Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Гайморит

2026-06-24T22:44:00Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Ауру
|Name = Гайморит
|Image = Sinusitis maxillaris Roe 001.jpg
|Caption =
|DiseasesDB = 12215
|DiseasesDB_mult =
|ICD10 = {{ICD10|J|01|0}}
|ICD9 = {{ICD9|461.0}}
|ICDO =
|OMIM =
|OMIM_mult =
|MedlinePlus = 000647
|eMedicineSubj = ent
|eMedicineTopic = 338
|eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|2117}} {{eMedicine2|ped|2112}}
}}

'''Гайморит''' — [[мұрын]]ның екі жағында орналасқан гаймор қуысының қабынуы. [[Синусит]]тің бір түрі. Оны 1613–1685 жылдары аралығында ағылшын тәнтанушысы Н. Гаймор ашқан. Гаймориттің негізгі қоздырғыштары - [[инфекция]]лар мен [[бактериялар]]. Індет мұрын қуысы және қан арқылы гаймор қуысына түсіп, оны зақымдайды. Гайморит кезінде адам қатты әлсіреп, иммундық жүйесі төмендейді. Егер бұл ауруды дер кезінде емдетпесе мұрындағы ірін миға өтіп, менингит ауруын туғызуы мүмкін.<ref name="DSM_Jiti">{{cite web |url=https://diseases.medelement.com/disease/%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%82-%D0%B6%C9%99%D0%BD%D0%B5-%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D0%BD-%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5-%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD-%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80/13091 |title=Жіті синусит жəне мұрын мен мұрын синустарының өзге аурулары: ҚР ДСМ клиникалық хаттамалары |website=MedElement |accessdate=2026-06-25 |language=kk}}</ref>

== Ауру себептері ==
Гайморит негізінде [[тұмау]], [[қызамық]], қызылша және тағы басқа [[инфекция]] аурулардың асқынуынан туындайды. Кей жағдайда тіс тамырларының қабынуы да гайморитке әкеп соғады.<ref name="DSM_Odonto">{{cite web |url=https://medelement.com |title=Синусит (тістен тараған): Диагностика мен емдеудің клиникалық хаттамасы |website=MedElement |accessdate=2026-06-25 |language=kk}}</ref> Бактериялар мен басқа да инфекциялар гаймориттің дамуына жол ашады. Нәтижесіде адам ағзасы әлсіреп, аурулармен күресе алмағандықтан, басқа да ауру түрлері пайда болады. Сәл еңкейген кездегі шыдатпас ауру да гаймориттің белгісі.

=== Ауру белгілері ===
Жедел гайморит кезінде науқастың жағдайы күрт нашарлап кетеді. Бастапқыда ауру мұрынның бітеліп, демалудың қиындап, тамақтың ауруымен шектеледі. Одан соң мұрын қуысына түссіз, жасыл немесе сары сұйықтық аға бастайды. Науқастың дене қызуы көтеріліп, өзін әлсіз сезінеді. Сонымен қатар, гайморит кезінде қызу көтеріліп, адам тез шаршайды, тамаққа тәбеті болмай ұйықтау режимі бұзылады.<ref name="TopDoc_Gaymorit">{{cite web |url=https://www.topdoc.kz/kz/diseases/gaymorit/ |title=Гайморит: белгілері, емі және диагностикасы |website=TopDoc.kz |accessdate=2026-06-25 |language=kk}}</ref> Ал, гаймориттің созылмалы түрінде қызу онша көтерілмейді. Науқастың иіс сезу қабілеті төмендеп, бас ауру көп орын алады. Және науқастың есте сақтау қабілеті де, жұмысқа қабілеттігі де төмендейді.

==== Емдеу жолдары ====
Гаймориттің белгілері біліне салысымен жедел түрде дәрігерге барып емделу керек. Гаймориттің созылмалы түрінде хирургиялық емдеу жолдарын қолданған жөн. Сонымен қатар, бұл ауруды мұрындағы белгілі нүктелерге массаж жасау арқылы да емдеуге болады. Ал, гаймориттің жедел түрін қалыпты жағдайда емдеуге болады. Көп жағдайда гайморит кезінде [[антибиотик]]тер қолданады. Ең маңыздысы мұрын [[гигиена]]сын ұмытпауымыз керек.<ref name="OHKZ_Sinusitis">{{cite web |url=https://www.ohc.kz/kk-kz/post_medenc/%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%82-%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%82/ |title=Синусит (риносинусит) — даму кезеңдері мен түрлері |website=Open Healthcare Kazakhstan |accessdate=2026-06-25 |language=kk}}</ref>

===== Алдын-алу жолдары =====
Тұмау, қызылша, скарлатина тағы басқа аурулар кезінде жедел түрде емделу. Жұқпалы аурулардан аулақ жүру, өз-өзін жылы ұстау керек.<ref name="OnClinic_Lechenie">{{cite web |url=https://onclinic.kz/kz/method/lechenie-gajmorita |title=Гайморитті тесусіз (пункциясыз) емдеу жолдары және статистикасы |website=On Clinic Kazakhstan |accessdate=2026-06-25 |language=kk}}</ref><ref name="Aqualor_Prof">{{cite web |url=https://aqualor.kz/kz/articles/profilaktika-i-lechenie-sinusita/ |title=Синуситтің (гаймориттің) алдын алу және шырышты қабықты күту |website=Aqualor Kazakhstan |accessdate=2026-06-25 |language=kk}}</ref>
Сонымен қатар, иммундық жүйені көтеріп отыру керек. Жылына бір рет лор-дәрігерге тексеріліп отыру.<ref>https://medaboutme.ru/zdorove/spravochnik/bolezni/gaymorit_/</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

Алау батыр

2026-06-23T06:21:45Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Алау Батыр''' (шамамен XIV–XV ғасырларда өмір сүрген) — аты аңызға айналған батыр, Алтын орда әмірі.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>
Алаудың шыққан тегі Татар атты түркі халқының '''Алшы''' тайпасы. Алшылар өзге татарлар сияқты ерлерін "[[алшын]]", әйелдерін "алшытай" деп атаған. Шежіре бойынша, Алау батыр '''[[Алшын]]''' тайпасынан тарайтын [[Әлімұлы]] мен [[Байұлы]] рулар бірлестігінің арғы атасы саналады, яғни [[Алшын]]ның барлық 18 руы Алау Әмірден тарайды. [[Қара Жүргенов|Қара Жүрген]] мен Жолшора Талдыбайдың 1925 жылы жазған шежіресінде Алау Батырды Бекарыстан таратады. Шежірелердегі аталар санын демографиялық жүйемен есептегенде бүгінгі ұрпақ пен Алау Батыр арасы 15 ғасырға апарады. Оның есімі кездесетін “Қырымның қырық батыры” жырлары да осы [[Ноғай Ордасы|Ноғайлы]] заманының эпосы. Ол туралы қисса да бар. қ. “Алау Батыр”.
"Алау Батыр" - "[[Қырымның қырық батыры]]" топтамасына енетін жыр. Нұсқасы толық, тұтастай 7-8 буынды жыр үлгісімен шығарылған. [[1942]] жылы Мариям Исаевқызы стенограмма әдісімен жазған. [[Жыр]]да елді сыртқы жаудан қорғау, туған жері, [[Отан]]ы үшін жанын аямау идеясы қиял-ғажайып ертегі сарындарымен ұштасып, Алау батыр халық қорғаны, қамқоршысы бейнесінде суреттеледі.

"Алау Батыр" жыры алғаш рет "Қазақ халык әдебиеті" көп томдығының 12-томында жарық көрді ([[1990]]). Түпнұсқасы Орталық ғылым кітапхана қорында сақтаулы.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
[[Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]

{{stub}}

Тахир хан

2026-06-23T06:17:31Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Тахир хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 6-ханы
| Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1523 жыл|1523]]
| Басқаруын аяқтады = [[1533 жыл|1533]]
| Ізашары = [[Мамаш хан]]
| Ізбасары = [[Бауыш хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 1486
[[Қазақ хандығы]]
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1533
| Қайтыс болған жері = қазіргі [[Қырғызстан]]
| Жерленді =
| Діні = [[Ислам]]
| Әкесі = Әдік сұлтан
| Анасы =Сұлтан Нігар Ханым
| Жұбайы =
| Балалары = ханзада Сұламиш
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Тайыр хан''' — ([[1523 жыл|1523]]—[[1533 жыл|1533]]) билік құрған [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]]ның билеушісі.

Тайыр хан ел билеуге қабілеті төмен, әскери-саяси және елшілік істерге олақ адам еді. Ол феодалдық қырқыстарды тия алмады, көрші елдердің көпшілігімен: [[Шайбани әулеті]]мен, [[Ноғай Ордасы]]мен және [[Моғолстан]] хандарымен де жауласты. Бұл соғыстарда қазақтар жеңіліп, Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің біраз бөлігінен айырылып, оның ықпалы тек [[Жетісу]]да ғана сақталып қалды. Тахир хан Жетісуға қашып барып [[Моғолстан]] ханына қарсы қырғыздармен одақ жасасты. [[1527 жыл]]дан кейін ол көбінесе қырғыздарды биледі, ойрат-жоңғарлардың Жетісуға жасаған шабуылына қарсы күресті. Мемлекеттік билік құлдырап, мемлекеттің шекара аумағы қысқара түсті.

Тайыр ханның өлімінен кейін оның інісі Бұйдаш (1533-1534 жж.) қазақ-қырғыз бірлестігінің басшысы болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Адамдардың тізбегі
| ізашары = [[Мамаш хан]]
| ізбасары = [[Бұйдаш хан]]
| мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| жылдары = [[1523 жыл|1523]] — [[1533 жыл|1533]]
| bcolor =
| color =
}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Төрелер]]

Мамаш хан

2026-06-23T06:16:50Z

Sagzhan: /* Басқаруы */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 5-ханы
| Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1521 жыл|1521]]
| Басқаруын аяқтады = [[1523 жыл|1523]]
| Ізашары = [[Қасым хан]]
| Ізбасары = [[Тахир хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 1480
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1523
| Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді =
| Діні = [[Ислам]]
| Әкесі = [[Қасым хан]]
| Анасы =Ханық сұлтан ханым
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Мамаш хан,''' толық аты '''Мұхаммед Хусейн''' — ([[1521 жыл|1521]]—[[1523 жыл|1523]]) билік құрған [[Қазақ хандығы]]ның билеушісі.

== Басқаруы ==
[[1520 жыл|1520 жылы]] [[Жәдік сұлтан]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасынан]] жеңіліс табады. [[1521 жыл|1521 жылы]] Мамаш таққа отыра салысымен Ноғай Ордасына соғыс жүргізеді. Бірақ Ноғай Ордасы жорықтарда жеңе бастайды. Ал [[1522 жыл|1522 жылы]] осыны пайдаланған [[Моғолстан]] елі, [[Жетісу|Жетісу өңіріне]] ұрыс жүргізеді. Мамаш Негізгі жасағын Ноғай Ордасына қарсы соғысуға қалдырып, ал қалған әскерімен бірге [[Моғолстан|Моғолстанды]] жеңеді. Сол жылы [[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс|Қазақ хандығында азаматтық соғыс]] басталады. [[1523 жыл|1523 жылы]] Мамаш қаза табады.

{{Адамдардың тізбегі
| ізашары = [[Қасым хан]]
| ізбасары = [[Тахир хан]]
| мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| жылдары = [[1521 жыл|1521]] — [[1523 жыл|1523]]
| bcolor =
| color =
}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]

Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева

2026-06-23T06:01:18Z

Sagzhan: /* Өмірбаяны */

{{Музыкант
|Есімі = Айгүл Бабаева
|Толық аты = Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева
|Туған күні = 01.11.1961
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Мемлекет = [[Қазақстан]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Мамандықтары = {{әнші|КСРО|Қазақстан}}, композитор
|Ұжымдары = "Мистерия Буф", "Гүлдер" ансамблі, Бумеранг (джаз ансамблі), "Варьете", "Иссык"
}}
'''Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева''' — [[Қазақстан]]дық әнші, композитор, ақын және тележүргізуші. Ол [[поп-музыка|поп]], [[джаз]] жанрларында жұмыс істейді, романстар мен халықтық өнер әндерін орындайды.

== Өмірбаяны ==
Бабаева Айгүл Дүйсенбайқызы - [[1961 жыл]]ы [[1 қараша]]да [[Алматы]] қаласында, мұғалімнің отбасында дүниеге келді. 1978 жылы № 115 орта мектебін бітірді, сол мектепті [[2001 жыл]]дың [[24 шілде]]сінде әкесі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Дүйсен Бабаевтың есімімен атады. Оқуды бітіргеннен кейін Алматы музыкалық ансамбльдерінің қауымдастығына вокалист ретінде қабылданды. 1982 жылы РСФСР Мәдениет министрлігі эстрадалық ансамбльдің солисті және вокалисті, II санатпен марапатталды. Ол Ресейдің қалаларында [[Мәскеу]]дің «Мистерия Буф» тобымен бірге өнер көрсетті. 1983 жылы ол «[[Гүлдер(ансамбль)|Гүлдер]]» эстрадалық-жастар ансамбліне солист-вокалист ретінде қабылданып, Қазақстан қалаларын аралап көрді. 1987 жылы ол «Каспий достық теңізі» фестивалінің лауреаты атанды. Ол Алматы музыкалық ансамбльдер ассоциациясында Биг Сандерлі оркестрмен солист болды, оны [[Сейдолла Бәйтереков|Сейдулла Бәйтереков]] жүргізді. 1992 жылдан бастап «Есік» акционерлік қоғамында оркестрдің жетекшісі болды. Онда жас орындаушылармен жұмыс істеді.

1997 жылы "ТАҢ" телеарнасы Айгүл Бабаеваға «Жыл әншісі» құрметті атағын берді. Сол жылы Жоғары ғылыми комиссияның шешімімен « [[Азия дауысы]] » халықаралық халық музыкасы фестивалінің әншісі ең жақсы ән - «Жалғыз әйел» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің жүлдесіне ие болды. Ал «Халық банкі» әні ең жақсы ән конкурсында жеңіске жетті [[Қазақстан Халық банкі|Халық банкінің]] коммерциясы үшін.

Айгүл Бабаева - композитор Айдос Сағатовтың «Менің Қазақстаным» әнінің авторласы. Әнші әріптестеріне арнап көптеген әндер жазды. Айгүл Бабаева өзінің досы [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиеваға]] сыйға тартқан «Айғай-шыбық» әні - әншінің ең танымал шығармаларының бірі.

1998 жылы наурызда ол [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|«Таңғы жұлдыз»]] телевизиялық музыкалық бағдарламасында [[Мәскеу]]де қонақ болды [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|.]] 1998 жылы 10 маусымда ол жаңа елорда - [[Астана]]ның тұсаукесеріне арналған гала-концертке қатысты. Онда ол алыс және жақын шетелдердің әртістерімен бірге өнер көрсетті.

Сонымен қатар, Айгүл Бабаева осы альбомдағы барлық әндердің авторы, композиторы және орындаушысы болып табылатын "Үміт Желі" дебюттік дискісін шығарды. Олардың қатарында «Жалғыз әйел», «Үміт желі», «Маусым», «Жүрек пен жан» сияқты танымал шығармалар бар.

1998 ж. тамызында «[[Азия дауысы|Азия Дәуысы]]<nowiki/>» Халықаралық халық музыкасының фестивалінің Жоғары ғылыми комиссиясы әншіге ең жақсы ән - «Ойна, Патша» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің сыйлығын берді. Ол қайырымдылық концерттеріне қатысты: Павлодар қаласындағы «Айналайын» балалар фестивалінде, Алматы қаласының сарайында «Қазақстанның мүгедектігі бар әйелдер қоғамы» өткізген концертке, сонымен қатар басқа қалалық және республикалық шараларға қатысты.

7 желтоқсан 2009 ж. Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының ғимаратында М. Ю. Лермонтовта қазақ композиторы мен әншісі Айгүл Бабаеваның «Ауызша» жаңа альбомының алғашқы концерті және тұсаукесері өтті. Альбомның жазылуы Митрополис студиясында кәсіби музыканттар Митч Далтон, Джефф Гаскойн, Майкл Джанищ, Лондондағы Престон Хейманның қатысуымен өтті. Дискінде қазақ, қазіргі заман композиторлары [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Беркімбаев жейді|Естай]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]], Нұрғиса [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Тілендиевтің]] 11 шығармасы бар: «Желсіз түнде жарық ай» Абай, «Ата Толғауы» Нұрғиса Тілендиев, «Ақ Көгершін» Ахмет Жұбанов, «Қорлан» «Естай», халықтық әндер - «Сары бидай», «Бір бала», «Дайдидау», «Ақ бакай», «Ақ көгершін», «Дедім-ай ау», «Илигай», «Ахау Керім». Альбомда: [[Тамаша ән|ән айту]] және қазақтың ұлттық аспаптары - [[домбыра]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[қылқобыз]], [[шаңқобыз]] болды.<ref>[http://www.izvestia.kz/node/12983/ Мечтать не вредно, вредно не мечтать | www.izvestia.kz]</ref>

2011 жылдың қарашасында әнші өзінің елу жылдық мерейтойын атап өтті. Кешке жақын достар, туыстар және отандық және шетелдік эстрада жұлдыздарын шақырды. [[Абдуллин Сагнай]], Нағима Есқалиева, [[Абдуллин Нурлан|Абдуллин Нұрлан]], [[Мусин Коблан]] сияқты қазақ шоу-бизнесінің әртістері әндерін орындады, олардың авторы мен композиторы Айгүл Бабаева болды.<ref>[http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ Айгуль Бабаева: без газу нет джазу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}</ref>

Сол жылы КТК арнасында « [[Үйленейік (телешоу)|Үйленейік!»]] Жобасында, Айгүл Бабаева басты жүргізуші болды.

Айгүл Бабаева түрлі телебағдарламаларға қатысты, қонақ ретінде жұлдыз ретінде [[SuperStar KZ|Superstar KZ]], [[X Factor (Қазақстан)|X-Factor KZ]], [[Шәкен жұлдыздары|Shaken Stars]] [[SuperStar KZ|сынды]] телевизиялық байқаулардың қазылар алқасында қызмет етті.

== Телевизия ==
2010 жылы "ЕЛ АРНА" телеарнасы «Әйелдер кеңесі» жобасын бастады. Айгүл Бабаева Айгүл Мукейдің қызметімен қатар Лана және Светлана Велитченкомен бағдалама жүргізушісі болды. Жобаның тұжырымдамасы белсенді өмір салтымен танымал әр түрлі қызмет салаларындағы әйелдер өзекті мәселелерді талқылауында болды. 2011 жылы «[[КҚК|КТК]]<nowiki/>» телеарнасы Айгүл Бабаева жүргізетін «Үйленейік» атты бағдарламасын бастады.<ref>[http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/3/29/11949 «Давай поженимся» в Казахстане — Новости / КТК]</ref><ref>[http://www.caravan.kz/article/29130/ Газета «Караван» / Поженим всех прямо в эфире!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524003953/http://www.caravan.kz/article/29130 |date=2011-05-24 }}</ref>

== Отбасы ==
Күйеуі— Романюк Михаил, бұрында танымал музыкант, бүгінгі күні — бизнесмен мен Айгулдің продюсері.

Қызы — Алисса.

== Сілтелер ==
* [http://vesti.kz/conference/53/ Vesti мақаласы]
* [http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ zakon.kz мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}
* [http://www.izvestia.kz/node/12983/ Армандау зиян емес, армандамау зиян]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20110518024257/http://atyrauobl.kz/ajgul-babaeva-ya-prezhde-vsego-patriot-svoej-strany/9265 Оралу соло концерті]
* [http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&chapter=1102062596/ Казахстанская правда]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.1tv.kz/news/video/br1/
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]

Ыстанбұл

2026-06-23T04:52:36Z

Sagzhan: "Ыстанбұл" бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Ыстанбұл
|шынайы атауы = {{lang-tr|İstanbul}}
|сурет = Istanbul collage 5j.jpg
|жағдайы =
|ел = Түркия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =0 |lat_sec =36
|lon_dir = |lon_deg =28 |lon_min =57 |lon_sec =37
|CoordAddon = type:city(10034830)_region:TR
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Түркияның әкімшілік бөлінісі{{!}}Ил
|аймағы =
|кестедегі аймақ = Ыстанбұл(ил){{!}}Ыстанбұл
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Уәли
|басшысы = Екрем Имамұлы
|құрылған уақыты = б.з.б. 667 жыл
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Византий, Жаңа Рим, Константинополь
|статус алуы =
|жер аумағы = 5343
|биiктiктiң түрi = Биіктігі Нум
|орталығының биiктігі = 100
|климаты = [[Субтропиктер|Субтропикалық]]
|ресми тілі = түрік тілі
|тұрғыны = {{Өсім}} 15 067 724<ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=27587|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2017|date=1 February 2018|accessdate=1 February 2018}}</ref> 
|санақ жылы = 2018
|тығыздығы = 2 900
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[түріктер]]
|конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар, [[Православие|православтар]], [[Иудаизм|иудейлер]]
|этнохороним = ыстанбұлдық, ыстанбұлдықтар
|уақыт белдеуі = +3
|DST = бар
|телефон коды = +90 252
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 34010–34850 80000–81800
|автомобиль коды = 34
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Istanbul
|сайты = https://www.ibb.istanbul
|сайт тілі 1 = tr
|сайт тілі 2 = en
}}
'''Ыстанбұл''' ({{lang-tr|İstanbul}}), ертеде '''Византий''', кейіннен '''Константинополь''' — [[Түркия]]ның аса ірі [[Түркия қалаларының тізімі|қаласы]], ірі сауда, өнеркәсіп пен мәдениет орталығы, елдің басты портты қаласы. Бір-бірімен көпірлер және туннельдер арқылы байланысып тұрған, оны [[еуропа]]лық (негізгі) және [[азия]]лық бөліктерге бөлетін [[Босфор бұғазы]]ның жағалауларында орналасқан. Ыстанбұл халық саны 15 миллион адам, бұл Түркия халқының 19%-ын құрайды.<ref>https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2021-45500&dil=2 Түркия Статистка Институты (ағылшынша). 31 желтоқсан 2021.</ref>

Халық саны бойынша [[Еуропа]] тарихындағы алғашқы миллионер-қала. [[Рим империясы|Рим]], [[Шығыс Рим империясы|Византия]], [[Латын империясы|Латын]] және [[Осман империясы]] империяларының бұрынғы астанасы.

== Географиясы ==
[[Сурет:Istanbul and Bosporus big.jpg|thumb|220px|right|Стамбұл ғарыштан көрінісi]]
Ыстанбұл төбелі жерде Түркияның солтүстік-батысында орналасқан. Қаланың ауданы — 1 538,77 км². Координаттары — {{coord|41|00|N|29|00|E|type:city(10034830)_region:TR}}. Ыстанбұл [[Босфор бұғазы]]ның үстiнде жатыр.

== Әкімшілік бөлінісі ==
=== Тарихи аудандары ===
Ыстанбұлдың Еуропадағы тарихи аудандары:
[[Айвансарай]], [[Ақсарай (Түркия)|Ақсарай]], [[Байрампаша]], [[Бақыркөй]], [[Балат]], [[Бебек]], [[Бешикташ (аудан)|Бешікташ]], [[Беязыт]], [[Ғазиосманпаша]], [[Галата]], [[Долмабахче]], [[Йешілкөй]], [[Зейтінбұрны]], [[Кяғытхане]], [[Қапалы Чаршы]], [[Вефа]], Джибали, Зейрек, Қабаташ, Қасымпаша, Лалелі, Ортакөй, Пера, Сарыйер, [[Сұлтанахмет]], Сулыкуле, [[Таксим|Тақсим]], Фатих, Фенер, Шұқыржұма, Шишлі, Еминөңі, Эйүп.

Ыстанбұлдың Азиядағы тарихи аудандары:
* Қадыкөй
* Үскідар
[[File:Map of the Districts of Istanbul.png|thumb|450x450px|Қаланың әкімшілік бөлінісі]]
<gallery mode="slideshow">
Сурет:Istiklal str. Istanbul - panoramio.jpg|Ыстанбұлдың бас сауда көшесі — Истикләл
Сурет:Taksim monument and mosque.jpg|Тақсим алаңы
Сурет:Constantine Obelisk.jpg|Сұлтанахмет алаңы
Сурет:View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg|Левент ауданындағы тұман
</gallery>

== Климаты ==
Ыстанбұл субтропиялық ауа райының аймағының шетiнде орналасады, дегенмен сонымен бiрге солтүстiктен ызғырықтардың ықпалы бар. Ыстанбұлда қыстыгүнi орташа температура +3°C және 9°C аралығында. Қыс салқын және дымқыл. Ыстанбұлда жылына температураның 0°C төмен көрсеткіші орта есеппен 21 күнді құрайды. Әр жыл сайын қар жауады. Ауа-райы бойынша жазғытұрым және күз жағымды жұмсақ, бiрақ температураның күрт өзгеруіне бейім. Ыстанбұлда жазды күнi салыстырмалы ыстық, орташа температура 19°C-ден 28°C-ге дейін, ауаның тым ылғалдыл кезеңдері кездеседі. Қалада аптап ыстық сирек және температура өте сирек 35°C және одан жоғарыға жетедi. Орта есеппен 850 мм жауын-шашын түседі, негізінен жаңбыр түріндегі жауын-шашын бір жылда 123 күнге сәйкес келеді. Қала 2000 астам күн сағатын алады. Жылдық орта мөлшердегi салыстырмалы ылғалдық әрдайым жоғары, орташа 71% шамасында.
[[Сурет:Istanbul view.jpg|left|250px|thumb|right|Ыстанбұлдағы ақпан айы, 2006]]

{| class="wikitable" border=1 style="text-align:center"
!rowspan=2 |Ай
!colspan=2 |Ыстық
!colspan=2 |Суық
!rowspan=2 |Жаңбырлы күндер
!rowspan=2 |Ашық аспанды күндер
|-
!орта
!Абсолют
!орта
!Абсолют
|-
|Қаңтар
|9
|19
|3
|–13
|18
|2.6
|-
|Ақпан
|9
|24
|2
|–16
|15
|3.3
|-
|Наурыз
|11
|27
|3
|–11
|14
|4.4
|-
|Сәуір
|16
|33
|7
|–2
|9
|6.6
|-
|Мамыр
|21
|34
|12
|2
|8
|8.9
|-
|Маусым
|26
|37
|16
|6
|5
|10.8
|-
|Шілде
|29
|39
|18
|11
|4
|11.7
|-
|Тамыз
|29
|41
|20
|10
|3
|11.3
|-
|Қыркүйек
|25
|38
|15
|6
|6
|8.5
|-
|Қазан
|21
|33
|12
|3
|10
|6.2
|-
|Қараша
|15
|27
|9
|–7
|13
|4.6
|-
|Желтоқсан
|11
|22
|5
|–12
|17
|2.3
|}

== Өнеркәсібі ==
Ыстанбұлдың дамыған әртараптандырылған саласы бар. Экономика негізінен машина жасау, соның ішінде кеме жасау, химия, цемент, тамақ, жарық, баспа, электрлік, ағаш өңдеу, қағаз және шыны өнеркәсібі, сауда және туризмге негізделген. Сонымен қатар, зәйтүн майы, темекі, көлік құралдары, электроника және т.б. Экономиканың негізінен жоғары қосылған құны жоғары тауарлар өндіретініне қарамастан, көптеген аз құны қосылған тауарлар белсенді түрде шығарылып, одан да көп көрінеді. Бұл кәдесыйлар, түрік тәттілері, орташа сапалы киім, ұлттық костюмдер және тағы басқалар. Жалпы қалалық ЖІӨ-нің 26%-ы ғана болса да, олардың 80%-ы экспортқа тиесілі.<ref>{{cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp|publisher=NTV-MSNBC|title=Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul|trans_title=Istanbul is the Locomotive of Foreign Trade|lang=tr|date=2006-02-13|accessdate=2012-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JvtAwk|archivedate=2013-06-04}}</ref>

== Галерея ==
<center>
<gallery mode="slideshow">
Istanbul asv2020-02 img45 Hagia Sophia.jpg|[[Айя София]]
Istanbul Topkapi Sarayi.JPG|Топкапы сарайы
Basilica Cistern after restoration 2022 (11).jpg|Еребатан цистернасы
Istanbul asv2020-02 img53 Maiden's Tower.jpg|Қыз мұнарасы
Twierdza Rumeli Istambuł RB1.jpg|[[Румелихисар]]
Istanbul asv2021-11 img40 Grand Bazaar.jpg|[[Гранд базар]]
Istanbul asv2020-02 img02 Tünel Karaköy station.jpg|Тоннель
Kadiköymodadtrassenbahn.jpg
Sultanahmet Camii.jpg|Сұлтанахмет мешіті
Car bed kap deu1.jpg|Феодосий қабырғалары
Mosques in Istanbul at dusk.jpg
</gallery>
</center>

== Бауырлас қалалары ==
{| cellpadding="10"
|- valign="top"
|
* {{flagicon|Greece}} [[Афина]], [[Грекия]]
* {{flagicon|Spain}} [[Барселона]], [[Испания]]
* {{flagicon|Germany}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Мажарстан|Венгрия]]
* {{flagicon|Germany}} [[Кёльн]], [[Германия]]
* {{flagicon|Romania}} [[Константа]], [[Румыния]]
* {{flagicon|Albania}} [[Дуррес]], [[Албания]]
* {{flagicon|Italy}} [[Флоренция]], [[Италия]]
* {{flagicon|Bulgaria}} [[Пловдив]], [[Болгария]]
* {{flagicon|Czech Republic}} [[Прага]], [[Чехия]]
* {{flagicon|Netherlands}} [[Роттердам]], [[Нидерланд]]
* {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Сараево]], [[Босния және Герцеговина]]
* {{Flagicon|Macedonia}} [[Скопье]], [[Солтүстік Македония]]
* {{flagicon|Sweden}} [[Стокгольм]], [[Швеция]]
* {{flagicon|France}} [[Страсбург]], [[Франция]]
* {{flagicon|Italy}} [[Венеция]], [[Италия]]
* {{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]]
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]]
* {{flagicon|Jordan}} [[Амман]], [[Иордания]]
* {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]], [[Әзербайжан|Әзірбайжан]]
* {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]], [[Ливан]]
* {{flagicon|South Korea}} [[Пусан]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]
* {{flagicon|Syria}} [[Дамаск]], [[Сирия]]
* {{flagicon|United Arab Emirates}} [[Дубай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]]
* {{flagicon|Vietnam}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]]
* {{flagicon|Iran}} [[Исфаһан|Исфахан]], [[Иран]]
* {{flagicon|Indonesia}} [[Джакарта]], [[Индонезия]]
* {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{flagicon|Malaysia}} [[Джохор-Бару]], [[Малайзия]]
* {{flagicon|Afghanistan}} [[Кабул]], [[Ауғанстан]]
* {{flagicon|Russia}} [[Қазан]], [[Ресей]]
* {{flagicon|Pakistan}} [[Лахор]], [[Пәкістан]]
* {{flagicon|Turkmenistan}} [[Мары|Мери]], [[Түрікменстан]]
* {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Ош]], [[Қырғызстан]]
* {{flagicon|Uzbekistan}} [[Самарқан]], [[Өзбекстан]]
* {{flagicon|People's Republic of China}} [[Шаңхай|Шанхай]], [[Қытай]]
* {{flagicon|Japan}} [[Шимоносеки]], [[Жапония]]
* {{flagicon|Indonesia}} [[Сурабая]], [[Индонезия]]
* {{flagicon|Iran}} [[Тебриз|Табриз]], [[Иран]]
* {{flagicon|People's Republic of China}} [[Сиань]], [[Қытай]]
* {{flagicon|Argentina}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]
* {{flagicon|Cuba}} [[Гавана]], [[Куба]]
* {{flagicon|United States}} [[Хьюстон]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{flagicon|Mexico}} [[Мехико|Мехико-Сити]], [[Мексика]]
* {{flagicon|Brazil}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]]
* {{flagicon|Canada}} [[Торонто]], [[Канада]]
* {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], [[Мысыр]]
* {{flagicon|Algeria}} [[Константина (қала)|Константина]], [[Алжир]]
* {{flagicon|Sudan}} [[Хартум]], [[Судан]]
* {{flagicon|Morocco}} [[Рабат (қала)|Рабат]], [[Марокко]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat-inline|Istanbul|Ыстанбұл}}
* [[Түркия]]

[[Санат:Ыстанбұл]]
[[Санат:Түркия қалалары]]
|}

Тоқтамыс хан

2026-06-23T01:31:19Z

Sagzhan: /* Едігеге қарсы күрес */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Тоқтамыс хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Battle between Timur and Toqtamish Khan in 1391. Zafarnama of 1436 (Toqtamish detail).jpg
| Атауы = Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның шайқасы. 1391 жыл. (Зафарнама, 1436 жыл, Тоқтамыс фрагменті)
| Сурет ені =
| Титулы = [[Алтын Орда]]ның 31-ші ханы
| Лақап аты =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1380 жыл|1380]]
| Басқаруын аяқтады = [[1395 жыл|1395]]
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Арабшах хан]]
| Ізбасары = [[Қойыршақ хан]]
| Тәж кигізу жорасы =
| Титулы_2 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 12-ші ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = [[1378 жыл|1378]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[1395 жыл|1395]]
| Ізашары_2 = [[Темір Мәлік хан]]
| Ізбасары_2 = [[Қойыршақ хан]]
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Діні = [[Ислам]]
| Азаматтығы =
| Туған күні = 1340/1350
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1406
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Династия = [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Түй Қожа
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = [[Жәлеләддин хан|Жәлеләддин]] [[Қадырберді хан|Қадырберді]] [[Шөкре хан|Шөкре оғлан]] [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
}}
{{мағына|Тоқтамыс (айрық)}}
'''Тоқтамыс хан''' (шамамен 1340/1350 – 1406) – [[Алтын Орда]] ханы (1380 – 1395). [[Жошы хан|Жошы ханның]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]] әулетінен.<ref>''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, 2007. — 446 с. — <nowiki>ISBN 5-17-035804-0</nowiki>.</ref>

== Билікке келуі ==
Тоқтамыс [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау өңірінің]] билеушісі [[Түй Қожа|Туй-қожа]] [[Түй Қожа|оғланның]] ұлы. Орда ханы [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] бұйрығына бағынбағаны үшін, [[Ұрыс хан]] 1372 жылы [[Түй Қожа|Тұй-Қожаны]] өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, [[Самарқан|Самарқанға]], [[Мәуереннаһр|Мауераннахр]] билеушісі [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны [[Алтын Орда]] билігі үшін күресте пайдалануды көздейді.
[[Сурет:Tamgha of Tokhtamish.gif|солға|нобай|223x223 нүкте|Тоқтамыс таңбасы]]
1376 жылы Тоқтамыс [[Әмір Темір]] берген әскерді басқарып [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] қарсы үлкен жорық бастайды. [[Сауран]] маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ-Бұға]] өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы [[Тоқтақия хан|Тоқтақиядан]] тағы жеңіледі. [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды.

1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темір]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, [[Ұрыс хан]] кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] орнын [[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен [[Едіге]] қолбасшыларының нұсқауымен, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы [[Сығанақ|Сығанақты]] Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] пен беклербегі [[Балтышақ]] (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі.

[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] астанасы [[Сығанақ]] берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Мамай (беклербек)|әмір]] басқарған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] қосып, [[Азов теңізі|Азовқа]] дейінгі бүкіл [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] басып алады. Таққа отырысымен [[Шыңғыс хан]] әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. [[Еділ]] бойындағы [[Алтын Орда]] қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар [[Көк Орда]], [[Хорезм]], [[Қажы-Тархан]], [[Қырым]] иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бірлігін қалпына келтіреді.<ref>''Пачкалов А. В.'' Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5</ref>

== Мәскеуге жорық ==
[[Сурет:Оборона Москвы в 1382 году.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1382 жылғы Мәскеу қорғанысы]]
1380 жылы 8 қыркүйекте [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] Орда әмірі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған "қуыршақ ханы" [[Арабшах хан|Арабшах]] өлтіріліп, Мамайдың өзі [[Қырым|Қырымдағы]] Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда [[Мәскеу|Мәскеудің]] Ұлы Князі [[Дмитрий Донской]], жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді.

1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен [[Мәскеу|Мәскеуге]] аттанады. Мәскеуліктерге көмекке [[Литва]] князі [[Остей]] келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: [[Төменгі Новгород]] княздары [[Василий Кирдяпа]] мен [[Семён Дмитриевич|Семён Дмитриевичті]] жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. [[Дмитрий Донской]] Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.<ref>''Полубояринова М. Д.'' Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1993. — С. 10.</ref>

== Әмір Темірге қарсы күрес ==
Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері [[Алтын Орда]] мен [[Темір әулеті|Темір империясын]] қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.[[Сурет:The Karsakpay inscription.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темірдің Ұлытауда қалдырған [[Темір жазуы|құлыптас жазуы]]]]Даулы аймақтардың бірі [[Кавказ]] және [[Хорезм]] еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды [[Әзербайжан|Әзірбайжанға]] өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. [[Тебриз|Тебризді]] басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді.<ref>История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — <abbr>Л.</abbr>: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.</ref> Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан [[Кавказ|Кавказды]] жаулап алып, Тоқтамыс үшін [[Иран|Иранға]] баратын барлық жолдарды жауып тастайды.[[Сурет:Timur Golden Horde campaign.jpg|нобай|340x340 нүкте|1392-1396 жылғы Темірдің Алтын Ордаға жорығы]]Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері [[Сығанақ|Сығанақты]] басып өтіп, [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] кіріп, [[Бұхара|Бұхараны]] қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің [[Моғолстан]] мен [[Хорезм|Хорезмдегі]] ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде [[Самарқан|Самарқанға]] оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы [[Көнеүргеніш|Үргеніш]] жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, [[Самарқан]] мен [[Шахрисабз|Шахрисабзда]] әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты [[Сырдария|Сырдан]] әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді.
1389 жылы Темір [[Алтын Орда|Жошы Ұлысы жеріне]], солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін [[Моғолстан|Моғолстанға]] қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен [[Алтын Орда]] жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда [[Еділ|Еділге]] дейін жетіп, 18 маусымда [[Коңдырша өзеніндегі шайқас|Коңдырша өзеніндегі шайқаста]] Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» [[Темір жазуы|құлыптас]] орнатуды бұйырады.

Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, [[1395 жылғы Терек шайқасы|Теректе болған шайқаста]] Тоқтамысты біржолата жеңіп, [[Мәскеу]] шекарасына дейін қуады. Темірлан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] Алтын Орда жерінен өткен [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік тармағы]] жойылып, сауда керуендерінің көбісі [[Темір әулеті|Темір мемлекетінің]] жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]], [[Қазан хандығы]], [[Қырым хандығы|Қрым хандығы]], [[Ұлы Орда|Үлкен орда]] және [[Сібір хандығы|Сібір хандықтарына]] бөлініп, ыдырай бастайды.<ref>''Martin, Janet.'' Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — <nowiki>ISBN 9780521859165</nowiki>.</ref>

Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады.

== Едігеге қарсы күрес ==
[[Сурет:Golden Horde 1389-ru.svg|нобай|340x340 нүкте|1389 жылғы Алтын Орда жері]]
Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы [[Польша]] патшасы [[Ягайло|Ягайлоға]] жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] тағайындаған ханы, [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы [[Қойыршақ хан|Қойыршақтан]] тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс [[Литва]] князі [[Витовт|Витовтке]] қашады. Одан [[Алтын Орда|Орданы]] қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.<ref>''Ivinskis, Zenonas.'' Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.</ref> [[Витовт]] Тоқтамысты өз қорғауына алып, [[Лида]] қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына "Тоқтамыс сарайы" атағын сақтаған.<ref>Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. <nowiki>https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/</nowiki></ref>

1397 жылы Темірдің [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] қалдырған қолбасшысы [[Едіге]], [[Қойыршақ хан|Құйыршық ханның]] күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Едіге, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қашқан [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] орнына, оның ағасы [[Темір Мәлік хан|Темір Мәліктің]] ұлы [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]], өзіне бағынатын "қуыршақ хан" қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың [[беклербек|беклербегі]] атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.<ref>Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.</ref>

Осы кезде Тоқтамыс пен [[Витовт]] 1397 және 1398 жылдары [[Әмір Темір|Темірлан]] талқандаған [[Алтын Орда|Орда]] аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында [[Қара теңіз]] бен [[Қырым|Қырымға]] жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын [[Тракай тарихи ұлттық саябағы (Литва)|Тракай]] маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті.<ref>Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. ''Encyclopedia Lituanica''. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.</ref> Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері [[Днепр]] бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста [[Дон өзені|Дон өзеніне]] дейін жетеді. [[Витовт]] өз шептерін нығайту үшін [[Днепр|Днепрдің]] сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Бірақ сол жылдың соңында [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] пен [[Едіге|Едігеден]] жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге [[Кафа|Кафаны]] бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар [[Витовт]] үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.<ref>''Lukowski, Jerzy.'' A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — <nowiki>ISBN 0-521-55109-9</nowiki>.</ref>

[[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы [[IX Бонифаций|IX Бонифацийдің]] ресми мақұлдауына ие болады.<ref>''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — <nowiki>ISBN 9986-810-13-2</nowiki>.</ref>

1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан [[Витовт]], Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде [[Едіге]] жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]] соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда [[Ворскла бойындағы шайқас|Ворскла өзені бойындағы шайқаста]] [[Витовт|Витовтты]] талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. [[Едіге]] Витовт әскерлерінің қалдықтарын [[Киев]] қаласына дейін қуады. [[Едіге]] мен [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін [[Луцк]] қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады.

Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында [[Сібір хандығы|Сібірде]] билік құрады.<ref>''Бустанов А. К..'' Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).</ref> Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін [[Едіге]] үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады.

1405 жылы [[Әмір Темір]] қайтыс болады. Ал 1406 жылы [[Едіге|Едігемен]] болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.<ref>''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — <nowiki>ISBN 9986-810-13-2</nowiki>.</ref>

== Жанұясы ==
[[Сурет:ChufutKale1.JPG|нобай|340x340 нүкте|Тоқтамыстың қызы, Едігенің әйелі - Жанике кесенесі]]
Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі [[Түй Қожа|Түй-Қожа]], атасы [[Құтлұғ-Қожа]], Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, [[Тоқа Темір|Тоқа-Темір]], [[Жошы хан]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике; [[Тұлынбек ханым]].<ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.</ref>

Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды:

# [[Жәлеләддин хан|Жәлеладдин]]
# [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
# Кепек
# [[Керімберді хан|Керімберді]]
# Ескендір
# Әбу-Саид
# Кушік
# [[Қадырберді хан|Қадырберді]]
# Малика-ханша
# Ханике
# Жанике-ханым (Едігенің әйелі)
# Саадат-бике
# Қадиша

== Дереккөздер ==
<references/>
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]
[[Санат:Тоқа Темір әулеті]]

Жәнібек хан

2026-06-23T01:28:29Z

Sagzhan: /* Өмірбаяны */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Жәнібек хан
| Шынайы есімі = جاٴنيٴبەك حان
| Суреті = Жәнібек хан.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 2-[[Қазақ хандары|ханы]]
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1473
| Басқаруын аяқтады = 1480
| Ізашары = [[Керей хан]]
| Ізбасары = [[Бұрындық хан]]
| Туған күні = 1428
| Туған жері = [[Алтын Орда]]
| Қайтыс болған күні = 1480
| Қайтыс болған жері = Ұрыс Жұрты
| Жерленді = [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]
| Діні = [[Ислам]]
| Әкесі = [[Барақ хан]]
| Анасы =
| Жұбайы = Жаған-бегім Ханым
| Балалары = [[Еренші сұлтан|Еренші]], [[Махмұд сұлтан|Махмұд]], [[Қасым хан|Қасым]], [[Әдік сұлтан|Әдік]], [[Жаныш сұлтан|Жәніш]], [[Тыныш сұлтан|Тыныш]], Қамбар, [[Өсек сұлтан|Өсек]], [[Жәдік сұлтан|Жәдік]]
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}'''Жәнібек хан''' (шын есімі: جاٴنيٴبەك حان, Әбу Саид; [[1428 жыл]] – [[1480 жыл]]) — [[Қазақ хандығы]] мен [[қазақ хандары]] әулетінің негізін қалаушы, [[Алтын Орда]] хандары [[Барақ хан]]ның ұлы, [[Қойыршақ хан]]ның немересі, [[Ұрыс хан]]ның шөбересі. XV ғасырда өмір сүрген. 1450 жылға дейінгі өмірі мен қызметі туралы нақты деректер жоқ.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref> Ең алғашқы ескертпе XV ғасырда «Тауарих Ғузида Нусрат Наме» қолжазбасында: «Ал [[Барақ хан]]ның үш ұлы болды. Олардың есімдері Мір Сәид, Мір Қасым, '''Әбу Саид хан''' болды».<ref>''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9</ref>

== Өмірбаяны ==
1428 жылы Барақ қайтыс болғаннан кейін, ізбасарлары билік үшін таласқа жасы жетпей, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] құлдырап, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билік 40 жылға [[Шибан әулеті|Шибанидтер әулетінен]] шыққан Әбілқайыр ханға көшті.

Тарихи деректерде 1447 жылы Іле-Балық қаласында ағасы [[Керей хан|Кереймен]] бірге тұрған делінген. 1453 жылы [[Керей хан|Керей сұлтан]] [[Сайрам]] қаласының билеушісі болды.

1456 жылы Жәнібек пен [[Керей хан|Керей]] сұлтандар бастаған көшпелі халықтың бір бөлігі [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақты]] билеген [[Шайбани әулеті|Шайбанид]] Әбілқайырдан бөлініп, [[Моғолстан|Моғолстанға]] қоныс аударып, [[Шу (өзен)|Шу]] мен [[Қозыбасы (тау)|Қозы-Басы]] маңына қоныстанды. Жәнібек хан қазіргі Шу стансасының солтүстік-шығыс жағындағы [[Хантау|Хантауды]] қоныстанған. [[Моғолстан]] [[Есенбұға|ханы]] [[Есенбұға]] өз қарсыластарына қарсы күресте олардың қолдауына сеніп, сұлтандармен одақ құрады. Толассыз феодалдық алауыздықтар мен соғыстардан зардап шеккен 200 мыңға жуық көшпелілер Жәнібек пен [[Керей хан|Керей]] сұлтандардың төңірегіне топтасты. Олардың билігінің күшеюі [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқйырды]] алаңдатады, сүйтіп ол 1468 жылы [[Моғолстан]]ға қарсы [[Әбілқайырдың Моғолстанға жорығы|әскери жорыққа шығады]], бірақ жол үстінде кенеттен қайтыс болады.

[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] өлімінен кейін хан тағы үшін болған өзара қырқысулар өрши түсті, оған туған жерге оралуды көздеп жүрген Жәнібек хан мен [[Керей хан]] да араласып кетті. Олар Әбілқайыр мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]мен кескілескен шайқасқа түсті. 1471 жылы Сібір ханы [[Ибақ хан|Ибақ]] [[Шейх Хайдар хан|Шейх-Хайдарды]] өлтіргеннен кейін, [[Керей хан|Керей]] шығыс Дешті-Қыпшақта жоғарғы билікке ие болып, батыс қанатқа інісі Жәнібекті билеуші етіп тағайындайды. Жәнібек өзінің ордасын [[Жайық|Жайықтың]] төменгі ағысында, [[Маңғыттар|Маңғыт]] көшпелілері қонысында орналасқан [[Сарайшық]] қаласына орналастырды. Маңғыттардың мырзасы [[Мұса би|Мұсаны]] өзіне [[беклербек]] етті. Бірақ 1473 жылы Керей хан қайтыс болғаннан кейін Жәнібек сұлтан ағасының орнына Шығысқа, [[Сығанақ|Сығанаққа]] оралды. Бұл кезде қазақтарға тағы адамдар қосылып, олардың саны өсіп, сонымен бірге көшіқон аумағы кеңейеді. Бір кездері [[Моғолстан]]ға қоныс аударған адамдар «қазақтар» деп атала бастады және бұл атау бүкіл хандыққа тарайды. Жәнібек хан мен оның ұрпақтары қазақтардың бірігуі мен [[Қазақ хандығы]]ның құрылуына үлкен үлес қосады.

Жәнібек ханның Дешті-Қыпшаққа оралғаннан кейін билігі туралы, өмірінің соңғы жылдары мен өлімі туралы деректер жоқ. Оның есімі тарихи деректерде соңғы рет 1473 жылы кездеседі. Бұдан кейінгі жылдары [[Керей хан]] туралы ғана айтылған. Жәнібек хан жиі болған шайқастардың бірінде қаза тапқан деп болжауға болады. Сақталып қалған халық аңыздары мен өлеңдерінде Жәнібек ханды Әз Жәнібек деп атаған.

== Жанұясы ==
Жәнібек ханның жұбайы Жаған-бегім ханым еді. Жәнібек ханның ұлдары:
# [[Еренші сұлтан]] (1442–1492), 1470–1492 жылдардағы [[Сауран]] билеушісі.
# [[Махмұд сұлтан]] (1443–1476), 1470–1476 жылдары [[Созақ]] билеушісі.
# [[Қасым хан]] (1445–1521), 1511–1521 жылдары [[Қазақ хандығы]]ның [[Қазақ хандары|ханы]], оның тұсында мемлекет билік шыңына жетті.
# [[Әдік сұлтан]] (1445 – 1503), 1497–1503 жылдары Ұлытау билеушісі.
# [[Жаныш сұлтан]] (1453 – белгісіз), Жәніште жорықтарда қолбасшы болып, [[Қазақ хандығы]]на ықпал тигізген.
# Қанбар (1453 – белгісіз), Қамбар туралы мәліметтер сақталмады.
# [[Тыныш сұлтан]] (1453 – 1513 кейін), [[Мұхаммед Шайбани]] әскерлерінің қолынан үлкен жеңіліске ұшырағанынан белгілі.
# [[Өсек сұлтан]], Түркістан билеушісі.
# [[Жәдік сұлтан]] (белгісіз – 1520), [[Сарайшық]] билеушісі.

== Естелік ==
2010 жылы [[Астана]] қаласында қазақтың алғашқы хандарына қойылған [[Керей мен Жәнібек хандар ескерткіші|ескерткіш]] ашылды.

2017 жылы [[Қазақ хандығының 550 жылдығы|Қазақ хандығының 550 жылдығын]] мерекелеу аясында [[Қазақ хандығы (телесериал)|Қазақ хандығы]] атты телехиқая жарық көрді. Бас рөлде [[Еркебұлан Мұратұлы Дайыров|Еркебұлан Дайыров]] Жәнібек ханды ойнады.

{{Адамдардың тізбегі
| ізашары = [[Керей хан]]
| ізбасары = [[Бұрындық хан]]
| мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| жылдары = 1473–1480
| bcolor =
| color =
}}

== Әдебиет ==
* Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8
* Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
* Материалы по истории Казахских ханств XV – XVІІІ вв. (‘’Извлечение из персидских и тюркских сочинений’’). Составители: С.К. Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, К.А. Пищулина, В.П. Юдин, Алма-Ата, 1969;
* Мирза Мухаммед Хайдар, «Тарих-и Рашиди», Введ., пер. с персидского А. Урунбаева, Р.П. Джалиловой, Л.М. Епифановой. Ташкент, 1996;
* Султанов Т.И., Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. А., 2001;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]

Есім хан

2026-06-23T00:55:45Z

Sagzhan: /* Хан болу жолы */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Есім хан
| Суреті = Есім хан.png
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1598
| Басқаруын аяқтады = 1628
| Ізашары = [[Тәуекел хан]]
| Ізбасары = [[II Жәнібек хан]]

| Туған кездегі есімі = Есім (Ес-Мұхаммед)
| Туған күні = 1565
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1628
| Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді = [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
| Діні = [[ислам]]
| Әкесі = [[Шығай хан]]
| Анасы = [[Яхшим-бигим Ханым]]
| Жұбайы = 1) Ділшаһ ханым 2) Айлин ханым 3) Падишаһ ханым
| Балалары = '''ұлдары''' Қасым сұлтан, [[Есімұлы Жәнібек хан]], Ахмед сұлтан, [[Салқам Жәңгір хан]], [[Сартақ сұлтан]] '''қыздары''' Райхан ханым, Ай ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Есім хан'''<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> (1565 – 1628) — 1598–1628 жылдары аралығында [[Қазақ хандығы]]нда билік еткен [[Қазақ хандары|хан]]. Есім хан қазақ тарихында «'''Еңсегей бойлы ер Есім'''» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы [[Тәуекел хан]]мен бірге [[Мәуереннаһр]]ға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — [[Шығай хан]]ның баласы, бұрын қазақ хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған.

Есімханның өз басына келетін болсақ ол [[Шығай хан|Шығай ханның]] 12 ұлының бірі. Анасының есімі Жанымбике. Есім 1578 ж. туылған, 1588 ж. [[Созақ|Созақта]] өткен құрылтайда 10 жаста ғана еді. Осы жиында оның ағасы 26 жасар Тәуекел сұлтан хан сайланды. 1598 ж. [[Тәуекел хан|Тәуекел]] мен Есім бастаған қазақ қолы [[Ташкент]], [[Самарқан]], [[Бұхара]] үшін соғыста 100 мыңға жетіп жығылды. Бұл соғысқа 120 сұлтан өз қолдарымен қатысты. 20 жасар Есім хан 20 мыңдық қолымен Самарқанға беттеді, 36 жасар Тәуекел хан 70-80 мыңдық қолмен Бұхараны қоршады. Бұл әскердің алдыңғы авангардтық шебін Есім мен Тәуекелдің үлкен ағасы Ондан сұлтанның (1583 ж. қ.б.) ұлы Қайнар-Күшек басқарды. Бұл көктемгі және күзгі соғыс деп бөлінетін шайқаста [[Тәуекел хан]] жарақат алып Ташкентте қайтыс болады, Қайнар Күшек сұлтанда соғыста қаза табады. Соғыстың нәтижесінде Ташкент, Түркістанмен бірге Сырдың екі бойындағы 30 қала Қазақ хандығының қол астына өтті. Соғыста қаза тапқандар әуелгіде Ташкентке уақытша жерленеді, соңыра, Есім хандық билікті қолына алған соң, 1599-1600 жж. шамасында, ағасы Тәуекелмен бірге қаза болған сұлтандар мен батырларды Түркістанға қайта жерлейді. Алайда, 1603 ж. қарақалпақ Әбд әл-Ғаппар [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хан сайланып, Есіммен болған 12 күндік соғыста жеңіске жетеді. Дегенмен, 1605 ж. Ташкент түбіндегі Қарақамыста болған соғыста Есім хан Әбд әл-Ғаппарды өз қолымен өлтіреді. Есім хан [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хандық құрғанымен жолы үлкен [[Тұрсын хан]] Ташкентте аға хан деп есептелді. Есім хан Шығыс Түркістанға қоныс аударып, сонда 1623 ж. дейін тұрады, осы жылы Тұрсын ханның шақыруымен, өз қолын басқарып, оның Андижанға жасаған жорығына қатысады және Түркістанға қоныс тебеді.<ref name=":0">«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2</ref>

Есім хан үнемі жорықта жүрген қолбасы, ол осындай бір жорықта жүргенінде, 1626 ж. Тұрсын хан оның ордасын шауып, анасын, әйелдері мен бала-шағасын тұтқынға алып кетеді. Ол өмір бойы Есім ханнан қауіптеніп, сенімсіздік білдіріп жүретін, ақыры Есім хан оған соғыс ашып, екі әскер Сайрам түбінде кездеседі де Тұрсын хан жеңіліп Ташкентке шегінеді. Ташкент түбінде болған шайқаста Тұрсынның өз адамдары ханды өлтіреді, бұл соғыста қазақ рулары найман, қоңырат, арғын, дулат, қатаған, сіргелі және т.б. екіге бөлініп қазақ пен қазақ соғысады. Тұрсын ханды толық жақтаған үлкен санды Қатаған тайпасы тоз-тоз болып тарап кетті. 200 мыңдай қатағанның бір бөлігі соғыста қырғын тапса, бір бөлігі Ауғанстанға көшіп, ұсақ-түйек аталары қоңыраттардың және т.б. арасына сіңісіп кетті. Есім хан 1626 ж. Қазақ хандығының билігін қолына екінші рет алып, Түркістанды астана деп жариялап, мемлекетті нығайту мақсатында реформалар жүргізіп, заңдар қабылдап, «Есім ханның ескі жолы» деп аталып кеткен заңдар кодексін қалыптастырды.<ref name=":0" />

Ертеректе Есім хан ағасы Тәуекелмен және 40-тан астам сұлтандармен бірге Бұхара қаласында Нақшбандия тариқатына мойынсұнған болатын. Бұған әсер еткен мәселе – ел басқаруда билер институтына басымдық беру арқылы ханның билігін шектей алатын Ясауи тариқатынан Есім ханның бас тартып, ауытқуына негіз және себеп болды. Ясауитанушы белгілі ғалым З. Жандарбек Абылайдан басқа хандардың кесенеге емес, оның сыртына жерленуіне Нақшбандия тариқатында болуы себеп болды дейді. «Осы фактор оның реформаларынан көрініс тауып, «Есім ханның ескі жолы» заңдар жинағы Қасым хан тұсында қабылданған заңдардағы түркілік негіздерден ауытқу болып шықты», - дейді белгілі ғалым Х.Тұрсұн.<ref name=":0" />

Есім хан 1628ж. 50 жасында қайтыс болып, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне қарама-қарсы салынған жер асты мүрдеханасына жерленіп, үстіне өзіне арналған жеке кесене тұрғызылды.<ref name=":0" />

Есім ханның әйелдері көп болған, алайда, ұлдарының, қыздарының дәл қанша болғаны жайлы дерек жоқ. Ең белгілі ұлдары – бірінен соң бірі хан болған Жәнібек пен Жәңгір, немересі Тәуке, сонымен бірге, Сырдақ деген ұлының шөбересі Қайып хан (1715-1719) Тәукеден соң таққа отырды, онан соң шөберелері Болат пен Сәмеке, шөпшегі Әбілмәмбет хандыққа ие болды.<ref name=":0" />

Қазақта "''Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол''" деген қанатты сөз ежелден бар. Керей мен Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы әуелде әлсіз, жаңа-жаңа қаз тұрып келе жатқан-ды. Қазіргі Қазақстанның күншығысында, [[Жетісу]]да [[дулат]]тар, [[жалайыр]]лар, [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[наймандар]], тағы басқа ру-тайпалар құрған күшті мемлекет [[Моғолстан]]ға келіп, жер сұраған [[Ақ Орда (мемлекет)|ақордалық]] бауырларына [[Есенбұға]] хан [[Шу]]-[[Іле Алатауы|Іле]] тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп берген. Сол заманның көне көзіндей болып, күні бүгінге дейін атын жоғалтпай, [[Шу|Шу бойында]] [[Хантау|Хан тауы]], хандар құс салған [[Сұңқар шыңы]] алыстан мұнартып, қол бұлғап тұрғандай. Қаз-қаз басып, ту көтерген [[Қазақ хандығы]] жан-жағына алаңдай қарап, күн көруге мәжбүр болған. Шығысында Ойраттардан, батысында [[Әмір Темір]] әулеті билеп тұрған [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] арасындағы күшті [[мемлекет]] [[Мәуереннаһр]]дан, солтүстігінде [[Сібір хандығы]]нан қауіптенетін Моғолстанға қалқан, қорған тәрізді өмір кешті. Әсіресе, өздеріне кектеніп қалған хан Әбілхайыр әне-міне шабуылға шыға ма деген үрей бар.

== Хан болу жолы ==
Қалайда [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] Қазақ хандығының туын жыққан жоқ, олар дүниеден өткен соң билік [[Қасым хан]]ның қолына тиді. Ол мұсылман дінінде болғанмен отырықшы елдердегі тәртіп, заңға ұқсамайтын көшпенді халықтың күнделікті тұрмыс- тіршілігіне, салт-санасына, ой-көзқарасына орай жаңа заң-тәртіп орнатты. "[[Қасым салған қасқа жол]]" дейтініміз сол. Қасым нұсқаған жолдың негізгі мақсаты — Қазақ мемлекетін күшейту, халқын көбейту, жерін кеңейту- тұғын. Ол бұл жолда күні-түні аттан түскен жоқ, іргедегі мемлекеттердің өзара және ішкі алауыздықтарын, араздықтарын пайдаланып, досынан да, қасынан да одақ таба білді. Соның нәтижесінде Қазақ хандығының жері Сарыарқаны қосқанда сонау [[Жайық]] жағасына дейін кеңейген еді. Қасым хан өзінің бақталасы өзбек ханы [[Мұхаммед Шайбани|Мухаммед Шайбаниді]] тізе бүктіріп, Сыр бойындағы қалалардың басым көпшілігін Қазақ хандығына қаратқан. Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың Ұлы князі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. 1523 жылы Қасым хан өлгеннен кейін оның мұрагерлері арасында таққа, баққа таласу өріс алып, Қазақ хандығы біраз әлсірейді де, [[Хақназар хан|Хақназар]] тұсында (Қасым ханның баласы) қайта өрлейді. 42 жыл бойы тақтан түспеген Хақназар (Ақназар) "''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''" аталған. Сол тұста ыдырай бастаған Ноғай ордасынан қаңлылар, қыпшақтармен бірге [[Кіші жүз]] — [[Алшын|Алшын одағына]] енген тайпалар түгелімен Қазақ хандығына келіп қосылғаны мәлім. Тіпті [[Ноғай Ордасы]]ның астанасы Сарайшық қаласы да Хақназарға қарағанын айта кету керек. Әйтсе де сырттағы жаудан іштегі жаудың ақыл-айласы артық екені анық. [[Ташкент]] билеушісі [[Баба сұлтан]] астыртын адамдар жіберіп, қапылыста қазақ сұлтаны Жалымды екі баласымен, Хақназарды екі ұлымен қоса өлтіртіп жіберген. Екі жыл өткен соң Баба сұлтанның да басына зауал туып, Түркістан қаласының түбіндегі ашық шайқаста Тәуекел бастаған қазақ қолы Баба сұлтанның әскерін талқандап, өзінің басын алған.

Тәуекелден кейін тарих сахнасына 1598 жылы Есім хан шығады. Ол бұдан бұрын да ағасы Тәуекел ханның қолбасшысы ретінде талай шайқастарға катысып, "''Еңсегей бойлы Ер Есім''" атанған еді. Тәуекел Бұхараны қоршағанда ол 20 мың әскерімен [[Самарқан]]ды билеп тұрған. Ауыр жарақаттан қайтыс болған ағасының орнына хан сайланған Есім отыз жыл бойы буыны жаңа бекіп келе жатқан Қазақ мемлекетін қорғау, күшейту жолында қанын да, жанын да аяған жоқ. Шығысында қалмақтармен, солтүстік батысында [[Бухара]] хандығымен үздіксіз шайқасуға тура келген. Көрші жатқан қазақ ауылдарын үнемі талан-таражға салып, ұлдарын құл, қыздарын күң етуге ұмтылған қалмақтардың бетін қайтаруы, кейде тіпті өзі де жорыққа шығып, шекарадан алысқа қуып тастауы түсінікті жағдай, ал өзімен қандас, халқы аралас-қүралас Бұхара хандығымен неге жауласты дейсіз ғой? Бұған бірнеше себеп бар.

== Билігі ==
Хан тағына отырған соң [[Бұхара]]мен бітім-шартын жасасып, [[Орта Азия]] қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «''Есім ханның ескі жолы''» деп аталған заңды құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның баласы [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед сұлтан]] басқарған еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын орталық еткен [[Тұрсын хан]] билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы [[Яркент хандығы]]на қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] жағы Яркент билеушісі Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен Ахметтер де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді.Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған.

==Қазақ-бұхар соғысы==
[[Бақи Мұхаммед Түркістани|Бұхар ханы]] [[Тәуекел хан|Тәуекел ханмен]] сәтсіз соғыста қолдан шыққан [[Ташкент]], [[Сайрам]], [[Әндіжан]] жерлерін қайтарып алуды көздеді. Сонымен қатар қазақтарды [[Сырдария|Сырдарияның]] арғы бетіне ығыстырып тастауды мақсат етті. [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ішкі жағдайын аңдып отырған Бұхар ханы бұрынғы бітім шартын бұзып, [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] жеріне жаңа жорықтар ұйымдастырады. 1603 жылы Айғыржар деген жерде үлкен шайқас болды. Бұл шайқаста [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] әскері ойсырай жеңіліс тауып, тым-тырақай қашты. Бұхар әскерлері Самарқан бекінісіне тығылады. Қазақ хандығының әскерлері жауды талқандап мол олжамен Ташкентке қайтып оралды.

1611 жылы бұхар әскерін [[Имамқұл хан]] өзі басқарып, [[Ташкент]]ке шабуыл жасап, сол қаланың түбінде қазақтың қалын қолын басқарған Есім хан әскерімен соғысады. Бұл шайқаста Бұхар ханы жеңіліс тауып, кері шегінеді. Кейін қайта қол жинап Қаратау, Аспара өңіріне шабуыл жасап, бейғам ауылдар мен қалаларды үлкен шығынға ұшыратты. 1612 жылы Имамқұлидың ұлы Ескендір [[Ұлы жүз]] ханы Шах Сәидті өлтіреді, және өзін хан деп жариялайды. Бұған жауап ретінде 1613 жылы Есім хан қалың қолмен Самарқанға басып кірді. Бұхар хандығының әскерін тас-талқан етіп жеңді.

1620–1621 жылдары болған төртінші, бесінші, алтыншы қазақ — бұхар соғысында Қазақ хандығының әскерін Тұрсын хан бастап шығып, қазақтар толық жеңіске жетті.

1627 жылғы ең соңғы, жетінші қанды шайқасқа Есім хан Қазақ хандығының әскерін өзі бастап келіп, кескілескен шайқаста жеңіске жетті. Сөйтіп оңтүстік шекарасын берік бекітеді. Бұхара ханы Имамқұли жеңілісті мойындайды.

== Тапқырлығы ==
Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың кінәзі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. Қазақ халқы дербес халық ретінде Батыс Еуропаға да әйгілі бола бастаған. Бұл жөнінде Австрия дипломаты [[Сигизмунд Герберштейн]] жазбаларында бар. Әйгілі тарихшы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] бұл жайлы: "''Қазақ хандығы мен сұлтандары арасында Қасым хандай құдіретті ешкім болған емес''" — деп жазған.

== Тұрсын ханның өлуі ==
Есім ханның ел ішіндегі беделін, асқан абыройын іштей қызғанып жүретін [[Тұрсын хан|Тұрсын]] Бұхара ханының ниетін тез түсініп, [[Сырдария]] жағасында екеуі астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды жоюдың жоспарын жасайды. Қазақ ханы бұл кезде моңғол билеушілерінің, қырғыз манаптарының өзара қырқысуын тыю үшін шығыс аймақтарда жүрген.Тұрсын ханның түп атасы түсініксіздеу. Толық есімі Тұрсын Мүхаммед- сұлтан. Орыс жазбаларында Шығай ханның ұлы, Есім ханның туысы делінген. [[Махмуд Уәли]] "''Бахр Ал-аср''" атты еңбегінде: "''Ол Жалым сұлтанның баласы еді''", — дейді. Жалымды екі ұлымен бірге, жоғарыда айтқанымыздай, Ташкент билеушісі Баба сұлтан өлтірген. Бұл зұлым өзінің қайын атасы, қазақтың ұлы ханы [[Хақназар]]ды да екі ұлымен қоса жансыздары арқылы жайратқанын білеміз. Ал Жалым сұлтан қайдан шықты — ол жағы тағы мәлімсіз. Кейбір зерттеушілер [[Әз Жәнібек хан]]ның ұлы [[Қасым хан]]ның баласы болуы мүмкін дегенді айтады. Енді біреулер [[Шығай хан]]ның әрпағы, яғни Есім ханның туысы етіп көрсетеді.Қалай дегенмен Тұрсын сол тұста [[Ташкент]]ті билеп, күллі қазаққа хан болуды армандап жүрген. Бірақ жолында Еңсегей бойлы Ер Есім тұр. Тұрсын жалғыз Ташкентте емес, [[Біскент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], кейде [[Сауран]], [[Әндіжан]], [[Шахрухийя]] сияқты үлкенді-кішілі қалаларға да қожалық ететін. Есім ханмен бірігіп соғысқанда өзінен әлденеше рет жеңілген Имамқұли көмектесем деген соң үміт оты жана бастағанды. Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы [[Төлеген]] ([[Марғасқа жырау]]) жырау оны мынадай жырмен оятады:
<poem>
''Ей, Қатаған хан Тұрсын!''
''Кім арамды ант ұрсын.''
''Жазықсыз елді жылатып,''
''Жер тәңірісің, жатырсың,''
''Хан емессің қасқырсың,''
''Қара албасты басқырсың!''
''Алтын тақта жатсаң да''
''Қазаң жетті қапылсың!''
''Еңсегей бойлы ер Есім,''
''Есігіңе келіп тұр,''
''Шашқалы тұр қаныңды,''
''Кешікпей содан қатарсың!''
</poem>

Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады.

Бұл туралы болашақ [[Хорезм ханы|Хиуа ханы]] және танымал тарихшы [[Әбілғазы]] былай деп жазады:
<blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">''"Мен қазақтардың ішіне бардым. (''Бұл — 1625 жыл шамасы''). Түркістандағы Есім ханның сарайында үш ай тұрдым. Бұл кезде қазақтардың үлкен ханы Тұрсын еді. Ол Түркістанға Ташкенттен келді. Есім хан мені үйде қалдырып, Тұрсынмен кездесуге кетті. Тұрсын ханмен сөйлескен соң Есім мені өзімен бірге алып жүріп, ханға таныстырды да, былай деді: "Мынау Жәдігер ханның ұрпағы — Әбілғазы. Бұған дейін бізге ол әулеттен ешкім қонаққа қелмеп еді, ал біздің кісілер бұларға талай барған. Енді сіздің қасыңызда болғаны жөн деп білемін". "Жарайды, — деді Тұрсын хан, — айтқаның болсын". Ол өзімен бірге мені Ташкентке алып жүрді. Ташкентте, Тұрсын ханның жанында екі жыл болдым. Екі жыл өткен соң Есім Тұрсынды өлтіріп, оның қатағандарын қырып тастады. Сонда мен Есім ханға былай дедім: "Мен сіздер жаққа екі ханнан маған қандай пайда тиер екен деп келіп едім, ал өздеріңдегі жағдай мынау. Енді маған Бұхараға, Имамқұли ханға аттануыма рұқсат етіңіз". "Жарайды, — деп жауап берді Есім хан, — жүре бер". Мен Имамқұли ханға қарай аттанып кеттім"''.</blockquote>

== Тарихи деректер ==
Қазақ сұлтандарының өзара қырқысы және Тұрсын ханның өлімі жайында Махмуд Уәлидің "Бахр Ал-аср" атты кітабының алтыншы томындағы төртінші бөлімінде мынандай баяндаулар бар: "''Сол жылдары, яғни 1036 хижрада (1626–1627 жылдары) Есім сұлтан қалмақ жұртын шаппақ болды. Ол өз туының астына барша алаштан және ұлыстың басқа да бағынышты тайпаларынан, сондай-ақ, [[Тұрсын сұлтан]]ға сүйеу болған қатағандардан да әскер жинап, [[Моғолстан]] шетіндегі қалмақ мекен-жайларына ойран салды. Сол уақытта өзінің негізгі саяси бақталасын құрту кезегін көздеп жүрген Тұрсын сұлтан Түркістан маңайындағы Есім ордасын ойрандап, қалған кісілерін қыру үшін әскер жасақтады. Жасақ жауынгерлері ордаға басып кіріп, талай адамды өлтірді. Есім сұлтанның әйелдері мен балаларын барша жасау-жабдығымен Ташкентке алып кетті. Бұл табысқа масаттанған Тұрсын енді Есім ханның көзін жою қамына кірісті. Мақсаты — күтпеген жерден соқтығып, өзін жол үстінде ұстау. Осындай зұлым оймен ол өз әскерін бастап, Есім сұлтанның алдынан шықты. Екі жақ Сайрам шаһарынан шығысқа қарай, 40 шақырымдай жерде, Сайрамсу өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан қазіргі ОҚО Төлеби ауданы,Кеңесарық ауылы маңында, бетпе-бет келіп, "шайқас отын тұтатты". Тұрсын сұлтанның әскері жеңіліп, Ташкентке қарай шегінді''". (Ұзаққа созылған (1613–1628) Есім мен Тұрсын егесіне, Есім жағында Төле бидің атасы дулат Құдайберді мен шапырашты Қарасай батыр қатысқан (Қазыбек бек Тауасарұлы "Түп-тұқияннан өзіме дейін")). Тарихи деректерде [[Ташкент]] түбіндегі екінші шайқаста Тұрсынды өзінің жақындары өлтірді делінген. Есім хан Тұрсынның басын кесіп, [[Имамқұли]] ханға жібереді. Өзінің бақталасы, опасыз Тұрсынның өлгеніне қуанды ма, өлде Есімханның өзінен қорықты ма — Бұхара ханы оған Ташкентті, Түркістанды, сол маңайдағы қорғаны бар ауыл-мекендерді "сыйлаған".

Тұрсын өлген соң екінші рет ұлы хан болып қайта сайланған Есім сол заманның қатал салты бойынша өзіне қарсы шыққан қатаған тайпасын аямай жазаласа керек. Замандасы [[Махмуд ибн Уәли]]дің жазуына қарағанда, Есім де көп ұзамай, өз ажалынан өледі.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

Денесі [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің маңайына жерленген. Кезінде моласының үстіне шағын да болса айрықша кесене орнатылса керек, бүгінде ол жермен-жексен болып жатыр.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Жәдік әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]

Хақназар хан

2026-06-22T02:32:47Z

Sagzhan: /* Билігі */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Хақназар хан
| Шынайы есімі =Ақназар хан
| Суреті = "Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 8-ші ханы
| Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1538 жыл|1538]]
| Басқаруын аяқтады = [[1580 жыл|1580]]
| Ізашары = [[Ахмет хан]]
| Ізбасары = [[Шығай хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =1509
| Туған жері =[[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 19.05.1580
| Қайтыс болған жері =[[Бұхара]]
| Жерленді =
| Діні = [[ислам]]
| Әкесі = [[Қасым хан]]
| Анасы = Ханық сұлтан ханым
| Жұбайы =
| Балалары = '''Ұлдары:''' Мұңғытай сұлтан, Дінмұхамед (Тыным) хан, Бозғыл сұлтан
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
|Династия=[[Төре]]|Шайқасы=Герата шайқасы (1548) Эмбе шайқасы (1568-1569)}}
'''Хақназар хан''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Аҡнаҙар хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Акназар царь, Окназар царь'', 1509 - 1580) — Қазақ Ордасында ([[1538 жыл|1538]]—[[1580 жыл|1580]]<nowiki/>жж.) билік құрған ханы. [[Қасым хан]]ның [[Ханық сұлтан ханым]]нан туған баласы. Хақназар хан тұсында [[қазақ хандығы]] қайта бірігіп дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл биледі. Қазақ хандығының 300 жылдық тарихында Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан болған емес. Ол ел басқару, қиын-қыстау, әскери-саяси істері жағында қажырлы да қабілетті қайраткер болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық дарыны мол майталман екендігін көрсетті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref>

== Билігі ==
Хақназар хан таққа отырған соң хандық үкіметтің билігін нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрынғы [[Тахир хан]] және [[Бұйдаш хан]] тұсында бытыраңқы жағдайға түскен [[Қазақ хандығы]]н қайта біріктірді. [[1523 жыл|1523]]—[[1524 жыл|1524]] жылдары жарыққа шыққан қазақ-қырғыз одағын үздіксіз нығайтты, тіпті сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''» деп аталды. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының [[Жетісу]] мен [[Ыстықкөл]] алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді.

Хақназар хандық құрған дәуірде қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар орын алды. Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс мемлекеті шығысқа қарай ірге кеңейтіп [[1552 жыл]]ы [[Қазан хандығы]]н, [[1556 жыл]]ы [[Астрахан хандығы]]н басып алды. Осы жағдайға байланысты, [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасында ұлан-байтақ өңірді мекендеген [[Ноғай Ордасы]] ыдырай бастады.

== Өзгерістер ==
Ноғай ордасының ыдырауы, оған қарасты қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс, солтүстік және оңтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. [[1563]] жылы [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] билігін тартып алған [[Көшім хан]] ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. Оның үстіне моңғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып отырды. Осындай күрделі жағдайлармен есептескен Хақназар хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Орта Азияның ең ірі қалаларының бірі Ташкентті басып алуға бағытталған әскери қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп, шайбани әулетінен шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен қазақ ханы Хақназар «''қастаспай дос болып, өзара көмектесу''» жөнінде «''анттастық шарт''» жасасты. Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы оңды болды.
XVI ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар қазақ хандығын да нығайта түсті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Адамдардың тізбегі
| ізашары = [[Бұйдаш хан]]
| ізбасары = [[Шығай хан]]
| мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| жылдары = [[1538 жыл|1538]] — [[1580 жыл|1580]]
| bcolor =
| color =
}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Төрелер]]

Қырғызстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

2026-06-17T09:49:58Z

Sagzhan: /* Тізім */

[[Әлемдік мұра|ЮНЕСКО Әлемдік мұра]] тізімінде [[Қырғызстан]]ның 1 нысаны бар (2012 жылғы жағдайы бойынша). Бұл нысан тізімге табиғи талаптар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2012 жылғы жағдайына сәйкес Қырғызстан территироиясындағы нысан Әлемдік мұра тізіміне 3 үміткер ретінде тіркелген.<ref name="nep_can">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/kg|title=Official list|publisher=UNESCO World Heritage Centre|lang=en|description=Қрғызстанағы Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BmOjG3XS|archivedate=2012-10-29}}</ref>

== Тізім ==
{| class="wikitable sortable" style="text-align: center"
|- bgcolor="#cccccc"
! class="unsortable" width=3%|Ел
! class="unsortable" width=15%|Сурет
! width=37%|Аты
! width=19%|Мекені
! class="unsortable" width=9%|Жасалған кезі
! width=5%|Тізімге кірген жылы
! class="unsortable" width=6%|№
! class="unsortable" width=6%|Талаптар
|-
|-
|-
| '''1'''
| [[Сурет:Osh 03-2016 img06 Sulayman Mountain.jpg|150px]]
| [[Сулайман-Тоо]] киелі тауы
| [[Ош]] қаласыныӊ маӊында
|
| 2009
|[http://whc.unesco.org/en/list/1230 № 1230]
| iii, vi
|-
| '''2''' || [[Image:Sary Chelek and bird.jpg|200px]]
|| [[Ұлы Жібек жолы]] || [[Қырғызстан]] аймағы || — || 2016 || [http://whc.unesco.org/en/list/1490/ 1490] || ii, iii, iv, v, vi
|}

== Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар ==
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|- bgcolor="#cccccc"
! width=3%|#
! width=15%|Сурет
! width=37%|Аты
! width=19%|Орналасуы
! width=9%|Құрылған уақыты
! width=5%|Тізімге кірген уақыты
! width=6%|№
! width=6%|[[Әлемдің мұра критерилері]]
|-
| '''1''' || [[Сурет:Saimaluu_Tash.jpg|200px]]
|| [[Саймалуу-таш]] пертроглифтері || [[Фергана жотасы]] || — || — || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1512/ 1512] || iii, iv, vi
|-
| '''3''' ||
||Батыс [[Тянь-Шань]] || [[Қырғызстан]] аймағы || — || — || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5518/ 5518] || vii, viii, ix, x
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Тағы қараңыз==
* [[Әлемдік мұра]]
* [[Азиядағы Әлемдік мұра нысандары]]
* [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]]
* [[ЮНЕСКО]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/kg|title=Kyrgyzstan|publisher=UNESCO World Heritage Centre|lang=en
| archiveurl = http://www.webcitation.org/6AxnQzNLZ
| archivedate = 2012-09-26}}

{{Әлемдік мұралардың тізімі}}
{{Азиядағы Әлемдік мұра нысандары}}

[[Санат:Әлемдік мұра]]
[[Санат:Қырғызстан]]
[[Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі]]

Қазақстанның ежелгі қалалары

2026-06-17T09:18:16Z

Sagzhan:

'''Қазақстанның ежелгі қалалары''' – жазба деректемелер мен археологиялық материалдар нәтижесінде анықталған байырғы қоныс орындары, қала жұрттары. 6 – 9 ғасырларда Оңтүстік Қазақстан мен Оңтүстік-Батыс Жетісуда қала мәдениеті жақсы дамыды. Саяси жағынан бұл аймақтар түрік әулеттеріне бағынды және реті бойынша [[Батыс түрік қағанаты|Батыс Түрік]], [[Түргеш]], [[Қарлұқ қағанаты|Қарлұқ]] қағандықтарының құрамына енді. Бұл кезеңде көшіп жүретін жер аумағы шектеліп, көш жолдары қалыптасты, тұрақты қыстаулар мен жайлаулар орнығып, егіншілік пайда болды, отырықшы кедейлер тобы бөлініп, жекелеген рулық топтар отырықшылыққа көшті. Мемлекеттік төрешілдік аппарат құрылып, ортақ тіл мен жазу қалыптасты, сауда және дипломаттық байланыстар дамыды. Осындай жағдайда әкімшілік және қолөнер, сауда, мәдениет орталығы ретінде қалалар салына бастады. Оңтүстік Қазақстандағы ең ірі қала Исфиджаб саналады. Ол 629 ж. Сюань-Цзянның жылнамасында “Ақ өзендегі қала” атымен алғаш аталады. Кейін Махмұт Қашқари Сайрам – ақ қаланың аты (әл-Мединат әл-Байда), ол Исфиджаб деп, кейде Сайрам деп те аталғанын жазады. Сайрамнан Шашқа баратын жол бойында 8 – 10 ғасырларда Газгирд (Қазығұрт) болған. Исфиджабтың шығыс жағында Шарап, [[Будухкет]], [[Тамтаж]], Абараж, Жувикат қ-лары мен елді мекендері орналасқан. Шарапқа – Төрткөл Балықшы, Будухкетке Қазатлық қалаларының жұрты сай келеді. Тамтаж, Абараж – керуен сарайлары іспетті. Арыстың төменгі ағысында орталығы Отырар қ. болған Фараб (Отырар) өңірі жатты. Отырар аты (Отырарбенд) 8 – 9 ғ-лардағы жазба деректерде аталады. Оның Фараб, Тарбанд секілді атаулары да бар. Отырардан төменірек Сырдария бойындағы Шауғар өңірінде сол аттас орталығы болған. Шауғар қаласы(соғды тілінен аударғанда “Қара тау”) Түркістанның оңтүстік-шығысында 8 км жерде орналасқан Шойтөбе қаласының орнында болған.

[[Сурет:Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi, Turkestan 2007.jpg|left|thumb| alt=A.|270 px|[[Түркістан]] қаласы]]

Оңтүстік-Батыс Жетісуда қалалардың өркендеуіне, қолөнері мен егіншіліктің және құрылыс техникасының дамуына Соғды ұрпақтарының елеулі әсері болды. 8 ғ-дың 2-жартысында олар Шу, Талас жазықтарына көптеп қоныстана бастады. Соғдылық саудагерлер Иран мен Византияны [[Шығыс Түркістан]]мен жалғастыратын [[Ұлы Жібек жолы]]ның бойына сауда қоныстарын салды. Осындағы [[Тараз]] және [[Суяб]] қалалары Қазақстаннан тыс жерлерге де мәлім болды. Жазба деректерге қарағанда 7 – 13 ғ-ларда осы жол бойындағы [[Аспара]], [[Шігілбалық]], Атын, [[Семекина]], [[Талхиз]], [[Мерке]], [[Құлан]], [[Исфиджаб]], [[Усбаникет]] және басқа қалалар да маңызды рөл атқарды. Бұл қалаларда ұсталық, зергерлік, былғары өңдеу, қыштан ыдыс жасау кәсібі өркендеді. Тұрғындары егін шаруашылығымен айналысып, бидай, тары егіп, бақ, жүзім өсірген. 9 – 10 ғасырларда солтүстік-шығыс Жетісуда да қалалар салына бастаған. Іле өз. бойындағы көшпелілер қоныстарының орнына пайда болған бұл қалалар тез арада-ақ қолөнері мен сауда орталығына айналды.

[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|thumb| alt=A.|270 px|[["Ежелгі Тараз қаласы"]]]]
9 ғасырларда және 10 ғасырдың 1-жартысында [[Жетісу]]да билік қарлұқтар қолына өтуіне байланысты көшпелі халықтар отырықшылыққа жедел көше бастады. Көшпелі тайпалардың ақсүйектері құнарлы жайылымдарды басып алу, соғыс жорықтары және сауда арқылы байыды. Қоғамның қарапайым мүшелері топ-тобымен отырықшылыққа көшіп, егіншілердің, қолөнершілердің қатарын толықтырды. Осыдан барып үлкенді-кішілі елді мекендер мен қалалар көбейе бастады. 9 – 12 ғасырларда қоғамның өндіргіш күштері үлкен қарқынмен өсті. Орта Азия мен Қазақстандағы саяси билікті басып алған Қарахан әулеті феод. қатынастардың қалыптасуына ықпал жасады. Осы кезде қалаларда діни орындарға арналған құрылыстар, ақсүйектердің сарайлары, су құбырлары, тазалық жүйелері салынды. Жаңа қалалар пайда болды. Әсіресе, Оңтүстік Қазақстанда қалалар көркейе түсті. Бұрын 5 – 7 га-дан аспаған Отырар рабадының аумағы 170 га-ға дейін жетті.

Кең көлемдегі қазба жұмыстары Оңтүстік Қазақстандағы қала мәдениеті ескерткіштерінің типологиясын жасауға мүмкіндік береді. Аумағы 30 га-дан асатын қала жұрттарына Сайрам (Исфиджаб), Шортөбе немесе Қараспан-1 (Осбаникет), Отырартөбе (Отырар), Құйрықтөбе (Кедер), Шойтөбе (Шауғар), Жанқала (Жанкент, Янгикент), Сунақ-Ата (Сығанақ), Құмкент жатады. Аумағы 15 га-дан 30 га-ға дейін жететін қалалар – Бурух, Хурлуг, Жумишлағу, т.б. 15 га-ға дейін жететін қала жұрттарына Шарапхана (Газгирд), Бұлақ-Қоғал (Манкент), Тамды (Берукент), Қазатлық (Будухкет), т.б. жатады. Осы қалалардан басқа Сырдарияның орта ағысында 6 – 9 ғ-лардың бірінші жартысына тән мәдени қабаттары анықталған бір топ қала жұрттары жатыр. Қазақстанның оңтүстігінде жалпы саны 27-ге жететін осындай қала жұрты бар. Қазақстанның оңт-ндегі қала жұрттарына құрылымында – ішкі қамал (цитадель); шахристан (дуалмен бекіндірілген қала) және рабад (қала төңірегіндегі сауда-қолөнер орны) болатын топография тән. Шахристанда бай шонжарлардың, ірі саудагерлер мен дінбасылардың үйлері, сарайлар орналасты. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың ерте орта ғасырлардағы қалаларының жұрттарын анықтаған кезде мынадай белгілердің жиынтығы: көлемі мен құрылымы (қамал және бүкіл көлемі немесе қамал мен шахристан); бекіністері; мәдени қабатының байлығы; археол. кешені пайдаланылады. Осындай сан және сапа белгілеріне сүйенгенде, Оңтүстік Қазақстандағы алдыңғы орта ғасырлардағы барлық қалалар саны 33 болды.

[[Сурет:Aktobe's coat of arms.jpg|left|thumb| alt=A.|250 px|[[Ақтөбе]] қаласы]]

Алайда, Оңтүстік Қазақстанның барлық қалалары неғұрлым кейінгі уақытта да өмір сүргендіктен, қала орындарының кейінгі мәдени қабаттары ертедегі қалалардың көлемін анықтауға және олардың үлгілерін жорамалдауға мүмкіндік бере бермейді. Жетісудың оңт.-батысында, керісінше, бұған толық мүмкіндіктер болды. Жазбаша деректемелерге қарағанда, мұнда 7 – 10 ғасырларда 27 қала мен қоныс болған, олардың көпшілігі нақты қала жұрттарымен сәйкестендірілді.

Ал [[Шу]] және [[Талас]] аңғарларындағы аумақта барлығы 36 қала жұрты табылып, олардағы 7 – 9 ғасырлардың мәдени қабаттары анықталды. Қалалар кейінгі кезге дейін өмір сүрген. Олардың топографиясында өзіндік ерекшелік кездеседі. Қала жұрттарында қамал мен шахристаннан тұратын “орталық бөлік” ерекше көрінеді. Орталықтағы құлаған үйінділерге ұзындығы 3 км-ден ондаған км-ге дейін жететін дуалмен қоршалған аумақ жапсарласып жатады. “Ұзын дуалды” қалалардың орналасуында қатаң заңдылық бар: [[Талас]] аңғарында олар бір-бірінен 15 – 20 км қашықтықта, аңғарлардың ең қолайлы жерлерінде, Таласқа ұсақ тау өзендерінің құятын сағаларында орналасқан. Шу аңғарында қалалардың орналасу заңдылығы одан да айқын – он үш қала тау етегіндегі аймақта тау өзендері ағып шығатын жерлерде бір-бірінен 15 – 35 км қашықтықта орналасқан; қалғандары Қырғыз жотасы тауларынан өзендердің Шуға келіп құятын жерлерінде солтүстік Жақтағы ішкі тізбекті құрайды. Қалаларды сипаттап топтаған кезде қала орындарының көлемі мен топографиясы және жазбаша деректердің мәліметтері пайдаланылуы нәтижесінде қалалар үш топқа бөлінеді. Бұлар: астаналық және ірі қалалар – Тараз, Суяб, Невакет және Нұзкет, олар Жетісудың оңт.-батысындағы Жамбыл, Ақбешім, Қызылөзен және Шитөбе сияқты ірі қала жұрттарына сәйкес келеді. Орташа топқа Таластағы Ақтөбе қ-ның жұрты деп саналатын Текабкет және тиісінше: Сус – Шалдовар, Мерке, Аспара, Жол – Соқылық, Харранжуван – Беловодск бекінісі, Жақ – Сарығ – Грозненское жатқызылды. Шағын қалаларға жататындар: Құлан – Луговое, “Түрік қағанының ауылы” – Шөміш, Кірмірау – Покровское. Ірі қалалардың төңірегінде орналасқан ондаған ескерткіштерді қоныстарға жатқызуға болады. Шу-Талас өңірлерінде орналасқан 403 ортағасырлық қалалар мен мекендердің 240-ның тарихи-топографиялық құрылымдары зерттелген. Мұндағы негізгі қалалар [[Жікіл]], [[Балу]], [[Шелже]], [[Такабкет]], [[Көл]], Кендек, [[Ақтөбе]], Төлек, Сус, т.б. Шу аңғарында Баласағұн қ. жетекші орынға шығып, астана рөлін атқарған. Ол 10 – 11 ғ-ларда хан ордасы ретінде қалыптасқан. Оның орнында неғұрлым ерте кезеңдегі қала жұрты бар. Бұл өлкеде осынша көп жаңа қалалардың пайда болуы ауданда отырықшылық пен қала өмірінің дамығанын көрсетеді. Солт.-шығыс Жетісуда 9 – 13 ғ-дың басында қалалар саны артқан. Егер 9 – 10 ғ-ларда мұнда 10 ғана қала болса, 11 – 13 ғ-лардың басында олардың саны 70-ке дейін көбейген. 10 ғ-дағы деректер Іле аңғарының сол жағалауында орналасқан екі қала – [[Талхиз]] (Талхар, Талғар) және Лабан қ-лары туралы мәлімет берсе, 11 – 13 ғ-лардың басындағы деректерде Екі-Оғыз, Қаялық, Ілебалық, т.б. қалалар аталады. Солт.-шығыс Жетісудағы барлық қала жұрттары “төрткөл” аталатын үлгіге жатады. Олар тік бұрыш, трапеция түрінде жоспарланған немесе дөңгелек болып келеді, жалпы жер бетінен сәл дөңестеніп тұрады және барлық жағынан бұрыштары мен мұнаралары бар дуалдармен қоршалған.

----

Төрткөлдер солтүстік-шығыс [[Жетісу]]ға ғана емес, сонымен қатар оңтүстік-шығыс Жетісуға, [[Тянь-Шань]]ға, Орталық Қазақстанға, [[Тува]] мен [[Моңғолия]]ға таралған. Осы үлгідегі немесе біршама өзгеше жоспарланған қала жұрттары Сырдарияның төм. ағысында, Азов т. маңында кездеседі. Олардың типологиясы жөнінде әр түрлі көзқарастар бар. [[Тянь-Шань]]дағы Қошайқорған мен Шырдабек сияқты ірі қалалардың жұрттары орда-қалалар деп саналады. [[Ыстықкөл]] қазаншұңқырының төрткөлдері бекіністер және ауылдық қоныстар деп есептеледі. Сырдарияның төм. ағысындағы суреттеліп отырған үлгідегі қала жұрттары ауылдық мекен жайлар мен қала үлгісіндегі қоныстар деп саналады. Солт.-шығыс Жетісу төрткөлдері үш топқа бөлінеді.

Біріншісіне:

*[[Қойлық (қала)|Антоновка]], [[Дүнгене]], Шілік;

Екіншісіне:
*[[Талғар]], [[Сүмбе]], [[Ақмола]] енгізілген;

Үшіншісіне:

*[[Алматы]], [[Лавар]], Қапал, [[Бояулы]], [[Ақтам]], [[Арасан]].
Бірінші топқа аумағы 30 га-дан асатын қалалар енеді.

Бұлар – көп қабатты ескерткіштер, мәдени қабаттарының қалыңд. 2 – 3 метрге дейін жетеді және одан да қалың. Қазба жұмыстары кезінде қала жұрттарынан алуан түрлі керамика, әйнек, теңгелер, қолөнер шеберханалары мен өндірістік күл-қоқыстар табылды, бұлар мұнда қолөнер мен сауданың дамығанын дәлелдейді. Бұл қалалар жұрттарының кейбіреулері нақты қалаларға: Антоновка – Қаялыққа, Дүнгене – Екі-Оғызға баланады. Олардың ішіндегі ең ірісі қарлұқ жабғуының астанасы Қаялық ретінде танылған – [[Қойлық (қала)|Антоновка]]. Бірінші топты құрайтын төрткөлдер ірі қалалар және астаналық орталықтар болып табылады. Екінші топтағы қалалардың аумағы 10 га-дан 30 га-ға дейін жетеді. Үшінші топ қалаларының аумағы 10 га-ға да жетпейді. Мұндай қала жұрттарының құрылысы Жақсылық қ-ның орнын кең көлемде қазған кезде зерттелді. Оларда тұрғын үйлер дуалдар іргесіне, ішкі жағында орналасады, ішкі аулалар бар. Іле қалалары жұртының бұл тобын бұрынғы көшпелілер мен жартылай көшпелілердің ауылдық қоныстары деп санауға болады. Кейбіреулері керуен-сарайлар болуы мүмкін. Сарыжас, Быжы және Айнабұлақ сияқты бірнеше қаланың жұрты бір-біріне жақын орналасқан екі немесе тіпті үш бекіністен тұрады. Олар әдетте жолдардың түйіскен тұсына салынған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

----

[[Сурет:Arystan-Baba.jpg|thumb|alt=A.|250 px|Отырар қаласындағы Арыстанбаб кесенесі]]

Бұл кезеңде отырықшы және қала мәдениеті Қазастанның орт. және шығыс аймақтарына қарай ойысқан. Қазақстанның батысында қоныстар пайда болған. Орталық Қазақстанда, Нұра, Кеңгір және Жезді аңғарларында, Ұлытау етегінде ондаған төрткөлдер табылды, мұнда жүргізілген қазба жұмыстары олардың әкімш., қолөнер-сауда және а.ш. сипатын көрсетеді. Шыңғыс хан шапқыншылығы және одан кейінгі Шыңғыс хан ұрпақтары арасындағы соғыстар салдарынан Іле, Шу, Талас алқаптарындағы қалалардың көбі қирап, біржола жойылып кеткен. Италия елшісі Плано Карпини Сырдария жағалауында болғанда, бұл жерлерден көптеген қираған қалалар мен мекендерді кездестіргенін жазды. Француз королі Людовик ІХ-ның елшісі Виллем де Рубрук 1253 ж. моңғол ханы Мөңкеге бара жатып, Іле алқабы арқылы өткенде жазған күнделігінде жоғарыда аталған жазықта бұрын көптеген қалалар болғанын, олардың көбін мал жайылымына айналдыру үшін татарлардың қиратқанын жазады. Сырдария мен Қаратаудағы 13 ғ-да жермен-жексен етіліп, тоналған қалалар – Түркістан (Иасы), Отырар, Сығанақ, Созақ, Құмкент, Жент және Жаңакент 14 – 15 ғ-ларда Темір мен оның ізбасарларының солтүстік-шығысқа жасаған жаугершілік жорықтарында бекініс қамалдары болып, одан кейін қолөнер және сауда орталығы, хандардың резиденциясына айналған. Олар қазақ хандарының өмірінде маңызды рөл атқарды. 15 – 16 ғ-ларда Қазақ хандығының қалыптасу және нығаю кезеңінің күрделі саяси оқиғалары жағдайында, жерді игеру барысында қазақтардың этникалық аумағының қалыптасуы аяқталды. 13 ғ-дың 2-жартысы – 14 ғ-да айтылатын қалалар саны 20-ға дейін, ал мезгілі 15 ғ-дың 2-жартысы – 18 ғ-дың басына жататын қала жұрттары 23-ке дейін азайды. Жалпы алғанда, 9 – 12 ғ-лармен, қала мәдениеті барынша гүлденген уақытпен салыстырғанда, Оңтүстік Қазақстанның жазбаша деректемелер бойынша белгілі қалалар саны 3 еседей, ал қала жұрттарының саны 6 еседей азайып кеткен. 16 – 17 ғасырларда аймақтың саяси және экон. өмірінде Аркөк, [[Қожан]], [[Аққорған]], [[Үзкент]] сияқты қалалар маңызды рөл атқара бастады. [[Сайрам]] өркендеді. 15 – 18 ғасырларда [[Түркістан]] – қазақ хандарының астанасы, одан бұрын [[Сығанақ]] пен Сауран Ақ Орданың орталығы болды. 13 – 14 ғасырларда бұл қалаларда үлкен құрылыс жұмыстары жүргізілді, мешіттер, медреселер, басқа да қоғамдық архит. құрылыстар салына бастады. Түркістанда теңге соғылды. Мұнда Әмір Темірдің бұйрығы бойынша Қожа Ахмет Иасауи қабірінің үстіне кесене тұрғызылды, қала аймақтың ресми идеол. орталығына айналып, қауырт өсті.

[[Отырар]]да да теңге соғылғаны туралы деректер бар. Мұнда ‘’Арыстан баб кесенесі’’ салынды. 14 – 15 ғасырларда Отырардың орталығында үлкен мешіт салынып, жұмыс істеген. Отандық археологтар ізденістерінің нәтижесінде 16 ғ-дың аяғы 17 ғ-дың 80-жылдарындағы Отырар қ-ның халқына демографиялық есептеулер жүргізілді. Отырар қ-ның 16 – 17 ғасырлардағы аумағы 20 га-ға тең. Оның төрттен бір бөлігін алаңдар, көшелер, шаруашылық жайлар алып жатқан. Махаллаларда (100 шақты) орта есеппен 45 – 63 адам тұрған, ал қаладағы барлық тұрғындар саны 4500 – 6300 адам немесе орта есеппен 5500 адам өмір сүрген. Сығанақ (20 га) пен Созақта (22 га) да тұрғындар саны осындай. Көлемі 35 га болатын Түркістанда 170 махалла болған, оларда 9180 адам тұрған. Көлемі жағынан Сауран Отырардан екі есе үлкен, онда 11000-дай адам, ал Сайрамда (28 га) 7560-тай адам болған. Қарасаманда (6 га), Иқанда (6,7 га), Қарнақта (4,5 га), Қарашоқта (5 га), Сүткентте (6 га), Аркөкте (7 га), Қотанда (7 га), Үзкентте (9 га), Аққорғанда (8 га) 1500-ден 2000-ға дейін тұрғындар тұрып, махаллалар саны 20-дан 40-қа дейін жеткен.

Жақанкентте, Суриде, Жүнкентте, Құжанда, Қарақұрымда және Раң сияқты баламасы табылмаған, көлемі 1 – 2 га-ға дейін жететін қалашықтарда 800 – 1000-дай адам тұрған. Жалпы, 16 – 17 ғ-лардың үш ширегі кезеңінде Қазақстандағы қала халқының саны 70 мыңнан аспаған. 17 – 18 ғ-лардағы жоңғарлар шапқыншылығы Қазақстан қалаларының экономикасын құлдыратты. Қазақстандағы орта ғасырлардағы елді мекендер мен қала-лар, мұнда қалалық мәдениет пен өркениеттің ежелден қалыптасып, дамығандығын көрсетеді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}
Қазақ жерінде көне қалалар бар.Ол қалаларда көбіне ірі,тарихи оқиғалар орын алған.Әр көне қаланың өзіндік ерекшелігі бар.Қалаларды қорғауға және жөндеу жұмыстарына көбірек мән беріледі.

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]

Құлжа

2026-06-17T09:16:42Z

Sagzhan:

'''Құлжа'''<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, VI-том</ref> ({{lang-zh|伊寧}}, {{lang-ug|غۇلجا}}, {{lang-kz|قۇلجا}}) — [[Қытай]]дың солтүстік-батысында, [[Шыңжаң]] Ұйғыр автономиялық ауданындағы қала, Іле Қазақ автономиялық облысының орталығы. Тұрғыны 177 мың адам [[1990|(1990)]]. Қала [[Іле өзені]] аңғарындағы ежелгі [[Ұлы Жібек жолы]]ның бір тармағы – [[Құлжа жолы]] бойындағы ірі экономикалық орталық. Негізінен қазақ, ұйғыр, қытай, дүңген ұлттары тұрады. Ертедегі [[отырықшы]] мәдениеттің маңызды мекені болған. Қол өнері, сауда-саттық жақсы дамыған. Құлжа тұрғындары бау-бақша, жүзім өсірген. 1851 жылы Құлжада орыс-қытай сауда шартына қол қойылып, саудагерлер жеңілдік ретінде Құлжада және [[Шәуешек]]те сауда жасауға толық рұқсат алды. 1864 жылы Шығыс Түркістан халқы көтерілісіне байланысты, Іле сұлтандығы құрылып, астанасы Құлжа болды, бірақ Ресей әскері Құлжаны басып алып, онда 1882 жылға дейін орын тепті. Іле өлкесін Қытайға қайтарып берген кезде Құлжа тұрғындарының көпшілігі Жетісу жеріне көшіп келіп паналады. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Құлжа - Іле Қазақ автономиялық аймағының орталығына айналды. Қалада ауыл шаруашылық, тамақ, жүн, тері өңдеу, тоқыма кәсіпорындары жұмыс істейді. Аймақта ірі уран, вольфрам, т.б. түсті металдардың ірі кен орындары мен кеніштері бар.

==Құлжа жолы==

'''Құлжа жолы'''<ref name="source1"/> – ежелгі керуен жолы. Қазіргі [[Ташкент]], [[Тараз]], [[Мерке]], [[Бішкек]], [[Тоқмақ]], [[Алматы]], [[Жаркент]], Құлжа бағытымен өткен. Орта ғасырда Құлжа жолы екі тармаққа бөлінген. Бірі [[Тоқмақ]], [[Суяб]], [[Баласағұн]], [[Баршынкент]], [[Қарақол]] қалаларын, [[Ыстықкөл]]дің оңтүстік-батысы мен оңтүстік-шығыс жағындағы Шығу қаласын (Үйсін мемлекетінің астанасы) басып, Құмтекей, Ақбейіт, Сарыжаз елді мекендері арқылы Текес, Сүмбе арқылы Құлжаға жеткен. Екінші тармақ Тоқмақ, Бішкек, Қарғалы, Талғар, Жаркент, Алмалы, Қорғас арқылы Құлжаға, оның бір бөлігі Талғардан Түрген, Қаракемер, Шелек елді мекендері арқылы Торыайғыр, Қулық тауларын асып, Кегеннен (қыстақ) Құмтекей қала арқылы бірінші жолға қосылады. 19 – 20 ғасырларда бұл жол “ Құлжа жолы” аталды.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қытай қалалары]]
[[Санат:Іле Қазақ автономиялық облысы]]

{{stub}}

Қосай Қаниев

2026-06-17T09:13:56Z

Sagzhan:

'''Қосай Қаниев''' (1942 жылы туған, [[Форт-Шевченко]]) — [[дәрігер]]. «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1981). Ресей, Астрахан мемлекеттік медициналық институттын бітірген (1966). 1966–2003 жылы орталық аурухананың балалар дәрігері, бас дәрігері, жұқпалы аурулар бөлімшесінің дәрігері, 2003 жылдан жедел жәрдем бөлімшесінің меңгерушісі. ҚР Президентінің алғыс хатымен марапатталған (1997).<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
</ref><ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
</ref><ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;
</ref><ref>«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998;
</ref><ref>«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000;
</ref><ref>«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001;
</ref><ref>«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
</ref><ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
</ref><ref>«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006;
</ref><ref>«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006;
</ref><ref>«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006;
</ref><ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1942 жылы туғандар]]

{{Stub}}

Нағбду Қамарова

2026-06-17T09:13:36Z

Sagzhan:

'''Нағбду Қамарова'''(1972 жылы туған, [[Форт-Шевченко]]) – [[ғалым]], филологиялық ғылыми канд. (2001). Қазақ ұлттық университеттінің филологиялық факультетін (1995), аспирантурасын (2000) бітірген. 1995 жылдан АқтМУ-да [[оқытушы]], [[доцент]], ректордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары қызметінде. Отыздан астам ғылыми мақалалардың, «[[Қазақ өлеңдеріндегі психологизм]]» атты оқу құралының авторы. Шығармалары республикалық облысы баспасөз беттеріне жарияланып келеді.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
</ref>
<ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
</ref>
<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;
</ref>
<ref>«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998;
</ref>
<ref>«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000;
</ref>
<ref>«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001;
</ref>
<ref>«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
</ref>
<ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
</ref>
<ref>«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006;
</ref>
<ref>«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006;
</ref>
<ref>«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006;
</ref>
<ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1972 жылы туғандар]]

{{Stub}}

Қапаған қаған

2026-06-17T08:58:59Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Қапаған қаған
| Шынайы есімі = [[File:Old Turkic letter N1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter G1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter Q.svg|10px]] [[File:Old Turkic letter N1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter G1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter P.svg|10px]][[File:Old Turkic letter Q.svg|10px]]
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Екінші Шығыс Түрік қағанаты]]ның 2-ші қағаны
| Ту =
| Ту2 =
| Реті =
| Басқара бастады = [[691]]
| Басқаруын аяқтады = [[716]]
| Ізашары = [[Елтеріс қаған]]
| Ізбасары = [[Инел қаған]]
| Президент =
| Премьер =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 716
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Династия = [[Ашина]]
| Діні = [[Тәңіршілдік]]
| Әкесі = Сыгинь
| Анасы =
| Жұбайы =Цзинь Шань
| Балалары =Янвочжи Дэлэ [[Инел қаған]]
| Партиясы =
| Білімі =
| Мамандығы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Қапаған қаған''', Қабылан, Мочур (туған жылы белгісіз – 716 ж.) – [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның бас қағаны (691 – 716). [[Елтеріс қаған]]ның немере інісі, [[Күлтегін]] мен [[Білге қаған|Білгенің]] немере ағасы.

== Басқаруы ==
Қапаған Қаған түрік қағандығының қуатын арттырып, оның әскерін күшейтті.Шығыс түрік қағандығының иелігін Темір қақпадан (Дербент) Қадырхан тауына, Тоқарыстаннан Ұлы Хинган тауларына, Сарыөзенге (Хуанхэ) дейін ұлғайтуды мақсат етті.
Қапаған қағанның Қытаймен соғыстары негізінен Сарыөзеннің Солтүстік жагалауларында жүргізілді. 694 жылы басталған қытаймен соғыстары [[Қытай]] корғанының арғы жағында жатқан Ордос түркілерін елге қайтару мақсатында жүргізілді. 697 жылы қытай шапқыншылығына ұшыраған қидандарды түгелімен, бүкіл Маньчжурия өзіне қосып алды. 706 жылы Солтүстік Қытайға шабуыл жасады. 706-07 жылдары қытай және та¬табы шапқыншылықтарына тойтарыс беріп отырды. 709 жылы тоғыз-оғыздарды женді. 711-12 жылдары [[Енисей]] аздары мен шіктерін өзіне қаратты. 712-13 жылдары [[Алтай]]дан асып, [[Жетісу]]дағы он оқтарды бағындырды. Сырдариядан өтіп, Темір қақпаға жалғас жатқан Тоқарыстанға жетіп, соғдыларды күйрете жеңді. 714 жылы қайта бас көтере бастаған табғаштарға алты рет соққы берді. Қапаған Қаған үдере көшпек болган тоғыз- оғыздарды тоқтатып, Ұлы Құм даланың (Гоби) солтүстігінде оларға күйрете соққы берді. Қапаған қаған қытай заңына негізделген заңды бұзып, ежелгі түркілер заңын қалпына келтірді. 716 жылы Толы өзенінің жағасында Бай-егу (Байырғы) тайпасы Қапаған қағанның әскерімен шайқасып, күйрей жеңілді. Шағын ғана жасақпен жорықтан оралып келе жатқан Қапаған қағанға байегулер тұтқиылдан шабуыл жасап өлтіреді де, қағанның басын қытайларға апарып береді.
<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
== Тағы қараңыз ==
{{Түрік қағандары}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері]]

Дастан Талғатұлы Сәтбаев

2026-06-16T10:03:27Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

{{Футболшы
|есімі = Дастан Сәтбаев|сурет=|сурет ені=250px|салмағы=73 кг|толық аты=Дастан Талғатұлы Сәтбаев
|туған күні = 12.8.2008
|туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|позиция = [[шабуылшы]]
|азаматтығы = {{KAZ}}
|бойы = 176 см
|қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]
|номері = 9
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2024—|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|26 (13)
|2024|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат Академия|Қайрат-Жастар]]|5 (1)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2023—2024|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-17|10 (4)
|2025|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-21|1 (0)
|2025—|{{футбол|Қазақстан}}|7 (1)
}}
}}
'''Дастан Талғатұлы Сәтбаев''' ([[12 тамыз]] [[2008 жыл]]<ref>[https://www.transfermarkt.world/dastan-satpaev/profil/spieler/1179146 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Алматы]]) — қазақстандық футболшы, «[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]» клубы мен [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан ұлттық құрамасының]] шабуылшысы.

[[Дулат]] тайпасынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/reel/DOBkgyJAmL6/?igsh=ZXJ4cjludW01ajB6|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-10-01}}</ref>
== Мансап ==
=== Клубтық ===
Футболшы ретінде мансабын 2024 жылы «[[Қайрат Академия|Қайрат-Жастар]]<nowiki/>» клубында бастады. 2024 жылғы 7 сәуірде [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Қазақстанның бірінші лигасындағы]] дебюттік матчын «[[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]]<nowiki/>» клубына қарсы өткізді (1:0)<ref>Қайрат Жастар - Алтай

https://www.transfermarkt.com/kairat-zhas_altay-oskemen/index/spielbericht/4315463</ref>. 2024 жылғы 29 тамызда «[[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]<nowiki/>» клубына қарсы ойында (1:0) бірінші лигадағы алғашқы голын соқты<ref>Тараз - Қайрат Жастар https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-zhas/index/spielbericht/4442308</ref>.

2024 жылғы 26 мамырда [[Қазақстан лига кубогы|Қазақстан Лига Кубогындағы]] алғашқы ойынын «[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]<nowiki/>» клубына қарсы өткізді (9:0), 80-минутта [[Элдер Сантана]]ның орнына алаңға шықты<ref>Қайрат - Ақжайық

https://www.transfermarkt.com/kairat-almaty_akzhayik-uralsk/index/spielbericht/4346796</ref>. 2025 жылғы 22 ақпанда [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан Суперкубогында]] тұңғыш ойынын өткізіп, «[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]<nowiki/>» клубына қарсы матчта (2:0) 69-минутта Георгий Зарианың орнына шықты<ref>Қайрат - Ақтөбе https://www.transfermarkt.com/kairat-almaty_fc-aktobe/index/spielbericht/4533386</ref>.

2025 жылдың қаңтар айында «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]» футбол клубы футболшымен 2029 жылға дейін келісім шарт жасасты. Трансфер құны 4.3 млн еуро. Бірақ «Челси» сапына 2026 жылдан бастап қосылады.

2025 жылғы 2 наурызда [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Премьер-лигасындағы]] бірінші турда «[[Астана (футбол клубы)|Астана]]<nowiki/>» клубына қарсы ойында (1:1) гол соғып, 37-минутта Элдер Сантананың орнына алаңға шықты<ref>Астана - Қайрат https://www.transfermarkt.com/fc-astana_kairat-almaty/index/spielbericht/4554252</ref>. Сол жылы, 26 қарашада, ол Чемпиондар Лигасындағы алғашқы голын «Копенгагенге» қарсы сырт алаңдағы матчта соқты, бұл жетістікке жеткен алғашқы қазақ ойыншысы атанды

=== Ұлттық құрама ===
2023 жылғы 21 қазанда Қазақстанның 17 жасқа дейінгі құрамасында дебютант болып, Түркияның 17 жасқа дейінгі құрамасына қарсы ойнады (0:0)<ref>Түркия U17 - Қазақстан U17

https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4161910</ref>. 2024 жылғы 18 ақпанда Ресейдің 17 жасқа дейінгі құрамасына қарсы матчта (1:3) Қазақстанның 17 жасқа дейінгі құрамасындағы алғашқы голын соқты<ref>Ресей U17 - Қазақстан U17 https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4277027</ref>.

2025 жылғы 22 наурызда [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]] ұлттық құрамасында тұңғыш рет [[Уэльс Ұлттық футбол құрамасы|Уэльс]] құрамасына қарсы матчта (1:3) 74-минутта [[Максим Иванович Самородов|Максим Самородовтың]] орнына шықты<ref>Уэльс - Қазақстан https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4510807</ref>.

== Жетістіктері ==
* [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан суперкубогы]]: [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2025|2025]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://sport24.ru/football/article-718332-chelsi-podpisal-16-letnego-kazakha-vunderkinda-dastana-satpayeva-pochemu-yego-kritikoval-cherchesov «Челси» купил 16-летнего вундеркинда из Казахстана]

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]

Абылайхан Мұратбекұлы Жұмабек

2026-06-16T10:02:20Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

{{Футболшы
| есімі = Абылайхан Жұмабек
| туған күні = 19.10.2001
| позиция = шабуылшы
| азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
| молодёжные клубы = {{футбол карьерасы
|{{0|4}}—2017|{{ту|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|
}}
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2018—2022|{{ту|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|51 (10)
|2023—2024|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|18 (1)
|2024|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|19 (1)
|2025—|{{ту|Қазақстан}} [[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]]|0 (0)
}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2022|{{футбол|Қазақстан}} |2 (0)
}}
}}

'''Абылайхан Муратбекұлы Жұмабек'''; [[19 қазан]] [[2001 жыл]], [[Тараз]]) — қазақстандық футболшы, «Тұран» клубының шабуылшысы.

== Карьерасы ==

=== Халықаралық ===
2022 жылы 22 қыркүйекте [[Беларусь Ұлттық футбол құрамасы|Беларусь]] құрамасына қарсы [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23|УЕФА Ұлттар лигасы]] матчында тұңғыш рет құрама сапында ойнады. Бұл ойында 87-минутта алаңға шықты. Үш күннен соң сырт алаңда [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжанға]] қарсы ойында 39 минут ойнады.

== Жүлделері ==

=== Ұлттық ===
'''«Ақтөбе»'''

* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2023

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Тараз ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары]]

Елен Әбдуатұлы Әлімжан

2026-06-16T09:57:30Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Елен Әлімжан Әбдуатұлы
|Шынайы есімі =
|Суреті = Elen Alimjan.jpg
|Ені =
|Суреттің аты = Жамбыл облысының әкімі Кәрім Көкірекбаевпен бірге. (2017)
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 16.06.1945
|Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, Аққұм ауылы
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = [[Қазақстан]]
|Ұлты = қазақ
|Мансабы = жазушы, драматург, публицист. Қазақстан Жазушылар одағының, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = қазақ
|Дебюті = Елен Әлімжанның тұңғыш «Ән сыры» атты әңгімесі жас жазушылардың «Таңғы шық» ұжымдық жинағына (1964) енген.
|Марапаттары =
|Сыйлықтары = Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1991)
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Елен Әбдуатұлы Әлімжан''' ([[18 маусым]] [[1945 жыл]]ы туған, Жамбыл облысы [[Талас ауданы]] Көмекші ауылы) — жазушы, драматург, публицист. [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-ды]] бітірген (1968).

Шыққан тегі [[Ұлы жүз]]дің [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref>
==Еңбек жолы==
Еңбек жолын Қазақ теледидарында бастаған. [[Жамбыл облысы]]ндағы «Еңбек туы» газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі (1970 - 76), облыстық партия комитетінің нұсқаушысы (1970-80), «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «[[Егемен Қазақстан]]») газетінің Жамбыл облысы бойынша меншікті тілшісі (1980 - 91), Жамбыл облысының телерадиокомпаниясының төрағасы (1991 - 96), «Түркістан» газетінің бөлім меңгерушісі, [[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясының]] жетекші маманы (1997 - 98), Жамбыл облыстық «Ақ жол» газетінің бөлім меңгерушісі, бас редакторының орынбасары (1998-2008), «Бауыржантану» ғылыми-зерттеу орталығында жетекші ғылыми қызметкер (2004-2007), Жамбыл облыстық ішкі саясат басқармасында және ақппараттық талдау орталығында (2008-2015) жауапты қызметтер атқарған.

«Ән сыры» атты алғашқы әңгімесі Қазақстан жас жазушыларының «Таңғы шық» атты жинағында (1964) жарық көрген. Одан кейін «Оралу» (1978), «Көріпкел» (2000), «Ақ періште - арманым!» (2016) атты повестер мен әңгімелер, «Тақталас» (2006), «Толық адам туралы» (2005), «Бауыржанның пырағы» (2010), «Адамгершіліктің ақ жолы» (2013) атты пьесалары мен публицистикалық жинақтары шықты. М.Әуезов атындағы академиялық драма театрында және облыстық театрларда (Жамбыл, Ақтөбе, Арқалық, Жетісай, Талдықорған), халық театрларында пьесалары қойылған. «Тақталас», «Бір қазаққа бір қатын?!...» комедиялары орыс тіліне аударылып, Жамбыл облыстық орыс драма театрында, «Жанұран» комедиясы қырғыз тіліне аударылып, Қырғыз телерадиокорпорациясының «Учур» театрында қойылған. «Айт күні» атты әңгімесі Анкарада жарық көрген түрік халықтары әдебиеті антологиясының қазақ әдебиеті томына енген.
«Бауыржан Момышұлы» атты драмасы осы тұлғаның 100 жылдығына арналған республикалық драмалық шығармалар конкурсында бірінші орын (2010), «Әйелдер бір істі бастады...» атты водевилі Мәдениет министрлігі жариялаған «Тәуелсіздік толғауы» конкурсының комедия номинациясы бойынша екінші (2014) жүлделі орындарды иеленді.
<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Драматургтер]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]

Күмәнді қоңыраусары

2026-06-16T09:47:30Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

{{taxobox
|name = Күмәнді қоңыраусары
|image = Күмәнді қоңыраусары.jpg
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|unranked_divisio =
|unranked_classis =
|unranked_ordo =
|ordo =
|familia = [[Асқабақтар тұқымдасы]]
|genus = [[Қоңыраусары]] (''Thladiantha'')
|species = '''''Күмәнді қоңыраусары''''
|binomial = ''Thladiantha dubia''
|binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
|}}

'''Күмәнді қоңыраусары''' ({{lang-la|Thladiantha dubia}})<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:« Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> - [[асқабақтар тұқымдасы]], [[қоңыраусары]] туысына жататын көп жылдық өсімдік.

== Ботаникалық сипаты ==
[[File:La Belgique horticole pl26 Thladiantha dubia.jpg|thumb|left|180px]]
[[Сурет:Күмәнде қоңыраусарының жемісі.jpg|thumb|left|180|Күмәнді қоңыраусарының жемісі]]
* Биіктігі 0,5-1,5(3) м.
* Сабағы түкті, аздап бұтақталған.
* Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 5-13 см, ені 4-9 см, ұшына қарай сүйір, түбінде терең ойығы бар, жиегі аздап тісті, екі жағын ұсақ түк басқан. Жапырақ жүйкесінің бойы мен сағағын қатты қылтанақ және қысқа түк басқан.
* Гүлсидамының ұзындығы 12 см, аталық гүлдерінің гүл сағағы жіңішке, ұзын әрі жұмсақ түкті, ұзындығы 1-3 см. Аналық гүлдерінің сағағы жуандау.
* Қандауыр тәрізді тостаған жапырақшаларының ұзындығы 12-13 мм, сыртына қарай қайырылған. Күлтесі сары түсті, ұзынша жұмыртқа тәрізді, диаметрі 2,5-3 см, сүйір немесе сүйірлеу. Аналық мойны жалаң, бүйрек тәрізді аналық аузы болады.
* Жемісі сопақ жұмыртқа тәрізді, жасыл немесе қызыл түсті, томпақ келген және қысқа түкті, ұзындығы 4-5 мм, ені 2,5-3 мм.

=== Көбейуі ===
[[Маусым]]-[[қыркүйек]] айларында гүлдеп, [[тамыз]]-[[қазан]] айларында жемістенеді. Тұқымы және тамыр түйнегі арқылы көбейеді.

=== Өсу ареалы ===
* [[Қазақстан]]да [[Іле Алатауы|Іле]] және [[Күнгей Алатау]]ларында өседі. Бау-бақшаларда арамшөп ретінде, қала маңында, тау етегіндегі жол жиегінде өседі, әсемдік үшін де өсіріледі.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Асқабақтар]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]

Ким Хан Нен

2026-06-16T09:35:55Z

Sagzhan: /* top */ орфографиялық түзету using AWB

'''Ким Хан Нен''' (22.9.1951, [[Ресей, Сахалин]] облысы [[Макаров]] қаласы – 15.6.2002, Алматы) – актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1998). [[Алматы консерваториясы]]ның (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) актерлік бөлімін бітірген (1975). 1975 жылдан өмірінің соңына дейін Алматыдағы Респ. корей музыкалы комедия театрында актер болып қызмет атқарды. Көклан ([[М.Әуезов]]тің “Қара қыпшақ Қобыландысында”), Диван ([[М.Карим]]нің “Ай тұтылған түнінде”), [[Сим Бонса]] ([[Цай Ен]]нің “Симчен деген қыз туралы аңызында”), Ким Сон Дар ([[Тхай Ден Чун]]ның “Ким Сон Дарында”), т.б. рөлдері көрермендер жадында қалды.
<ref name=«source1»>Қазақ энциклопедиясы</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Николай Геннадиевич Басов

2026-06-16T09:35:12Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

{{Ғалым
|Есімі = Николай Геннадиевич Басов
|Шынайы есімі =
|Суреті = Basov.jpg
|Сурет ені = 240px
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 14.12.1922
|Туған жері = {{Туғанжері|Усман|Усманда}}, [[Тамбов губерниясы]], [[РКФСР]]
|Қайтыс болған күні = 1.6.2001
|Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]]
|Азаматтығы =
|Ғылыми аясы = [[радиофизика]]
|Жұмыс орны = [[ҒАФИ]], [[МФИИ]]
|Ғылыми дәрежесі = {{Ғылыми дәреже|Доктор|Физика-математика ғылымы}} ([[1956]])
|Ғылыми атағы = {{Ғылыми атақ|КСРО|0}} ([[1966]]), {{Ғылыми атақ|РҒА|0}} ([[1991]])
|Альма-матер = [[Мәскеу инженерлік физика институты]]
|Ғылыми жетекші = [[Михаил Александрович Леонтович|М. А. Леонтович]], [[Александр Михайлович Прохоров|А. М. Прохоров]]
|Атақты шәкірттері = [[Пётр Георгиевич Крюков|П. Г. Крюков]]
|Несімен белгілі = [[кванттық электроника]]ның негізін салушылардың бірі
|Марапаттары = {{{!}} style=«background:transparent»
{{!}} {{Нобельдік медаль|1964}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1964]])
{{!}}-
{{!}} {{Ломоносов атындағы Үлкен медаль}} [[Ломоносов атындағы Үлкен алтын медаль]] ([[1990]])
{{!}}}
{{{!}} style=«background:transparent»
{{!}} {{Орақ пен балға медалі|1969}} {{!!}} {{Орақ пен балға медалі|1982}}
{{!}}}
{{{!}} style=«background:transparent»
{{!}} {{ІІ дәрежелі «Отанға сіңірген еңбегі үшін» ордені}}
{{!}}}
{{{!}} style=«background:transparent»
{{!}} {{Ленин ордені}} {{!!}} {{Ленин ордені}} {{!!}} {{Ленин ордені}}
{{!}}-
{{!}}{{Ленин ордені}} {{!!}} {{Ленин ордені}} {{!!}} {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}}
{{!}}}
{{{!}} style=«background:transparent»
{{!}} {{Польша ордені, 3-дәрежелі}} {{!!}} {{Кирилл мен Мефодий ордені (PRB)}}
{{!}}}
{{row|align=left|{{Лениндік сыйлық|1959}} {{КСРО Мемлекеттік сыйлығы|1989}} {{Ресей Федерациясы Президентінің білім беру саласындағы сыйлығы|2000}} }}
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Николай Геннадьевич Басов''' ([[14 желтоқсан]] [[1922]], Усман, Тамбов губерниясы, [[РКФСР]] — [[1 шілде]] [[2001]], [[Мәскеу]]) — кеңестік және ресейлік физик, [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] (1964), [[Лениндік сыйлық]]тың (1959) және КСРО Мемлекеттік сыйлығының (1989) лауреаты. Екі мәрте [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] (1969, 1982). Ол [[кванттық электроника]]ны дамытуға және лазерлік жүйелерді жасауға зор үлес қосты. [[Микротолқындар|Микротолқынды]] [[аммиак]] генераторы — [[мазер]]ді ойлап тапқан ([[Александр Михайлович Прохоров|А.]] [[Александр Михайлович Прохоров|М. Прохоровпен]] бірге)<ref name=«popmech»>{{Cite web|author=Алексей Левин|date=2006-06-01|url=http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/|title=Квантовый светоч: История одного из самых важных изобретений XX века – лазера|publisher=Popmech.ru|accessdate=2009-07-28|deadlink=no|archivedate=2011-08-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AmFZljR?url=http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/}}</ref>.

[[Мәскеу]]ден шақырылған 9—11 [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] Одақ Кеңесінің депутаты<ref>{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва|accessdate=2015-01-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GDx0gGhz?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp|archivedate=2013-04-28|deadlink=yes}}</ref>.

== Өмірбаяны ==
Н. Г. Басов 1922 жылы 14 желтоқсанда Усман қаласында (қазіргі [[Липецк облысы]]) дүниеге келген. Әкесі — Геннадий Федорович Басов, кейінірек — Воронеж орман шаруашылығы институтының профессоры, анасы — Зинаида Андреевна Молчанова. Орыс. 1927 жылы отбасы Усманнан Воронежге көшті. 1936—1950 жылдары [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомол]] мүшесі.
[[Сурет:Plaque_to_Basov_(Voronezh).jpg|солға|нобай|267x267 нүкте| Воронеж. Володарский көшесі, 60]]
1941 жылы Басов Воронеждегі орта мектепті бітірді (Володарский көшесі, 60 мекен-жайындағы мемориалдық тақта), әскери қызметке шақырылып, Куйбышев атындағы медициналық академияға жіберілді. 1943 жылы фельдшер біліктілігін алып, 1-ші Украина майданында белсенді армия қатарына жіберілді.

Соғыстан кейін Басов МФИИ-ге түсіп, 1950 жылы дипломын қорғады. 1948 жылдан бастап КСРО Ғылым академиясының Лебедев атындағы физика институтында (ҒАФИ) лаборант болып жұмыс істеді, онда М. А. Леонтович пен [[Александр Михайлович Прохоров|А. М. Прохоровтардың]] жетекшілігімен диплом алғаннан кейін жұмысын жалғастырды. 1953 жылы Басов [[Докторлық диссертация|кандидаттық диссертациясын]], 1956 жылы «Молекулалық генератор» тақырыбы бойынша [[докторлық диссертация]]сын қорғады.

1958—1972 жылдары Басов ФИАН директорының орынбасары, 1973—1989 жылдары осы институттың директоры болды. Мұнда ол 1963 жылы кванттық радиофизика зертханасын ұйымдастырып, оны өлгенше басқарды. 1962 жылы Басов КСРО Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, ал 1966 жылы КСРО Ғылым академиясының [[Академик|академигі болып]] сайланды, кейіннен Ғылым академиясының президиумына сайланды (1967 жылдан 1990 жылға дейін КСРО Ғылым академиясы президиумының, 1991 жылдан [[Ресей ғылымдар академиясы|РҒА]] мүшесі).

Ол 1973 жылы ғалымдардың [[Правда|«Правда» газетіне]] жазған хатына «Академик [[Андрей Дмитриевич Сахаров|А.]] [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Д. Сахаров]] хатта Сахаровқа «Кеңес Одағының мемлекеттік жүйесін, сыртқы және ішкі саясатын жамандайтын бірқатар мәлімдемелер жасады» деген айып тағылып, академиктер оның құқық қорғау қызметін «Кеңес ғалымының ар-намысы мен абыройына нұқсан келтіру» деп бағалады<ref>{{Cite web|url=http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1087060270.html|title=Архивированная копия|accessdate=2017-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180115154331/http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1087060270.html|archivedate=2018-01-15|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/sakharov/an73.htm|title=Письмо членов Академии наук СССР|accessdate=2017-12-11|archivedate=2018-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181018165112/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/sakharov/an73.htm|deadlink=no}}</ref>.

1978 жылы ол МФИИ-де кванттық электроника кафедрасын ұйымдастырды және басқарды, ол кейінірек лазерлік физика кафедрасы деп аталды<ref>{{Cite web|url=http://www.kaf70.mephi.ru/kafedra/history.shtml|title=Краткая история кафедры|accessdate=2017-01-17|archivedate=2016-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161124030551/http://www.kaf70.mephi.ru/kafedra/history.shtml|deadlink=no}}</ref>.

Басов «Ғылым», «Кванттық электроника» (1971 жылдан) және «Природа» (1967—1990) журналдарының бас редакторы, «Квант» журналының редакциялық алқасының мүшесі; 1978—1990 жылдары [[Білім қоғамы|Бүкілодақтық «Білім» оқу қоғамы]] басқармасының төрағасы болды.

[[1950 жыл]]ы Ксения Тихоновна Назароваға үйленді, балалары — физик Геннадий (1954 ж.т.) және Дмитрий (1963 ж.т.).

2001 жылы 1 шілдеде қайтыс болды.

== Ғылыми қызмет ==
Басовтың еңбектері [[кванттық электроника]]ға және оның қолданыстарына арналған. 1952 жылы [[Александр Михайлович Прохоров|А. М. Прохоровпен]] бірге ол кванттық жүйелер арқылы электромагниттік сәулеленуді күшейту және генерациялау принципін бекітті, бұл [[1954 жыл]]ы [[аммиак]] молекулаларының шоғы негізінде бірінші кванттық генераторды ([[мазер]]) жасауға мүмкіндік берді. Келесі жылы кері деңгейлі популяцияны құрудың үш деңгейлі схемасы ұсынылды, ол [[мазер]]лерде және [[лазер]]лерде кеңінен қолданылды. Бұл жұмыстар (сондай-ақ американдық физик [[Чарлз Хард Таунс|К. Таунстың]] зерттеулері) физикадағы жаңа бағыт — [[кванттық электроника]]ның негізін қалады. Радиотолқындарды генерациялау мен күшейтудің жаңа принципін әзірлегені үшін (молекулярлық генераторлар мен күшейткіштерді құру) Н.Г. Басов пен [[Александр Михайлович Прохоров|А.М. Прохоров]] [[1959 жыл|1959]] жылы [[Лениндік сыйлық]]қа ие болды, ал [[1964 жыл]]ы [[Чарлз Хард Таунс|Ч.]] [[Чарлз Хард Таунс|X.]] [[Чарлз Хард Таунс|Таунспен]] бірге «кванттық электроника саласындағы [[лазер]]-[[мазер]]лік принципі негізінде осцилляторлар мен [[Кванттық күшейткіш|күшейткіштерді]] жасауға әкелген іргелі жұмысы үшін» [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты атанды.

Ю. М. Поповпен және Б. М. Вулмен бірге Басов [[Шалаөткізгіш лазер|жартылай өткізгіш лазерлердің]] әртүрлі түрлерін жасау идеясын ұсынды: 1962 жылы оптикалық айдау қоздырылатын бірінші инъекциялық лазер, содан кейін электронды сәулемен қозғалатын лазерлер, ал 1964 жылы жартылай өткізгіш лазерлер жасалды. Басов сонымен қатар қуатты газ және [[химиялық лазер]]лер бойынша зерттеулер жүргізді, оның жетекшілігімен фторид сутегі және йод лазерлері, содан кейін эксимер лазерлері жасалды.

Басовтың бірқатар еңбектері жоғары қуатты лазерлік импульстардың затпен таралуы мен әрекеттесуіне арналған. Ол [[Термоядролық реактор|басқарылатын термоядролық синтез]] үшін лазерлерді қолдану идеясына ие болды (1961), [[плазма]]ны лазерлік қыздыру әдістерін ұсынды, лазерлік сәулелену арқылы [[химиялық реакциялар]]ды ынталандыру процестерін талдады.

Басов кванттық жиілік стандарттарын құрудың физикалық негіздерін әзірледі, [[Оптроника|оптоэлектроникада]] лазерлерді жаңадан қолдану үшін идеяларды ұсынды (мысалы, оптикалық логикалық элементтерді құру) және [[Сызықтық емес оптика|сызықты емес оптикада]] көптеген зерттеулерді бастады.

== Марапаттар, сыйлықтар, құрметті атақтар ==
* Екі мәрте [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1969 жыл|1969]], [[1982 жыл|1982]])
* II дәрежелі «Отанға сіңірген еңбегі үшін» ордені (13 желтоқсан 1997 ж.) — ''мемлекет алдындағы еңбегі, ғылымды дамытуға және жоғары білікті кадрлар даярлауға қосқан зор жеке үлесі үшін''<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/11735|title=Указ Президента Российской Федерации от 13 декабря 1997 года № 1280 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Басова Н. Г.»|accessdate=2019-11-20|archivedate=2019-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801220337/http://www.kremlin.ru/acts/bank/11735|deadlink=no}}</ref>
* [[Ленин ордені|Лениннің бес ордені]]
* [[Лениндік сыйлық]] ([[1959 жыл|1959]])
* КСРО Мемлекеттік сыйлығы ([[1989 жыл|1989]])
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] ([[1964 жыл|1964]], кванттық электроника саласындағы іргелі жұмыстары үшін)
* Чехословакия ғылым академиясының алтын медалі ([[1975 жыл|1975]])
* А.Вольта алтын медалі ([[1977 жыл|1977]])
* М.В.Ломоносов атындағы үлкен алтын медаль ([[1990 жыл|1990]])
* [[Әуе компания|Аэрофлоттың]] Airbus A320-214 VP-BLL ұшағы Н. Басов атымен аталады
* Беларусь Республикасы Министрлер Кеңесінің Құрмет грамотасымен (30 желтоқсан 1997 ж.) — ''лазерлік физика мен кванттық электрониканың дамуына қосқан ерекше үлесі, жемісті ғылыми-зерттеу жұмыстары үшін және туғанына 75 жыл толуына байланысты''<ref>{{Cite web|url=http://pravo.kulichki.net/zak2007/bz46/dcm46546.htm|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 30 декабря 1997 года № 1743 «О награждении Н.Г.Басова Почётной грамотой Совета Министров Республики Беларусь»|accessdate=2021-04-28|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428150121/http://pravo.kulichki.net/zak2007/bz46/dcm46546.htm|deadlink=no}}</ref>
* Ресей Федерациясы Президентінің білім беру саласындағы сыйлығы — «МФИИ - ҒАФИ физиктерінің жоғары мектебі» жобасын құру және жүзеге асырғаны үшін<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://kremlin.ru/acts/bank/17565|title=Указ Президента Российской Федерации от 30.11.2001 г. № 1374|work=Президент России|accessdate=2022-08-26|archivedate=2020-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200924094408/http://kremlin.ru/acts/bank/17565|deadlink=no}}</ref>
* және басқалар…

=== Ғылыми ұйымдарға, академияларға мүше болу ===
Леополдинаның мүшесі (1971). [[Болгар ғылым академиясы|Болгария ғылым академиясының]] (1974), Үндістан Ұлттық ғылым академиясының (INSA) және Беларусь ҰҒА (1995) шетелдік мүшесі.

== Жарияланымдар ==
=== Кітаптар ===
* N. G. Basov, K. A. Brueckner (Editor-in-Chief), S. W. Haan, C. Yamanaka. ''Inertial Confinement Fusion'', [[1992 жыл|1992]], ISBN 0-88318-925-9. Research Trends in Physics Series founded by V. Alexander Stefan and published by the American Institute of Physics Press (presently [https://web.archive.org/web/20050323204949/http://www.springer-sbm.de/index.php?id=121&L=0 Springer], Нью-Йорк)
* V. Stefan and N. G. Basov (Editors). Semiconductor Science and Technology, Volume 1. Semiconductor Lasers. (Stefan University Press Series on Frontiers in Science and Technology) (Paperback). 1999. ISBN 1-889545-11-2
* V. Stefan and N. G. Basov (Editors). Semiconductor Science and Technology, Volume 2: Quantum Dots and Quantum Wells. (Stefan University Press Series on Frontiers in Science and Technology) (Paperback). 1999. ISBN 1-889545-12-0

=== Мақалалар ===
* А. М. Прохоров, Н. Г. Басов. Молекулярный генератор и усилитель // УФН. — 1955. — Т. 57, № 3. — С. 485—501.
* А. М. Прохоров, Б. Д. Осипов, Н. Г. Басов. Письма в редакцию. о молекулярном генераторе без использования молекулярного пучка // УФН. — 1956. — Т. 59, № 2.
* Басов Н. Г., Крохин О. Н., Попов Ю. М. Генерация, усиление и индикация инфракрасного и оптического излучений с помощью квантовых систем // УФН. — 1960. — Т. 72, № 10.
* Ораевский А. Н., Чихачёв Б. М., Страховский Г. М., Басов Н. Г., Крохин О. Н. О возможности исследования релятивистских эффектов с помощью молекулярных и атомных стандартов частоты // УФН. — 1961. — Т. 75, № 9.
* Басов Н. Г., Летохов В. С. Оптические стандарты частоты // УФН. — 1968. — Т. 96, № 12.
* Семёнов А. С., Никитин В. В., Басов Н. Г. Динамика излучения инжекционных полупроводниковых лазеров // УФН. — 1969. — Т. 97, № 4.
* Сучков А. Ф., Данилычев В. А., Басов Н. Г., Беленов Э. М. Электроионизационные лазеры на сжатом углекислом газе // УФН. — 1974. — Т. 114, № 10.
* Ораевский А. Н., Исаков В. А., Романенко В. И., Маркин Е. П., Басов Н. Г., Беленов Э. М. Новые методы разделения изотопов // УФН. — 1977. — Т. 121, № 3.
* Басов Н. Г., Елисеев П. Г., Попов Ю. М. Полупроводниковые лазеры // УФН. — 1986. — Т. 148, № 1.
* Басов Н. Г., Данилычев В. А. Лазеры на конденсированных и сжатых газах // УФН. — 1986. — Т. 148, № 1.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20070929102414/http://www.rustrana.ru/print.php?nid=5262 Өмірбаяны]
* [http://library.mephi.ru/vistavki/basov/ Өмірбаяндық материалдар] на сайте МИФИ
* [http://nobelprize.org/physics/laureates/1964/basov-bio.html Нобель комитетінің сайтынан өмірбаяны]{{Ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20151009055041/https://www.ras.ru/video_archive/private/video_archive/academicians/nbasov.aspx?id=966b0d91-7c85-4962-a388-cf2da0dcb941 «Академик Николай Басов»] (''деректі'' ''фильм'')
* [https://web.archive.org/web/20071231065136/http://www.bas.vrn.ru/graduate/basov.htm Н. Г. Басов атындағы Воронеж гимназиясының сайтында өмірбаяны]
* [http://novodevichye.com/basov/ Мәскеудегі Новодевичий зиратындағы Н.Г.Басов қабіріндегі ескерткіш]
* [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=B877485C-93C2-A0AB-A0E8-7889AB1643A9 Тарихи анықтама] на сайте Архива РАН
* [https://statearchive.ru/basov/ Ғылым атымен өмір. Н.Г.Басовтың туғанына жүз жыл толуына] Ресей Мемлекеттік Мұражайы сайтында

{{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1951—1975}}

[[Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер]]
[[Санат:КОКП XXVI съезінің делегаттары]]
[[Санат:КОКП мүшелері]]
[[Санат:Екі мәрте Социалистік еңбек ерлері]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Калинги сыйлығының лауреаттары]]
[[Санат:Леополдина мүшелері]]
[[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Журнал редакторлары]]
[[Санат:XX ғасыр редакторлары]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:КСРО Нобель лауреаттары]]
[[Санат:Ресей ғылым академиясының толық мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:КСРО физиктері]]

Көктіқұдық

2026-06-16T09:35:00Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

'''Көктіқұдық''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы құдық.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау көкті (сын есім) және құдық (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. Атау құдық маңы көк шөпті болып келуіне байланысты қойылған.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=« Нұрлы әлем»|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]

Владимир Михайлович Смирнов (шаңғышы)

2026-06-16T09:32:04Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

{{Спортшы
|есімі = Владимир Смирнов
|шынайы есімі =
|суреті = Vladimir Smirnov (skier) 2007 Kazakhstani stamp.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы = 2007 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Смринов
|жынысы =
|толық есімі =
|туған кездегі есімі =
|лақап аты =
|азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} {{байрақ|Қазақстан}}
|мамандандыру = [[Шаңғы спорты]]
|клубы =
|туған күні = 7.03.1964
|туған жері = [[Щучинск]], [[Көкшетау облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|карьера жылдары =
|бапкерлері =
|бойы = 185
|салмағы = 85
|атақтары =
|медальдары =
|ортаққор =
}}{{Медальдар
| ені = 270px
| суреті =
| медальдар =
{{ОО-спорт |Олимпиада Медальдары}}
{{медаль|Алтын| [[1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1994 Lillehammer]] |50 км}}
{{медаль|Күміс| [[1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1988 Calgary]] | 30 км}}
{{медаль|Күміс| [[1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1988 Calgary]] | 4 x 10 км}}
{{медаль|Күміс| [[1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1994 Lillehammer]] | 10 км}}
{{медаль|Күміс| [[1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1994 Lillehammer]] |10 + 15 км}}
{{медаль|Қола| [[1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1988 Calgary]] | 15 км}}
{{медаль|Қола| [[1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1998 Nagano]] | 10 + 15 }}
{{ОО-спорт |Чемпионат Медальдары}}
{{медаль|Күміс| [[1987 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Оберстдорф 1987]] |эстафета 4×10 км}}
{{медаль|Алтын| [[1989 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Лахти 1989]] |30 км}}
{{медаль|Күміс| [[1991 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Валь-ди-Фьемме 1991]] |30 км}}
{{медаль|Қола|[[1991 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Валь-ди-Фьемме 1991]]|15 км}}
{{медаль|Күміс|[[1993 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Фалун 1993]]|10 км}}
{{медаль|Күміс|[[1993 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Фалун 1993]]|15 км}}
{{медаль|Күміс|[[1993 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Фалун 1993]]|15 км}}
{{медаль|Қола|[[1993 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Фалун 1993]]|30 км}}
{{медаль|Алтын|[[1995 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Тандер-Бей 1995]]|30 км}}
{{медаль|Алтын|[[1995 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Тандер-Бей 1995]]|10 км}}
{{медаль|Алтын|[[1995 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Тандер-Бей 1995]]|15 км}}
{{медаль|Қола|[[1995 жылғы Қысқы Чемпионат ойындары|Тандер-Бей 1995]]|50 км}}
{{ОО-спорт |Азия ойындары Медальдары}}
{{медаль|Алтын|[[1999 жылғы Азия ойындары|Канвондо 1999]]|15 км}}
{{медаль|Алтын|[[1999 жылғы Азия ойындары|Канвондо 1999]]|эстафета 4×10 км}}
{{медаль|Күміс|[[1999 жылғы Азия ойындары|Канвондо 1999]]|30 км}}

}}

'''Владимир Михайлович Смирнов''' ([[7 наурыз]] [[1964 жыл]], [[Щучинск]]) — қазақстандық спортшы, [[Қазақстан]] биатлон федерациясының президенті, шаңғы спортынан [[1994 жылғы қысқы Олимпиада ойындары|1994 жылғы Олимпиада]] чемпионы, төрт дүркін Әлем чемпионы, төрт дүркін Олимпиада күміс жүлдегері, екі дүркін қола медаль иегері.

Қысқы Олимпиадаларда Қазақстанға егемендік алғалы бірінші алтын медаль әкелген — Смирнов. 2026 жылы елге екінші алтын медаль әкелген мәнерлеп сырғанаушы [[Михаил Станиславович Шайдоров|Михаил Шайдоров]] болды.<ref>{{Cite web|url=https://olympic.kz/kk/article/35591 |title=Мәнерлеп сырғанаушы Михаил Шайдоров 2026 жылғы Олимпиада ойындарында алтын медаль жеңіп алды |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті]] |date=2026-02-14 |accessdate=2026-02-14}}</ref>

== Мансабы ==
Үлкен спорттан 1999 жылы кетті.

2014 жылғы 19 тамызда «Астана» Президенттік кәсіби спорт клубының бас директоры қызметіне тағайындалды. Оның құрамына еліміздің бірқатар жетекші спорт клубтары кіреді – «Барыс», «Астана» футбол және баскетбол клубтары. Сондай-ақ аталмыш клуб Қазақстанның атақты спортшылары Илья Ильин, Геннадий Головкин, Денис Тен және тағы басқаларға қолдау көрсетеді.

==Марапаттары==
* [[Норвегия]]лық жоғары шаңғылық марапат, [[Холменколлен]] медалімен,
* Екінші дәрежелі қазақ [[Даңқ ордені]]мен марапатталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
[http://news.nur.kz/kk/327323.html Олимпиада чемпионы «Астана» спорт клубының бас директоры болып тағайындалды]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Олимпиада ойындарында Қазақстан туын ұстаушылар}}

[[Санат:Қазақстан шаңғышылары]]
[[Санат:1964 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстанның Олимпиада күміс жүлдегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Олимпиада чемпиондары‎]]
[[Санат:Қазақстанның Қысқы Олимпиада жүлдегерлері]]
[[Санат:1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының чемпиондары]]
[[Санат:1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]]
[[Санат:1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері]]
[[Санат:1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]]
[[Санат:1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері]]
[[Санат:КСРО шаңғышылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар]]
[[Санат:Шаңғыдан Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Шаңғыдан әлем чемпиондары]]
[[Санат:Шаңғыдан Азия ойындары чемпиондары]]
[[Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары]]
[[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]]

Өтеген Боқаев

2026-06-16T09:31:44Z

Sagzhan: /* top */ орфографиялық түзету using AWB

'''Үтеген Боқаев''' ''1940'' жылы - [[Атырау облысы]]нда туған . Гурьев мұнай техникумын бітірген. 
''1957-2004'' жылдары - «''Құлсарымұнай''» ''МГӨБ'' Қосшағыл мұнай кәсіпшілігінің электр цехында электр монтерінің
оқушысы, электр монтері, шебер, [[цех]]. 
''2004'' жылдан - [[зейнеткер]]. 
''1970'' жылы -«''Еңбектегі ерлігі үшін''» 
''1986'' жылы «''Еңбек ардагері''» медалдарымен марапатталған.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: «Мұнайшы» Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Тұлғалар]]

Сәкен Қордабайұлы Майғазиев

2026-06-16T09:27:23Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

{{Музыкант
|Есімі = Сәкен Майғазиев
|Атауы =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туылған кездегі есімі =
|Толық аты = Сәкен Қордабайұлы Майғазиев
|Туған күні = 01.01.1975
|Туған жері = [[Түркістан облысы|ОҚО]], {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, Созақ селосы
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{KAZ}}
|Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}, продюсер, тележүргізуші, ұстаз
|Дауыс түрі =
|Аспаптары =
|Жанры = лирика
|Лақап аттары =
|Ұжымы = [[МузАРТ]]
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары = {{{!}}
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
|Сайты =
}}
'''Сәкен Қордабайұлы Майғазиаев ''' ([[1975 жыл]]ы [[1 қаңтар]]да [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған) — қазақстандық [[әнші]], [[МузАРТ]] ансамбльінің солисті. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2013). [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|«ДАРЫН» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері]].

== Өмірбаяны ==
[[Қоңырат]] тайпасы [[Жиенбет]] руынан шыққан.<ref>https://m.facebook.com/story.php/?id=100022680831526&story_fbid=1553063778792968</ref>
Сәкен алты ұл мен төрт қызды дүниеге әкелген Қордабай Майғазыұлы мен Ұлтай Мырзамбекқызы отбасында тоғызыншы болып туған. 1993 ж. Ж. Елебеков атындағы Республикалық эстрада – цирк колледжіне түсіп, «соқпалы аспаптар және эстрада әншісі» бөлімі бойынша К. Бектаев пен Л. Кесоглудан сабақ алды. 1997ж. Т. Жүргенов атындағы «Өнер» академиясының «эстрада әншісі» бөлімі бойынша Л. Тулешовадан білім алды.

2001 ж. бастап МузАРТ тобының мүшесі болып тағайындалды.<ref>«Өнеге» журналы, сәуір, 2011</ref> 2012 ж. бері - Ж. Елебеков атындағы Эстрада және цирк колледжінде ұстаз.

== Шығармашылығы ==
Әнші 2009 ж. [[Екі жұлдыз]] жобасында актриса [[Әйгерім Жаңылбаева]]мен бірге қатысып, бағдарламаның келесі маусымында жүргізуші қызметін атқарған. 2014 ж. Хабар арнасындағы «Жаңа күн» ақпараттық-сазды бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар «Әйгөлек» балалар байқауында жас таланттарға қолдау көрсетіп, сахнада олармен бірге дуэт дайындауға ат салысып жүрген жұлдыздардың бірі.

== Жеке өмірі ==
Үйленген, 1 ұлы және 3 қызы бар. Жұбайының есімі – Динара, ұлы - Әділет 1998 жылы, қыздары - Райана 2013 жылы, Мәриям 2016 жылы, Сәфия 2018 жылы дүниеге келген.
== Ғылым жолы ==
Майғазиев Сәкен Қордабайұлы 2020 жылы Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «6D041600 - Өнертану» мамандығы бойынша Философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін «Қазіргі қазақ эстрадасындағы этнофольклорлық тенденциялар (этнофольклорлық ансамбльдер шығармашылығы негізінде)» тақырыбында диссертация қорғады.
== Марапаттары ==
* 1996 ж. Тараз қаласында өткен Ш. Қалдаяқов атындағы Халықаралық фестивальдің дипломанты.
* 1997 ж. Республикалық [[Жас қанат байқауы]]ның «Алтын домбыра» иегері.
* 1998 ж. Алматы – 98 фестивалінің 1–ші орын иегері
* 1998 ж. «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты.<ref>[http://www.via-muzart.kz via-muzart.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}</ref>
* 2010 ж. Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері.
* 2010 ж. Шымкенттегі жұлдыздар аллеясындағы жеке жұлдызы.
* 2012 ж. «Д.Қонаевқа – 100 жыл» медалі
* 2013 ж. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.
* 2016 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл» медалімен марапатталды.

== Дискография ==
* 2012 ж. - CD «Бал әнім», Қазақстан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі түлектері]]

Қарақат Жақсылыққызы Әбден

2026-06-16T09:23:33Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Қарақат Әбден
| Шынайы есімі =
| Суреті = Qaraqat Abden (2023-10-11).jpg
| Сурет ені =
| Атауы = Әбден, 2023 жыл

| Титулы = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылымы]]ның депутаты
| Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg
| Басқара бастады = 29 наурыз 2023 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады =
| Сайлау округі = [[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] [[Саяси тізім|тізімі]]
| Президент =
| Премьер =

| Титулы_2 = [[Астана қаласының мәслихаты|Нұр-Сұлтан қалалық мәслихаты]] VI шақырылымының депутаты
| Ту_2 = Emblem of Astana (latin).svg
| Ту2_2 = Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg
| Басқара бастады_2 = 20 наурыз 2016
| Басқаруын аяқтады_2 = 24 желтоқсан 2020
| Сайлау округі_2 = №19 сайлау округі
| Ізашары_2 = Қайрат Жауханов
| Ізбасары_2 = ''Сайлау округі ыдырады''

| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 07.05.1974
| Туған жері = XXII партсъез ауылы, {{туғанжері|Қорғалжын ауданы|Қорғалжын ауданында}}, [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі = Жақсылық Ыбырайұлы Әбденов<ref name=«resmiy» />
| Анасы = Рысбала Молдашқызы Шалабаева
| Жұбайы =
| Балалары = 5{{Citation needed}}
| Партиясы = [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] (2023 дейін)<ref name=«maslihat01» /> [[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] (2023 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://ru.sputnik.kz/20230204/eks-kandidaty-v-prezidenty-zhiguli-dayrabaev-i-karakat-abden-voshli-v-spisok-partii-auyl-31761208.html |title= Экс-кандидаты в президенты Жигули Дайрабаев и Каракат Абден вошли в список партии «Ауыл» |lang= ru |publisher= Sputnik |date= 2023-02-04 |accessdate= 2023-02-15}}</ref>
| Білімі = [[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институты]]
| Мамандығы = Маркетинг және коммерция Экономика ғылымдарының кандидаты<ref name=«resmiy» />
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons = Qaraqat Äbden
| Марапаттары = {{Қатар
|{{Құрмет ордені}}
}}
}}
'''Қарақат Жақсылыққызы Әбден'''<ref name=«abden» /><ref name=«bagdarlama» /> (кейде '''Абден''',<ref name=«resmiy»>{{Cite web|url= https://www.parlam.kz/kk/blogs/abden/Biography |title= АБДЕН ҚАРАҚАТ ЖАҚСЫЛЫҚҚЫЗЫ |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің ресми сайты |accessdate= 2023-05-04}}</ref> [[7 мамыр]] [[1974 жыл]], [[Қорғалжын ауданы]], [[Ақмола облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, экономист және жазушы, 2023 жылдан бері [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылымы]]ның депутаты,<ref name=«el.kz»>{{Cite web|url= https://el.kz/auyl-partiyasy-mazhilistegi-deputattar-tizimin-zhariyalady_69328/ |title= «Ауыл» партиясы Мәжілістегі депутаттар тізімін жариялады |lang= kk |publisher= el.kz |accessdate= 2023-02-15}}</ref> 2016 жылдан 2021 жылға дейін [[Астана қаласының мәслихаты|Астана қалалық мәслихаты]]ның мүшесі болған. Әбден көпшілікке «[[#«Сен қазақтың қызысың. Мақтан ет!»|Сен қазақтың қызысың. Мақтан ет!]]<nowiki/>» деген даулы кітаптың авторы ретінде белгілі.

[[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президенттік сайлауда]] «Ұлттық кәсіби әлеуметтік қызметкерлер альянсы» атынан кандидат ретінде ұсынылды, тек 2,6% дауыс жинап, 3-орын алды. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|Келесі жылғы парламент сайлауы]]нда Мәжіліске [[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] өтіп, 8 мандатқа ие болды. Сол 8 мандаттың бірі Қарақат Абденге берілді.<ref name=«el.kz» />

== Өмірбаяны ==
1974 жылғы 7 мамырда [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]]ның [[Қорғалжын ауданы]]ндағы XXII партсъез атындағы ауылда дүниеге келген. Әкесі — Жақсылық Ыбырайұлы Әбден, Қарғалы ауылының тумасы, құрылысшы болған, қазір зейнетте. Анасы — Рысбала Молдашқызы Әбден, Жамбыл облысының тумасы, мұғалім болған, қазір зейнетке шыққан.<ref name=«resmiy» />

1991 жылы [[Жезқазған облысы]]ның [[Жәйрем]] ауылының №10 орта мектебін алтын белгімен бітірген. Мектеп бітірген соң [[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институтының]] «маркетинг және коммерция» мамандығына оқуға түскен. [[Экономика]] ғылымдарының кандидаты. Кандидаттықты «Жергілікті бюджеттерді өндірістік емес төлемдермен толтыруды қалыптастыру» тақырыбында қорғаған.

Негізгі еңбек жолы [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]]мен байланысты. 10 жылдан астам Қазақстан Салық Комитетінің Орталық аппаратында қызметте болған. 2006 жылы Президент жанындағы мемлекеттік қызмет Академиясына — Мемлекеттік саясаттың Ұлттық мектебіне жұмысқа шақырылды. Әрі қарай «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]» партиясының Орталық аппаратында жұмыс істеген. «[[Құрмет ордені|Құрмет]]<nowiki/>» орденімен марапатталған.<ref name=«abden»>{{Cite web|url= https://abden.kz/#about |title= Әбден Қарақат Жақсылыққызы |lang= kk |publisher= Қарақат Әбденнің ресми сайты}} {{Webarchive|url= https://web.archive.org/web/20221113205154/https://abden.kz/#about |date= 2022-11-13}}</ref>

2016 жылы [[Астана қаласының мәслихаты|Астана мәслихаты]] VI шақырылымының депутаты болып сайланды.<ref name=«maslihat01»>{{Cite web|url= https://maslihat01.kz/kz/news/deputaty-bio/75 |title= Қарақат Жақсылыққызы Абден |lang= kk |date= 2022-10-07 |accessdate= 2023-05-04 |publisher= [[Астана қаласының мәслихаты|Астана қалалық мәслихаты]]ның ресми сайты}}</ref> Астана қаласы мәслихатының депутаттығы кезінде қаланың әлеуметтік-мәдени дамыту мәселелері жөніндегі тұрақты комиссиясының мүшесі болған. Депутаттығын Әбден 2020 жылғы 24 желтоқсанда аяқтады.

=== 2022 президенттік сайлау ===
2022 жылғы 1 қыркүйекте берген Халыққа Жолдауында [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] сол жылғы күзде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|кезектен тыс президент сайлауы]]ның жүретінін жариялады.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-181416 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-09-01 |accessdate= 2023-05-04}}</ref> 21 қыркүйекте сайлаудың 20 қарашада өтетіні бекітілді.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/politics/1988942-demokratiyalandyru-zolyndagy-qadam-qazaqstanda-20-qarasa-kuni-prezident-sailauy-otedi/? |title= Қазақстанда кезектен тыс президент сайлауы 20 қараша күні өтеді |lang= kk |publisher= nur.kz |author= Ибраим, Ұлжан |date= 2022-09-21 |accessdate= 2023-05-04}}</ref>

7 қазанда «Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы» атты ұйым Қарақат Абденді үміткер ретінде ұсынды.<ref>{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/325109-qaraqat-abden-prezident-saylauyna-kandidat-retinde-usynyldy |title= Қарақат Әбден Президент сайлауына кандидат ретінде ұсынылды |lang= kk |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |date= 2022-10-07 |accessdate= 2023-05-04}}</ref>

Қарақат Әбден «мемлекеттің басты байлығы» адамның өзі деген ұстаныммен қазақстандықтардың өмір сүру деңгейін көтеру және отбасыларға лайықты өмір жасау үшін үгіт жүргізді. Оның жарияланған сайлауалды манифесі өзін «әлеуметтік бағытта», әсіресе отбасыларға, балаларға, жастарға және қарттарға қатысты сипаттады: отбасы институтын нығайтуға, бос уақытты тегін өткізуді кеңейтуге және білім беру нысандарын салуға шақырды. Әбден манифестінде мәдениет пен тәрбие, білім мен ғылым, денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау «кез келген қоғамның табысты дамуының негізі және кепілі» деп тұжырымдады.<ref name=«bagdarlama»>{{Cite web|url= https://web.archive.org/web/20221028025806/https://abden.kz/src/pdf/abden_program.pdf |title= Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат Қарақат Әбденнің сайлауалды БАҒДАРЛАМАСЫ |lang= kk |publisher= Қарақат Әбденнің ресми сайты |accessdate=2023-05-04}}</ref>

Әбден өзінің алғашқы үгіт сапарында 22 қазанда [[Астана]] маңындағы [[Қосшы]] және [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] жерлерін аралап, сайлаушылармен мәселелерді талқылап, манифестін ұсынды. 1 қарашада Әбден Қазақстанда [[Хэллоуин]]ді өткізуге тыйым салуды ұсынды, оған ол [[Сеулдегі қыспақ|2022 жылы Сеулдегі Хэллоуин мерекесінің аталуы кезінде орын алған қыспақ]]ты еске алды.<ref>{{Cite web|url= https://adyrna.kz/post/135967 |title= Президенттікке үміткер Қарақат Әбден Хэллоуин мерекесін тойламауға шақырады |lang= kk |publisher= адырна.kz |date= 2022-11-02 |accessdate= 2023-05-04}}</ref>

=== 2023 парламент сайлауы ===
2023 жылғы парламент сайлауынан бұрын Абден мен алдыңғы сайлаудың басқа үміткері [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] екеуі [[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] мүшелері болып тіркелді. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]]нда Ауыл ХДПП 8 мандатқа ие болды, сол мандаттың бірі Қарақат Абденге берілді.

=== Мәжілістегі депутаттығы ===
Мәжілістегі депутаттығын Әбден 2023 жылғы 29 наурызда бастады. Оның [[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] партиялық тізімі бойынша сайланғаны белгілі.

== Сын ==

=== «Сен қазақтың қызысың. Мақтан ет!» ===
2019 жылғы 5 желтоқсанда Әбден «Сен қазақтың қызысың. Мақтан ет!» атты кітабының тұсаукесерін өткізді, онда ол қазіргі қазақ әйелінің қазақстандық қоғамдағы рөлі туралы баяндайды да, [[феминизм]]ді сынай отырып, «салт-дәстүрді сақтау қажеттілігін» талқылайды.<ref name=«moskovchuk>{{Cite web|url= https://www.zakon.kz/4997862-karakat-abden-sovremennaya-kazahskaya.html |title= Каракат Абден: Современная казахская девушка должна гордиться своей уникальностью |lang= ru |publisher= zakon.kz |author= Московчук, Анастасия |date= 2019-02-06 |accessdate= 2023-05-04}}</ref> Шектеулі түрде шығарылғаннан кейін олардың көпшілігі ауылдық мектептер мен балалар үйлерінің кітапханаларына сыйға тартылған басылым қоғамда дау тудырды және кейбір [[ұлтшылдық]] пен [[Сексизм|сексистік]] құндылықтарды насихаттайды деп сынға алды.<ref name=»moskovchuk« /><ref>{{Cite web|url= https://esquire.kz/t-v-kazashka-smirisy/ |title= Ты – казашка. Смирись. Или еще раз о книге Каракат Абден |lang= ru |publisher= Esquire Kazakhstan |author= Молдаханова, Малика |date= 2019-12-11 |accessdate= 2023-05-04}}</ref><ref name=»thevillage«>{{Cite web|url= https://www.the-village-kz.com/village/city/qazaqsha/8721-bizge-feminizm-kerek-emes-aza-yzy-institutymen-ne-bolyp-zhatyr |title= «Бізге феминизм керек емес»: «Қазақ қызы» институтымен не болып жатыр? |lang= kk |publisher= The Village Kazakhstan |date= 2019-12-13 |accessdate= 2023-05-04}}</ref> Басқалары Әбденнің Қазақ қызы қоғамдық бірлестігіне мемлекет тарапынан бөлінген қаржыны пайдалануына күмән келтіріп, оны 17.5 миллион теңгеден астам қаржы бөлінген кітабын шығаруды қаржыландыру үшін салық төлеушілердің ақшасын пайдаланды деп айыптады.<ref name=»thevillage« /><ref>{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/society/1831247-sen-kazakty-kyzysy-maktan-et-deputatty-zaa-kitaby-eldi-asuyna-tidi/? |title= »Сен қазақтың қызысың. Мақтан ет!«: Депутаттың жаңа кітабы қызу талқыға түсті |lang= kk |publisher= kaz.nur.kz |author= Ибраим, Ұлжан |date= 2019-12-10 |accessdate= 2023-05-04}}</ref> Кең сынға жауап ретінде Әбден көптеген нәрселер контекстен тыс алынып тасталды деп мәлімдеді және ол шын мәнінде феминизмді қолдайтынын айтты.<ref>{{Cite web|url= https://informburo.kz/novosti/kandidat-v-prezidenty-karakat-abden-o-svoei-skandalnoi-knige-kazaski-po-rozdeniyu-feministki |title= Кандидат в президенты Каракат Абден о своей скандальной книге: Казашки – по рождению феминистки |lang= ru |publisher= informburo.kz |date= 2022-10-19 |accessdate= 2023-05-04}}</ref>

=== Салық салу ұсынысы ===
2022 жылғы президент сайлауындағы үміткер ретінде Абден 11 қарашада шетелдіктерге үйленген қазақстандық әйелдерге ірі салық салуды ұсынды.<ref>{{Cite web|url= https://el.kz/qaraqat-abden-sheteldiktermen-nekeleskenderge-salyq-saludy-usyndy_55537/ |title= Қарақат Әбден шетелдіктермен некелескендерге салық салуды ұсынды |lang= kk |publisher= el.kz |date= 2022-10-07 |accessdate= 2023-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://stan.kz/karakat-abden-sheteldikterge-tyrmiska-shikkan-kizdarga-373200/ |title= Қарақат Әбден шетелдіктерге тұрмысқа шыққан қыздарға үлкен салық салуды ұсынды |lang= kk |publisher= stan.kz |author= МҰХАДИ, Айнұр |date= 2022-10-07 |accessdate= 2023-05-04}}</ref> 5 сәуір күні өзінің осы даулы ұсынысын ол депутат ретінде Мәжілісте айтып кетті. Нәтижесінде құқыққорғаушы Дина Таңсәрі осы сөзді этникалық кемсітушілік деп атады да, Абден депутаттығының тоқатылуын қалап, петиция бастады. [[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] фракциясының басшысы [[Анас Ахатұлы Баққожаев|Анас Баққожаев]] сол петиция және Абденнің көзқарасы жайлы айтқаны:<ref name=»baqqojaev«>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/petitsiyu-lishenii-mandata-deputata-karakat-abden-495792|title=Петицию о лишении мандата депутата Каракат Абден прокомментировали в »Ауыле«|lang=ru|date=2023-04-07|accessdate=2023-05-04|publisher=tengrinews|author=ДӘРІБАЙ, Аружан}}</ref>

{{Дәйексөз|Дина Таңсәрі, әрине, азамат ретінде кез келген шешім қабылдауға құқылы. Алайда, егер оның нақты сұрақтары болса, мен оған... еш қиындықсыз кездесуді ұсынамын. Біз оның кез келген сұрағына жауап бере аламыз.}}

Баққожаев тағы Абден ұсынысының қалған депутаттары қолдамайтынын айтып кетті.<ref name="»baqqojaev" />

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжілісінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері]]
[[Санат:Қазақстан президенттігіне үміткерлер (2022)]]

Әділ Бестібаев

2026-06-16T09:15:50Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

{{Музыкант
|Есімі = Әділ Бестібаев
|Атауы =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон = non_performing_personnel
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 15.08.1959
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{USSR}} {{KAZ}} {{CAN}}
|Мамандықтары = композитор
|Дауыс түрі =
|Аспаптары =
|Жанрлары = симфония, симфониялық музыка, үрлемелі аспаптар оркестріне арналған музыка, оркестрге арналған концерт, камералық оркестрге арналған музыка, ән, филім музыкасы, камералық аспаптық музыка, брасс-квинтеті, ағаш үрмелі аспаптарға арналған квинтет және т.б.
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары =
|Сайты =
}}
'''Әділ Бестібаев''' ([[15 тамыз]] [[1959 жыл|1959]]; [[Алматы]]) — сазгер, «Тәуелсіздік толғауы» байқауындағы «Ең үздік балеттік шығармалар» аталымында «Жерұйық» балетімен І жүлдеге ие болған, [[Қазақстан]] Композиторлар одағының және Канада музыка орталығының мүшесі. Тоталитаризмнің солақай саясатын «Ашубасар» күйімен әшкерелеп, Желтоқсан оқиғасына қатысқандардың намысын жыртқан жан.

== Өмірбаяны ==
1977 жылы Ә. Жұбанов ат. орта арнаулы музыка мектебінде «музыка теориясы» мамандығымен (1977) бітірді. 1977-1982 жылдары КСРО халық әртісі, композитор [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|Ғ.А. Жұбанова]] жанындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Алматы консерваториясында]] композицияны оқыды, 1989 жылы Ресейдің халық әртісі, профессор Н.Н. Сидельников жанындағы [[П.И.Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясы|Мәскеу консерваториясында]] сынау мерзімінен өтті.

1982-1997 - [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Алматы консерваториясының]] доценті.

2006 жылдан бастап Канадада (Ванкувер) тұрады. Канадалық музыка орталығы («Canadian Music Centre») Халықаралық композиторлар қауымдастығының мүшесі, Канада.

== Шығармашылық қабілеттерін бағалау ==
Композитордың «Сұрапыл Сұржекей», «Қазақ тарихы» филімдеріне арнаған музыкалары ұлттық нақышымен ерекшеленсе, 1993 жылы Аустрияда жарық көрген «Азия дауысы» (Voice of Asia) атты дискісі айрықша атап өтуді талап етеді. Аталмыш диск қазақ баласын әлемдік аренаға алып шығып, дүниежүзінің «мен» деген композиторларының ондығына енгізді. Қазір Әділдің үрмелі аспаптарға жазған шығармалары [[Германия]], [[Аустрия]], [[Франция]], [[АҚШ]], [[Швейцария]], [[Испания]], [[Голландия]], [[Ресей]], [[Швеция]], [[Таиланд]] сынды мемлекеттердің үлкен сахналарында орындалып жүр.

Ол үрлемелі аспаптар оркестріне арналған бірқатар жұмыстар жазды, олар Аустрияда басылды (Johann Kliment KG). «Азия дауысы» (Voice of Asia), «Сoncert on the monogramm B.Es.T», «Great Moghul», «Idee Fixe» симфониясы, «Ниагара» флейта, ұрмалы және ішекті оркестріне арналған музыка, Жаяу Мұса «Ақ сиса» қиял-ғажайып шығармалар, қазақтың халық әні «Қамажай» тақырыбындағы фортепианоға арналған вариациялар және т.б.

Соңғы ірі жұмыстар - «Бәйтерек» балеті (премьерасы - желтоқсан 2010 ж., Астана), «Тәңірі құрбаны» симфониясы (Алматы, Астана, 2009 ж.).

== Сілтеме ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=bFZzafRz5po&feature=related Абай Құнанбаев «Көзімнің қарасы» (өңдеген Ә. Бестібаев)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=YcjJbCamc0o Ә. Бестібаев «Азия дауысы»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=bUrkIOEdKwY Ә. Бестібаев «Тәңірі құрбаны»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MAoYJWkG1zk Ә. Бестібаев «Ниагара»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=z-6R9AtAB7U Ә. Бестібаев «Скерцо»]
* [https://web.archive.org/web/20110610174759/http://www.musiccentre.ca/influences/composer.cfm?authpeopleid=62821&themeid=3 Фотосурет және өмірбаяны]
* {{мақала | авторы = Курпякова Н.| тақырыбы = Ежелгі сөзден әуен туады|шынайы атауы = | сілтеме = http://kazpravda.kz/c/1223675663| тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Казахстанская правда| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 22 қараша 2011| томы = | нөмірі = 371–372 (26762–26763)| беттері = | isbn = | issn =}}{{Deadlink|date=Қыркүйек 2018 |bot=InternetArchiveBot}}
* [https://web.archive.org/web/20120530181757/http://dramteatr.kz/modules/news/article.php?storyid=505 Алла Иванилова «Бәйтерек» балеті жайлы]
* {{мақала | авторы = Кузбакова Г.| тақырыбы = Қазақстан композиторлары: болмыс шындығы|шынайы атауы = | сілтеме = http://www.continent.kz/2002/18/20.html| тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Континент| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 18 қыркүйек–1 қазан 2002| томы = | нөмірі = 18(80)| беттері = | isbn = | issn =}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]
[[Санат:XX ғасыр сазгерлері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]

Сопиев Тұрған Құрбанұлы

2026-06-16T09:10:28Z

Sagzhan: /* top */ орфографиялық түзету using AWB

‘‘‘Сопиев Тұрған Құрбанұлы’’’ (2.2.[[1942]] жылы туған, [[Алматы облысы]], [[Панфилов ауданы]], [[Диханқайрат]] ауылы) – [[медицина]] ғылымдарының [[доктор]]ы([[1985]]), [[профессор]]([[1986]]). Алматы [[мемлекеттік]] медицина институтын ([[1965]], қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) бітірген. [[1965]] жылдан осы университетте [[ассистент]], [[доцент]] қызметін атқарды. Қазіргі кезде профессор. Негізгі ғылыми еңбектері [[тіс]] ауруларын емдеу мәселелеріне арналған. [[300]]-ден астам ғылыми жарияланымның, [[11]] [[монография]]ның авторы.

<ref>[[Қазақ энциклопедиясы|«Қазақ энциклопедиясы»]] , 7 том</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Сауын айту

2026-06-16T09:09:46Z

Sagzhan: /* top */ орфографиялық түзету using AWB

'''Сауын айту'''. Қазақтың бұрыннан келе жатқан салты. Бір ауылда, елде үлкен ас, үлкен той болатын болса, алдын-ала (бірнеше ай, тіпті бір жыл бұрын) жан-жаққа хабар жіберіліп, адамдарды соған шақырады. «Ас», «той» сияқты үлкен жиын жасаса, малды иесі сояды да, қымызға «сауын» айтқан. «Сауынға» көптеген ыдыспен жан-жақтан қымыз әкелінеді. Жиынға қымыз әкелгендердің ыдысына сойылған малдың жілік- терін салып жіберу ырымы болған.<ref>Мұқанов С.Халық мұрасы: Тарихи-этнографиялық шолу. / С.Мұқанов - Алматы: «Өлке» баспасы, 2017</ref> Бұл сауын айту делінеді. Бұған әр жүз, әр ру мұндай асқа не тойға қымызын, той малын ала келіп, батыр, балуан, ақын, әнші, күйшілерімен өнер көрсетеді және бәйгеге жүйрік аттарын қосып, астың, тойдың жақсы өтуіне жан-жақты қолдау көрсетеді. бұл туралы қазақта: «Той десе қу бас домалайды» — деген мақал бар. Жиынға қымыз әкелгендердің ыдысына сойылған малдың жіліктерін салып жібереді. егер Ас беріліп жатқан болса [[Жілік алып қашу]] болады. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» кітабында: «Мырза өз әкесі Өсекеңе ас берем деп, Көкшетауға сауын айтып, елді жиды ғой» деген сөздер бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

Мағзи Әбілқасымов

2026-06-16T09:00:23Z

Sagzhan: /* Дереккөздер */ орфографиялық түзету using AWB

'''ӘБІЛҚАСЫМОВ Мағзи Әбілқасымұлы''' (1926, [[Зеренді ауданы]] Елтай а. — 2001) — ''еңбек және соғыс ардагері. Көкшетау қ-ның Құрметті азаматы (1974).'' [[Көкшетау]] қ-ндағы №3 орта мектептің 7 сыныбын бітірген Ә., 1943 ж. қалаға көшіріліп келген ''Подолск тігін машинасы з-тындағы ФЗО-ға оқуға жіберіледі''. Еңбек жолын электромонтер болып бастаған ол Приборшығару з-тында басқару щитінің аға кезекшісі, аға және ауысым және шебері дәрежесіне дейін көтерілді. Ерен еңбегі үшін, 3-дәрежелі '''«Еңбек Даңқы»''' ордені, медальдармен марапатталған.
== Дереккөздер ==
[[Қазақ Энциклопедиясы|«Қазақ Энциклопедиясы»]]

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Қуан Сатаев

2026-06-16T08:55:36Z

Sagzhan: /* top */ орфографиялық түзету using AWB

'''Қуан Сатаев''' (1908-1960, Атырау облысы). 1923-1928 ж.ж. [[Доссор]] мұнай өндіру кәсіпшілігінде жұмысшы, [[оператор]] көмекшісі, мұнай өндіру операторы, мастері.
*1928-1960 ж.ж. «Казакстанмұнай» бірлестігі [[Байшонас]] [[мұнай]] өңдіру басқармасында оператор, аға оператор, [[мұнай]] өңдіру шебері. «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен және Қаз КСР Жоғарғы Кеңес Төралқасының Құрмет грамотасымен марапатталған.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: «Мұнайшы» Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Тұлғалар]]

Серік Исаұлы Рүстембеков

2026-06-16T08:49:50Z

Sagzhan: /* top */ орфографиялық түзету using AWB

'''Серік Исаұлы Рүстембеков''' (1.1.[[1947]] жылы туған, [[Ақмола облысы]], [[Шалқар ауданы]]) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы. [[1972]] жылы ҚазПТУ-ін, [[1994]] жылы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-ды бітірген. [[1972]] - [[1990]] жылдары «Казгипроторг» институтының архитектор, бас архитектор, [[1990]] - 93 жылдары Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты, [[1993]] - 96 жылдары «ТАУАН» Қазақстан Архитекторлар одағының шығармашылық студиясының көркемдік жетекшісі. [[1996]] жылы «Ақ-Орда» жобалау-қүрылыс компаниясының бас директоры, т.б. қызметтермен айналысты. Оның жобасы бойынша: [[Алматы]] қаласындағы Орталық базардың, Ш. Уәлихановтың мемориалдық кешені «Алтын Емелдің», Шымкент қаласындағы әмбебап дүкеннің, [[Семей]] қаласының базарының, Алматы қаласындағы «Сауда үйі», Ақмола (қазіргі Астана) қаласының бас жоспары, т.б. салынды. Бірқатар халықар. байқаулардың лауреаты.

<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Сәулет өнері]]
[[Санат:Сәулетшілер]]
[[Санат:Қазақстан сәулетшілері]]
[[Санат:1947 жылы туғандар]]

Жақып Омарұлы Омаров

2026-06-16T08:47:24Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

{{Кинематограф
|есімі = Жақып Омар
|шынайы есімі =
|сурет =
|туған кездегі есімі =
|туған күні = 15.10.1939
|туған жері = [[Мәдениет (Бурабай ауданы)|Мәдениет]], {{туғанжері|Бурабай ауданы|Бурабай ауданында}}, [[Ақмола облысы]], [[КСРО]]
|қайтыс болған күні = 31.05.1996
|қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}}, [[Қазақстан]]
|мамандығы = {{актер|Қазақстан}}, [[режиссер]]
|азаматтығы = {{USSR}} {{KAZ}}
|белсенді жылдары = [[1960]] - [[1996]] жылдары
|бағыты = [[драма]]
|ұжымы =
|марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
|сайты =
}}
'''Жақып Омаров''' ([[1939 жыл]] [[15 қазан]]да [[Көкшетау облысы]], Мәдениет ауылы - [[1996 жыл]] [[31 мамыр]]да [[Астана]]да) - [[актер]], [[режиссер]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (1993). [[Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры]]ның негізін қалаушы тұлға.

==Толығырақ==
[[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://m.alashainasy.kz//shezhire/shejre---atyigay-57394/|title=Шежіре - Атығай Alashainasy.kz|website=m.alashainasy.kz|accessdate=2020-11-16}}</ref>
* Жақып Омарұлы [[1939 жыл]] [[15 қазан]]да [[Көкшетау облысы]], Мәдениет ауылында дүниеге келген.
* 1960 жылы М. Әуезов атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ драма театрының жанындағы театр студиясын бітірген.
* 1969 жылы [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның режиссерлік бөлімін бітірген.
* 1960 - 1961 жылдары Қарағанды қазақ драма театрының актері;
* 1961 - 1971 жылдары және 1980 - 1981 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]нда қоюшы-режиссер болды.
* 1971-1972 жылдары Тараздағы Абай атындағы қазақ драма театрының бас режиссері;
* 1972-1980 жылдары Қарағандының С. Сейфуллин атындағы қазақ драма театрының бас режиссері;
* 1980-1990 жылдары Шымкенттің Ж. Шанин атындағы қазақ драма театрының бас режиссері;
* 1990 - 1996 жылдары [[Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры]]ның негізін қалаушысы әрі көркемдік жеткшісі болды.
* [[1996 жыл]] [[31 мамыр]]да [[Астана]]да дүниеден өтті.

==Шығырмашылығы==
Театр сахнасында қойған спектакльдері қатарында:

* М.Кәрімнің “Ай тұтылған түн” (1972),
* [[Уильям Шекспир|У.Шекспирдің]] “Макбет” (1978, Бүкілодақтық классикалық спектакльдер байқауының 1-дәрежелі дипломы берілді; екеуі де Қарағанды облысы драма театрында),
* [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ.Мүсіреповтің]] “Ақан сері – Ақтоқтысы” (1981; КСРО Мәдениет министрлігінің [[диплом]]ы, 1983),
* Ә.Әбішевтің “Мәдиі” (1982, екеуі де Шымкент облысы драма театрында)<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>, және т.б көптеген қойылымдарды сахналады.
==Марапаттары==
* 1993 жылы президенттің жарлығымен «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген өнер қайраткері]]»
* Попов атындағы күміс медалінің иегері.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан театр актерлері]]
[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры тұлғалары]]

Аргентина — Қазақстан қатынастары

2026-06-16T08:38:14Z

Sagzhan: /* Дипломатилық қатынастар */ орфографиялық түзету using AWB

'''Аргентина — Қазақстан қатынастары''' — [[Аргентина|Аргентина Республикасы]] мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] арасындағы дипломатиялық байланыстар.{{Халықаралық қатынас|Атауы=Аргентина - Қазақстан қатынастары|Сурет=Argentina Kazakhstan Locator.svg|Ел1=Қазақстан |Түс1=green|Ел2=Аргентина|Түс2=orange}}

== Дипломатилық қатынастар ==
Аргентинаның Қазақстанмен екіжақты қарым-қатынасы 1993 жылы 25 Маусымда «Аргентина Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасында дипломатиялық қатынастар орнату туралы» хаттамасына қол қою арқылы басталды.

== Сауда ==
2016 жылы Аргентина экспорты 7,5 миллион АҚШ долларын құрады, ал біздің елден импорт 3 миллион АҚШ долларын құрады. 2016 жылы Аргентинаның сауда балансының профициті 4,6 миллион АҚШ долларын құрады.

Екіжақты сауда 2016 жылы шамамен 10 миллион АҚШ долларына жетті (дереккөз: argexim). Көтергіш машиналар мен құрылғылар, жылқы еті және жіксіз құбырлар — 2016 жылы Қазақстанға экспортталған негізгі аргентиналық тауарлар.

Бұқаралық сала 2016 жылы Қазақстаннан Аргентина импортының жалпы көлемінің 84% - % құрады

== Визалық режим ==
Қазақстан мен Аргентина арасында өзара 30 күндік визасыз режим орнатылған.<ref>{{Cite web|title=Қазақстан|url=https://efrus.cancilleria.gob.ar/es/kazajst%C3%A1n|accessdate=16.09.2023|lang=kk|author=Аргентина Республикасының СІМ}}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Аргентинаның халықаралық қатынастары]]

Түркия қалаларының тізімі

2026-06-16T07:50:33Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

== А ==
* [[Аванос]]
* [[Авсаллар]]
* [[Ағры]]
* [[Адана]]
* [[Адапазары]]
* [[Аджарлар]]
* [[Аджипаям]]
* [[Адилджеваз]]
* [[Адыяман]]
* [[Азизие]] (2008 ж.дейін — Ылыджа)
* [[Айбасты]]
* [[Акбез]]
* [[Айвалык]]
* [[Айваджык]]
* [[Айдын (қала)|Айдын]]
* [[Айдынджык]]
* [[Андырын]]
* [[Акдағмадени]]
* [[Аксарай]]
* [[Актепе]]
* [[Акхисар]]
* [[Акчаабат]]
* [[Акчакале]]
* [[Акчакоджа]]
* [[Акчадағ]]
* [[Акчай]]
* [[Акшехир]]
* [[Акюрт]]
* [[Акязы]]
* [[Аладжа]]
* [[Алания]]
* [[Алачам]]
* [[Алашехир]]
* [[Алиаға]]
* [[Алаплы]]
* [[Алтынова]]
* [[Алтынолук]]
* [[Амасия]]
* [[Анамур]]
* [[Ани (қала)|Ани]]
* [[Анкара]]
* [[Антакия]]
* [[Анталия]]
* [[Арабан]]
* [[Араклы]]
* [[Ардахан]]
* [[Ардешен]]
* [[Армуталан]]
* [[Арнавуткөй]]
* [[Арсин]]
* [[Артвин]]
* [[Архави]]
* [[Атакент]]
* [[Атча]]
* [[Афшин]]
* [[Афионкарахисар]]
* [[Ахлат]]
* [[Ашкале]]
* [[Аянджык]]
* [[Аяш]]

== Б ==
* [[Бабаески]]
* [[Байбурт]]
* [[Байрамич]]
* [[Батман]]
* [[Байындыр]]
* [[Балыкесир]]
* [[Балия]]
* [[Баназ]]
* [[Бандырма]]
* [[Бартын]]
* [[Батталгази]]
* [[Бафра]]
* [[Башискеле]]
* [[Башкале]]
* [[Баят]]
* [[Бейпазары]]
* [[Бейоғлу]]
* [[Бейшехир]]
* [[Бекбеле]]
* [[Белдиби]]
* [[Белен]]
* [[Бергама]]
* [[Бесни]]
* [[Бешикдүзү]]
* [[Бешири]]
* [[Бига]]
* [[Бигадич]]
* [[Биледжик]]
* [[Бингөл]]
* [[Биреджик]]
* [[Бисмил]]
* [[Битез]]
* [[Битлис]]
* [[Боғазлыян]]
* [[Бодрум]]
* [[Боздоған]]
* [[Бозкыр]]
* [[Бозова]]
* [[Бозязы]]
* [[Бозүйүк]]
* [[Болвадин]]
* [[Болу (ил)|Болу]]
* [[Бор]]
* [[Борчка]]
* [[Бостанбашы]]
* [[Бостаниджи]]
* [[Боябат]]
* [[Буджак]]
* [[Буланджак]]
* [[Буланык]]
* [[Булдан]]
* [[Бурдур]]
* [[Бурса]]
* [[Бурхание]]
* [[Бухаркент]]
* [[Бүйүкйонджалы]]
* [[Бүйүкчекмедже]]

== В ==
* [[Вакфыкебир]]
* [[Ван]]
* [[Варто]]
* [[Везиркөпрү]]
* [[Велимеше]]
* [[Визе]]
* [[Вираншехир]]

== Г ==
* [[Газиантеп]]
* [[Газипаша]]
* [[Гебзе]]
* [[Геваш]]
* [[Гедиз]]
* [[Гейве]]
* [[Гелиболу]]
* [[Гелинкая]]
* [[Гемлик]]
* [[Генч]]
* [[Гереде]]
* [[Герзе]]
* [[Герменджик]]
* [[Гиресун]]
* [[Гөзджүлер]]
* [[Гөйнүк]]
* [[Гөксун]]
* [[Гөкче]]
* [[Гөкчебей]]
* [[Гөле]]
* [[Гөлкөй]]
* [[Гөлбашы]]
* [[Гөлджүк]]
* [[Гөлмармара]]
* [[Гөлхисар]]
* [[Гөляка]]
* [[Гөнен]]
* [[Гөрдес]]
* [[Гөреле]]
* [[Гүлшехир]]
* [[Гүлүч]]
* [[Гүмүшхаджыкөй]]
* [[Гүмүшхане]]
* [[Гүргентепе]]
* [[Гүроймак]]
* [[Гүрсу]]
* [[Гүрүн]]

== Д ==
* [[Давутлар]]
* [[Даламан]]
* [[Даргечит]]
* [[Даренде]]
* [[Дарыджа]]
* [[Датча]]
* [[Девели]]
* [[Деврек]]
* [[Демирджи]]
* [[Демре]]
* [[Денизджилер]]
* [[Денизли]]
* [[Дерик]]
* [[Дериндже]]
* [[Деринкую]]
* [[Дөртйол]]
* [[Джейланпынар]]
* [[Джейхан]]
* [[Джизре]]
* [[Джикджилли]]
* [[Джиханбейли]]
* [[Дивриги]]
* [[Диджле]]
* [[Дидим]]
* [[Дикили]]
* [[Дилек]]
* [[Диловасы]]
* [[Динар]]
* [[Диядин]]
* [[Диярбакыр]]
* [[Доғаншехир]]
* [[Доғубайазыт]]
* [[Дураған]]
* [[Дурсунбей]]
* [[Дүздже]]
* [[Дүзиджи]]

== З ==
* [[Зара]]
* [[Зейтинли]]
* [[Зекириякёй]]
* [[Зиле]]
* [[Зонгулдак]]

== И ==
* [[Ығдыр]]
* [[Идиль]]
* [[Измир]]
* [[Измит]]
* [[Изник]]
* [[Имамоғлы]]
* [[Инджесу]]
* [[Инджирлиова]]
* [[Инеболу]]
* [[Инегёль]]
* [[Ипсала]]
* [[Исджехисар]]
* [[Искендерун]]
* [[Искилип]]
* [[Исмил]]
* [[Ичеричумра]]

== Й ==
* [[Йенидже]]
* [[Йениджеоба]]
* [[Йеникөй]]
* [[Йеничифтлик]]
* [[Йенишехир]]
* [[Йеркөй]]
* [[Йешилли]]
* [[Йешилхисар]]
* [[Йешилкөй]]
* [[Йешилюрт]]
* [[Йозгат]]
* [[Йомра]]
* [[Йүксекова]]
* [[Йылдызели]]

== К ==
* [[Кабала]]
* [[Кавак]]
* [[Кағызман]]
* [[Кадирли]]
* [[Кадынкеди]]
* [[Кадыханы]]
* [[Казан]]
* [[Кайнашлы]]
* [[Кайсери]]
* [[Кале]]
* [[Каледжик]]
* [[Каман]]
* [[Кангал]]
* [[Кандыра]]
* [[Капаклы]]
* [[Караағач]]
* [[Карабеджей]]
* [[Карабүк]]
* [[Карадениз]]
* [[Карайылан]]
* [[Карайсалы]]
* [[Каракөпрү]]
* [[Каракочан]]
* [[Караман]]
* [[Карамүрсел]]
* [[Карапынар]]
* [[Карапүрчек]]
* [[Карасу]]
* [[Караташ]]
* [[Карачобан]]
* [[Карачулха]]
* [[Каргыпынары]]
* [[Карс]]
* [[Картепе]]
* [[Кастамону]]
* [[Кахраманмараш]]
* [[Кахта]]
* [[Күтахия]]
* [[Каяпынар]]
* [[Келкит]]
* [[Кемалпаша]]
* [[Кемер]]
* [[Кепез]]
* [[Кескин]]
* [[Кестел]]
* [[Кечиборлу]]
* [[Кешан]]
* [[Кешап]]
* [[Көйджегиз]]
* [[Көрфез]]
* [[Көшк]]
* [[Килимли]]
* [[Килис]]
* [[Кираз]]
* [[Кованджылар]]
* [[Коджаали]]
* [[Козаклы]]
* [[Козан]]
* [[Козлу]]
* [[Козлук]]
* [[Конаджык]]
* [[Конаклы]]
* [[Кония]]
* [[Корган]]
* [[Коркутели]]
* [[Кору]]
* [[Кузуджулу]]
* [[Кулу]]
* [[Кульп]]
* [[Кумлуджа]]
* [[Кумру]]
* [[Курталан]]
* [[Кушадасы]]
* [[Куюджак]]
* [[Кызылджахамам]]
* [[Кызылпынар]]
* [[Кызылтепе]]
* [[Кынык]]
* [[Кыркагач]]
* [[Кыркларели]]
* [[Кыршехир]]
* [[Кырыккале]]
* [[Кырыкхан]]
* [[Күтахия]]
* [[Күчүкдалиян]]
* [[Күчүккөй]]

== Л ==
* [[Ладик]]
* [[Лапсеки]]
* [[Лидже]]
* [[Лүлебургаз]]

== М ==
* [[Мавикент]]
* [[Мазыдағы]]
* [[Малазгирт]]
* [[Малатия]]
* [[Малкара]]
* [[Манавгат]]
* [[Маниса]]
* [[Мардин]]
* [[Мармараереглиси]]
* [[Мараш]]
* [[Мармарис]]
* [[Махмутлар]]
* [[Мачка]]
* [[Мезитли]]
* [[Мендерес]]
* [[Менемен]]
* [[Мерзифон]]
* [[Мерсин]]
* [[Мидият]]
* [[Миляс]]
* [[Мугла]]
* [[Мудания]]
* [[Муджур]]
* [[Мурадие]]
* [[Муратлы]]
* [[Мусс]]
* [[Мустафакемалпаша]]
* [[Мут]]
* [[Муш]]

== Н ==
* [[Назилли]]
* [[Наллыхан]]
* [[Нарлы]]
* [[Нарлыджа]]
* [[Невшехир]]
* [[Нигде]]
* [[Низип]]
* [[Никсар]]
* [[Нурдағы]]
* [[Нусайбин]]

== О ==
* [[Обакөй]]
* [[Оваемир]]
* [[Оғузели]]
* [[Одабашы]]
* [[Олту]]
* [[Ондокуз Майыс]]
* [[Орду]]
* [[Ортаджа]]
* [[Ортакөй]]
* [[Ортаклар]]
* [[Орхангази]]
* [[Орханели]]
* [[Османджык]]
* [[Османели]]
* [[Османие]]
* [[Оф]]

== Ө ==
* [[Өзальп]]
* [[Өдемиш]]

== П ==
* [[Пазар]]
* [[Пазарджык]]
* [[Паяс]]
* [[Палу]]
* [[Памукова]]
* [[Пасинлер]]
* [[Патнос]]
* [[Пелитли]]
* [[Пертек]]
* [[Першембе]]
* [[Пиразиз]]
* [[Позанты]]
* [[Полатлы]]
* [[Пурсаклар]]
* [[Пынарбашы]]
* [[Пынархисар]]

== Р ==
* [[Рейханлы]]
* [[Решадийе]]
* [[Ризе]]

== С ==
* [[Саваштепе]]
* [[Савуджа]]
* [[Савур]]
* [[Сакария]]
* [[Сакчагөзе]]
* [[Салихли]]
* [[Самандағ]]
* [[Самсун]]
* [[Санджактепе]]
* [[Сандыклы]]
* [[Сапанджа]]
* [[Сарагоса (Түркия)|Сарагоса]]
* [[Сарайөнү]]
* [[Сарай]]
* [[Сарайкент]]
* [[Сарайкөй]]
* [[Саруханлы]]
* [[Сарыгөл]]
* [[Сарықамыш]]
* [[Сарыкая]]
* [[Сарылар]]
* [[Сасон]]
* [[Сафранболу]]
* [[Сахилкент]]
* [[Сейдишехир]]
* [[Селчук]]
* [[Серик]]
* [[Серинхисар]]
* [[Серинйол]]
* [[Сеферихисар]]
* [[Сөгүт]]
* [[Сөгүтлү]]
* [[Сөке]]
* [[Сивас]]
* [[Сиверек]]
* [[Сиврихисар]]
* [[Сиде]]
* [[Сиирт]]
* [[Силван]]
* [[Силиври]]
* [[Силифке]]
* [[Силопи]]
* [[Симав]]
* [[Синоп]]
* [[Солхан]]
* [[Сома]]
* [[Соргун]]
* [[Ыстанбұл]]
* [[Султанбейли]]
* [[Султанкөй]]
* [[Султанханы]]
* [[Сулуова]]
* [[Сунгурлу]]
* [[Суруч]]
* [[Сусурлук]]
* [[Сушехри]]
* [[Сындыргы]]
* [[Сүрмене]]

== Т ==
* [[Тавас]]
* [[Тавшанлы]]
* [[Талас]]
* [[Тарсус]]
* [[Татван]]
* [[Ташкөпрү]]
* [[Ташова]]
* [[Ташуджу]]
* [[Текебашы]]
* [[Текирдағ]]
* [[Теккекөй]]
* [[Терме]]
* [[Төмүк]]
* [[Тире]]
* [[Токат]]
* [[Томарза]]
* [[Тония]]
* [[Топраккале]]
* [[Торбалы]]
* [[Тосия]]
* [[Трабзон]]
* [[Тузлуджа]]
* [[Тунджели]]
* [[Тунчбилек]]
* [[Тургутальп]]
* [[Тургутлу]]
* [[Тургутрейс]]
* [[Турунчова]]
* [[Турхал]]
* [[Түркоғлу]]

== У ==
* [[Узункөпрү]]
* [[Улуборлу]]
* [[Улудере]]
* [[Улукышла]]
* [[Умурлу]]
* [[Урла]]
* [[Урфа]]
* [[Ушак]]

== Ү ==
* [[Үние]]
* [[Үргүп]]

== Ф ==
* [[Фатса]]
* [[Феризли]]
* [[Фетхие]]
* [[Финике]]
* [[Фоча]]
* [[Фындыклы]]

== Х ==
* [[Хавза]]
* [[Хавран]]
* [[Хавса]]
* [[Хаджылар]]
* [[Хаймана]]
* [[Хайраболу]]
* [[Хаккяри]]
* [[Халфети]]
* [[Хани]]
* [[Харбийе]]
* [[Хаскөй]]
* [[Хасса]]
* [[Хекимхан]]
* [[Хендек]]
* [[Хизан]]
* [[Хильван]]
* [[Хоназ]]
* [[Хопа]]
* [[Хорасан]]
* [[Хыныс]]

== Ч ==
* [[Чағлаянджерит]]
* [[Чайели]]
* [[Чай]]
* [[Чайджума]]
* [[Чайыралан]]
* [[Чайырова]]
* [[Чайырхан]]
* [[Чалдыран]]
* [[Чамаш]]
* [[Чан]]
* [[Чанаккале (ил)|Чанаккале]]
* [[Чанкыры]]
* [[Чаршамба]]
* [[Чаршыбашы]]
* [[Чаталағзы]]
* [[Чаталджа]]
* [[Чекерек]]
* [[Чекмедже]]
* [[Чекмекөй]]
* [[Челебибағы]]
* [[Челикхан]]
* [[Черкезкөй]]
* [[Черкеш]]
* [[Чермик]]
* [[Чешме]]
* [[Чиврил]]
* [[Чилимли]]
* [[Чынар]]
* [[Чынарджык]]
* [[Чине]]
* [[Чифтелер]]
* [[Чифтликкөй]]
* [[Чичекдағы]]
* [[Чобанлар]]
* [[Чолаклы]]
* [[Чорлу]]
* [[Чорум]]
* [[Чубук]]
* [[Чукурджа]]
* [[Чумра]]

== Ш ==
* [[Шанлыурфа]]
* [[Шаркөй]]
* [[Шаркикараағач]]
* [[Шаркышла]]
* [[Шебинкарахисар]]
* [[Шекероба]]
* [[Шемдинли]]
* [[Шерефликочхисар]]
* [[Шефаатли]]
* [[Шиле]]
* [[Ширан]]
* [[Шырнак]]
* [[Шухут]]

== Ы ==
* [[Ығдыр]]
* [[Ылгаз]]
* [[Ылгын]]
* [[Ыслахийе]]
* [[Ыспарта]]
* [[Ышыклар]]

== Э ==
* [[Эгирдир]]
* [[Эдирне]]
* [[Эдремит]]
* [[Эзине]]
* [[Эйнесил]]
* [[Элешкирт]]
* [[Элмадаг]]
* [[Элмалы]]
* [[Эльбистан]]
* [[Элязыг]]
* [[Эмет]]
* [[Эмирдаг]]
* [[Эрбаа]]
* [[Эргани]]
* [[Эрдек]]
* [[Эрдемли]]
* [[Эрджиш]]
* [[Эрегли]]
* [[Эрзинджан]]
* [[Эрзинь]]
* [[Эрзурум]]
* [[Эрменек]]
* [[Эрух]]
* [[Эсеньюрт]]
* [[Эскиль]]
* [[Эскишехир]]
* [[Эспие]]
* [[Эшме]]

== Ю ==
* [[Юнак]]
* [[Юртбашы]]

== Я ==
* [[Яғлыдере]]
* [[Языконак]]
* [[Якынджа]]
* [[Ялвач]]
* [[Ялова]]
* [[Ялыкавак]]
* [[Ятаган]]
* [[Яхшихан]]
* [[Яхиялы]]

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]
[[Санат:Түркия қалалары]]

Бурса

2026-06-16T07:47:49Z

Sagzhan: орфографиялық түзету using AWB

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Бұрса
|шынайы атауы = {{lang-tr|Bursa}}
|сурет = [[Сурет:Bursa Ulucami.jpg|270px]]
|жағдайы =
|ел = Түркия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 11 |lat_sec =
|lon_dir = E |lon_deg = 29 |lon_min = 4 |lon_sec =
|CoordAddon = type:city(1560000)_region:TR
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Уәли
|басшысы = Режеп Әлтепе
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек = 202 жыл б. э. д
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 1036
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 100
|климаты = Суб-тропикалық
|ресми тілі = Түрік тілі
|тұрғыны = 1 562 828
|санақ жылы = 2007
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі =
|DST =
|телефон коды = +90 224
|пошта индексі = 16x xx
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Bursa
|сайты = http://www.bursa.bel.tr
|сайт тілі = tr
}}

'''Бұрса''' ({{lang-tr|Bursa}}) — [[Анадолы]]ның солтүстік-батысындағы ірі қала, [[Ыстанбұл]], [[Анкара]] және [[Ізмір]]ден кейін төртінші ең үлкен қала және Бұрса облысының орталығы.

[[2000]] жылғы санақ бойынша қала тұрғындары 1 194 687 адам болды, негізінен [[түріктер]]. [[XX ғасыр]]дың басына дейін [[юнан тілі]] басым болған. Бұрынғы аты ''Пруса'' және Брусса; [[Түрік тілі|түрікше]] қаланы Ешіл Бұрса (''Yeşil Bursa'' — «Жасыл Бұрса») деп те атайды.

[[395]] жылдан [[1326]]-ға дейін қала Византия империясына бағынған, [[1326]]-да византиялықтарды қиратқаннан кейін Бұрса Осман халифатының қолына өтеді. [[1326]]—[[1365]] — жас Осман мемлекетінің астанасы. Екінші юнан-түрік соғысында [[1919]]—[[1922]] қала юнан әскерімен [[1920]]-дың жазында жауланған, 1922-нің соңында Түркияға кері өткен. 1922-ші жылдан Түркияның құрамында.

== Сұлу жерлері ==
Басты сұлу жерлері [[Ұлыдағ]]да орналасқан тау шаңғы курорты, [[Жасыл мешіт]], Жасыл кесене (Ешіл түрбе), қаланың әр бетінде орналасқан жасыл бау-бақшалар.

== Осында туылғандар ==
* [[Аббас Васим Әпенді]]
* [[Жетінші Константин]], Константинопол патриархы (1924-1925).
* [[Ахмет Мұхтар-паша]], генерал және [[ұлы уәзір]]
* [[Манолис Андроникос]], археолог

== Бауыр қалалар ==
* {{UKR}} [[Полтава]]
* {{UKR}} [[Николаев]]
* {{UKR}} [[Винница]]
* {{GER}} [[Дармштадт]] (7 шілде [[1971]])
* {{BGR}} [[Плевeн]], [[Болгария|Бұлғарстан]] (30 қараша [[1998]])
* {{BGR}} [[Пловдив]], [[Болгария|Бұлғарстан]]
* {{ALB}} [[Тирана]], (15 желтоқсан 1998)
* {{AZE}} [[Гәнжә]]
* {{KAZ}} [[Өскемен]] 2011

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.uludag.edu.tr/ Uludağ Университеті]

[[Санат:Түркия қалалары]]

Постгеморрагиялық анемиялар

2026-06-13T12:58:53Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Ауру
|Name = Постгеморрагиялық анемия
|Image =
|Caption =
|DiseasesDB = 29112
|ICD10 = {{ICD10|D|62||}}, {{ICD10|D|50|0}}
|ICD9 = {{ICD9|280.0}}, {{ICD9|285.1}}
|ICDO =
|OMIM =
|MedlinePlus =
|eMedicineSubj =
|eMedicineTopic =
|MeshID = D000747
}}
'''Постгеморрагиялық анемия''' ({{lang-en|Posthemorrhagic anemia}}) — [[ағза]]дан [[қан]]ның көп мөлшерде сыртқа ағуы немесе ішкі қуыстарға кетуі салдарынан дамитын қаназдық түрі. Негізгі себебі — айналымдағы қан көлемінің және [[эритроциттер]] санының күрт немесе созылмалы түрде азаюы.<ref>Т.,"Ж.Б.Ахметов,Патологиялық анатомия,1993 ж.,23 б.,ISBN 5-630-00264-3</ref>

== Жіктелуі және себептері ==
Постгеморрагиялық анемия клиникалық ағымына қарай екіге бөлінеді:

=== Жедел постгеморрагиялық анемия (D62) ===
Қысқа уақыт ішінде ірі қан тамырларының зақымдануынан қанның көп мөлшерде (мысалы, 500 мл-ден астам) жоғалуынан туындайды.<ref>{{cite book |author=Killeen R. B., Kaur A., Afzal M. |title=Acute Anemia |publisher=StatPearls Publishing |year=2025 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537232/ |lang=en |accessdate=2026-06-13}}</ref> Себебі: Жарақаттар (пышақ, оқ тию, жол апаты), ірі тамырлардың (артериялардың) жарылуы, жатырдан өмірге қауіпті қан кету, асқазан ойық жарасының (язва) тесілуі, жатырдан тыс жүктілік кезіндегі түтіктің жарылуы.

=== Созылмалы постгеморрагиялық анемия (D50.0) ===
Ұзақ уақыт бойы (апталар, айлар) аз-маздан, бірақ тұрақты түрде қан жоғалтудан дамиды. Бұл жағдай бірте-бірте ағзадағы темір қорының таусылуына — [[Темір тапшылығы анемиясы|темір тапшылығы анемиясына]] әкеледі. Себептері: Асқазан және он екі елі ішектің ойық жарасы, геморрой түйіндерінің жиі қанауы, жатырдан созылмалы қан кету (меноррагия), ішектегі құрттар (гельминттер), қатерлі ісіктердің (рак) бетінің ыдырап қанауы.<ref>{{cite web |url=https://who.int |title=ICD-11 Revision (v2026-01) — 3A94: Acute posthaemorrhagic anaemia |author=World Health Organization |website=icd.who.int |lang=en |accessdate=2026-06-13}}</ref>

== Патогенезі ==
Қан кеткен кезде ағзада келесі компенсаторлық (қорғаныс) механизмдер іске қосылады:
# '''Рефлекторлық фаза (алғашқы сағаттар):''' Қан қысымын сақтау үшін шеткі тамырлар тарылады (спазм), қан өмірлік маңызды мүшелерге (жүрек, ми) бағытталады ([[қанның орталықтануы]]).
# '''Гидремиялық фаза (1-3 тәулік):''' Қан тамырларындағы сұйықтық көлемін қалпына келтіру үшін тін аралық сұйықтық қанға өтеді. Бұл кезде қан «сұйылады», эритроциттер мен гемоглобиннің концентрациясы төмендейді.
# '''Бүйрек маңы және сүйек кемігі фазасы (4-5 тәулік):''' Бүйрек эритропоэтин бөліп, сүйек кемігінде жаңа эритроциттердің ([[ретикулоциттер]]) түзілуін жылдамдатады.<ref>{{cite web |url=https://who.int |title=ICD-11 Revision (v2026-01) — 3A00.01: Chronic posthaemorrhagic anaemia |author=World Health Organization |website=icd.who.int |lang=en |accessdate=2026-06-13}}</ref>

== Клиникалық көрінісі ==
Жедел қан кету кезінде белгілер өте тез дамиды:
* Көздің қарауытуы, бас айналу, құлақтың шуылдауы, қатты шөлдеу сезімі.
* Терінің кенеттен қуарып, бозарып кетуі, суық тер басу.
* Қан қысымының күрт төмендеуі ([[гипотония]]) және тамыр соғысының жиілеуі (жіп тәрізді пульс).
* Ауыр жағдайларда — геморрагиялық шок, естен тану.

Созылмалы түрінде белгілер біртіндеп білінеді: жалпы әлсіздік, тез шаршау, тырнақ пен шаштың құрғауы, дәм сезудің бұзылуы.

== Диагностикасы ==
* '''Қанның жалпы анализі:''' Қан кеткен соң алғашқы сағаттарда гемоглобин мен эритроциттер қалыпты болып көрінуі мүмкін (рефлекторлық фаза). 2-3 күннен кейін (гидремиялық фазада) гемоглобин мен гематокрит деңгейі төмендейді. Сүйек кемігінің жауабы ретінде қанда ретикулоциттер саны күрт артады (гиперрегенераторлық анемия).
* '''Қосымша зерттеулер:''' Ішкі қан кетуді анықтау үшін ФГДС (асқазанды тексеру), колоноскопия, УДЗ (УЗИ) және жасырын қанға нәжіс анализі жасалады.

== Емдеу принциптері ==
*1. '''Қан кетуді дереу тоқтату:''' Хирургиялық жолмен тамырды байлау, асқазан жарасын күйдіру немесе жатырды қыру.
*2. '''Қан көлемін қалпына келтіру:''' Жедел түрде вена ішіне плазма алмастырғыш ерітінділер (физ. ерітінді, Реамберин, Волювен) құйылады. Көп қан жоғалтқанда (ОЦК 20-30%-дан асса) эритроцитарлық масса құйылады.
*3. '''Темір қорын толтыру:''' Созылмалы түрінде қан кету тоқтатылған соң, науқасқа ұзақ уақыт (3-6 ай) темір препараттары (феррум лек, тардиферон) тағайындалады.<ref>{{cite web |url=https://nih.gov |title=Posthemorrhagic Anemia — StatPearls |author=Anand S., Mangla A. |website=ncbi.nlm.nih.gov |lang=en |accessdate=2026-06-13}}</ref><ref>{{cite web |url=https://who.int |title=ICD-10 Version:2019 — D62: Acute posthemorrhagic anemia |author=World Health Organization |website=icd.who.int |lang=en |accessdate=2026-06-13}}</ref>

[[Санат:Анемиялар]]

==Дереккөздер==
<references/>

Ақуыз тапшылығы анемиясы

2026-06-13T12:35:04Z

Sagzhan: /* Алдын алу */

{{Ауру
|Name = Ақуыз тапшылығы анемиясы
|Image =
|Caption =
|DiseasesDB = 31215
|ICD10 = {{ICD10|D|53|0}}
|ICD9 = {{ICD9|281.4}}
|ICDO =
|OMIM =
|MedlinePlus =
|eMedicineSubj = ped
|eMedicineTopic = 1630
|MeshID = D000740
}}
'''Ақуыз тапшылығы анемиясы''' — ашығу, не біржақты кемірсулы тамақтанудың салдарынан туады. Бұл жағдайларда глобин және [[ақуыз]]дың тасымал қызметін атқаратын косындылардың түзілісі азаяды. Эритропоэтин түзілісі мен [[эритропоэз]] кемиді, [[гормондар]] мен [[ферменттер]] (тіндік және асқорыту жүйесінде) азаяды. Бұның салдары корытылу мен сіңірілу бұзылысына соқтырады. [[Ақуыз]], [[темір]], [[мыс]] және басқа микроэлементтер, В2 витамині мен фолий қышқылы да бұл жағдайдан тыс қалмайды.<ref>{{cite web |url=https://who.int |title=Nutritional anaemias: tools for effective prevention and control |author=World Health Organization |website=who.int |lang=en |accessdate=2026-06-13}}</ref>
Сонымен, ақуыз тапшылықты анемия әрқашан пандефицитті болып, түрлі қан түзілісіне қатысы бар заттардың жетіспеушілігінен болады.<ref>{{cite web |url=https://who.int |title=ICD-10 Version:2019 — D53.0: Protein-deficiency anemia |author=World Health Organization |website=icd.who.int |lang=en |accessdate=2026-06-13}}</ref>

== Клиникалық көрінісі ==
Ақуыз тапшылығы анемиясына көрнекті бұзылыстар, [[полигиповитаминоз]] белгілері, [[пигменттер|пигмент]] алмасуының бүлінулері тән. [[Блефарит]], тері мен шаш түсінің езгерісі, олардың сынғыштығы, тіндер ісінуі осылардың белгісі. Көбінесе тәбет жоғалу, құсу, іш өту, бауырдың қатаюы мен үлкеюі байқалады. Қаннын жалпы сынағында, әдетте, ауыр дәрежедегі анемия анықталады. Көбінесе нормохромды, норморегенераторлы, нормоцитарлы болумен қатар, анизо-пойкилоцитоз сипат алады.<ref>{{cite web |url=https://medscape.com |title=Protein-Energy Malnutrition Clinical Presentation |author=Bari B. Anhalt |website=Medscape (eMedicine) |lang=en |accessdate=2026-06-13}}</ref> [[Эритроциттер]]дің өмірі екі есе қысқарады (гемолиз белгісі жоқ). Қандағы жалпы ақуыз мөлшері азайып, айқын диспротеинемия болады. Ағуызтапшылық анемияның көрнекті мысалына квашиоркор ауруындағы анемия жатады (өте ыстық жерлерде түратьн 1—4 жастағы балалар арасында кездеседі).

== Диагнозы ==
[[Диагноз]] қоюға анық трофикалық және пигмент бұзылысы, тіндердің ісінуі, ақуыз мөлшерінің қанда азаюы (60 г/л-ден
төмен), [[диспротеинемия]] ([[альбумин]]дер — 35—40%), нормоцитарлық, норморегенераторлық, нормохромдық анемиямен қатар, айқын анизо-пойкилоцитоз және [[эритроциттер]] өмірінің қысқаруы негіз болады.<ref>{{cite web |url=https://malacards.org |title=Protein-Deficiency Anemia disease: Malacards - Research Articles, Drugs, Genes, Clinical Trials |website=MalaCards Human Disease Database |lang=en |accessdate=2026-06-13}}</ref>

== Алдын алу ==
Ақуыз тапшылығы анемиясының алдын алу шаралары ағзаға ақуыздың жеткілікті мөлшерде түсуін қамтамасыз етуге және оның тиімді сіңірілуіне бағытталған. Алдын алу шаралары бірнеше негізгі бағытты қамтиды:
*Теңгерімді тамақтану — [[Ақуыз]] нормасын сақтау: Ересек адам үшін тәуліктік ақуыз нормасы дене салмағының әр килограмына 0,8–1,2 грамды құрайды. Белсенді спортпен айналысатын немесе ауыр физикалық еңбек ететін адамдар үшін бұл көрсеткіш 1,5–2 грамға дейін артуы тиіс. Рационның әртүрлілігі: Тағам мәзірінде жануарлардан алынатын толыққұнды ақуыздар (ет, балық, құс еті, [[жұмыртқа]], сүт өнімдері) мен өсімдік ақуыздары ([[бұршақ]]тар, [[жасамық]], [[жаңғақ]]тар, [[соя]], жармалар) теңгерімді түрде (шамамен 60/40 арақатынасында) болуы шарт. Вегетариандық диета кезіндегі бақылау: Жануарлар өнімдерінен бас тартқан жағдайда, өсімдік ақуыздарының мөлшерін мұқият есептеп, [[аминқышқылдар]]ының тапшылығын болдырмау үшін қосымша нутрицевтиктерді қолдану қажет.
*Қауіп-қатер топтарын бақылау — [[Жүктілік]] және лактация кезеңі: Бұл кезеңде әйел ағзасының ақуызға деген қажеттілігі 30–50%-ға артады. Сондықтан жүкті әйелдердің қанындағы жалпы ақуыз бен альбумин деңгейін тұрақты түрде тексеріп отыру маңызды. Егде жастағы адамдар: Жануарлар ақуызының қорытылуы нашарлайтындықтан, егде адамдардың рационына жеңіл сіңетін ақуыз көздерін (балық, сүзбе, жұмыртқа ақуызы) енгізу қажет. Балалар мен жасөспірімдер: Өсу кезеңінде ақуыз тапшылығы бойдың өсуін және ақыл-ой дамуын тежейді. Сондықтан балалар тағамындағы белок мөлшері қатаң бақыланады.
*Созылмалы ауруларды уақытылы емдеу. Асқазан-ішек жолдарының ауруларын ([[гастрит]], [[колит]], [[панкреатит]]) дер кезінде емдеу. Бұл ферменттердің түзілуін және ақуыздың ішекте толық ыдырап, қанға сіңуін қамтамасыз етеді.<ref>{{cite journal |author=Smith J., Davis L. |title=The role of essential amino acids in hemoglobin synthesis and erythropoiesis |journal=American Journal of Hematology |year=2021 |volume=96 |issue=4 |pages=412–419 |doi=10.1002/ajh.26110 |lang=en}}</ref>
[[Бүйрек]] ауруларын (нефротикалық синдромды) бақылауда ұстау, бұл ақуыздың зәрмен бірге сыртқа көптеп шығып кетуінің (протеинурияның) алдын алады. [[Бауыр (орган)|Бауыр]] қызметін қорғау (гепатопротекторлар, дұрыс өмір салты), өйткені қан плазмасының негізгі ақуыздарын синтездейтін басты мүше — бауыр.

== Емі ==
Емдеудің басты мақсаты — ағзадағы ақуыз балансын (оң азотты тепе-теңдікті) қалпына келтіру және анемияны түзету. Емдәм (Диета): Рациондағы ақуыз мөлшерін тәулігіне дене салмағының әр килограмына 1,5–2 грамға дейін арттыру. Тағам мәзіріне биологиялық құндылығы жоғары өнімдер: сиыр еті, құс еті, балық, [[жұмыртқа]], сүзбе, сонымен қатар өсімдік ақуыздары ([[бұршақ]], [[жаңғақтар]], жасамық) міндетті түрде енгізіледі. Нутритивті қолдау: Ауыр жағдайларда немесе ішекте сіңірілу бұзылғанда науқастарға арнайы [[аминқышқылдар]]ының қоспалары немесе вена ішіне енгізілетін белоктық гидролизаттар тағайындалады. Медикаментозды терапия: Ферменттік препараттар (панкреатин, креон) — ішекте белоктардың қорытылуын жақсарту үшін.Темір препараттары және В12, фолий қышқылы — аралас тапшылық белгілері болғандықтан міндетті түрде кешенді емге қосылады.Этиотропты ем: Негізгі себепші ауруды (бауыр циррозы, панкреатит, энтерит, бүйрек аурулары) емдеу.<ref>{{cite web |url=https://merckmanuals.com |title=Protein-Energy Malnutrition (PEM) - Nutritional Disorders |author=Johnson L. E. |website=Merck Manuals Professional Edition |lang=en |accessdate=2026-06-13}}</ref>

== Болжамы ==

Уақытымен диагнозы қойылып, дүрыс емделген жағдайда науқас айығып кетеді. Ауыр түрлері (квашиоркор) емделмеген күнде (30%-ке дейін) өлімге әкеледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Анемия]]

Ұрыс хан

2026-06-01T06:54:05Z

Sagzhan: /* Ұлдары */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Ұрыс хан
| Шынайы есімі = اوروس خان
| Суреті =
| Атауы =
| Сурет ені =
| Елтаңба =
| Елтаңба атауы =
| Елтаңба ені =
| Титулы = [[Алтын Орда]]ның 24-ші ханы
| Лақап аты =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1372 жыл|1372]]
| Басқаруын аяқтады = [[1375 жыл|1375]]
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Мұхаммед Бұлақ хан]]
| Ізбасары = [[Шеркес хан]]
| Титулы_2 = [[Алтын Орда]]ның 27-ші ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = [[1375 жыл|1375]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[1375 жыл|1375]]
| Ізашары_2 = [[Мұхаммед Бұлақ хан]]
| Ізбасары_2 = [[Мұхаммед Бұлақ хан]]
| Титулы_3 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың сол қанаты]]ның 9-шы ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = [[1361 жыл|1361]]
| Басқаруын аяқтады_3 = [[1376 жыл|1376]]
| Ізашары_3 = [[Шымтай хан]]
| Ізбасары_3 = [[Тоқтақия хан]]
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Түсініктемелер =
| Діні = [[Ислам]]
| Азаматтығы = Алтын Орда
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері = Сығанақ
| Қайтыс болған күні = 1376
| Қайтыс болған жері = [[Қазақстан]]
| Жерленді =
| Династия = [[Тоқа Темір әулеті]] немесе [[Орда Ежен әулеті]]
| Балалары = [[Құтлұғ Бұға]] [[Тоқтақия хан]] [[Темір Мәлік хан]] [[Қойыршақ хан]]
|Әкесі=Бабақұл Оғлан немесе [[Шымтай хан]]}}
'''Ұрыс хан''' (اوروس خان;‎ [[1377 жыл]]ы қайтыс болған, '''Мұхаммед Ұрыс, Орыс, Арыс, Ұрұс, Орыс хан''' деп те аталады) - [[1368 жыл]]дан Алтын Орданың сол қанатының ханы, 1372-1374 және 1375 жылдан [[Алтын Орда]] ханы. Ол шығыс Дешті Қыпшақты өз билігіне біріктіре алды.

Кейбір деректерде, ол Тоқатемір әулетінен шыққан делінеді, яғни – Жошының он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]]дің ұрпағы, өзге деректерде Жошының бірінші ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] ұрпағы деп аталады. Ұрыс ханның немерелері [[Барақ хан|Барақ]] пен [[Болат сұлтан|Болат]] бытыраңқы ұлыстарды біріктіріп, [[Алтын Орда]]ны қалпына келтіруге тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Олардың ұлдары [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] Алтын Орда тайпаларының бір бөлігін біріктіріп, [[Қазақ хандығы]]н құрды. Қазақ хандығын көптеген көршілес елдер «Ұрыс Жұрты» деп атаған. Тарихшы Радик Темірғалиевтің пікірінше қазақ аңыздарында айтылатын Алаша хан дәл осы Ұрыс хан болуы әбден мүмкін. Керей мен Жәнібек өздерін жаңа хандық құрушы деп санамаған. Олар өздерін аталары Ұрыс ханның мемлекетін қалпына келтірушілер деп санаған. Жалпы Қазақ хандығы деген атау тек [[Қасым хан]]ның тұсында қолданыла бастаған. Бұл атауды [[Мұхаммед Шайбани]] Ұрыс тұқымдарын кемсіту үшін қолданған. Өйткені қазақлықпен көбіне елінен, жұртынан айырылып жеңіліс тапқан төрелер айналысатын. Қазақлықты бастапқы кезде [[Шыңғыс хан]] да, Ұрыс хан да, Керей мен Жәнібек, Мұхаммед Шайбани де жасаған.

== Шығу тегі ==
Ұрыс ханның шыққан тегіне қатысты бірнеше дерек бар. Олардағы деректерде бір-бірінен өзгешелік бар. Кейбір деректерге қарағанда, ол [[Шыңғыс хан]]ның тұңғышы [[Жошы хан|Жошының]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]]дің ұрпағы болған. Өзге деректерде, ол Жошының тұңғыш ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] (Орда) ұрпағы.

Әр дереккөзде Ұрыс ханның бабаларының шежірелері әртүрлі көрсетілген.
Дереккөздердің бірінші тобына мыналар жатады:
*«Муизз әл-ансаб». 829 (1426) жылы Темірид Шахрухтың тапсырмасы бойынша белгісіз автор құрастырған. Онда мынадай шежіре бар: [[Тоқа Темір]] - Ұрұңташ - Ашық - Бақтук - Темір-Қожа - Бадақ - Ұрыс хан.

*«Тауарих-и Гузида-йи Нусрат Наме» («Нусрат-наме»). 1504 жылы жазылған. Онда мынадай шежіре бар: Тоқа-Темір - Өз-Темір - Қожа - Бәдік - Ұрыс хан.
*«Шаджара-и түрік». Хиуа хандығының ханы Әбу-л-Ғазидің (1603-1664) еңбегі. Онда мынадай шежіре бар: Тұқай-Темір - Өз-Темір - Қожа - Бадақұл - Ұрыс хан.
*«Шыңғыс-нама». 1550 жылы жазылған Өтеміс-қажының трактаты.
*«Бахр әл-асрар». Тарихшы Махмұд ибн Уәлидің 1634-1640 жылдары жазылған еңбегі.

Дереккөздердің екінші тобына мыналар жатады:
*«Мунтпаһаб ат-таварих-и Муини», немесе «Ескендір Анонимі». 1413/1414 жылы Муин ад-Дин Натанзи жазған. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Тұмақан – Ноғай – Сасы Бұқа – Ерзен – Шымтай – Ұрыс хан.
*«Нусах-и жаханара». 1564 - 1565 жылдары жазылған әл-Ғаффари еңбегі. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Нұқай – Сасы-Бұқа – Ерзен – Шымтай – Ұрыс хан.
*«Тарих-и Хайдари». 1611-1619 жылдар аралығында Хайдар ибн Али Хусайни Рази жазған еңбек. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Бұқай – Сасы-Бұқа – Идерең – Жижай – Ұрыс хан.
*«Джами ад-дувал». 17 ғасырдағы Османлы тарихшысы Мунаджим Башидің еңбегі.
Бірқатар заманауи тарихшылар Ұрысты Тоқа Темірдің ұрпағы деп есептейді және Муизз әл-ансаб келтірген шежіре деректері дұрыс деп тұжырымдайды, алайда өзге тарихшылар Ұрысты Шымтайдың ұлы деп санайды.

== Сығанақ ханы ==
1361 жылы Шымтай хан қайтыс болғаннан кейін, Алтын Орданың Шығыс бөлігінде өзара күрес басталып, одан Шымтайдың ұлы Ұрыс жеңіп шығып, 1368 жылы Сығанақта хан болып отырды. Осылайша шығыс Дешті Қыпшақты біріктірді. Бұйрыққа бағынбаған Маңғыстау ұлысының билеушісі Түй Қожаны өлтірді, нәтижесінде Түй Қожаның ұлы Тоқтамыс оның басты қарсыластарының біріне айналды.

Ұрыс хан Сығанақта таққа үміткерлердің пайда болуын болдырмау үшін Тоқа Темір әулетінің қалған бөлігінің барлығын дерлік қырып салды. Ақсүйектердің қолдауымен ол өз билігін нығайта түсті. Өзін егемен билеуші деп жариялап, өз атынан теңгелер соқтыра бастады.

== Алтын Орда ханы ==
Бұл кезеңде Алтын Ордада өзара қақтығыстар белең алды. Осыны пайдалануды ұйғарып, Ұрыс Төменгі Еділ бойын өз иелігіне қосуға тырысты. Кейін Алтын Орда тағын алу үшін Мамай мен оның қолбасшыларына қарсы күреске өзі араласты.

Ақсүйектерге арқа сүйеген Ұрыс хан 1372 жылы Сарай қаласына жорық жасап, оны басып алғаннан кейін Алтын Орданың ханы болды. 1370 жылдардың ортасында Қажы-Тарханды (қазіргі Астрахань) алды.

1374 жылы Ұрыс хан шығыста жүргенде, Сарай-Беркедегі хан атағынан айырылды. Оның орнына Шеркес хан болды. Ұрыс хан Сарай-Беркеге қайтып оралғанда, Мамайдың қолбасы Бұлақ хан сол жерде билеп тұрған еді. 1375 жылы маусымда Ұрыс хан Сарай қаласын басып алып, қайтадан Алтын Орда ханы болды. Алайда, Бұлақ хан көп ұзамай Сарай-Беркені қайтарып алып, Ұрыс ханды Сығанаққа шегіндірді.

Тоқтамыс Әмір Темірдің қалың әскерімен әкесінің кегін алу үшін Ақ Ордаға жорыққа шықты. Тоқтамыстың Сауран қаласына жақындағаны туралы хабарды алған Ұрыс хан оған қарсы екінші ұлы Құтлық Бұқа бастаған Алтын Орда әскерін жібереді. 1376 жылы Сауран маңында қанды шайқас болды. Бұл шайқаста Құтлұқ-Бұғаның өзі қаза тапты, бірақ оның жауынгерлері жау әскерін талқандады. Тоқтамыс Самарқанға шегінуге мәжбүр болды.

Әмір Темір Тоқтамысқа қосымша әскер тапсырып, оны тағы да Сауранға жорыққа аттандырды. Бұл жолы Ұрыс хан үлкен ұлы Тоқтақияны қаланы қорғауға жібереді. Тоқтамыс шайқаста тағы жеңіліп, майдан даласынан қашады.

1377 жылы Темірлан Ұрыс ханға қарсы шайқасқа шықты, бірақ олардың арасындағы қарулы қақтығыс Ұрыс ханның күтпеген жерден қайтыс болуына байланысты болмады. Шыңғыснаманың жазуынша, оны шайқаста Тоқтамыстың ұлы Жалал ад-Дин өлтірген.

== Ұрыс хан мен Алаша хан ==
Кейбір қазақ тарихшылары, атап айтқанда, Радик Темірғалиев Ұрыс хан мен Алаша ханды бір тұлға деп көрсетеді . Қазақ хандары дәстүр бойынша Ұрыс ханнан шыққанын білдірді. Ұрыс ханның Тоқтақия ұлы Керей ханнан шыққан шөбересі Ұрыс ханның тағы бір ұрпағы Қойрышақ ханның шөбересі және оның немересі Барақ ханның ұлы Жәнібек хан лақап аты Әбу Саидпен бірге Қазақ хандығының негізін қалаушылар болды.
<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
«Арыс» баспасы, 2005</ref>

== Ұлдары ==
*[[Құтлұғ Бұға]]
*[[Тоқтақия хан|Тоқтақия]]
*[[Темір Мәлік хан|Темір Мәлік]]
*[[Қойыршақ хан|Қойыршақ]]
{{start}}
{{s-bef|before=[[Шымтай хан]]}}
{{s-ttl|title=[[Ақ Орда хандары|Ақ орда хандарының тізімі]]|years=1361–1376}}
{{s-aft|after=[[Қойыршақ хан]]}}
{{s-bef|before=[[Мұхаммед Бұлақ хан]] және [[Арабшах хан]]}}
{{s-ttl|title=[[Алтын Орда хандарының тізімі|Алтын Орда хандарының тізімі]]|years=1368–1376}}
{{s-aft|after=[[Мұхаммед Бұлақ хан]], және [[Арабшах хан]]}}
{{end}}

==Дереккөздер==
<references/>
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]
[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Тоқа Темір әулеті]]

Тазша бала

2026-05-03T17:28:16Z

Sagzhan: Sagzhan Тазша Бала бетін Тазша бала бетіне жылжытты

[[Сурет:Тазша Бала.jpeg|926 × 1443px|нобай|Қолддан жасалған Тазша бала бейнесі]]
'''Тазша Бала''' - қазақтың күлдіргі тұрмыс-салт ертегілеріндегі басты кейіпкер. Бұған ұқсас нұсқалар [[өзбек]], [[татар]], [[қарақалпақ]]. [[түрікмен]], [[хақас]], [[бурят]], [[моңғол]] халықтарының ауыз әдебиетінде де кездеседі. [[Қазақ]]та тағыда басқа туралы ауыз әдебиетінде "[[Қу тазша]]", "[[Ақылды тазша]]", "[[Айлалы тазша]]", "Тазшаның қырық ауыз өтірігі", "Хан қызы мен Тазша", тағыда басқа ертегілер бар. Бұлар тағыда басқа халық арасынан шыққан ақылды, алғыр, айлалы, тапқыр, өжет жігіт ретінде суреттеледі.

Өзінің [[ақыл-парасат]]ы, тапқырлығы арқасында талай қиын-қыстау жағдайдан, ауыр халден аман-есен құтылып кетеді, неше түрлі сыннан мүдірмей өтіп, жеңіп шығады. Өзі сіңірі шыққан кедей болса да [[уәзір]], жендеттермен айқаска түсіп, оларды халық алдында күлкі, [[мазақ]] етеді. Әділетсіздікке, кертартпа [[әдет-ғұрып]]қа, [[зұлымдық|зұлымдыкқа]] қарсы тұрып, [[күншілдік]], [[қызғаншак]]тық, [[сараң]]дық сияқты мінездерді аяусыз әжуалайды. Сөйтіп тағыда басқа [[халық]] даналығы мен шешендігін бойына жиған типтік кейіпкер болып табылады. Б.Майлин "Өтірікке бәйге" ертегісі (1922), ақындардың өтірік айтыстары тағыда басқа жайындағы ертегілердің әсерінен туған.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Алдар Көсе

2026-05-03T17:07:46Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Алдар Көсе''' — қазақ ауыз әдебиетінің кейіпкері, ақылды айлакердің, зерделі қудың жиынтық бейнесі. Алдаркөсе өзінің асқан айлакерлігі арқылы мұратына жетіп отырады.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref> Оның мақсаты – сараң байды, пайдакүнем саудагерді, озбыр ханды, т.б. әжуа ету. Мысалы, ол асқан сараңдығы үшін халық Шықбермес Шығайбай атаған байдың асын ішіп, атын мініп, қызын алады; алыпсатар саудагердің алдынан өгіздерін айдап кетеді; оның бұл әрекетін халық айыптамайды, қайта құптап, қошеметтеп отырады. Өйткені, Алдаркөсе әділетсіз билік иелерінен қиянат, қорлық көрген қарапайым халықтың өкілі. Алдаркөсе түркі тілдес халықтар ([[қырғыз]], [[өзбек]], [[қарақалпақ]], [[түрікмен]], т.б.) әдебиетінің көбіне ортақ тұлға. Бұл Алдаркөсе жайындағы аңыз әңгімелердің ежелден келе жатқан көнелігін, әлеуметтік мәнділігін көрсетеді. Оның өмірде болғанын, қай заманда өмір сүргенін дәлелдейтін тарихи дерек жоқ. Алдаркөсе бейнесі қазақ [[театр]] және [[кино]] өнері туындыларында да көрініс тапқан. [[Шахмет Хұсайынов]] [[Алдаркөсе (пьеса)|«Алдаркөсе» пьесасын]] (1942) және [[Алдаркөсе (фильм)|«Алдаркөсе» фильмінің]] (1964, режиссері [[Шәкен Айманов]]) сценариін жазды.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
== Сілтемелер ==
{{Қазақ мифологиясы кейіпкерлері}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Қазақ ертегілері]]

Ли Бён Хон

2026-04-28T14:23:43Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Кинематограф
|есімі = Ли Бён Хон
|шынайы есімі = {{lang-ko|이병헌}}
|сурет = Lee Byung-hun 2025 Toronto (cropped).jpg
|сурет ені =
|сурет атауы =
|туған кездегі есімі =
|туған күні = 12.07.1970
|туған жері = [[Сеул]], Оңтүстік Корея
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|білімі = Ханяң университеті
|мамандығы = {{актер}}
|азаматтығы = {{KOR}}
|белсенді жылдары = 1991-қазіргі уақыт
|бағыты = [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]
|киностудия =
|жұбайы = Ли Мин Джун
|серігі = 
|ата-анасы =
|туыстары =
|отбасы = 
|марапаттары = [[File:ROK Order of Cultural Merit Bo-gwan (3rd Class) ribbon.PNG |border|23px]] Мәдениет саласындағы еңбегі үшін Бо гван сыйлығы (2025)
|imdb_id = 0496932
|қолтаңбасы = Lee Byung-hun signature.png
|сайты =
|ортаққор =
}}
'''Ли Бён Хон''' ({{lang-ko|이병헌}}; [[12 шілде]] [[1970 жыл]]ы туған) — [[Корея Республикасы|оңтүстіккореялық]] актер. Ол әртүрлі жанрдағы жұмыстарымен танылып, жоғары бағалауға ие болды. Оның ең танымал туындыларына «Біріккен қауіпсіздік аймағы» (2000), «Ащы-тәтті өмір» (2005), «Жақсы, жаман, біртүрлі» (2008), «Мен ібілісті көрдім» (2010), «Маскарад» (2012) фильмдері, сондай-ақ «Барлығы ішінде» (2003), «Айрис» (2009), «Мистер Саншайн» (2018) және «Біздің блюз» (2022) телехикаялары жатады. Оның басқа да белгілі оңтүстіккореялық фильмдеріне «Ішкі адамдар» (2015), «Шебер» (2016), «Күл» (2019), «Келесі тұрған адам» (2020) және «Басқа таңдау жоқ» (2025) жатады, бұл соңғы фильм үшін ол «[[Алтын глобус]]» сыйлығына ұсынылды.

[[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та Ли Бён Хон «Джи Ай Джо: Кобраның көтерілуі» (2009) фильмінде және оның жалғасы «Джи Ай Джо: Кек алу» (2013) фильмінде Сторм Шэдоу рөлімен танымал, сондай-ақ Брюс Уиллиспен бірге «РЭД 2» (2013) фильмінде ойнады. Ол «Терминатор: Генезис» (2015) фильмінде T-1000 кейіпкерін, «Керемет жетілік» (2016) фильмінде Билли Рокс рөлін сомдады және «KPop жын аңшылары» (2025) анимациялық жобасында Гви-Ма кейіпкерін дыбыстады. Сонымен қатар, ол [[Кальмар ойыны]] (2021–2025) танымал [[Netflix]] тірі қалу сериалының 1-маусымында Фронтменнің қосалқы рөлінде, ал 2 және 3-маусымдарында негізгі құрамда көрінді.

Ли 2012 жылы Gallup Korea нұсқасы бойынша «Жылдың кино актері» және 2018 жылы «Жылдың телевизия актері» атанды. Ол Лос-Анджелесте өтетін «Оскар» марапаттау рәсімінде жүлде тапсырған алғашқы оңтүстіккореялық актер болды және Киноөнер және ғылым академиясының мүшесі. Ли мен Ан Сунг Ки [[Голливуд]]тағы Грауманның Қытай театры алдында қол және аяқ іздерін қалдырған алғашқы оңтүстіккореялық актерлер болды.

== Өмірбаяны ==

Алғаш рет [[кино]]дағы дебюті 1991 жылы «Asphalt My Hometown» фильмінде болған. Кейінірек Ли түскен «Joint Security Area» фильмі хитке айналып, сол кездегі Корея тарихында үздік кассалық фильмдер қатарына енген. 2000 жылы «Pusan Film Critics Awards» марапаттау салтанатында Ли Бен Хон «Ең үздік актер» [[номинация]]сында жеңіп шығады. Одан кейін Лидің актерлік қабілетіне бәрі бас иіп, үлкен рольдерді ұсына бастайды. Жалпы бұл оның жалғыз марапаты емес, ол көптеген фильмдегі және дорамалардағы рөлдері үздік деп танылған.

Ли Бен Хон жағымсыз кейіпкердің де рөлін сомдаған. 2008 жылы «The Good, the Bad, the Weird» фильмі Канн кинофестивалінде көрсетіліп, критиктермен жылы қабылданған. Сол премьераға Ли өзі де қатысып, қонақ болған. 2007 жылы Ли Бен Хон Стивен Соммерстің «Бросок кобры» («G.I. Joe: The Rise of Cobra») фильмінде Сторм Шэдоудің рөлін сомдаған. Фильм 2009 жылы жарыққа шығып, Лидің Голливудтағы дебюті болып саналды.

2009 жылы қазан мен желтоқсан аралығында [[телеэкран]]ға «Iris» драмасы жарыққа шығады. Бұл Лидің 6 жылдан кейін дорамада қайта ойнауы. Сериал үлкен рейтингпен өтеді. 40 пайыздан 30 пайыздық көрсеткіш – бұл үлкен жетістік болып саналады. Осы дорамадағы рөлі үшін Ли Бен Хон тағы да «үздік актер» номинациясын жеңіп алады.

2010 жылдан бері ол Kim Ji-woon-нің «I Saw the Devil with Choi Min-sik» фильмінде түсірілімде жүр. Премьерасы осы 2011 жылға жоспарланып отыр. Одан кейін «Бросок кобры 2» фильміндегі Сторм Шэдоудің рөліне қайта оралмақ. Түсірілім осы жылдың маусымында басталып, келесі жылы тамыз айларында киноэкранға шығады.

Лидің BH Entertainment деп аталатын өзінің жеке продюсерлік орталығы бар. Оның қарамағында Han Hyo-joo, Jin Goo, Han Chae-young және Hyun Jyu-ni сияқты актерлер жұмыс жасайды. Сонымен қатар Ли «BHNC» деген түрлі акссесуарлар сататын дүкен ашқан. Ол жердегі сатылатын шляпа, шарф, әмиян және т.б. дизайнын көбіне өзі құрастырады. 2008 жылы Жапонияға «Itsuka» («Әйтеуір бір күні») деп аталатын альбомын ұсынады. Альбом толығымен жапон тілінде, альбомдағы әндермен Жапонияда беделді композитор Ясуши Акимото айналысқан екен. Сөйтіп актерлік дарыны ғана емес әншілік дарынын да сынап көреді. Корея музыка біріншілігінде үшінші орынға дейін көтерілген.

Лидің өзінен 8 жас кіші Lee Eun-hee деген қарындасы бар. Ол 1996 жылы Lee Eun Hee «Мисс Корея» жүлдегері. 1997 жылы «The Harmonium in My Memory» фильміне түсіп жүргенде, әкесі Lee In-chul өмірден озады. Ұстанатын діні – будда, батыста оны көбіне Брайн деп атайды екен.

Ол Daewang бастауыш мектебін, Youngdong орта мектебін, Joongdong жоғары мектебін, Hanyang Университетін (Француз әдебиетімен қосалқы) және Graduate School of Chung-Ang University (Театр және киноөнері факультеті) тәмамдаған.

==Қосымша ақпарат==

* Есімі: Ли Бён Хон / Lee Byung Hun / 이병헌 (Lee Byeong Heon)
* туған жылы: 12 шілде 1970 жыл
* туған жері: Сеул, Оңтүстік Корея
* Мамандығы: актер және әнші
* Бойы: 178 см
* Салмағы: 68 кг
* Отбасы: анасы және қарындасы
* Хобби: Саяхаттау, шляпалар коллекциясы

==Фильмография==
*2010 – I Saw the Devil
*2010 – The Influence / Влияние
*2009 – Joe / Бросок кобры
*2008 – I Come with the Rain / Я прихожу с дождем
*2008 – The Good, the Bad, the Weird / Хороший, плохой и долбанутый
*2007 – Hero / Герой
*2006 – Once in a Summer / Summer Story / Однажды летом
*2005 – A Bittersweet Life / Сладко-горькая жизнь
*2004 – Three… Extremes (segment “Cut”)
*2004 – Everybody Has Secrets / У каждого есть секреты
*2002 – Addicted / The Poisoning / Одержимость
*2002 – My Beautiful Girl, Mari (аниме, озвучка)
*2001 – Bungee Jumping of Their Own / Прыжок с тарзанки
*2000 – Joint Security Area
*1998 – Organ of My Heart / Орган моего сердца
*1998 – Ji sang man ga
*1996 – Kill the Love
*1995 – Run Away
*1995 – Who Drives Me Mad?

==Драмалар==
*2011 – Diplomat Kuroda Kousaku / Дипломат Курода Косаку (Япония)
*2009 – IRIS / Айрис
*2003 – All In / Ва банк/ Нартәуекел
*2001 – Beautiful Days / Чудесные дни
*2001 – Road
*1999 – Sally is Back
*1999 – Sunflower
*1999 – Happy Together / Счастливы вместе
*1998 – White Nights 3.98
*1997 – White Sand
*1997 – I Do
*1997 – Beautiful Lady
*1995 – Son of Wind
*1995 – Asphalt Man
*1994 – Fragrance of Love
*1993 – Police
*1992 – The Sorrow of the Survivor
*1992 – Tomorrow Love
*1992 – Dawn
*1992 – Days of Sunshine
*1992 – Wild Sunflower
*1991 – Flower That Never Wilt
*1991 – Family
*1991 – Asphalt My Hometown, Asphalt

==Марапаттаулары==
*2010 Style Icon Awards: Style Icon of the Year
*2010 Tokyo Drama Awards – Best Actor in Asia for IRIS
*2010 5th Asian-Pacific Producers Networks Awards – APN Award
*2010 46th Paeksang Arts Awards: Best Actor (TV category) for IRIS
*2010 Green Planet Movie Awards – 10 Best International Actors of the Decade (Asia)
*2010 5th Asia Model Festival Awards: Asia Star Award
*2009 KBS Drama Acting Awards: Grand Prize (Dae Sang) for IRIS
*2009 KBS Drama Acting Awards: Netizen Popularity Award for IRIS
*2009 KBS Drama Acting Awards: Best Couple with Kim Tae-hee for IRIS
*2009 30th Blue Dragon Film Awards: Popularity Award
2006 42nd Baek-sang Arts Award: Best Leading Actor for “Once in a Summer”
*2005 Busan Cinema Critics Award: Best Leading Actor
*2003 39th Baek-sang Arts Award: Best Performing Actor for “All In”
*2002 38th Baek-sang Arts Award: Best Performing Actor
*2001 SBS Drama Awards: Best Performing Actor
*2001 Blue Dragon Awards: Most Popular Actor
*2000 Busan Cinema Critics Award: Best Leading Actor
*1996 KBS Drama Awards: Best Performing Actor
*1995 KBS Drama Awards: Best Performing Actor
*1993 KBS Drama Awards: Best Performing Actor
*1992 KBS Drama Awards: Best Performing Actor

==Дискография==
*Альбом:
*:''leebyunghun – To Me (1999, South Korea)''
*Сингл:
*:''“Someday” (Japanese: “いつか”, Korean: “언젠가”) (2008, Japan)''

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Оңтүстік Корея актерлері]]
[[Санат:Жапония әншілері]]
[[Санат:Оңтүстік Корея әншілері]]

Қазақ-қалмақ қатынастары

2026-04-24T00:14:40Z

Sagzhan:

===Еділдің төменгі сағасында Қалмақ хандығының күшеюі===
Кіші жүз қазақтарымен оның солтүстік-батысында шектесетін аралық мемлекет Қалмақ хандығы еді. Олар бұл жаққа сонау алыстағы Жоңғариядан қоныс аударып келген болатын. ''Торғауыттардан, хошауыттардан'' және басқа да тайпалардан тұратын ойрат одағы [[17 ғ.|XVII ғасырдың]] бас кезінде өзара қырқыса бастады.

Сөйтіп [[1628]] жылы [[торғауыттар]] қазақ даласы арқылы батысқа қарай жөңкіле көшті, [[Тобыл]] мен [[Жайық]]тың жоғарғы сағасын басып өтіп, Еділ бойына дейін жетті. Олар содан бастап ''Еділ қалмақтары'' деп аталды. Қалмақтардың негізгі көшіп-қонып жүретін аумағы төменгі Еділ бойы болды. Қалмақ хандығының күш-қуаты артып, шырқау биікке көтерілген шағы Аюке ханның тұсы еді.

Ол жекелеген қалмақ билеушілерінің өз алдарына бөлініп кетуге тырысқан сеператистік әрекеттерін басып-жаншып, Ресейге жартылай тәуелді мемлекет құра
білді. Еділ қалмақтарының билеушісі [[Далай-лама]]дан хан лауазымы мен хан мөрін алды.

Осы бір көшпелі мемлекеттің негізгі міндеті Ресейдің оңтүстіктегі шептерін көшпелі халықтардың, соның ішінде қазақтардың да шабуылынан қорғау болатын. Мәселен, [[1697]] жылы орыс патшасы I Петр Аюкеге [[Ресей]]дің шығыстағы шептерін қорғауды ресми түрде міндеттеді. [[Еділ]] қалмақтары [[Ресей империясы]]ның көптеген басқыншылық жорықтарына белсене қатыса бастады.

[[Аюке хан]] [[Петр І|I Петр]] патшаның қолдауын ашықтан-ашық пайдаланды. Жақсы қаруланған және жауынгерлік қабілеті мол [[армия]] құрған қалмақтар қазақтарға туыс ноғайларды тас-талқан етіп женді. [[Қалмақтар]] [[башқұрттар]]ды туып-өскен ежелгі атамекенінен ығыстырып, қуып шығу саясатын ұстанды. Олар [[Дағыстан]]ға да, Кабардаға да жорықтар жасап тұрды.

Тіпті [[Қырым хандығы]]на, [[Осман империясы]]на және [[Франция]]ға қарсы соғыстарға да қатысты. Қалмақтар оқтын-оқтын кубаньдықтар мен түркімендерге, қазақтарға да шабуыл жасап тұрды.

===Қазақ-қалмақ қарым-қатынастарының қалыптасу ерекшеліктері===
Қазақтар мен Еділ қалмақтарының [[қарым-қатынас]]ы барынша қарама-қайшы әрі шиеленісті еді. Патша үкіметіне қарсы бірлескен жорықтар жасаған кездер де болды. Әбілқайыр хан Еділ қалмақтарының билеушілерімен қыз алып, қыз берісіп, әулеттік құдалар болуға әрекет жасап көрді. [[Қазақтар]]дың қалмақ жеріндегі мал жайылымдарына өтуінің мүмкіндігі туралы келіссөздер де жүргізілді.

Сонымен қатар көшпелі екі көрші елдің ашықтан-ашық өзара қақтығыстары мен өзара шабуылдары да жиі-жиі болып тұрды. Ондай оқиғалар барымталап мал алып кетумен, тұтқындар алумен, халықты қырып-жоюмен жалғасатын. Мұның өзі Еділ қалмақтарының [[Жоңғария]]да тұрған кезінде басталған шиеленісті қақтығыстардың жалғасы мен салдарлары болатын.

[[Әбілқайыр хан|Әбілқайыр]] [[1723]] жылғы қыркүйектің бас кезінде қазақтар мен қарақалпақтардың 20 мың қолдық әскерін бастап, Еділ қалмақтарына жорық жасап кайтты. Аталмыш жорық жоңғар қaлмақтары мен Еділ қалмақтарының арасында әскери одақты болдырмау мақсатын көздеді.

[[1726]] жылы Әбілқайыр 10 мың қол әскерімен [[Еділ]] калмақтарына жаңадан жорық жасады. Ол жорық өзара келісім жасасумен аяқталды. Патша үкіметі бұл екі халыктың өзара қарым-қатынасында Ресейдің билеп-төстеуіне қарсы қосыла қимыл жасауына жол бермеуге тырысып бақты. Тап осындай максат көздеген патша кейде бұл екі халықты бір-біріне өшіктіріп, өзара қақтығыстарға айдап салып отырды.

Сол кездегі үкімет құжаттарының бірінде былай деп жазылған болатын: {{cquote|''Егер қалмақтар бізге қарсы қандай да бір қарсылық жасай қалатындай болса, онда оларға қарсы қырғыздырды (қазақтарды) және керісінше, қалмақтарды — оларға қарсы айдап салуымыз керек''}}.

===Қазақтардың 1771 жылғы «Шаңды жорыққа» қатысуы===
[[18 ғ.|XVIII ғасырдың]] екінші жартысында Қалмақ ұлыстарындағы әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдай әлдеқайда нашарлап кетті. Патша үкіметінің қалмақ халқын отаршылық езгімен қанауы күшейе түсті.

Қалмақтардың құқықтары елеулі түрде шектелді. Мал жайылымы жетіспеді. Қалмақтардың бір бөлігіне [[Христиан Діні|христиан дінін]] күштеп қабылдату саясаты жүргізілді. Олар Ресей армиясына жыл сайын әскери жасақтар беріп тұруға міндетті болды. Ресейдің көптеген басқыншылық соғыстары кезінде қыруар қалмақ қырылып қалды.

[[Қытай]] Жоңғария мемлекетін тас-талқан етіп жеңгеннен кейін Еділ қалмақтарына олардың ежелгі атамекені, тарихи отаны қаңырап бос қалды деген хабар жетті. Қалмақтардың арасында шығыстағы отанына қайту жоспары пайда болды. Қалмақтарды ежелгі отанына қайтару жөнінде үгіт жүргізуді [[Әмірсана]]ның жақын серігі [[Шерен]] басқарды.

[[1770]] жылдың күзінде қалмақтар өздерінің атамекеніне қайтадан қоныс аударуы туралы Қытай өкімет билігімен келісіп алды. Еділ қалмақтарының бір бөлігі лама дінбасыларының белсенді араласуымен Жоңғарияға қайта көшу жөніндегі үгітіне қатты иланды.

[[1771]] жылдың қаңтарында жалпы саны 180 мың адам болатын қалмақтар Қытайдың шебіне көшіп кетуге әрекет жасады, Еділдің оң жақ аймағында 60 мыңдай қалмақ қалды. Олар Еділдің сол жақ аймағына өте алмады. Өйткені күн жылып, өзеннің мұзы өте жұқарып кеткен еді. Қалмақгардың ұлы көшінің қозғалу бағыты тағы да Қазақстан аумағы арқылы өтетін болды. Қалмақтар әмірші [[Убаши]]дің бастауымен көшіп келе жатты. Қоныс аударушы қалмақтардың іс-әрекеті патша үкіметінің жоспарына қарама-қайшы келді.

Өйткені ол салық төлеп отырған халықтан айырылып қалды. Оның үстіне, қалмақтардың үлгісі өлкенің өзге халықтарына келеңсіз әсер етті. Жайық казактары қалмақтардың соңына түсіп, көштің бетін кері қайтарудан үзілді-кесілді бас тартты.

[[Орынбор]] казактары тарапынан да белсенді қимыл жасала қойған жоқ. Міне, тап сол кезде патша үкіметі, [[қазақтар]] мен [[қалмақтар]]дың көптен бері созылып келе жатқан дәстүрлі өзара дұшпандық қарым-қатынаста екендігін пайдалана қойды. Қалмақтар Жайық өзеніне жақындап келе бергенде Орынбор [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев]] [[Нұралы хан]]ға олар қазақтарға шабуыл жасау үшін келе жатыр деген хабар берді.

Оның үстіне, Неплюев қазақтарға патша үкіметінің атынан қалмақтарға қарсы шайқасқа шығып, қан майданда олжаға түскен қалмақтардың бүкіл дүние-мүлкіне ие болу құқығына уәде берді.

Қазақтарға қойылған бірден-бір шарт қалмақ көшінің бетін бұрып, кешегі көшіп-қонып жүрген жеріне қайтару болды. Тап осындай ұсынысты Орта жүз қазақтарына да жасады. Қазақтардың мұндай ұсынысты зор ықыласпен қабылдап, қалмақтардан олардың бұдан бұрынғы жасаған бүкіл шабуылдары үшін барынша күш-жігер жұмсап, кек алу себебі әбден табиғи нәрсе еді.

[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің жерлерін басып өтпек болған қалмақтар қазақтардың әскери жасақтарынан қатты соққы жеді. Қалмақтармен болған қанды шайкастарға іс жүзінде қазақтардың хандары, сұлтандары түгелдей дерлік белсене қатысты. Олар: [[Абылай хан|Абылай]], Нұралы, [[Сұлтанбет]], [[Әбілпейіз]], [[Ұрыс хан|Орыс]], Ералы және басқалары еді. Қалмақтар, жауынгерлік қабілеті күшті 40 мың қолы бар әскері болғанына қарамай, қазақтардан үсті-үстіне жеңіліске ұшырады.

Қалмақтардың бір бөлігін [[Сағыз (өзен)|Сағыз өзені]] бойында Айшуақ сұлтанның жасағы қырып салды. [[Мұғалжар тауы]]на таяу жердегі [[Ор]], [[Ұжым]] өзендері бойында шегініп бара жатқан қалмақтарға Нұралы ханның жасақтары да күшті шабуыл жасады.

Қалмақтарға Абылай, Сұлтанбет және Әбілпейіз сұлтандардың қолдары да есеңгірете соққы береді. Қалмақтармен болған шайқастарға [[Ұлы жүз]] қазақтарының күштері де қатысты. Қазақтар ата дұшпанның малын, мүлкін олжалап, адамдарын тұтқынға алып қалумен болды.

Қазақтардың қалмақтармен ең ірі шайқасы [[Жем (өзен)|Жем өзенінің]] бойында өтті. Балқаш көлінің жағасында да қанды қырғын болды. Қалмақтар Мойынты өзенінің бойына тоқтап, біраз аялдамақшы болып еді, бірақ Абылай бастаған 50 мың адамдық жасақ әбден әлсіреп қажыған қалмақтарды қоршап алды.

Бұл жолғы шайқасқа Нұралы хан, Сұлтанбет, Орыс және [[Әділ сұлтан]]дардың қолдары қатысты. Қалмақтарға алатау қырғыздары да ойсырата соққы берді.

Бұл орасан зор оқиға қазақ тарихында ''«Шаңды жорық»'' деген атпен қалды. Алыстағы Жоңғарияны армандаған қалмақтардың өз атамекеніне шағын бір бөлігі ғана жетті. Олардың көпшілігі қазақтармен шайқас кезінде қаза тапты. Қалмақтардың Шыңжаңға аман жеткен қалдығы шағын-шағын топтарға бөлініп, шекара күзеті қызметіне алынды.

Соғыстың зардабын қазақтар да аз шеккен жоқ. Мың-мыңдаған қазақ сарбаздары қанды шайқастар болған майдан далаларында қаза тапты. Олар өз Отанының тәуелсіздігі, қазақ халқының бостандығы жолында құрбан болды. Қазақ жауынгерлері қалмақтардан олардың бұрынғы кездердегі жаугершілік шапқыншылығы үшін кек қайтарды.

Өздерінің туып-өскен атамекенін зұлым жаудан қорғауда ерлігімен аты шыққан батырлар халықтың есінде мәңгі сақталып қалды. Олар:
* ''[[Баян батыр|Баян]]'',
* ''[[Жәнібек Бердәулетұлы|Жәнібек]]'',
* ''Үйсінбай'',
* ''[[Байғозы Наймантайұлы|Байғозы]]'',
* ''Оразымбет'',
* ''[[Елшібек батыр|Елшібек]]'',
* ''[[Райымбек батыр|Райымбек]]'' батырлар және басқалары.

[[Шоқан Уәлиханов]] мынадай бір жағдайды суреттеп жазады: {{cquote|''Даладағы үңгірлердің бірінде қалмақтар жайғасады. Үңгірдің кіре берісінде алыстан оқ ататын мылтығы бар қалмак мергені отырады. Бірнеше жауынгері қаза тапқан қазақтар үңгірдегі қалмақтарға таяу баруға жүрексінеді. Осы кезде сіргелі руынан шыққан Елшібек батыр суырыла алға шығып, жауға қарай желе жортып таяу келеді де кенет атына қамшы басып, құйындата шауып жетеді, Қалмактың мергені атқан оқ босқа кетеді. Осы кезде қазақ батыры әбжілдік танытып, жау мергенін қылышпен шауып өлтіреді''}}.

===Қазақтардың қалмақтарды жеңуінің тарихи маңызы===
Жоңғарияға қайта көшіп бара жатқан Еділ қалмақтарымен болған ''«Шаңды жорық»'' кезіндегі шайқастарда қазақтар қол жеткізген жеңістің тарихи маңызы зор болды. Қазақ халқы Еділ қалмақтарының тарапынан іс жүзінде ұдайы жасалып келген жорықтар мен шабуылдан бір-жолата құтылды.

[[Кіші жүз]] қазақтарының [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасындағы бұрыннан көшіп-қонып жүрген атамекеніне қайта қоныстануының үміті қайта пайда болды. Қалмақтарға ойсырата соққы берудің нәтижесінде қазақтар [[Тарбағатай]] жері мен [[Іле]] өзенінің бойын өздерінде сақтап қала алды.

Ақырында, қалмақтарға енді ес жия алмайтындай етіп есеңгірете соққы беру арқылы екі жүз жылдай дерлік уақыт бойы жауынгер жоңғар қалмақтарымен арадағы жойқын соғыс аяқталды. Қазақтар ойрат тайпаларының олардың көп жылдар бойы жасаған шабуылдары мен жорықтары үшін кек алды. Қалмақтармен соғыста қазақтар керемет табандылық танытты, батырлық пен бұқаралық жаппай ерліктің ғажайып үлгілерін көрсетті. Сонымен қатар бұл сұрапыл соғыс халықтар арасындағы жауласудың ешкімге де ешқандай жақсылық алып келмейтінін айқын көрсетіп берді.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамүра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы.ISBN 9965-34-816-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Kz-hist-stub}}{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]

Би (тұлға)

2025-11-11T13:10:46Z

Sagzhan:

'''Би''' — дәстүрлі қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік жүйесіндегі демократиялық биліктің иесі.

Зерттеуші ғалымдардың, әсіресе, В.В.Бартольдтың пікірінше, ''“би”'' сөзі шамамен 14–15 ғасырларда ежелгі түркі тіліндегі ''“[[бек]]”'' атауының бір нұсқасы ретінде пайда болып, басқарушы, ел билеуші мағынасын білдірген. Кейіннен бастапқы семантикалық-тілдік реңкінен ажырап, көбінесе, дау-жанжалды шешіп, кесімді төрелік айтушы, әділ үкім шығарушы адамды бейнелеу үшін қолданылған. 17 ғасырда өмір сүрген [[Махмұд Ибн Уәли|Махмұд ибн Уәлидің]] ''“Бахр әл-асрар фи манақиб әл-ахйар”'' атты еңбегінде ''“жоғарғы мәртебелі әмірлер мен елге сыйлы, пендәуи тірліктен азат адамдардың”'' барлығы би аталғанын жазады. Ал қазақ халқының дәстүрлі түсінігінде бұл атау төрт түрлі мағынада:

#ел билеушісі, иелік етуші;
#сот, төреші;
#батагөй, шешен;
#бітістіруші дипломат, елші ретінде ұғынылған.

Бидің қоғамдағы рөлін жан-жақты түсіну үшін қазақ халқының тарихи-әлеуметтік даму кезеңдерінің ерекшелігін жете ескеру шарт. Өйткені, ежелгі дәуірлерден 19 ғасырдың басына дейін қазақ қоғамы саяси потестарлы билік жүйесінің негізінде дамығаны белгілі. Ең төменгі ([[бұқаралық]]) билікті ауыл-аймаққа, ру-тайпа ішіне сыйлы, өмірлік тәжірибесі мол ақсақалдар атқарса, орта буындағы, яки, [[потестарлы билік]] тізгінін [[ру]]-[[тайпа]] басылары — билер уысына ұстады. Ал мемлекеттік және мемлекетаралық деңгейдегі мәселелерді қамтитын жоғары билікті төре тұқымы —[[хан]]дар мен [[сұлтан]]дар иеленген. Міне, күллі қазақ қоғамының елдік тұтастығы осы соңғы екі билік жүйесінің өзара тепе-теңдігі мен бір-біріне қарама-қарсылығы принциптеріне негізделді. Әлеуметтік құрылымға арқау болған рулық-тайпалық жүйенің өзі айқын қандас туыстардың ұйымы емес, саяси-әскери және шаруашылық қауымдастық қызметін ғана атқарды. Сондықтан қоғам болмысындағы рулық негіз мемлекеттік институттардың нығайып, жеке-дара үстемдік құруына қай кезде де мүдделі болған емес. Халықтың қалың бұқарасына жақын әрі оның тікелей қолдауына арқа сүйеген потестарлы билік иелері, яки ру-тайпа басылары — билер мен батырлар хан-сұлтандардың билігін белгілі бір дәрежеде шектеп отырды. Сол арқылы олар өздерінің әлеуметтік-саяси статусын нығайтып, абырой-беделге кенелді. Әйтсе де, ерекше әлеуметтік жік ретінде билерді [[тарих]] сахнасына шығарған рулық құрылым өзіне субэтникалық-әлеуметтік топтарды тарта отырып, қоғамды ұйымдастырушылық, мемлекеттілік нышандарын нығайтушылық қызметін атқарды.

[[Мұрагерлік]] салтымен дала жұртын ғасырлар бойы билеген [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары — төрелер тұқымы хандық биліктің бұлжымауы үшін билердің әкімшілік, әлеуметтік-саяси және мәдени рөлімен санасуға тиіс болды. Мысалы, ортағасырлық жәдігер — ''“Нұсратнаменің”'' авторы: “[[Әбілқайыр хан]] өлгеннен соң оның ұлы [[Шейх Хайдар хан]] болды. Оның заманында ұлы бек-билердің абыройы мен атағын һәм олардың мархабалы ру-ұлыстарын құрметтеу тәмамдалды да, содан ханның құдіреті күн санап кеми берді” деп жазады. Хандық билік жүйесінде бидің ерекше беделді тұлға болғандығын айғақтайтын жазба деректер де, ауыз әдебиетінің нұсқалары да жетерлік. Қазақтың алғашқы заңгерлерінің бірі [[Дінмұхамед Сұлтанғазин|Д. Сұлтанғазин]] “Бұрынғы замандағы қазақтардың билік қылуы” атты мақаласында: “... [[бағзы]] билер болыпты, [[бек]] білімді, атақты һәм ақылды, әділетті, көпті көрген және іс бітіргенде әдет рәсімдерін тегіс біліп, әр жұмысты қара қылды қақ жарып орнына келтіреді екен..., һәм солардың бітірген жұмыстарын ұлы хандары да әрқашан бұзбайды екен... Сондай билер турасында қазақтың мақалы да бар. Батыр мен биді салыстырғанда, биді қатты артық көретінін білдіретін сол мақалы мынау: ''“Батыр деген бір барақ ит, екі қатынның бірі табатын, би деген бір ақсарағат, бүтін елден біреуі ғана табатын”'' дейді (“Дала уәлаятының газеті”, 1888, ғ51). Билердің батыр, бай, т.б. әлеуметтік жіктерден ерекше құрметтелуінің бірнеше тарихи себептері бар.

*Біріншіден, би мемлекет басқару жүйесінде кейбір айрықша құқылар иеленді: [[Жеті Жарғы|“Жеті Жарғы”]] қағидаларына сай ол өзіне бағынышты ру-тайпа шегінде сот және әкімшілік билік (ханмен қатар) жүргізді. [[Сот]] төрелігін жүзеге асыратын болғандықтан, би халықтың әдет-ғұрпын, салт-рәсімін, жол-жосығын жатқа білуге, дауласқанға әділдікпен жөн сілтеп, адасқанға даналықпен жол көрсетуге, әсіресе, ''“тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ”'' деген құқықтық-гуманистік принциптен айнымауға тиіс еді.
[[File:Portrait of Tole bi.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Төле би]]''.]]
*Сонымен қатар би ру-тайпаның басшысы ретінде әкімшілік қызметті де қоса атқарып, өз қауымының тұрмыс-тіршілігін қадағалап, тәртіп-талабына жауапты болды. Осылайша олар билеуші хандардың халық арасындағы сенімді тіректеріне айналып, саяси бедел иеленді, сұлтандармен тең құқылы дәрежеде мемлекеттің мәселелерді талқылауға қатысты. Ел ішіне биліктілігімен, қара қылды қақ жаратын әділдігімен, тура жолдан таймайтын адалдығымен даңқы тараған [[Төле би]], [[Қаз дауысты Қазыбек би]], айыр тілді [[Әйтеке би]], т.б. саңлақтар хан жанындағы билер кеңесінің құрамына енді. Олар нақты тарихи-әлеуметтік ахуалға қатысты жол-жоба белгілеп, заңи жосындар қабылдады, мәні ескіріп, маңызы кеміген қағидаларды елдік мүдде тұрғысынан қайта қарап, жаңасын қолданысқа енгізіп отырды. Тіпті, ханның ішкі және сыртқы саясатына, әскери доктринасына тікелей ықпал етіп, өзгерістер енгізе алған. Мәселен, 1695-ші жылы Қазақ Ордасында болған орыс [[елші]]лері [[Скибин|Ф. Скибин]] мен [[Трошин|М. Трошин]] “... [[Тәуке хан]] Қазақ Ордасының таңдаулы адамдарын өзіне шақырып алды да, біздің — Федка мен Матюшкенің — көзімізше, әлгілерден мына біздерді ұстап қала ма, әлде жібере ме, [[Русь]] қалалары мен слободкаларына соғыс ашып бара ма, әлде бейбіт тұра бере ме, соны сұрап алды” деп жазады.
*Үшіншіден, ел тағдыры сынға түскен жаугершілік замандарда билер батыр-баһадүрлермен қатар атқа қонып, қарамағындағы тайпаластарынан [[жасақ]] құрып, мемлекет тұтастығын, ұрпақтар азаттығын қорғауға ұйытқы болған, [[қолбасшы]]лық қызмет атқарған.
*Төртіншіден, би — [[дипломат]], елші. Ел бірлігіне, ұлт тұтастығына нұқсан келтірер ағайын араздығын басып, руаралық дау-жанжалдарды бітістірумен шектелмей, қазақ ұлысының көрші мемлекеттермен қарым-қатынас жасап, әр түрлі байланыс орнату ісінде де ханға көмекші әрі кеңесші қызмет атқарғаны белгілі. Мысалы, [[Абылай хан]] 1743 жылы [[жоңғар]] басқыншыларының қолына түскен кезде Қаз дауысты Қазыбек би [[Ресей]] үкіметі жолдаған секунд-майор [[Миллер]] экспедициясының құрамында елшілікке барған. [[Қалдан Серен]] қазақ еліне қадірі асқан бидің “біз, қазақ, мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз, басымыздан құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп, найзаға үкі таққан елміз. Ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз, достықты сақтай білген елміз, дәм-тұзды ақтай білген елміз” деп тақпақтай сөйлеп, тайсалмай талап қойғанына разы болып, хан басына азаттық берген.
*Бесіншіден, би атағы мұрагерлік заңымен берілетін лауазым емес. Көшпелілер мәдениетінің ерекше қыры — [[шешендік өнер]]ді меңгермейінше, тек әдет жосындарын жетік біліп, әділет принципін ұстану арқылы ғана би атану, ел сенімін иелену мүмкін болмаған. Халық арасында бір ауыз сөзбен құн кешіп, жалғыз уәжбен дау шешкен ділмарлардың аты ардақталып, төрелік істері үлгі-өнеге тұтылған.
[[File:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|left|thumb| alt=A.| ''[[Абылай хан]]''.]]
Әйтсе де, қазақ тарихында атадан балаға билік тізгінін жалғап, бірнеше ұрпағы ел ішінде би атанған әулеттер өткен. Мұндай айрықша қасиет дарып, абырой қонған әулет билігін халық шынжырқатар деп атаған. Билердің әлеуметтік-саяси статусы қазақ ұлысының тарихындағы әр қилы өтпелі кезеңдерге, алмағайып уақиғаларға байланысты өзгеріп отырған. Әсіресе, орталықтандырылған хандық биліктің пәрменін нығайтуды талап ететін әскери-жорық жылдарында плебисцитарлық, яки халықтық демократияның классикалық үлгісі ретіндегі би билігі — төрелік ету, әкімшілік басқару рөлі төмендей түскен. Мысалы, Шыңғыс ханның, сондай-ақ, хандық билікті қалпына келтіру үшін күрескен [[Кенесары]]ның тұсында билер өкілеттілігін шектеп, [[сұлтан]]дар мен қол бастаған батырларға басым билік берілген. Әсіресе, патшалық Ресейдің отаршылдық пиғылмен жүргізген құқықтық-әкімшілік реформалары қазақ даласындағы дәстүрлі саяси құрылымды түбірінен өзгертті.

*1822 жылғы реформадан кейін хандық билік жүйесі күйреді. Ал билер институты 19 ғасырдың аяғына дейін формальді түрде өмір сүрді.
*1854 жылдан бастап би атағын сұлтандар мен ауыл ақсақалдары қоғамдық сайлау арқылы, округ басшыларының бекітуімен алды.
*1868 жылы 21 қазандағы ''“Далалық облыстарды басқару туралы ереже”'' бойынша, би атағы уақытша, тек қызметтік лауазымды атқару барысында ғана берілетін болды.

Ресей патшалығының қазақ даласын отарлау саясатын түбегейлі жүзеге асырған құжат — 1891 жылы 25 наурыздағы “[[Ақмола]], [[Семей]], [[Жетісу]], [[Орал]] және [[Торғай]] облыстарын басқару туралы ереже” дәстүрлі потестарлы билік жүйесін толық істен шығарып, би лауазымын жойды. Тәуелсіздік алып, дербес даму жолына түскен [[Қазақстан]] жұртшылығы замана талабына сай мемлекеттік жүйе мен саяси құрылым қалыптастыру үшін дәстүрлі құқықтық мәдениеттің демократиялық-гуманистік принциптерге құрылған билер төрелігі тәрізді жекелеген институттарын қайта жаңғырту қажеттігін жақтады. Елдің сот жүйесінде билер институты қалпына келтіріп, оған жергілікті заң бұзушылық көріністеріне, неке дауы, отбасы, ағайын-туыс араздығы тәрізді келеңсіздіктерге төрелік ету функциясын беру туралы ұсыныстар жасалды (1999).<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]

Шибан

2025-11-11T07:14:10Z

Sagzhan: Sagzhan Сибан (Шибан) бетін Шибан бетіне жылжытты

'''Сибан (Шибан)''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Шибан'') - [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] немересі, [[Жошы хан|Жошының]] бесінші ұлы.

Оның нақты өмірі мен қоғамдық қызметі туралы дерек жоқ. Сибан жөнінде [[Абай]] "Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы»деген тарихи еңбегінде: ''«Жошының Сибан яки Шибан деген баласының тұқымынан бір белгілі Шайбақ деген хан»'' шыққандығы жайлы дерек келтіреді. Ақын '''Сибанның''' кім болғанын жазбаған.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Талқылау:Шибан

2025-11-11T07:14:10Z

Sagzhan: Sagzhan Талқылау:Сибан (Шибан) бетін Талқылау:Шибан бетіне жылжытты

Мүбәрәк Қожа хан

2025-08-03T18:03:36Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Мүбәрәк Қожа хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Атауы =
| Сурет ені =
| Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 7-ші ханы
| Лақап аты =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1365 жыл|1365]]
| Басқаруын аяқтады = [[1369 жыл|1369]]
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Ерзен хан]]
| Ізбасары = [[Шымтай хан]]
| Тәж кигізу жорасы =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Діні = [[Ислам]]
| Азаматтығы =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1343
| Қайтыс болған жері =Алтай маңы
| Жерленді =
| Династия = [[Орда Ежен хан|Ордаежендіктер]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = [[Ерзен хан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
}}
'''Мүбәрәк Қожа хан''' (т.ж.б. – 1343) – [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] ханы (1337 – 1340). [[Шыңғыс хан]] әулетінен шыққан, [[Орда Ежен хан|Орда Ежен]]нің ұрпағы, [[Ерзен хан]]ның ұлы.<ref>''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9</ref>

== Басқаруы ==
1337 жылы Ақ Орданың астанасы [[Сығанақ]] қаласында хан көтерілді. Мүбәрәк Қожа жайлы деректер Муин әд-Дин Натанзи шығармаларында кездеседі. Ол [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] хандарының ішінде бірінші болып өз иелігін [[Алтын Орда]] хандарынан тәуелсіз деп жариялап, 1337–38 жылы [[Сығанақ|Сығанақта]] өз атынан күміс ақша соқтырды. Мүбәрәк Қожаның дербестікке ұмтылуы [[Алтын Орда]] билеушілері тарапынан қатты қарсылыққа ұшыраса да 2 жыл бойы ешқандай іс әрекет жасалмады. Тек 1340 жылы Алтын Орда ханы [[Өзбек хан|Өзбек]], [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданы]] қайтадан өзіне қарату үшін үлкен ұлы [[Тыныбек хан|Тыныбекті]] әскермен жорыққа жібереді. Нәтижесінде Мүбәрәк Қожа ордадан қашуға мәжбүр болады, ал [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордадағы]] билік уақытша [[Тыныбек хан|Тыныбектің]] қолына өтеді. Мұсылман авторларының айтуынша Мүбәрәк Қожа алтай мен қырғыздар арасында қашып жүріп, екі жарым жылдан соң қаза тапты. 1341 жылы Алтын Орда ханы [[Өзбек хан|Өзбек]] қайтыс болып, мұрагері [[Тыныбек хан|Тыныбек]] [[Сарай-Берке|Сарай]] тағын иемдену үшін [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] аттанады. Барар жолында, [[Сарайшық]] маңында, інісі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]]тің жақтастыры [[Тыныбек хан|Тыныбекті]] өлтіріледі. Сүйтіп [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] билік [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібектің]] қолына өтіп, ол 1344 жылғы жарлығымен Мүбәрәк Қожаның інісі [[Шымтай хан|Шымтайды]] [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]] хан қылып тағайындайды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Қазақ энциклопедиясы, 6 том</ref>

{{start}}
{{s-bef|before=[[Ерзен хан]]}}
{{s-ttl|title=[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] ханы|years=1337-1340}}
{{s-aft|after=[[Шымтай хан]]}}
{{end}}
== Дереккөздер==
<references/>
== Тағы қараңыз ==
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Орда Ежен әулеті]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Ақ Орда хандары]]

Төле Бұқа хан

2025-07-20T17:29:09Z

Sagzhan: «Бату әулеті» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Төле Бұқа хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Атауы =
| Сурет ені =
| Елтаңба =
| Елтаңба атауы =
| Елтаңба ені =
| Титулы = [[Алтын Орда]]ның 7-ші ханы
| Лақап аты =
| Ту =
| Басқара бастады = [[1287]]
| Басқаруын аяқтады = [[1290]]
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Туда Меңгу хан]]
| Ізбасары = [[Тоқта хан]]
| Тәж кигізу жорасы =
| Биліктен бас тартуы =
| Мұрагері =
| Премьер =
| Вице-президент =
| Президент =
| Монарх =
| Губернатор =
| Вице-губернатор =
| Түсініктемелер =
| Діні = [[тәңіршілдік]]
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1290
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Династия = [[Шыңғыс хан|Шыңғыс әулеті]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Ғылыми аясы =
| Жұмыс істеген орны =
| Партиясы =
| Қызметі =
| Мамандығы =
| Білімі =
| Ғылыми дәрежесі =
| Марапаттары =
| Қолтаңбасы =
| Монограммасы =
| Сайты =
| Commons =
}}

'''Төле-Бұқа'''(т.ж.б. – [[1291]]) – [[Алтын Орда]] ханы (1287 – 91). [[Бату]] ханның шөбересі. Ататегі: Бату — Тұқан - Тарбу - Төле Бұқа [[1285]]- 87 жылы аралығында Туда Мөңкенің Венгрия және Польша жерлеріне жасаған жорықтарына қатысты. Мөңке Темірдің ұлдарымен бірлесіп, Туда Мөңкені тақтан тайдырды. Кейін өзі Алтын Орда ханы болды. 1288 жылы Рязаньға жорық ұйымдастырып, қаланы өртеді. Артынша Польша мен Венгрияға жорық жасады. [[Польша]] жеріндегі шайқастың бірінде [[Ноғай]] Төле Бұқаны тастап кетті. Соның салдарынан Төле Бұқа шайқаста жеңіліс тауып, жау қолынан кұтылып шықты. Оның билік етуі кезінде тақ таласы өрши түсті. Ол Ноғайдың ұйымдастыруымен қастандықпен өлтірілді. Одан кейін билік Тоқтаның қолына көшті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Бату әулеті]]

Наурыз хан

2025-06-17T04:00:40Z

Sagzhan: /* Биографиясы */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Наурыз хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Facial Chronicle - b.08, p.197 - Murder of Qulpa.jpg
| Атауы = Наурыздың Құлпа мен оның ұлдарын өлтіруі. Иван Грозныйдың «Беттік жылнамалар жинағы» еңбегіндегі миниатюра (XVI ғасыр)
| Сурет ені =
| Елтаңба =
| Елтаңба атауы =
| Елтаңба ені =
| Титулы = [[Алтын Орда]]ның 14-ші ханы
| Лақап аты =
| Ту =
| Басқара бастады = 1360
| Басқаруын аяқтады = 1360
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Құлпа хан]]
| Ізбасары = [[Қызыр хан]]
| Тәж кигізу жорасы =
| Биліктен бас тартуы =
| Мұрагері =
| Премьер =
| Вице-президент =
| Президент =
| Монарх =
| Губернатор =
| Вице-губернатор =
| Түсініктемелер =
| Діні = Ислам
| Туған күні =
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Династия = Жошы әулеті
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Ғылыми аясы =
| Жұмыс істеген орны =
| Партиясы =
| Қызметі =
| Мамандығы =
| Білімі =
| Ғылыми дәрежесі =
| Марапаттары =
| Қолтаңбасы =
| Монограммасы =
| Сайты =
| Commons =
}}

'''Наурыз хан''', Наурыз ибн Мұхаммед, Навруз, Наурус, Ноуруз (туған жылы белгісіз – 1360) – [[Алтын Орда]]ның ханы (1360 жылы, қаңтар – маусым).

== Биографиясы ==
Наурыз бек 1360 жылғы ақпанда өзінің алдындағы Құлпа хан мен оның екі ұлының өлтірілуінен кейін таққа отырды. Наурыз бектің шыққан тегі анық емес. Қазіргі заманғы көптеген авторлар оны Жәнібек ханның ұлы деп атаған өз мәлімдемесін қайталай береді, алайда беделді ортағасырлық тарихшы Хвандәмир Наурыз бекті Жәнібектің жалған ұлы ретінде анық атап көрсетеді. Бір замандас венециялық нотариустың актісінде де Наурыз бектің Өзбек ханның ұлы болдым дегені еш негізсіз деп көрсетілген: "quam dici fuisse filium Usbech sine aliqua meritone." Сол сияқты, Шыңғыс ұрпақтарының ең дәл шежірелер жинақтарында (мысалы, Муʿизз әл-ансаб) Наурыз бек Жәнібек ханның балаларының ішінде де, басқа жерде де аталмайды. Жәнібек ханның ұлы Бердібек өзінің 12-ден кем емес ең жақын туысын, соның ішінде 8 айлық інісін өлтіргені айтылады, бұл Наурыз бектің Жәнібек ханның тағы бір ұлы болуы мүмкіндігін жоққа шығарады. Кейбір зерттеушілердің айтуынша, тарихи дереккөздерде Наурыз бек пен Базаршы (Bazarčī) атты тұлғаға бірдей рөлдердің телінуі (екеуі де Тайдула хатунның күйеуі болған, екеуін де Хизр хан жойған) бұл екі адамның бір адам екенін көрсетеді. Наурыз бектің Темір (Тимур) атты ұлы болған; сол сияқты, Базаршының ұлы Темір Мәлік деп аталады; бұлардың ешқайсысының әйгілі Әмір Темірге қатысы жоқ.

1359 жылғы қарашада Мәскеулік Иван II қайтыс болғаннан кейін, бірнеше орыс князі Ұлы Владимир князінің лауазымын бекіту (жарлық алу) үшін ханның ордасына барды. Наурыз бек бекіту грамотасын (ярлық) Нижний Новгородтың князі Андрей Константиновичке берді, ал ол оны Суздальдік інісі Дмитрийге тапсырып берді.

Кейін, 1360 жылы, бәлкім маусымда, Наурыз бек оның ұлы Темірмен және Тайдула хатунмен бірге Жошының ұлы Шибанның ұрпағы Хизр хан тарапынан тақтан тайдырылып, өлтірілді.

Наурыз бектің билігі Алтын Ордада 20 жыл ішінде бірінің артынан бірі жылдам алмасқан 25-тен астам ханның таққа отырған, көпшілігі қатар билік жүргізген, әрі нақты билікке ие болмаған анархия кезеңінің басына жатады. Кейбір хандар тек де-юре ғана билік етіп, ал шынайы билік әскери көсемдердің қолында болды; олардың ішінде ең қабілеттісі әрі ең әйгілісі — Мамай еді.

<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref>

==Сілтемелер==
* [[Алтын Орда]]
* [[Ақ Орда]]
* [[Шайбани әулеті]]

== Дереккөздер ==
<references/>
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}

[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Тұлғалар]]