Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы

2015-09-24T16:41:46Z

ShymNIS Zhandos:

{{Infobox Biography
|subject_name = Мұхамедқанапия Баһрамұлы Шақшақов
| image_name =
| image_size = 200px
| image_caption =Сегіз Сері
| date_of_birth = [[1818]]
| place_of_birth =
| date_of_death = [[1854]]
| place_of_death =
| occupation = [[СӨЗГЕР]]
| spouse = [[Ырысбике]]}}
'''Сегіз сері''' ([[1818]]-[[1854]]) - шын аты — Мұхамедқанапия Баһрамұлы Шақшақов.

==Өмірбаяны==

Арғы атасы [[Қожаберген]] — әрі [[ақын]], әрі [[әнші]], әрі [[батыр]] кісі екен. [[Қалмақ]]тармен шайқаста қол бастап, көзге түскен. "[[Ақтабан шұбырынды]]" заманының ұлы ескерткіші — "[[Елім-ай]]" [[дастан]]ы мен әннің иесі. Өз әкесі Баһрам батырлығына қоса білімді, діндар адам болған.
Баласын жастайынан ''мұсылманша'' өзі оқытып, [[мылтық]] атуға, [[садақ]] тартуға, [[найза]] шаншуға, [[қылыш]] шабуға, [[ат]] өнеріне, балуандықтың айла-тәсілдеріне баулыған. Кейін талапты жігіт қамшы өруден бастап, [[киіз үй]]дің шаңырақ, керегесін, аттың ер-тұрманын, өмілдірік-тартпасын, жүгеніне дейін өзі жасайтын шеберге айналған.
"'''Сегіз'''" деп ат қойған — '''жеңгелері'''. Себебі, ағаларына ілесіп аңға барып жүргенде сегіз жастағы Мұхамедқанапия оқтап берген мылтықпен қашқан киікті атып түсіріпті. Он үш жасынан [[домбыра]] тартып [[ән]] айтатыны, есейе келе [[бүркіт]], қаршыға баптап, жүйрік ат ұстайтыны байқалған соң "'''сері'''" деген ат қосылған.
Сегіз он жеті жасында қазіргі [[Қостанай облысы]]ның "Құсмұрын" деген жерін қоныс етіп отырған аға сұлтан [[Шыңғыс Уәлиханов]]тың ауылына қыдырып келеді. Серінің жан-жақты өнерін тамашалаған Шыңғыс дүниеге жаңа келген сәбиіне соған ұқсап өсер ме екен деген тілеумен Мүхамедқанапия деп азан шақыртып ат қояды. Шоқанның [[шілдехана]] тойын арнайы шақырылған Сегіз сері бастады деген дерек бар.
[[Омбы]]дағы [[орыс]] әкімдері оны қазақтың ру басыларымен, беделді билерімен келісім сөз жүргізу саясатына пайдаланғысы келген.
{{Start citation }}
Түпкі [[мақсат]]тары — халықтың ең шұрайлы жерлерін тартып алу екеніне ерте көзі жеткен Сегіз әуелі ауызекі наразылық білдіреді, қисыны келмеген соң атқа қонады.
{{End citation}}

==Соғыс кездері==
Айналасына [[жігіт]] жинап, отаршылардың мекен-жайына ойран салады, соғыс өнерін жетік білетін ол мұздай қаруланған әскерден де қорықпай жол торып, аңдып жүріп соғысады, талай рет [[жеңіс]]ке жетеді. Бірақ екі жақтың күші тең емес еді. [[Патша]] әкімдері оны ұстап қамауға, алыс [[Сібір]]ге айдауға, қарсыласса атып тастауға жарлық береді. Сегіз Нияз сері деген сенімді жолдасымен бірге [[Сырдария]] жаққа қоныс аударуға мәжбүр болады.
Той-думаны көп Сыр бойында жас жігіттің асыл қасиеттері жарқырап ашылған. Көпшілік жиналган жердің көркіне айналып, жақсы көрген қыздарға арнап, талай [[тамаша]] әндер шығарған. Ерлігімен көзге түсіп, [[Бұхара]], [[Хиуа]] жақтан қарумен келіп, бейбіт елдің мал-жанын тонайтын қарақшыларға қарсы жасақ ұйымдастырады, басқыншылардың талай рет бетін қайтарып, кек алған.

Алайда бұл жақта да көп тұрақтау қиын-тұғын, артында қуғын бар. Өзіне ерген жігіттерді бастап, ол Батыс Қазақстан жаққа жол тартады. Жайық өзені мен Нарын құмында бұл кезде патша, хан саясатының озбырлығына қарсы наразылық оты лаулап келе жатқан. Бүл ел Сегіздің нағашы жұрты болғандықтан ішке оңай сіңеді. [[Исатай]], [[Махамбет]] бастаған көтерілісшілерге
әскери кеңес береді.

Бұл жақта да тұрақтай алмай, [[Кавказ]]дағы елдерге өтеді, атақты [[Шәміл]] бастаған [[мұсылман]]дар көтерілісіне катысады. Соңынан [[Иран]], Ауғанстан жаққа кетеді. Ақырында төрт жылдан кейін [[Сыр]] бойына қайтып оралады.

Мұз жастанып, қар төсеніп, жорықта жүрген жылдарында өкпесіне суық тигізіп, Сегіз 36 жасында (1818 жылы туған) ауырып қайтыс болады. Нияз сері, Біржан сал, Жаяу Муса, Нүржан т. б. шәкірттері ол туралы арнау өлең шығарып, жоқтау жазған. Оның қайғылы махаббаты жайында шөкірттері "Мақпал-Сегіз" деген бірнеше дастанды жарыса жазып, елге таратқан.

Сегіз серіні бүгінгі ұрпақтары әлі күнге дейін жөнді тани алмай келеді. Шындыққа жүгінсек, ол — қазақ сал-серілерінің атасы!<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Шығармашылық өмірі==

Соғыс өмірі "[[Қашқын келбеті]]" деген дастанында өлеңмен баяндалған.
[[Ақмешіт]]ке келген соң [[Арқа]]дан [[Сыр]] бойына қатынап жүрген адамдар арқылы елдегі атақты болыс-билерге сөз салады. [[Омбы]] генерал-губернаторына беделі өтетін ага сұлтан, билердің көмегімен кешірім алып, [[Солтүстік]] [[Қазақстан]]дагы қазіргі [[Жамбыл ауданы]]на қарайтын [[Гүлтөбе]] — [[Маманай]] деген жердегі ата қонысына келеді. Көп ұзамай өзі қалаган [[Ырысбике]] деген қызға үйленіп, балалы-шағалы болған.

Серілік, салдық туын тігетіні де осы кез. Бозбала шағында [[Біржан сал]], [[Жаяу Муса]], Үкілі [[Ыбырай]], [[Нүржан Наушабаев]], [[Ыбырай Алтынсарин]] тағы басқалар Сегіз серіден әр түрлі өнер үйреніп, бата алған. Оның әндерін жалпақ елге жаюшылар да — солар. Көп шәкіртінің бірі [[Жаманқүл Дәндібайүлы]]; "'''Елу бес өнін Сегіздің өзім елге тараттым'''", "'''Қырық бес күйін Сегіздің тартып бердім әр жерде'''", "''Тарап кетті халыққа жүзден астам...'''" — деп жырлаған.
Соған Караганда Сегіздің біз білмейтін әндері көп, талайы бүрынғыша "халық әні" делініп немесе басқа сал-серілердің қанжығасында кеткен тәрізді. Ал күйлерін зерттеген ешкім жоқ. Оның "Ер Исатай", "Жорық", "Қашқын келбеті", "Өкініш", "Ақылсыз шаһзада", "Ақбүлақ" атты жыр-толгаулары, дастандары Ғылым академиясының қолжазба қорында жатыр. "Ер Тарғын", "Қыз Жібек", "Айман-Шолпан", "Қозы-Көрпеш — Баян сүлу", "Қамбар батыр" сияқты жыр-дастандардың Сегіз жырлаған нүсқаларын Жүсіпбек Шайхысламүлы Арқа жақты аралап жүріп, хатқа түсірген де, Қазанда өз атынан бастырған.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы
оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>

==Шығармашылығы==
*"Қашқын келбеті",
*"Ер Исатай",
*"Жорық",
*"Қашқын келбеті",
*"Өкініш",
*"Ақылсыз шаһзада",
*"Ақбүлақ",
*"Ер Тарғын",
*"Қыз Жібек",
*"Айман-Шолпан",
*"Қозы-Көрпеш — Баян сұлу",
*"Қамбар батыр"
==Шәкірттері==
*[[Нияз сері]],
*[[Біржан сал]],
*[[Жаяу Муса]],
*[[Нұржан]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:Сегіз Сері]]
[[Санат:1818 жылы туғандар]]
[[Санат:1854 жылы қайтыс болғандар]]

{{Bio-stub}}

Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы