ''Fulica atra'']]
== Таралу аймағы мен өрісі ==
Европа, Азия, Солтүстік Африка, Австралияда, Сібір мен Қиыр шығыстың оңтүстігінде, Орта Азияда таралған. [[Қазақстан]]да сусыз [[шөл]]дерден басқа [[аймақ]]тарда жаппай кездеседі. [[Қыс]]қа қарай [[Каспий]], [[Жерорта теңізі|Жерорта]] теңіздері, Алдыңғы жане [[Оңтүстік Азия]], [[Солтүстік Африка]]ға ұшып кетеді.

[[Ет]]і дәмді, [[күз]]ге қарай семіреді. Қасқалдақтың саны өте көп болғандықтан, олар әуесқойлық және кәсіптік жолмен ауланатын құстардың қатарына жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Сутартарлар]]
[[Санат:Қазақстан фаунасы]]

МакДиармид Алан

2020-08-14T19:32:11Z

Tarih: +image #WPWPTR #WPWP

[[File:Alan MacDiarmid 2005.017.004e crop.tif|thumb|210px|right|МакДиармид Алан (2005)]]
'''МакДиармид Алан Г.''' (MacDiarmid, Alan G.; [[1927 жыл]]ы 14 сәуір, Жаңа Зеландия, [[Мастерсон]]да дүниеге келген), американдық химик. <ref> Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)</ref>.
[[Мадисондағы Висконсина университеті]]нде (1951ж.) және [[Кембридж университеті]]нде (1955ж.) химия бойынша философия ғылымдарының докторы ғылыми атағын алған. Сонан соң Пенсилвани университетінде сабақ беріп, [[1988 жыл]]ы сонда [[химия профессоры]] болады.

А. Дж. Хигер мен [[Хидеки Сирак]]пен бірге кейбір пластикті химиялық түрлендіруге болатынын, метал сияқты электр өткізетінін көрсетіп берген. Бұндай жаңалық ғалымдардың басқа да полимерді ашуына септігін тигізіп, молекулалы электроника саласын дамытуына үлесін тигізді.

[[2000 жыл]]ы МакДиармид Хигер мен Сиракпен бірге химия бойыншы [[Нобель сыйлығына]] ие болды.
==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат: 1927 жылы туғандар]]
[[Санат: 2007 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Кембридж университеті түлектері]]
[[Санат:Жаңа Зеландия химиктері]]
[[Санат:14 сәуірде туғандар]]

Бахче

2020-07-16T08:23:26Z

Tarih: +image #WPWPTR #WPWP

[[Image: Bahçe istasyon.jpg|thumb|300px|right| Bahçe railway station ]]
'''Бахче''' – [[Түркия]]дағы [[Османие илі]]ндегі қала және аудан <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%87%D0%B5</ref>.

Халық саны 12 841 адам (2009 жылғы халық санағының қорытындысы). Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 650 метр. [[Түркия]]ның тарихи қалаларының бірі. Ежелгі заманнан бері адамдар осы жерді мекен еткен. Көптеген ежелгі мемлекеттердің құрамында болған. [[XVI ғасыр]]да [[Осман империясы]]ның құрамына кірген.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Түркия қалалары]]

Муш (қала)

2020-07-15T12:36:19Z

Tarih: +image #WPWPTR #WPWP

{{мағына|Муш}}
[[Image: Mush 1213.jpg|thumb|300px|right| General view, Muş ]]
'''Муш''' ({{lang-tr|Muş}}) — [[Түркия]]ның қаласы, өзімен аттас [[Муш (ил)|Муш илінің]]<ref>Бұл жерде «ил» деген «ел» емес. [[Түркияның әкімшілік бөлінуі]]‎</ref> астанасы.<ref>[[:ru:Муш (город)]]{{ref-ru}}</ref>

== Түсініктемелер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mus.bel.tr/ Қаланың ресми торабы, сайты]

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Түркия қалалары]]

Бабаэски

2020-07-13T16:08:38Z

Tarih: +image #WPWPTR #WPWP

[[Image: Babaeski 2013 (1).JPG|thumb|300px|right| Babaeski ]]
'''Бабаэски''' – [[Түркия]]дағы [[Кыркларели илі]]ндегі қала және аудан
<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%8D%D1%81%D0%BA%D0%B8</ref>.

Қала Шығыс Фракия үстіртінің орталығында, Кырыкларели илінен 25 км қашықтықта орналасқан. Қала аумағында [[Осман империясы]]ның әскері мен болгар әскерлерінің шайқасы кезінде болгарлар жеңіліске ұшырайды. Бірінші Дүниежүзілік соғыста [[Осман түріктері]] жеңіліс тапқаннан кейін қала грек әскерінің қолына өтіп, [[1920 жыл]]ғы Севрск бейбіт келісіміне сәйкес қала және бүкіл [[Шығыс Фракия]] аумағы Грекияға беріледі. [[1923 жыл]]ы Лозан келісіміне сәйкес қала [[Түркия Республикасы]]ның құзырына өтеді. Қаланың грек тұрғындары Грекияға қоныс аударуға мәжбүр болды. Қалада [[1467 жыл]]ы салынған ескі мешіт, [[1555 жыл]]ы Синан сәулеткерінің салған [[Джедид Әли Паша мешіті]], [[1633 жыл]]ы салынған Бабаэски көпірі, ескі хамам, [[1914 жыл]]ы салынған Ататүрік атындағы орта мектеп бар.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Түркия қалалары]]

Карабүк

2020-07-13T06:14:02Z

Tarih:

[[Image: Karabük1.jpg|thumb|300px|right| Karabük ]]
'''Карабүк''' (қала) – [[Түркия]]дағы [[Карабүк илі]]нің әкімшілік орталығы<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%8E%D0%BA</ref>.

[[Анкара]]дан 200 км оңтүстікте және [[Зонгулдак қаласы]]нан 115 км оңтүстік-шығысында орналасқан қала. Карабүкте Түркияның ең ірі болат өндіретін «Karademir» өнеркәсібі орналасқан. Түркия республика болып жарияланғаннан кейін Карабүк кішкентай ауылды аймақ болып, теміржол станциясы ретінде маңызға ие болған. Бай кен орындары табылғаннан кейін қала тез дамып, [[1939 жыл]]ы Түркиядағы ең бірінші металлургиялық зауыт салынады. [[1953 жыл]]ы қала аудан мәртебесін иеленіп, [[1995 жыл]]ы илдің әкімшілік орталығы болады.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Түркия қалалары]]

Искендерун

2020-07-12T15:40:18Z

Tarih: +image #WPWPTR #WPWP

[[Image: İskenderun.jpg|thumb|300px|right| İskenderun]]
'''Искендерун''' (қала) – [[Түркия]]ның оңтүстігіндегі, [[Хатай илі]]ндегі қала және аудан<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%BD</ref>.

Халық саны 305 мың адам ([[2008 жыл]]). Хатай иліндегі ең ірі қала. [[Жерорта теңізі]]нің [[Искендерун шығанағы]]ның жағалауындағы ірі порт. Қара металлургия өндірісі дамыған. [[ХVI ғасыр]]да [[Осман империясы]]ның құрамына кіреді. Бірінші дүниежүзілік соғыс бітіп, Сан-Ремода өткен конференциядан кейін қала аумағы [[Франция]]ның қарамағына өтеді. [[1921 жыл]]ғы 20 қазанда Франк-түрік келісімшартына сәйкес Александретта санджагы француз мандаты ішінде арнайы автономды әкімшілік аймақ болады. Қалада араб және армяндардан басқа, түрік тұрғындарының саны басым болған. [[1938 жыл]]ы 7 қыркүйекте [[Сирия]]ның солтүстік-батысында Александретта санджагының аймағында [[Хатай мемлекеті]] құрылып, [[1939 жыл]]ы 29 маусымда Түркия тарапынан аннексияланады.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Түркия қалалары]]

Антакия

2020-07-12T14:47:33Z

Tarih: +image #WPWPTR #WPWP

[[Image: Antakya - 2011-04-10.jpg|thumb|300px|right| Antakya ]]
'''Антакия''' (қала) ({{lang-tr|Antakya}}) – [[Түркия]]ның оңтүстігіндегі қала және аудан. Хатайилінің әкімшілік орталығы.

Эль-Аси (Оронт) өзенінің жағасындағы, халық саны 145 мың адамды (2000 жыл) құрайтын көне қала. Ежелде Селеквид империясының саяси және мәдени орталығы мен астанасы болып, Антиохия-на-Оронте атауымен аталған. 1098-1268 жылдар аралығында Кресшілерқұрған Антиохия княздігінің астанасы болған.

Антиохия княздігі құлдырағаннан кейін, қаланы 1516 жылы түріктер жаулап алады. Антакияда орналасқан археологиялық музейде көлемі жағынанәлем бойынша екінші орынды иеленетін антикалық мозаиканың коллекциясы бар.<ref>[[:ru:Антакья]]{{ref-ru}}</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Түркия қалалары]]

Бандырма

2020-07-09T12:07:52Z

Tarih: +image #WPWPTR #WPWP

[[Image: Bandırma Haydarçavuş camii - panoramio.jpg|thumb|300px|right| Bandırma]]

'''Бандырма''' (қала) – [[Түркия]]дағы [[Балыкесир илі]]нде орналасқан қала және аудан. <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0</ref>.

Халық саны 111 494 мың адам ([[2008 жыл]]ғы халық санағы қорытындысы). Ежелде бұл қала аумағында грек Панаромосы орналасқан. ХІІІ ғасырда кресшілер Анадолыға жорықтары үшін база ретінде қолданды. [[ХІV ғасыр]]да [[Паноромос]]ты түріктер жаулап алып, қалаға Бандырма атауын береді. [[1918 жыл]]ы Бандырмада [[Бірінші Ұлы Отан соғысы]]ның соңғы оғы атылған, осыған орай қалада монумент орнатылған.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Түркия қалалары]]