Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Шірікбақай

2016-01-29T16:31:28Z

ShymNIS 9BSunkarJR11: Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} ...

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 

Шірікбақай - тұяқтың шіруі және аша терісінің болжырауы арқылы ерекшеленетін жұғымтал ауру.

== Тарихи деректер ==
Ауруды ұқа уақыт бойы некробактериозбен, яғни сарыппен шатастырып келеді. 1810 жылы Францияда Gohier аурудың ерекшеліктерін сипаттады, ал Beveridge 1941 жылы қоздырушысын бөліп алды. В.Пичугин Орта Азия аймағында бұл аурудың бар екендігін хабарлады. Грипашев Қостанайда шірікбақайдың қоздырушысын бөліп алды.

== Қоздырушысы ==
'''Қоздырушысы - Bacteroides nodosus''' - бактериодтар туыстастығына жататын грамтеріс микроб. Түрі таяқша тәрізді түзу немесе аздап йілген, көлемі ірі, қозғалмайды, спора мен қауашақ түзбейді. Екі ұшы аздап жуандаған, түрі гантелге ұқсайды. Бұл ірі таяқшаның айналасында көбінесе ұсақ грам теріс микробтар орналасады. Ауасы бағасыз жағдайда арнайы қоректік орталарда өседі. Сыртқы ортада төзімсіз. Жайылымда 2 аптадан артық сақталмайды.

== Індеттік ерекшеліктері ==
Шірікбақайға қой мен ешкінің барлық тұқымдары шалдығады. Әйтседе биязы жүнді қойлар қылшықты жүнділеріне қарағанда жиі ауырады. Жас төл уыздан алған иммунитеттің нәтижесінде жеңіл ауырады.
Инфекция қоздырушысының бастауы - ауырған қой мен ешкі. Олар іріңді өліетті экссудатпен микроб бөліп шығарады. Ауырып жазылған малдың зақымданған ұлпасында қоздырушы 3-4 жыл бойы сақталады. Мұндай мал әкелінген отарда індет байқалып, кейіннен тұрақтанып қалады.

== Өту мен симптомдары ==
Жасырын кезеңі 3-6 күн. Ауру негізінен созылмалы өтеді. Шірікбақайдың негізгі белгілері: қой мен ешкінің жүргенде ауырсынып, аяғын баса алмай, тұяқ ашасы домбығып, жүні түсіп, терісінің беті көшкінденіп, әртүрлі бозғылт дақтардың пайда бола бастауы. Бұл кезде өзгеше шірік иіс пайда болады. Зақымдану жеңіл-желпі болғанда тұяқтың кейбір жері, әдетте ішкі немесе өкше жағы, босаңсып, қобырайды. Ал зақымдану біршама болғанда тұяқ мүлдем сыдырылып, түсіп қалады. Ауырған мал ақсап, жүре алмай қалады да, жүдеп кетеді.
Көп жағдайда шірікбақайға сарып қабаттасып, аралас инфекция түрінде өтеді. Мұндай жағдайда ауру өте асқынып, дерт процесі тереңге кетеді. Астыңғы тарамыстар өліеттеніп, абсцессалар пайда болады. Микробтар мен оның улары қанға түсіп, өлітиюі мүмкін. Буаз саулықтар іш тастайды. Мұндай асқынған жағдайда отардағы малдың 40-70% ауырып, өлім көрсеткіші жоғары болады.

== Патологиялық-анатомиялық өзгерістер ==
Патологиялық-анатомиялық өзгерістер негізінен тұяқта және оның айналасындағы ұлпаларда кездеседі. Тұяқ сыдырылып түсіп қалады, ал түспеген жағдайда жұқарып, жұмсарады. Кейбір тұстары өліеттенеді. Тұяқты қопарып алғанда өліеттенген жердегі ұлпалардың түсі ақшыл-сарғыш келеді, жағымсыз шірік иіс шығады.

== Емі ==
Ауырған малды бөліп алып емдейді немесе сояды. Емдеу үшін зақымданған тұяқты тазалап, хирургиялық шаралар қолданады. ЖЫлы сумен сабындап жуып, өліетті бөлінділерден, жабысқан қыл-қыбырдан әбден тазалайды. Антисептикалық ерітінділермен сүртеді. Тұяқтың өсіп кеткен, өліеттенген, ірі кеулеген жерлерін мұқият жонып, жонылған және кесілген қалдықтарын өртеп жібереді.

== Дауалау және күресу шаралары ==
Аурудың алдын алу үшін малды дұрыс бағып-күтіп, азықтандыру керек. Қойды тек қана бұл аурудан сау шаруашылықтан алуға болады. Сырттан әкелінген қой мен ешкіні бір айлық карантинде ұстайды. Ауруға қарсы ең басты сақтық шара - ретті түрде малдың тұяғын қарап, өсіп кеткенін жонып, арасын тазалап отыру қажет.
Дауалық шара ретінде қойларды жылына екі рет аяқ ваннасынан өткізеді. Ванна үшін 10% формалин немесе 5% параформ пайдаланылады. Бұл мақсатта 5-10% тотыяйын, 10-20% цинк сульфаты ерітінділерін қолдануға болады.

== Дереккөз ==
<ref>Т.Сайдуллин. Індеттану және жануарлардың жұқпалы аурулары</ref>

[[Санат:Аурулар]]
[[Санат:Жұқпалы аурулар]]

Қойдың хламидиоздық іш тастауы

2016-01-29T16:02:44Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 

Қойдың хламадиоздық іш тастауы - қағанақ қабықтарының қабынуы, іш тастауы, төлдің шала жансар тууы арқылы ерекшеленетін жұқпалы ауру.

== Тарихи деректер ==
Ауру энзоотиялық іш тастау деген атпен 1936 жылы Англияда белгілі болып, іле шала басқа да Еуропа елдерінде тіркеле бастады. Кейіннен қой шаруашылығы дамыған барлық елдерде дерлік бар екені анықталды.

== Қозырушысы ==
'''Қоздырушысы - Chlamidia psittaci var.ovis''' - хламидиялар тобына жататын микроб. Барлық химидиялар бір-біріне морфологиялық және биологиялық қасиеттері жағынан ұқсас келеді. Олар бактериологиялық сүзгіден өтіп кетеді, торша ішінде тоғышарлық етеді және денешіктер түзеді. Қойдың хламиоздық іш тастауының қоздырушысында екі түрлі антигендік типтері кездеседі. Бірі қой мен сиырдың жыныс органдарын және ішегін зақымдайды, екіншісі бұл жануарларда энцефалит, полиартрит және конъюнктивит тудырады. Хламидиялармен лабороторияда 6-7 күндік тауық эмбрионы, ак тышқанды және теңіз тышқанын жұқтырады.

== Індеттік ерекшеліктері ==
Ауруға қойлар жасына және жынысына қарамай шалдығады, әтседе ұрғашы тұсақар басқаларынан тез ауырады және ауру ең алдымен қоздайтын қойлардың буаздық мерзімінің екінші жартысына ойысқан сәтінде жиі байқалады. Ауру қойдан ешкі мен сиырға да жұғуы мүмкін.
Инфекция қоздырушысының бастауы - ауырған және хламидия алып жүретін малдар. Хламидия алып жүру мерзімі өте ұзақ болады. Хламидиялар сүтпен, несеппен, нәжіспен, іш тастаған соң шаранаман және қынаптан аққан сорамен бөлінеді.

== Өтуі мен симптомдары ==
Жасырын кезеңі бірнеше айдан бір жылға дейін созылады, ал буаз қойда 30-60 күн мөлшерінде. Хламидиоздық іш тастаудың клиникалық көріністері жылына бір рет қана төлдеген маусымда байқалады.
Ауру екі түрде өтеді: симптомды және кәдімгідей. Симптомсыз байқалғанда қой дұрыс қоздайды. Бірақ, оның қағанағында және жыныс жолдарынан шыққан бөлінділерге хламидиялардан болады. Сондықтан, мұндай мал ұзақ уақыт бойы ауру таратады. Одан туған төл нашар жетіледі және хламидия алып жүреді. Аурудың кәдімгідей байқалуы деп буаз қойдың іш тастауы немесе әлжуаз, нашар қозы табуын айтады. Осындай қозы көп тұрмай өліп қалады. Іш тастаған малда аборт қайталанбайды, бірақ, келесі қоздағанда төлі нашар жансар болып туылуы мүмкін. Буаз салдық көбінесе тууына 2-3 апта немесе 2 ай қалғанда іш тастайды. Аурыған мал іш тастаудан 2-3 күн бұрын тынышсызданып, бір жатып, бір тұрады, жемшөп жеуі нашарлайды.

== Патологиялық-анатомиялық өзгерістер ==
Қойдың шуындағы кателидондары өліеттенеді. Плацентаның түсі қызыл-қоңыр, консистенциясы тығыз, бетінде сұрғылт қабыршақтар кездеседі. Тастанды төлдің бұлшық еттері мен тері асты шелі қанталап, домбығады, құрсақ және көкірек қуыстарында қан аралас транссудат болады. Жүрегі мен өкпесі қанталап, миына қан құйылады. Бас жағы, кіндік тұсы домбығады. Айыршық без, бауыр, көк бауыр және ьүйректерінде дистрофияға ұшырап, өліеттенген ошақтар болады.

== Емі ==
Емдеу үшін әр түрлі антибиотиктерді: тетрациклин, окситетрациклин, т.б., сульфаниламид препараттарын қолдану ұсынылған. Бірақ, олар негізінен қосалқы микробтарға әсер етеді және нәтижесі онша болмайды, қымбатқа түседі.

== Дауалау және күресу шаралары ==
Аурудың алдын алу ұшін қой отарларын мал басымен толтырғанда, отар мен отардың, ферма мен ферманың, шаруашылықтардың арасында малды бір жерден екінші жерге ауыстырғанда ветеринариялық-санитариялық талаптарды мұқият орындау қажет. Жаңадан әкелінген саулықтар мен қошқарлардың бір ай карантинде ұстап, хламидиоздық іш тастауға комплемент байланыстыру реакциясымен тексереді. Сау емес шаруашылықтан қошқар алуға болмайды. Қой іш тастаса, оын міндетті түрде хламидиозға тексеріп отыру қажет.

== Дереккөз ==
<ref>Т.Сайдуллин. Індеттану және жануарлардың жұқпалы аурулары</ref>

[[Санат:Аурулар]]
[[Санат:Жұқпалы аурулар]]

Африка обасы

2016-01-26T18:14:24Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 

Шошқаның африка обасы - токсикоз, дененің қызынуы, лимфоидтық ағзалардың өліеттеніп, әртүрлі ағзалардың қанталауы арқылы ерекшеленетін, жіті өтетін, үнемі дерлік өліммен аяқталатын аса жұғымтал ауру.

== Тарихи деректер ==
Шошқаның бұл ауруының клиникалық белгілерін алғаш рет Оңтүстік Африкада Хутчен (1903) сипаттады, ал Тейлор (1905) оны эксперименттік жолмен жұқтыруға болатындығын дәлелдеді. Мартгомери 1911-1921 жылдары жан-жақты зерттеулер жүргізіп, ауруды вирус қоздыратындығын, үй шошқасына жасырын вирус алып жүретін жабайы шошқадан жұғатындығын анықтады. Сондықтан, кейінгі уақытта ауру осы зерттеушісінің атымен атала бастады. 1957 жылға дейін бұл індет Африканың экватордан төмен орналасқан елдерде ғана байқалады. Кейіннен ауру басқа құрлықтарға да тарап, қазіргі уақытта Португалия, Испания, Орталық және Оңтүстік Американың шошқа шаруашылығы дамыған бірқатар елдерінде тұрақты орын алды.

== Қоздырушысы ==
'''Қоздырушысы - African swinefeverirus''' - құрамында ДНҚ бар '''Iridoviridae''' тұқымдастығына жататын вирус. Вирионды иксаэдр пішінді, торшаның цитоплазмасында орналасады. Репродукциясы макрофагтарда өтеді де, ең жоғарғы шоғырлануды эритроциттерде байқалады. Сыртқы ортада аса төзімді, шошқа қорасында 3, топырақта - 4, өлекседе - 2,5 ай сақталады, бұлшық етте, сүрленген шошқа етінде 6 айға дейін тіршілігін жоймайды.

== Індеттік ерекшеліктері ==
Африкалық обамен тек қана шошқа ауырады. Әсіресе, үй шошқасы және еуропалық жабайы қабан өте сезімтал, ал африкалық жабайы шошқалар біршама төзімді келеді де, ауру оларда жасырын симптомсыз өтіп, денесіндегі вирусты тек қана үй шошқасына биосынама қойып айқындауға болады.
Ауру қоздырушысының бастауы - ауру және ауырып жазылған шошқалар. Соңғылары 2 жыл одан артық уақыт вирус алып жүреді. Шошқаның денесінен вирус барлық секреттер мен экскреттер арқылы бөлінеді. Сыртқы ортадағы заттар: құрал-жабдықтар, көлік, жем, су, көң, топырақ, т.б. аурудың жұғу факторы болады. Вирус денеге негізінен алиментарлық жолмен, сонымен қатар, ауамен, зақымданған тері арқылы және денесінде вирус бар кене шаққанда жұғады. Ең қауіпті берілу факторына ауырған шошқаны сойғанда алынған өнімдер, тағам қалдықтары жатады. Адам және бұл ауруға бейім емес жануарлар, құстар, кемірушілер және жәндіктер вирустың механикалық тасымалдаушылары болуы мүмкін. Африка обасы кең тараған аймақтарда вирустың қорламасы және тасымалдаушысы 10-12 жыл шамасы өмір сүретін аргас кенелері болып табылады.

== Өтуі мен симптомдары ==
Жасырын кезеңі 2-22 күн. Аса жіті, жіті, жітіден төмен және созылмалы өтеді. Аса жіті өткенде, дененің ыстығы кенеттен 40,5-42,5°С-қа көтеріледі. Жануар ентігіп, жөтеледі, жемге қарамайды, шөлдейді. 1-2 күн өткенде ыстығы төмендейді. Артқы аяқтары салдана бастайды. Ыстығы басылғаннан соң 2-3 күн өткенде аурыған шошқа өледі.
Жіті өткенде дененің ыстығы үнемі жоғары болып, тек өлерден 2-3 сағат бұрын 37-35°С-қа төмендейді. Ауырған шошқаның танауы мен көзінен қоймалжың сора ағып, кейде танауынан қан кетеді. Өкпенің қабынған белгілері байқалады. Терісі, әсіресе, құлақта талпақ танауында, кеудесінде, төсінде, құрсақ тұсында, құйрығында көкшіл түске енеді. Аурудың соңғы кезеңінде бұл жерлері қанталайды. Өлерінен 1-2 күн бұрын кей жануарларда менингоэнцефалит белгілері байқалады. Буаз мегежіндер іш тастайды. Ауру 4-10 күнге созылып, өліеммен аяқталады. Жітіден төмен өткенде, 15-25 күнге созылады да, көбінесе өліммен тынады. Тірі қалған жануарларда ауру созылмалы түрге ауысады да, 2 айдан 1 жылға дейінгі уақыт аралығында бронхопневманияға тән белгілерімен әбден арықтап барып өледі.

== Патологиялық-анатомиялық өзгерістер ==
Өлексенің сіресуі тез арада басталады. Геморрогиялық диатез және лимфоидты ағзалардың зақымдану белгілері байқалады. Ауыздың, қынаптың, артқы тесік пен конъюнктиваның кілегейлі қабықтары көкшілденіп, қанталайды. Артқы тесік пен мұрыннан қан немесе қан аралас сұйық ағады. Теріде көптеген қанталаулар болады. Сөл түйіндері ұлғайып, қанталап, оларда ұйыған қан немесе гемотома кездеседі. Көкірек және құрсақ қуыстарында фибрин, кейде қан аралас серозды геморрагиялық экссудат болады. Көк бауыр қара қошқылданып, шектен тыс ұлғаяды, басқа ішкі ағзалар да ұлғайып, ісінеді, көптеген қанталаулар кездеседі. Өкпенің домбығуы байқалады. Тері астындағы шелдің, құрсақ қуысындағы ағзалардың, шажырқайдың қан тамырлары ұйымаған қанға толы болады. Бүйректер қанға толы, бауыр мен өттің қабы ұлғайған. Ағзаларда дистрофиялық және өліеттену құбылыстары байқалады.

== Дауалау және күресу шаралары ==
Африка обасынан жазылған шошқада ауруға қарсы әдетте айтарлықтай иммунитет қалыптаспайды. Ауруға қарсы қолданылатын сенімді вакцина жоқ. Тірі вакцина егілген жануарларда аурудың созылмалы өтіп, ұзақ уақыт вирус алып жүруге жағдай жасайды.

== Дереккөз ==
<ref>Т.Сайдулин. Індеттану және жануарлардың жұқпалы аурулары</ref>

[[Санат:Аурулар]]
[[Санат:Жұқпалы аурулар]]

Минералды заттардың және судың алмасуы

2016-01-09T09:39:44Z

ShymNIS 9BSunkarJR11:

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 

Барлық тiрi ағзаға тән белгi – зат алмасуы. Себебi, заттар алмасуынсыз тiршiлiктiң болуы мүмкiн емес. Сондықтан, заттар алмасуы дегенiмiз не екенiн айтпай тұрып, тiрi ағзаның тiрi емес заттардан қандай айырмашылығы бар? Осыған тоқталайық.
* Ең негiзгi бiрiншi айырмашыдығы тiрi ағзаның сапалық, сандық құрамы мен құрылымының өте күрделi болуы. Мысалы, кез-келген машинаны немесе тiрi емес затты жеке бөлшектерге даралауға болса, ең қарапайым тiрi ағзаны жеке бөлшектерге бөлсе ол тiршiлiк ету қасиетiн жояды. Бiр түрге жататын тiрi ағзаның әрқайсысының сапалық құрамы (әсiресе белоктар) әртүрлi болады.
* Екiншi айырмашылығы – тiрi ағзаның құрамындағы заттар өздiгiнен жаңарып отырады. Егер де аздаған уақыт аралығында тiрi ағзаның сыртқы белгiлерi өзгермегенмен сол уақыт аралығында оның құрамындағы көптеген заттар жаңарады. Мысалы, ағзадағы белоктың жартысы 80 күн аралығында жаңарса, 30 күнде ағзадағы судың бәрi жаңарады.
* Үшiншi айырмышылығы – тiрi ағза көбею қабiлеттiлiгi арқасында өзiне ұқсас жаңа ағза жаратады.

== Кальций мен фосфордың биологиялық ролi ==

* Са ерiмеген [[тұз]]дар Са3(РО4)2, Са±2, СаСО3, гидроксипатит Са10(РО4)6(ОН)2 түрiнде [[сүйек]]тi тканнiң органикалық емес фракциясының түзiлуiне қатысады.
* [[Бұлшық ет]] [[жасуша]]ларының саркоплазматикалық торында болатын Са бұлшық еттiң жиырылуы мен жазылуына қатысады.
* [[Фермент]]тердiң активаторы ретiнде қан ұюының көптеген сатыларына қатысады.
* Жүйке [[импульс]]iн өткiзуге қатысады.
* [[Мембрана]]лардың өткiзгiштiгiн азайтады.
* Ткандi коллоидтардың суды байланыстыру қабiлетi төмендейдi.
* Бiрқатар ферменттердi (актомиозин –АТФ-аза, амилаза) активтендiредi және ұйқы безiнiң трипсинi мен амилазасын тұрақтандырады.
* Организмнiң жалпы ерекшелiк емес резистенттiлiгiн жоғарлатады.
* Са биологиялық импульстi (гормондар), әр түрлi типтегi клеткаларға беруде сарапшы ретiнде қатысады. Са-дың клеткалық процестерге қатысуы оның цАМФ-пен және бiрқатар ферменттердiңактиваторы болып қызмет атқаратын ерекшелiк кальцийбайланыстырушы белоктармен өзара әсерiмен жанамаланған.

=== Фосфордың биологиялық ролi ===
[[Сурет:Phosphorus.svg|thumb|right|100px|]
* Р-ның негiзгi қызметi сүйек тканi мен тiстердiң бүтiндiлiгiн ұстап тұру мен өсуiне байланысты.
* Жоғары эргиялық қосылыстардың тѕзiлуiне қатысады (АТФ, креатин-фосфат).
* [[Көмiрсу]]лар алмасуының аралық өнiмдерiнiң фосфорилденуiне қатысады (глюкозо-6-фосфат).
* [[Фосфолипид]]тiң құрамына кiредi.
* [[Генетика]]лық маңызды қосылыстардың (ДНК,РНК) синтезiнде құрылыстық блок қызметiн атқарады.
* Фосфопротеиндердiң күрделi белоктарының құрамына кiредi (сүт казеинi).
* Клеткалардың және сұйықтықтардың фосфатты буферлi жүйесiнiң түзiлуiне қатысады.

=== Са мен Р-ға қажеттiлiк, оның толықтырылуы ===
Күн сайын Са-ды дене салмағының 10-15 мг/кг iшiп-жеу ұсынылады. Са-ға ең бай сүт, сыр, iрiмшiк, жеміс-жидектер. Ішекте тағаммен түскен Са-дың [[30]]%-ке жуығы сiңiрiледi. Өмiрiнiң алғашқы күндерiнде организм қабылдаған бүкiл Са-ды сiңiру төмендейдi, ал жүктiлiк және лактация уақытында артады. [[Асқазан]]ның қышқылды iшiндегiсi Са-дың [[көмiрқышқыл]] және фосфорлы-қышқылды тұздары диссоциацияланады және Са иондалған формада немесе ерiген хелаттармен комплексiнде iшекке түсiп, сiңiрiлуге ұшырайды. Тағамдық рационның көптеген компоненттерi және физиологиялық факторлар Са-дың сiңiрiлуiне әсер етедi. Са-дың сiңiрiлуiн Д витаминi, [[ақуыз]]дар, [[лактоза]], [[лизин]], [[аргинин]], [[лимон қышқылы]], [[соматотропин]] арттырады, ал [[тироксин]], [[кортизол]], [[фосфат]]тар, [[фитин қышқылы]] төмендетедi. Р-дың рационмен тәулiктiк пайдалану 3г құрайды. Р-дың негiзгi мөлшерi сүтпен, етпен және балықпен түседi. [[Ішек]]те тағаммен бiрге түскен Р-дың 70%-i сiңiрiледi. Р-дың сiңiрiлуi рационда Са, Мg, Al, Fe-дiң жоғары мөлшерiне байланысты төмендейдi. Na, [[май]]лар, фитат, Д витаминi Р-дың сiңiрiлуiне жағдай жасайды. Сiңiру Са мен Р-дың 1/2 тең қатынасы кезiнде сәттi жүзеге асырылады.

=== Ағзада Са мен Р-дың мөлшерi мен бөлiнуi ===
Қалыпты жағдайда [[плазма]]да Са-дың концентрациясы ересек адамда 2-2,75 ммоль/л және балаларда 2,74-3,24 ммоль/л тең. Сарысудың 50%-ке жуығы иондалған Са, 10% [[цитрат]]пен, [[лактат]]пен, [[бикарбонат]]пен, [[фосфат]]пен қосылыс түрiнде кездеседi. Қалған 40% [[ақуыз]]дармен (альбуминмен) байланысқан. Иондалған Са биологиялық активтi болып табылады. [[Альбумин]]мен байланысқан Са ағзада Са деңгейiнiң жоғарылауын немесе төмендеуiн реттейтiн буфер тәрiздi әсер етедi. Са-дың ағзадағы негiзгi мөлшерi сүйектi теріде болады (1кг-ға жуық). Жұмсақ терілер үлесiне небары 14г тиедi. Қандағы органикалық емес фосфаттың концентрациясы қалыпты жағдайда 0,646-1,292 ммоль/л (балаларда 1,29-2,26 ммоль/л) құрайды. Қан сарысуында фосфаттың 80%-i бос иондар түрiнде тiршiлiк етедi, басқа бөлiгi белокпен байланысқан. Қаңқада шамамен фосфаттың 85% орналасқан. Қалғандары органикалық фосфатты қосылыс түрiнде кездеседi.

=== Са мен Р-ды организмнен шығару жолдары ===
* Са организмнен негiзiнен iшекпен шығарылады. Оның аз бөлiгi несеп және термен шығарылады.
* Фосфаттар организмнен негiзiнен несеппен (64%) және iшек арқылы (32%) шығарылады.

== Судың биологиялық ролi ==
[[Сурет:Splash 2 color.jpg|thumb|150px]]
Су алмасуының жалпы сипаттамасы:
* Су барлық биохимиялық процестер жұрiп өтетiн орта болып табылады.
* Су [[газ]]дардың, [[минералды тұз]]дардың, нейтралды, полярлы қосылыстардың универсалды ерiткiшi болып табылады.
* [[Су]] [[гидролиз]], [[гидратация]], аминсiздену, тотығу- тотықсыздану реакциялары сияқты көптеген биохимиялық реакциялардың тiкелей қатысушысы болады.
* Жоғары жылу сыйымдылығының арқасында су термореттелуге қатысады. Ауаның 350 С-тан жоғары температурасы кезiнде тер бөлiну организммен сыртқы ортаға жылу берудiң бiрден-бiр қолайлы әдiсi болады.
* Су қызметтiк активтiлiгiне әсер ететiн клеткалардың, субклеткалық құрылымдардың тургорын қамтамасыз етедi.
* Дипольдi жағдаймен иемдене отырып, су иондардың, сонымен қатар белокты коллоидты бөлшектер аймағына тұсiп, олардың айналасында сольватты (гидратты) қабықша тұзедi.

== Судың организмдегi мөлшерi мен таралуы ==
[[Сурет:Water molecule 3D.svg|thumb|150px]]
Ересек адамның организмiндегi судың жалпы мөлшерi 60% құрайды. Осы себептен 70 кг салмағы бар адамда 42 л су болады. Бұл өлшем тұрақсыз және жынысқа, жасқа, организмнiң физиологиялық жағдайына, ауруларға және сыртқы жағдайларға тәуелдi. Эмбрионда судың мөлшерi 97%-ке жетедi, жаңа туғандарда – 77% дене салмағының. Жас ұлғайғанда судың керектiмөлшерi азаяды және 80 жастан асқан қарттарда оның мөлшерi 48%-ке дейiн төмендейдi. Еркектерде (64%) әйелдерге (54%) қарағанда соңғыларда майдың керектi салмағының жоғары болуына байланысты бiршама көп. Жеке ткандерде судың мөлшерi олардағы алмасу процестерiнiң жұруiне байланысты. Қанда, бұйректе, өкпеде, жұректе, көк бауырда, бұлшық еттерде, бас миында 70-83% су болады. Бұлардан ерекше майлы, сұйек ткандерi, тiстiң қатты ткандерi суға кедей (10-30%), ал тiстiң эмалiнде барлығы 4-5% қана су болады. Биологиялық сұйықтықтар (сiлекей,тер, көз жасы) 95-98% судан құралады. Су организмде 3 сұйықтықты фазада болады. Оның негiзгi мөлшерi (77%) клеткалардың iшiнде болады. Бұл су клеткаiшiлiк немесе интрацеллюлярлық деп аталады. Судың қалған бөлiгi (29%) клетка сыртындағы кеңiстiкте болады. Ол клеткааралық (21%) және айналмалы немесе тамыр iшiлiк (~8%) суға бөлiнедi. Организмнiң сұйықтығы бос және байланысқан судан тұрады. Бос су – бұл жасушааралық кеңiстiкте салыстырмалы бос орын ауыстыра алатын, ал клеткаларда белокты молекулалармен байланыспаған су. Байланысқан су клеткааралық кеңiстiктiң құрылымдарымен (коллагендi талшықтар, мукополисахаридтер) немесе белоктармен және клетка iшiндегi басқа заттармен байланысқан. Соңғысы, бос суға қарағанда, ерекше физикалы-химиялық қасиеттермен иемденедi. Оның қайнау температурасы жоғары және тоңазу температурасы төмен. Онда бос суда ерiген тұздар ерiмейдi.

== Ағзадан судың бөлiнiп шығу жолдары ==
Организмнен су бұйрек арқылы несеппен, терi арқылы тербөлiну нәтижесiнде, өкпе арқылы тыныс шығару аусымен, iшек арқылы нәжiспен бөлiнедi. Судың организмнен негiзгi бөлiнiп шығу жолы – бұйрек. Орташа тәулiктiк диурез әйелдерде 1200 мл, ал еркектерде – 1500 мл құрайды. Бұл көлем едәуiр ауытқып отыруы мұмкiн және организмнiң физикалық және патологиялық қалпына және сыртқы жағдайларға тәуелдi болады. Өкпе арқылы 350-400 мл/тәул. жоғалтылады. Кұшейген жұмыс кезiнде, лихорадка кезiнде, кеуделiк жасындағы балаларда өкпенiң гипервентиляциясы кезiнде өкпе арқылы судың жоғалуы көбейедi. Ішек арқылы (нәжiспен) 200 мл-ден қалыпты жағдайда 5 литрге дейiн диарея кезiнде су жоғалтылады. Іш өту және басылмайтын лоқсу кезiнде судың жоғалтылуы организмнiң сусыздануы мен тұзсыздануымен сипатталады.

== Дереккөздер ==
<ref>Сеитов З.С., Бейсебеков М.Қ. Физикалық және коллоидтық химия. –Алматы, 1993.</ref>

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Биохимия]]

Рибонуклеин қышқылдарының биохимиясы

2016-01-08T20:58:19Z

ShymNIS 9BSunkarJR11:

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 

== РНҚ-ның жалпы сипаттамасы. РНҚ-ның түрлерi. ==
[[Сурет:RNA polinukleotido.PNG|thumb|250px|]]
[[Рибонуклеин қышқылы]] (РНҚ) – бұл сызықты тарамдалмаған [[полирибонуклеотид]]тер, [[рибонуклеозид]] монофосфатрибонуклеин қышқылының (РНҚ-ның) құрылым бiрлiгi болып табылады.
Рибонуклеозидмонофосфат РНМФ – бұл ( H3PO4) [[фосфор қышқылы]]ның бiр қалдығынан және [[рибоза]]ның пуриндi және пиримидиндi [[азот]]ты негiздерiнен тұратын қосылыстар.
Рибонуклеин қышқылдары құрамы жағынан [[ДНҚ]]-ға ұқсайды, тек [[РНҚ]] [[молекула]]сында [[дезоксирибоза]] орнына [[рибоза]] болады, ал [[тимин]] [[урацил]]мен алмастырылған.
Сонымен рибонуклеин қышқылдарының құрамына азотты негiздерден [[аденин]], [[гуанин]], [[цитозин]] және [[урацил]] кiредi. [[РНҚ]]-ның құрамындағы [[гидроксил]] туындылары (кето- тѕрiнде) [[лактам]]дар түрiнде кездеседi.
РНҚ-ның құрамында көрсетiлген рибонуклео зидмонофосфаттардан басқа аз мөлшерде минорлы негiздер және минорлы [[нуклеозид]]тер де кездеседi.
Минорлы азотты негiздер – бұл процессинг (РНҚ-ның пiсiп жетiлуi) кезiнде полирибонуклеотид құрамындағы басты негiздердiң түрленуi нәтижесiнде түзiлген [[метил]] және [[гидроксил]] туындылары.

== РНҚ-ның бiрiншi реттiк құрылымы. ==
* РНҚ-ның бiрiншi реттiк құрылымы коваленттi құрылым болып табылады,өйткенi РНМФ қалдығы полирибонуклеотидтi тiзбекте бiрiмен-бiрi 3, 5 фосфодиэфирлi байланыспен бiрiгедi.
* РНМФ-тың бiрiншi реттiк құрылымы –бұл полирибонуклеотидтi тiзбекте РНМФ қалдықтарының тiзбектесiп берiлуi.
* Скелет монотонды қайталанып келетiн рибоха мен нуклеин қышқылдарының қалдықтарынан тұрады.
* [[Азот]]ты негiздер бiр-бiрiнен бiрдей ара қашықтықта орналасқан бүйiр топтары түрiнде қарастыруға болады. Полирибонуклеотидтi тiзбекке векторлық тән , тiзбек бақыты 5->3. РНҚ-ның әрбiр түрлерiнiң поликонденсациялық коэффициентi бiрнеше оннан бiрнеше мыңға дейiн созылады. Молекулалық массасы 250 мыңнан млн. Дальтонға дейiн.
* [[РНҚ]]-ның [[ДНҚ]]-дан айырмашылығы оның реттелген екiншi реттiк құрылымы жоқ.

== РНҚ-ның биосинтезi ==
[[РНҚ]]-ның [[биосинтез]]i 2 сатыда жүредi:
* Транскрипция (көшiру)
* Процессинг (пiсiп жетiлу)
Транскрипция – бұл процесс ДНҚ-ның белгiлi транскриптондарын көшiрумен жүредi. Процесс [[генетика]]лық хабарды РНҚ (формасы) түрiнде көшiру.
Транскрипцияның жұмысы бiрiншi реттiк транскриптiң яғни м-РНҚ-ның, т-РНҚ-ның және р-РНҚ-ның тѕзiлуiмен бiтедi. Транскрипция [[ядро]]да және [[митохондрия]]да жүредi. Траскрипция клетка циклiнiң белгiлi фазасымен байланыспайды. Траскрипция кезiнде [[субстрат]] ретiнде рибонуклеозидтрифосфаттар АТФ, ГТФ, ЦТФ, УТФ қолданылады. Транскрипция матрицалық синтездiң көп тѕрлерiнiң бiрi болып саналады. [[Матрица]] ролiн ДНҚ-ның белгiлi бөлiмi – транскриптон атқарады.
[[Транскрипция]] сәйкес келу (комплеменитарлы) принципке негiзделген. Транкрипция 51—>31 бағытында жүредi.

=== Транскрипция ===
Транскрипция 3фазада жүредi:
* Транкрипцияның инициясы – [[РНҚ]]-а [[полимераза]]мен бiрге промотордың байланысуымен бiтедi және [[ДНҚ]] бөлiмiнiң денатурациясын тудырады.
* Тiзбектiң элонгациясы – РНҚ-ның бiрiншi реттiк тiзбегiнiң синтезiн өсiрумен аяқталады.
* Терминация (аяқталуы) терминатор деңгейiнде жүзеге асады. Бұл т-РНҚа, м-РНҚа жолында т-РНҚа, м-РНҚа, р-РНҚа функционалды молекулаларға айналып, РНҚ-ның әртүрлi типтерiнiң пiсiп жетiлуi. Бұл процесс мынадай жолдармен жүзеге асады:
* Реттiк транскриптi бiрнеше жекелеген РНҚ-ға бөлу (егер, бiрiншi реттiк транскрипт бiрнеше РНҚа-дан тұрса).
* Екi соңғы жағынан ретiмен “артық” [[нуклеотид]]тi алып тастау. 5, 3 соңдарын түрлендiру.
* Минорлы негiз түзетiн нуклеотидтердiң қалдықтарын түрлендiру.
* [[Ядро]]дан [[цитоплазма]]ға [[рибонуклеотид]]тi тасымалдау.

== Генетикалық код ==
Синтезделушi белоктың құрылымын анықтауда [[ДНҚ]] негiзгi роль атқарады. ДНҚ-ның жiп тәрiздi ұзын молекуласында сол клеткадағы бiр қатар белоктардың бiрiншi реттiк құрылымы туралы информациясы болады. Бiр белоктың бiрiншi реттiк құрылымының информациясы болатын ДНҚ молекуласының кесiндiсi ген деп аталады. Белоктағы әрбiр аминоқышқылға ДНҚ тiзбегiнде (бiрiздi) орналасқан нуклеотидтердiң үш үйлесiмi сәйкес келетiнi: 43=16*4=64. 4 элементтен үш-үштен әр түрлi 64 үйлесiм жасауға болатыны, ал олардың барлық 20 аминоқышқылдарға код жасауға артығымен жететiнi дәлелдендi. Аминоқышқылдың әрқайсысына код бола алатын үш нуклеотид – триплеттердiң құрамы дәл анықталды. Сонымен генетикалық код дегенiмiз – хабарды төрт әрiптi нуклеотидтi тiлден жиырма әрiптi аминоқышқылды тiлге аудару кiлтiн айтамыз. Генетикалық кодтың бiрнеше ерекшелiктерi бар:
* Кодтың триплеттiгi.
* Кодтың бiрмағыналылығы, арнайылығы.
* Кодтың шектен тыс көптiгi.
* Кодтың коллианеарлығы, м-РНҚа кодондарының реттiлiгi полипептид тiзбегiндегi аминоқышқылдардың реттiлiгiн анықтайды.
* Кодтың тұтастығы.
* Кодтың жабылмауы.
* Кодтың универсалдылығы (код бәрi үшiн универсалды)

== Дереккөздер ==
<ref>Сейітов З.С. Биологиялық химия. – Алматы:«Қайнар», 1992.</ref>
<ref>Қайырханов Қ.К. Жануарлар биохимиясы. –Алматы:«Ана тілі», 1993.</ref>
<ref>Сейтембетова А.Ж., Лиходий С.С. Биологиялық химия. –Алматы:«Білім», 1994.</ref>

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Биохимия]]

Ферменттердің номенклатурасы

2016-01-08T19:38:57Z

ShymNIS 9BSunkarJR11: Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}  [...

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 

[[Сурет:GLO1 Homo sapiens small fast.gif|thumb|300px|right|]]

== Ферменттің классификациясы ==
Жүйелік атау бойынша әр [[фермент]]тің нөмірі (шифры) болады, ол төрт саннан тұрады және бұл сандардың арасы нүктемен бөлінген. Бірінші сан ферменттің класын білдіреді, екінші сан класс тармағын, үшінші сан-класс тармағы бөлігін, төртінші сан өз қатарындағы нөмірін көрсетеді. Жұйелік атау негізінен ғылыми әдебиеттерде пайдаланылады.
Тривиалдық атаулар негізінен екі жолмен пайда болады: 1) [[фермент]] әсер ететін субстрат атауына–аза жұрнағы қосылады. Мысалы, [[мальтоза]]ны ыдыратып, [[глюкоза]]ның екі [[молекула]]сына айналдыратын фермент [[мальтаза]] деп аталады. 2) Фермент [[катализ]]дейтін реакция атауына – аза жұрнағы қосылады. Мысалы, [[субстрат]]ты ыдыратып, [[су]] қосып алуды катализдейтін фермент гидролаза деп аталады, субстраттың, сутексізденуін жүргізетін фермент [[дегидрогеназа]] деп, [[химия]]лық топтарды тасымалдайтын ферментті [[трансфераза]] деп атайды. Кейбір ферменттердің тарихи қалыптасқан атаулары бар. Мысалы: [[пепсин]], [[трипсин]], [[папаин]], [[эластаза]] т.б.
Ферменттердің тривиалдық атаулары қысқа да қолдануға ыңғайлы.

== Ферменттер катализдейтін химиялық реакциялар ==
Ферменттер катализдейтін химиялық реакциялар түріне қарай 6 классқа бөлінеді:
1) Оксидоредуктазалар – тотығу-тотықсыздандыру реакцияларын катализдеді.
2) Трансферазалар - реакцияларда [[атом]]дар мен атомдар топтарын тасымалдайды.
3) Гидролазалар - судың қосылуымен химиялық байланыстарды үзеді
4) Лиазалар - субстратты [[гидролиз]]дік емес жолмен ыдыратып, қос байланыс түзу және керісінше [[реакция]]ларды катализдейді.
5) Изомеразалар – бір [[изомер]]дің екінші изомерге ауысуын тездетеді.
6) Лигазазалар - [[АФТ]] [[энергия]]сы арқылы екі әр түрлі қосылыстың конденсиациясын катализдеп, С−С, С−О, С− N , С−S байланысын құрады
Фермент [[молекула]]сының ферменттік қасиетін анықтайтын бөлігін ферменттің активті орталығы деп атайды. Ферменттің активті орталығы субстратпен байланысуға және ыдыратып өзгертуге міндетті. Активті орталық бүйір радикалында функционалды тобы р [[амин қышқылдары]]ның қалдықтарынан түзіледі. Күрделі ферменттерде активті орталыққа амин қышқылдарынан басқа [[металл]] [[ион]]дары мен [[кофермент]]тер кіреді. Олар [[катализ]] процесінде маңызды қызмет атқарады.

== Ферменттердің активті орталығында реакцияласуға қабілеті ==
[[Сурет:Purine Nucleoside Phosphorylase.jpg|thumb|300px|right|]]
Ферменттердің активті орталығында реакцияласуға қабілетті топтары бар мынадай амин кышқылдары кездеседі.

* [[Цистеин]], оның кұрамында [[сульфгидриль]]дік топ - SН бар;
* [[Серин]], оның құрамында [[гидроксиль]]дік топ - ОН бар;
* [[Гистидин]], oның құрамында [[имидазол]] сақинасы бар;
* [[Аспарагин]] қышқылы мен [[глутамин]] қышқылы, ол екеуінің құрамында екінші [[карбоксиль]]дік топ - СООН бар;
* [[Триптофан]], құрамында [[индол]] сақинасы бар;
* Гидрофобты амин қышқылдары, ондай амин қышқылдары құрамында субстраттың полярсыз учаскесіне жақын (туыс) гидрофобты (полярсыз) бүйір топтар болады.

== Дереккөздер ==
<ref>Қайырханов Қ.К. Жануарлар биохимиясы. –Алматы:«Ана тілі», 1993.</ref>
<ref>Сейтембетова А.Ж., Лиходий С.С. Биологиялық химия. –Алматы:«Білім», 1994.</ref>
<ref>Сеитов З.С. Биохимия.– Алматы: «Қазақ университеті», 2001.</ref>

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Биохимия]]

Қарасан

2015-11-29T15:56:05Z

ShymNIS 9BSunkarJR11:

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 

Қарасан ('''Gangrena emphysematosa''' эмфизематозный карбункул) - жіті өтетін, жұғымтал емес, бұлшық еттердің басып көргенде сықырлайтын қабынуы арқылы ерекшеленетін жұқпалы ауру.

== Тарихи деректер ==
Қарасан өте ерте заманнан белгілі, оны ұзақ уақыт топалаңмен шатастырып келді. 1870 жылы Ф.Шабер бұл екі жұқпалы аурудың клиникалық белгілерін талдап, бір-бірінен ажыратты. Қоздырушысының 1887 жылы С.Арлуэн мен Ж.Томас ашты. 1925 жылы Лекленш пен Валлэ вакцина ұсынды. Ауру бүкіл дүниежүзінде байқалды.

== Қоздырушысы ==
Қоздырушысы - '''Clostridium chauvoei''' - түзу, аздап иілген таяқша, ұзындығы 2-8 мкм. Ұлпалардан алынған жағындыда жеке дара немесе қосарланып орналасады, қозғалады, жаңа өсіндіде грамоң, ескірген кезде грамтеріс боялады. Өлеске мен сыртқы ортада микробтың ортасында, болмаса шеткерірек орналасқан, оның диаметрінен үлкен спора түзеді, қауашақ түзбейді. Қоздырушысы табиғатта кең тараған, топырақта, көңде, түбі лай су қоймаларында кездеседі. Дені сау сиыр, қой, жылқы, т.б. жануарлардың ішектерінің ішіндегісінен бөліп алуға болады.

== Індеттік ерекшеліктері ==
Қарасанмен негізінен 3 айдан 4 жас аралығындағы сиыр малы, сирегірек қой, ешкі, бұланмен бұғы ауырады. Жас төл колостральдік иммунитеттің, ал сақа мал иммундеуші субинфекцияның әсерінен төзімді келеді. Негізінен коңды, бұлшық еттерінде гликоген мол жас жануарлар ауырады. Түйе мен шошқаға қолдан жұқтыруға болады. Зертханалық жануарлардың ішінде теңіз тышқаны аса сезімтал.
Инфекция қоздыруысының бастауы - ауырған жануарлар, ал таралу факторларына ауру қоздырушысының спораларымен ластанған топырақ, жем-шөп, жайылым, батпақты, ағыны жоқ су көздері жатады.
Ауру алиментарлық жолмен және зақымданған тері арқылы жұғады. Қоздырушысының денеге бойлауына ауыздың кілегейі қабығының бүлінуі, ішек-қарынның қабынуы, кейбір гельминтоз аурулары жағдай жасайды. Қойларға негізінен тері арқылы, қырыққан кезде жұғады.

== Дерттенуі ==
Ішек-қарын немесе зақымданған тері арқылы микроб қанға өтіп, бүкіл денеге жайылады да, гликогені мол бұлшық етті мүшелерге тұрақтайды. Клостридиялар оттегі аз, зақымданған жерлерде тез өсіп-өнеді. Оның нәтижесінде токсиндер мен агрессиндер бөлінеді. Фагоцитоз тежеліп, ұсақ қан тамырлары зақымданады, гликогеннің ыдырауынан газ бөлініп шығады. Бұның нәтижесінде зақымданған телім домбығып, басып көргенде сықырлайтын дыбыс шығарады. Токсиндер мен ыдыраған ұлпаның өнімдері қанға өтіп, бүкіл ағзаны улайды. Бұдан барып дененің ыстығы жоғарылап, жүректің, ішкі ағзалардың, әсіресе, бауырдың қызметі бұзылады да, аурудың ақыры өлімге соқтырады.

== Патологиялық-анатомиялық өзгерістер ==
Егер қарасанға балау тірі кезінде қойылса, қоздырушыны тараптау үшін өлексені союға болмайды. Өлексе газдармен тарсиып кеуіп жатады. Табиғи тесіктерінен қанды сұйық ағады. Тері асты шелі мен зақымданған бұлшық еттері қанталайды. Ондай бұлшық еттерді тілгенде түсі қара қошқылданып, газ көпіршіктері көрінеді, күйген қоңырсық иіс сезіледі. Маңындағы сөл түйіндері ұлғайып, тілгенде қара-қошқыл түсті, қанталаған ошақтары болады. Қан қара-қошқылданып ұйиды. Көкірек және құрсақ қуыстарында, жүрек қабында қызыл-сарғыш түсті күңгірт сұйық іркіледі. Өкпесі домбығып, қанға толады. Көк бауыр ісініп, болбырайды. Бауыры ұлғайып, өлі еттенген телімдер пайда болып, газ көпіршіктері байқалады. Мұндай өзгерістер бүйректерінде де кездеседі. Сірі қабықтары әдетте қабынып, фибрин қапшықтары пайда болады.

== Емі ==
Ауру өте жіті өтетіндіктен ем көбінесе нәтиже бермейді. Тек қана уақытылы, алғашқы белгілері біліне бастағанда жүргізілген ем нәтижелі болады. Емдеу үшін антибиотиктер қолданылады. Пенициллинді 5-9 мың ӘБ/кг дозада етке 0,5% новокаин ерітіндісімен әрбір 6 сағ. сайын күйі жақсарғанға дейін жібереді. Биомицинді 3-5 күн сайын 3-5мг/кг мөлшеріне бұлшық етке, дибиомицинді де осы жолмен 40% глицеринмен жібереді. Соңғы антибиотиктің емдік концентрациясы ағзада 9 күндей сақталады. Қабынған етке бойлата 3% карбол қышқылы немесе лизол, 1-3% сутегінің асқын тотығы, 0,1% калий перманганатын жіберу дерттің бәсеңдеуіне көмектеседі.

== Дауалау және күресу жолдары ==
Ауруды болдырмау үшін малды балшықты, ағынсыз су көздерін суаруға, сазды жайылымдарға жаюға, топырақпен былғанған жемшөп беруге болмайды. Ферма мен жайылым территориясының санитариялық-гигиеналық жағдайына үнемі бақылау жасап, жануарларды жарақаттанудан сақтау керек.
Сау емес шаруашылықтарда сиыр малын 3 айдан 4 жасқа дейінгі аралықта, қойды 6 айдан жоғары жаста егу қажет. Әдетте жайылымға шығар алдында егеді. Егер жайылым маусымы ұзақ болса 6 айдан соң қайталап егеді. Қарасан жиі байқалатын жерде бұзауларды 2 рет 3 және 6 айлығында егеді.

== Дереккөз ==
<ref>Т.Сайдулин. Індеттану және жануарлардың жұқпалы аурулары</ref>

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Аурулар]]
[[Санат:Жұқпалы аурулар]]

Шаруашылық қалдықтарын зарарсыздандыру

2015-11-29T08:49:53Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 

Мал шаруашылығы қалдықтарын залалсыздандыру және пайдаға асырудың аса зор санитариялық, экологиялық және экономикалық маңызы бар. 10 мың тайынша бордақылайтын бір кешен 100 мың тұрғыны бар қаланың тұрмыстық қалдығына пара-пар қалдық береді. Мал шаруашылығы қалдықтарының ішінде басыт орынды көң алады. Ол инфекция қоздырушыларның ең маңызды тарату факторы болып табылады, өйткені онда микробтардың сақталуына жағдай өте қолайлы.
Малдың көңінде болатын микробтар өте көп және алуан түрлі. Сиыр нәжәсінің 16%-дайы бактериялрдың үлесіне тиеді. Бұл граммға шаққанда 40 млрд. микробқа дейін жетеді. Көңде кейбір зардапты саңырауқұлақтар, мысалы дерматомикоздардың қоздырушылары, өсіп-өне алады.
Туберкілезбен ауырған бір сиыр нәжісімен тәулігіне 37 млн.-ға дейін туберкулез таяқшаларын бөліп шығарады. Олар көңде тіршілік қабілетін 7 айдан артық, ал уыттылығын 6 айға дейін сақтайды. Көңде бруцеллалар мен сальмонеллалар 4 а"ға дейін, пастереллалар 2,5 айға дейін, вирустар 1 айға дейін сақталады.

== Көңіді зарарсыздандыру ==
Көңді зарарсыздандырудың биологиялық, химиялық және физикалық жолдары бар.

=== Биологиялық зарарсыздандыру ===
''Биологиялық'' немесе ''биотермиялық'' зарарсыздандыру көңдегі микробтардың тіршілік әрекеті әсерінен іске асады және бұл ең жеңіл әрі тиімді әдіс болып табылады. Биотермиялық жолмен ылғалдылығы 70%-дан аспайтын қатты көңді немесе сұйық көңнің қатты фракциясын зарарсыздандырады. Зарарсыздандыру көңнің қызынып, температурасы 60°С-қа жеткен күннен басталады деп есептеліп, жылдың жылы уақытында екі ай, ал суық уақытындаүш айға дейін созылуы тиіс. Бұл мерзімде көң зарарсызданып болады деп есептеледі. Ал егер көң жұқпалы ауруға шалдыққан малдан алынған болса, сақтау мерзімі одан да ұзақ болуы керек. Туберкулезден басқа спора түзбейтін ауру қоздырушылары үшін биотермиялық процестің ұзақтығы 12 айдан кем болмайды, ал туберкулез кезінде бұл мерзім екі жылдан кем болмауы керек. Биотермия кезінде ауырған малдың қиын сау малдың қиымен жабу керек. Өйткені көңнің сыртқы қабаты тобарсып кебеді де, биотермилық процес ойдағыдай жүрмейді.

=== Химиялық зазарсыдандыру ===
''Химиялық зарарсыздандыру'' ерекше жағдайда, жұқпалы ауруға шалдыққан малдың көңін зарарсыздандыру үшін пайдаланылады. Көңді химиялық жолмен дезинфекциялау үшін сусыз аммиак формальдегид, хлорлы әк қолданылады.
Көңді туберкулез микобактериялары және басқа да спора түзбейтін зардапты микробтармен ластанған кезде сусыз аммиакмен дезинфекциялайды. Ол үшін көңнің 1м³ көлеміне 30 кг дезинфектантты қосып, жабық сиымдылықта немесе пленкамен жабылған көң қоймасында 5 тәулік ұстайды.

=== Физикалық зарарсыздандыру ===
54 мың және 108 мың шошқаға арналған ірі кешендерде көң ағысты бу қондырғылары арқылы 110-120°С температурада 0,2мПа қысым жағдайында зарарсыздандырылады. Экспозициясы 45-60 мин.
Топалаң, қарасан, маңқа, делбе, мандам, құтырық, жыбырлақ, секіртпе, сиыр обасы, солма сияқты аурумен ауырған малдан алынған көң тек қана өртеу арқылы ойдағыдай зарарсыздандырылады. Көңді өртейтін бірқатар күрделі және қарапайым қондырғылар болады. Теміржол станциялардың дезинфекциялап жуатын пункттерінде көңді өртейтін арнаулы пеш орнатылады. Ең қарапайым әдіс - жерден қазылған ошақ. Оның тереңдігі 75 см, ені 75-100 см. Түбінен 45-50 см биіктікте металл біліктер орнатып, оның үстіне көң салынады. Астына отын тасталып, жағылады. Көңнің тез жануы үшін оны құрғақ қоқыс немесе сабанмен араластырған жөн.

== Дереккөз ==
<ref>Т.Сайдулин. Індеттану және жануарлардың жұқпалы аурулары</ref>

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Аурулар]]
[[Санат:Жұқпалы аурулар]]

Хулио Сесар Хисмеро

2015-11-25T08:51:33Z

ShymNIS 9BSunkarJR11: Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}  =...

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 

== Жалпылама ұғым ==
АББАДЬЕ(Abbadie) Хулио Сесар Хисмер(Уругвай) - тез және жылдам форвард . 07.09.1930 дүниеге келеген, футболшы. Пеньярол Монтевидеода 1950 - 1956 , 1962-1969 жыладарда ойнаған шаубуылшы. Бүкіл карьерасында 468 матч ойнап , 137 гол салған. Урогвай елінің 1951 , 1953 , 1954 , 1962 , 1964 , 1965 , 1967 ,1968 жылдарда чемпион атанған. ЛИБЕРТАДОС және Межконтинентік кубак жеңімпазы. Осыған қоса 1969 жылы Оңтүстік Америка суперкубогынын жеңымпазы атанды.

== Дереккөз ==
<ref>Ресейлік "Әлем футболы". Энциклопедия</ref>

[[Санат:Спорт]]
[[Санат:Футбол]]

Шалгез батыр(жыр)

2015-11-19T02:19:09Z

ShymNIS 9BSunkarJR11:

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 

==Шалгез батыр==

'''Шалгез батыр''' -батырлық жыр.Бұл жырды ауыз әдебиетін жинақтаушы [[Батыс Қазақстан]]дық [[Ақмади Есқалиев]] [[Сыр өңірі]]нде ел аузынан жазып алған. Жырда [[Ноғайлы]] заманында өмір сүрген әрі батыр, әрі жырау Шалгез батырдың қалмақтарға қарсы соғысқа жалғыз өзі аттанып, опасыз адамдардың шағыстыруымен [[Мамай хан]]ның жаман атты мініске беруіне қарамастан жау батырын өлтіріп қайтқандығы, сондай-ақ [[Шалгез батыр]]дың Орақ мен Мамайға өкпелеп елден кетуі сөз болады.Жыр ерте замандағы ағайын араздығын ашық көрсетіп, мұның елдікке, ауыз біршілікке тигізер кесірін меңзейді.Ел ішінде "Шалгез батыр" немесе "Шалгез жырау" деген атпен танымал болған жырдың қолжазбасы [[Әдебиет]] және өнертану институтының мәтінтану бөлімінде сақтаулы.

== Дереккөздер ==

<ref>Қазақ әдебиеті энциклопедиялық анықтамалық -Аруна баспасы-Алматы- 2005ж.</ref>

[[Санат:Қазақ әдебиеті]]
[[Санат:Жырлар]]

Қоректік заттардың катаболизмі

2015-11-11T17:58:40Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 

[[Сурет:Digestive system diagram kk.png|400px|нобай|Асқорту жүйесінің диаграммасы]]

== Жалпылама ұғым ==
[[Адам]]ның қалыпты тіршілік əрекеті үшін [[энергия]], ауыстырылмайтын [[амин]] [[қышқыл]]дары, эссенциалды май қышқылдары, [[витамин]]дер, [[минерал]]ды заттар жəне [[су]] керек. Энергияны [[көмірсу]]лар, [[май]]лар жəне аздап [[ақуыз]]дар береді. Олар өте күрделі [[молекула]]лы қосылыстар, [[фермент]]тер əсерінен гидролизденіп, соңғы өнімдерге дейін ыдырайды жəне бос энергия бөлініп шығады.

== Ыдырауы ==
Жалпы қоректік заттар үш кезеңде ыдырайды

=== Бірінші кезең ===
'''Бірінші кезеңде''' ірі молекулалар айырылып, ұсақ молекулаларға бөлінеді. Мысалы, [[полисахарид]]тер - гексозаға, пентозаға; майлар - май қышқылына, [[глицерол]]ға; ақуыздар - амин қышқылдарына ажырайды. Ыдырауыдың мұндай процесі ас қорыту жолында іске асады.

=== Екінші кезең ===
'''Екінші кезеңде''' бұрын түзілген ұсақ молекулалар жасушаға енеді де, цитоплазмада əрі қарай ыдырайды. [[Қант]]тар жəне амин қышқылдарының бір бөлігі пируватқа айналады, ол [[митохондрия]]ға енеді де, тотығып ацетил-А-коферментіне айналады. Май қышқылдары мен глицерол пируватқа айналмайды, олар ß-тотығу процесі арқылы ацетил-А-коферментін береді.

=== Үшінші кезең ===
'''Үшінші, қорытынды кезең митохондрияда өтеді'''. Бұл кезде қоректік заттардың энергиясы босап шығады. Мұнда ацетил-А-коферменті түгелдей тотығып, СО2 мен Н2О айналады. Босап шыққан энергияның бір бөлігі АТФ молекуласында жиналады да, екінші бөлігі жылу түрінде бөлініп шығады. АТФ бос энергиясы гидролизден кейін пайдалы жұмыс атқаруға қолданады. Кəдімгі жасушаның ішінде 1 млрд шамасындай АТФ молекуласы болады.

== Дереккөз ==
<ref>Биохимия. Медицина университеті баспасы. Алматы</ref>

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Биохимия]]

Циклды аденозинмонофосфат

2015-11-11T17:22:48Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 

== Жалпылама ұғым ==

Циклды аденозинмонофосфат (цАМФ) - [[жасуша]] ішінде бесаспап медиаторға жатады жəне сол жасушада көптеген негізгі реакциялардың жылдамдығын реттейді. Қазір анықталғандай, ол - ең алдымен көптеген [[гормон]]дардың жасушаға əсер етунің күрделі механизміндегі молекулалық делдал. цАМФ барлық [[ұлпа]]лар мен [[мүше]]лердің жасушаларында синтезделеді. Ұлпаларда цАМФ синтезіне əр түрлі гормондар мен [[медиатор]]лар əсер етеді, ондай заттың саны 20-дан астам.
цАМФ [[адреналин]]нің əсерін зерттеу кезінде ешқашан Э.Сазерленд ([[1959]]), сол үшін [[1971]] жылы [[Нобель]] сыйлығын алды. Бұл биохимидағы аса ірі ғылыми жаңалық болды.

== Химиялық табиғаты ==
цАМФ АТФ-тан синтезделеді. Бұл процесті '''аденилатциклаза''' ферменті катализдейді, ол фермент жасушаның [[плазма]]лық [[мембрана]]сымен байланысқан.
Аденилатциклаза ферменті негізінен [[ақуыз]]дық жəне [[пептид]]тік гормондар əсерін реттейді, олар протоплазмаға енбейді. Жасушаның қалыпты жағдайдағы кезінде бұл фермент активті емес. Гормон плазмалық мембранада өзінің рецепторымен əрекеттескен кезде, магний ионы үшін оның өткізгіштігі өзгереді, соның нəтижесінде аденилатциклаза активтенеді де, цАМФ түзілуі күшейеді.

== Биологиялық қасиеті ==
Егер гормондар жасушадағы биохимиялық реакцияларды алғашқы реттегіштер болса, гормондар хабарын əрі қарай жеткізуші цАМФ-ты екінші қатардағы (аралық) реттегіштер деп атайды.
цАМФ:
* [[бауыр]]дағы гликоген синтезі мен гидролизін;
* майлы [[ұлпа]]да триацилглицеролдардың ыдырауын;
* [[жүйке]] жасушаларының активтілігін;
* [[бұлшық]] [[ет]]тің жиырылуын;
* мРНК транскрипциясын;
* ақуыздар синтезін;
* жасуша өткізгіштігін
* [[иммунитет]] құбылысы сияқты жəне басқа да алуан түрлі процестерді реттейді.

== Дереккөз ==
<ref>Биохимия. Медицина университеті баспасы. Алматы</ref>

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Биохимия]]