Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Махмұд сұлтан

2015-12-09T15:10:47Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Махмұд сұлтан''' (туған жылы белгісіз — 1470 жылы шамамен қайтыс болған) — Созақтың билеушісі, Жәнібек ханның баласы. М. с. Түркістанда Мұхаммед Шайбани ықпалының нығаюына кедергі жасап, осындағы өз иеліктерін [[Бұрындық хан]]мен келісе отырып кеңейтті. 15 ғ-дың 70-жылдары
Сауран, Созақ түбінде, Қаратауда, т.б. жерлерде бірнеше ірі шайқастар болып өтті. Йасыны (Түркістанды), [[Сығанақ]]ты бірде қазақ хандары, бірде Мұхаммед Шайбани басып алып, екі жақ кезек жеңіске жетіп отырды. М. с. сондай шайқастардың бірінде қаза тапқан.

<ref name="test">Қазақ Энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 6 том
==Сілтемелер==
<references />

[[Санат:Тұлғалар|Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ хандығының билеушілері]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]

Санат:Скиф патшалары

2015-12-06T14:25:42Z

Sagzhan: Жаңа бетте: Санат:Қазақстан тарихы

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Термалды су

2015-12-03T16:40:16Z

Sagzhan: Sagzhan Термал су бетін Термалды су бетіне жылжытты

'''Термал су''' - табиғи жағдайлардағы температурасы 20°C-тен жоғары келетін жер асты суларының түрі. Бұлардың температурасы тау жыныстарының құрылымдық, магматогендік, гидрогеологиялық жағдайларымен және литологиялық-петрографикалық құрамымен анықталатын геотермалдық градиенттің шамасына байланысты.

==Қазақстандағы термал су==
Қазақстан Республикасының палеозойлық құрылымдарының геотермалдық градиенті 1-1,8°C/100 м-ге тең, артезиан алаптарында 1,5-5,5°C/100 м-ге дейін жетеді. Жер асты суларының ең жоғарғы температурасы альпі қатпарлығы айимағына жақын орналасқан артезиандық алаптарда байқалады.
Қазақстан аумағында 500 м тереңдікке дейінгі жер асты суларының температурасы Каспий маңы, Шу-Сарысу артезиан алаптарының шеткі аймақтарында Торғай, Оңтүстік Балқаш, Зайсан артезиан алаптарында 20-30°C-тан, Ертіс маңы, Маңғыстау,Үстірт, Сырдария, Іле артезиан алаптарында 30-45°С-қа дейін жоғарылайды. 1500 м тереңдікте Зайсан, Оңтүстік Торғай алаптарында 40-45°С-тан Маңқыстау, Үстірт, Сырдарияның батыс жағы алаптарында 70-95°C-қа дейін жоғарылайды. Республиканың оңтүстік және оңтүстік батыс жақтарында терең артезиан алаптарының 4000 м тереңдігінде су температурасы 150-170°C не одан да жоғары болады. Алпілік не орогендік белдеуде су температурасы 50-55°C қа, шығыны 3-5 л/с-ке жететін тұщы Термал суының көптеген бұлақтары бар. Термал су қорларының мол аудандары: маңғыстау, Үстірт, Ертіс маңы, Сырдария, Іле артезиан алаптары.
Термал су курорттық жерлерде және мекемелерде емдік қасиеті бар су ретінде, елді мекендерге жылу бер үшін, энергетикалық қондырғыларда және т.б мақсаттарда қолданылады.
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:География]] [[Санат:Су]]
[[ru:Термальная вода]]

Шығыс Ғұн Империясы

2015-12-03T04:03:14Z

Sagzhan: «Қазақстан тарихы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Шығыс Ғұн империясы''' - б.з. 48 жылы ғұндар екіге бөлінген кезде құрылған мемлекет. Осы кезде шығыс ғұндарда билік басына Хуханьенің немересі Би келген болатын. Ол өзінің күшінің әлсіз екенін сезіп, солтүстік ғұндармен бірге [[Қытай]] жағына шығып соғысты. 50 жылы солтүстік ғұндармен болған шайқаста Би әскері жеңіліске ұшырады. Император оған Мэйцы уезіне (оңтүстік-шығыста қазіргі Моңғолия аумағының ішкі жағы) [[Сихэ аймағына]] көшуді бұйырады. 55 жылы тәңірқұт Би қайтыс болады. 
Шығыс ғұндардың жаңа билеушісі [[Сюень]] ел билеуде ешқандай талантымен көріне алмады. Сюеньнің орнына келген [[Тунтухэ]] тәңірқұт 93 жылы қайтыс болып, [[Анго]] тәңірқұт билікті қолына алды. 
Билікке келген соң Анго тәңірқұт шығыс ғұндардың өзіне достық ойламайтындығын сезініп, соғыста бағынған батыс ғұндарды өз жағына тарта бастады. Бұдан қатты қауіптенген Шығыс Ғұн қолбасшысы Шығы Қытай шекарасына қарай жылжиды. 
Қытайдың жергілікті билеуші өкілі [[Ду Чун]] Шығыны жақтап, императорға "Анго мұрагерді өлтірмекші болды" деп жала жабады. Император оған әскер беріп, тексеру жүргізуге жібереді. 94 жылы ол қытай әскерін бастап Анго ордасына қарай беттейді. Анго мұның жай тексеру емес екенін сезіп, далаға қарай шегініп кетеді. Оның жанына батыс және шығыс ғұндардың біразы топтасады. 
Анго сатқын інісі Шығыны жазалау үшін жорыққа шығады, бірақ Шығы қытайдың [[Мансянчен]] деген қамалына барып тығылып үлгереді. Ду Чун шығыс ғұндарды әскеріне қосып алып, оның санын көбейткен соң, Ангоға шабуыл жасайды. Анго жағындағы шығыс ғұндар бұл жағдайдан зәре-құты қашып, Ду Чун жағына беріліп, Ангоны өлтіреді. Содан кейін Шығы билікке келеді. Бірақ батыс ғұндар түнде шығып, шабуыл жасайды. 
Шығының билігі кезінде оған қарсы көтеріліс басталды. Алайда қытайлардың көмегімен көтеріліс күшпен басылды. 89 жылы Шығы қайтыс болып, орнына інісі [[Тхан]] билікке келеді. 
142 - 215 жылдар аралығында шығыс ғұндар екіге бөлінді: бірі бірте-бірте солтүстікке қарай жылжыса, енді бір бөлігі мекендеген жерінде қалып қойды. Ғұндардың көп бөлігі сәнбилерге қосылып кетті. Ал көшпенді тұрмыс-салтты аңсағандары солтүстік көшпенді тайпаларға қосылды. Қытайлардың арасында қалған ғұндар түрі, мінез-құлқы жағынан қытайларға барған сайын жақындай берді. 
215 жылы шығыс ғұндар өз мемлекеттігінен айырыла бастады. Билеушісі Хучуцуань тұтқындалған соң, оларды енді жергілікті билеушісі басқаратын болды. Сөйтіп, Қытай империясы мен Ғұн империясының арасындағы 300 жылдай уақытқа созылған қырғын қытайлардың жеңісімен аяқталды.

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Бозғы

2015-11-22T03:14:41Z

Sagzhan: /* Дереккөздер */

'''Бозғы''' - құлақты түлендер тұқымдасы, бозғы туыстарына жататын ең ірі түрі. Еркектерінің дене тұрқы - 300-340 см. Осы тұқымдасқа жататын түлендердің ұрғашылары еркегінен бір метр қысқа болады. Еркегінің салмағы - 1000-1120 кг, ұрғашысының салмағы - 300-350 кг. Терісі түбітсіз болады. Бозғыда құлақ қалқасының нұсқасы ғана бар.

<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы: "Мектеп" баспасы, 2002.</ref>
== Дереккөздер ==
[[Санат:Биология]]

Жасұлан Балғабайұлы Қыдырбаев

2015-11-21T14:59:02Z

Sagzhan: Sagzhan Жасұлан Қыдырбаев бетін Жасұлан Балғабайұлы Қыдырбаев бетіне жылжытты

{{Спортшы
|есімі = Жасұлан Қыдырбаев
|суреті =
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|жынысы =
|толық есімі =
|шынайы есімі =
|лақап аты =
|азаматтығы = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан]]
|мамандандыру =
|клубы =
|туған күні = 28.09.1992
|туған жері = [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]], Сарыжаз ауылы
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|карьера жылдары =
|бапкерлері =
|бойы =
|салмағы =
|медальдары =
{{ОО-спорт|[[Ауыр атлетика]]}}
{{турнир|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2014|Алматы 2014]]|94 кг дейін}}
}}
'''Қыдырбаев Жасұлан''' (28 қыркүйек, 1992, [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]], Сарыжаз ауылы, [[Қазақстан]]) — [[Қазақстан]]дық ауыр атлетші. [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2014|2014 жылғы ауыр атлетикадан әлем чемпионатында]] алтын медальға қол жеткізді. Алматы облысы құрамасына ілікпегендіктен Жамбыл облысы атынан шыға бастаған.

== Марапаттары ==

=== [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] ===
* [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2014]] — [[Алматы]]
** [[Сурет:Gold medal world centered-2.svg|20px]] 94 кг дейін салмақта алтын медаль.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Ауыр атлетика]]

Соғдиана

2015-11-13T15:35:50Z

Sagzhan:

'''Соғдиана''' - Суйаб қаласынан Кешания мемлекетіне дейінгі ел, оның тұрғындары да, тіл-жазуы да осылай аталады. Соғды жазуының негізгі таңбалары көп емес, бар жоғы жиырмадан астам ғана, сөздер таңбалардың орын ауыстыру арқылы жасалады. Құрама сөздерден мәтін құралады, жазулар тігінен оқылады. Олардың жазу-сызулары ұстаз-тәрбиешілер арқылы ұрпақтан-ұрпаққа таралып, сақталып отырады. Жұрты киіз, шекпен, былғары және матадан қысқа және тарлау етіп киім тігіп киеді. Олар шаштарын тегіс қылып тарап, төбесін ашық қалдырады немесе тұтас тақырлап қырып тастап, маңдайына түсті жібек орамал байлап жүреді. Соғдылар қзын бойлы, ал мінез-құлқы жағынан қорқақ, жүрексіз, әдетте сараң әрі өтірікші, өте-мөте жауыз болып келеді. Ата-бала арасында да пайдакүнемдікті күйттейді, бардамдықты дегдарлық деп біледі, алайда атқамінерлерінің жай бұқарадан айырмашылығы жоқ, сондықтан да әуелі асқан бардам кісі болса да жөнсал киініп, жұтаң тамақтанып жүреді. Тұрғындарының жарым-жартысы егіншілікпен, жарым-жартысы саудамен айналысады.

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Санат:Орта жүз хандары

2015-10-24T13:56:19Z

Sagzhan:

[[Санат:Қазақ хандары]]

Сығанақ

2015-10-22T04:20:39Z

Sagzhan: «Қазақ хандығының астаналары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Сығанақ''', Сунақ – [[Орта ғасырлар|ортағасырлық]] [[қала]] орны. [[Қызылорда облысы]] [[Төменарық]] [[тау жыныстары]] стансасының солтүстік-батыс жағында 10 км жерде орналасқан.

Қаланы 1867 ж. [[Лерх Петр Иванович|П.И. Лерх]], 1906 – 07 ж. И.А. Кастанье, 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы]] (жетекші [[Бернштам Александр Натанович|А.Н. Бернштам]]) зерттеген. Қала туралы алғашқы дерек X ғасырдағы [[Парсы тілі|парсы]] шығармасы ''“Худуд әл-Әлемде”'' кездеседі. Ертедегі Сығанақ [[Қыпшақ Хандығы|қыпшақ]] мемлекетінің [[сауда]] және саяси орталығы болған. Сығанаққа көшпелі елдер [[мал]], ет, тері, [[жүн]], т.б. әкеліп, өздеріне қажетті заттарын алған. Сол кездегі тарихшылар Сығанақты ''“Қыпшақ даласының гаваны”'' деп атаған. [[Шыңғыс хан]] шапқыншылығынан бұрын Сығанақ Хорезмшах Текештің қол астында болған. 1219 – 20 ж. Сығанақты [[Жошы хан|Жошы]] әскері басып алып, қарсылық көрсеткендерді қырғынға ұшыратты. Осы кезден бастап қала [[Жошы Ұлысы|Жошы ұлысының]] ([[Алтын Орда]]) құрамында болды. XII ғасырдың 2-жартысында қала қайта жандана бастады. Жошы ұрпақтары кезінде Сығанақ [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] орталығы болып, онда [[теңге]] соғылған. XV ғасырдың 80-жылдары қаланы [[қазақ]] ханы [[Бұрындық хан|Бұрындық]] биледі, ал маңы қазақ [[тайпа]]ларының қысқы [[қоныс]]тарына айналды. Осы кезден бастап Сығанақ пен оның төңірегі біржола [[қазақ хандығы]]нақарады және негізгі саяси, экономикалық орталықтардың бірі саналды. XV– XVIII ғасырларда қала бұрынғысынша сауда және [[қолөнер]] орталығы болды. XVII –XVIII ғасырларда бірнеше рет [[жоңғар шапқыншылығы]]на ұшырады. Осы шапқыншылықтар және басқа да әр түрлі себептерден қала бірте-бірте өзінің өмір сүруін тоқтатты. 1801 жылғы “Сібірдің сызба кітабында” да [[Қазақстан]]ның [[Сырдария]] алабындағы қалалардың бірі деп көрсетілген. Қаланың қазіргі орны 10 га жерді алып жатқан үлкен бес бұрышты төбе. Жан-жағында көптеген [[үйінді]]лер, ертеде су жүргізілген құрылыс іздері сақталған. Археологиялық қазба барысында табылған заттарға қарағанда Сығанақ VI – XVIII ғасырларда өмір сүрген.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Жаңақорған ауданы]]
[[Санат:Қазақ хандығының астаналары]]

Санат:Қазақ хандығының заңдары

2015-10-22T03:42:29Z

Sagzhan: Жаңа бетте: Санат:Қазақ хандығы

[[Санат:Қазақ хандығы]]

Санат:Қазақ-жоңғар шайқастары

2015-10-22T03:38:27Z

Sagzhan:

[[Санат:Қазақ хандығы]]

Шипагерлік баян

2015-10-13T15:24:35Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Әдеби шығарма
|Атауы = Шипагерлік баян
|Шынайы атауы =
|Сурет =
|Сурет сипаттамасы =
|Жанр = медицина
|Авторы = [[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]]
|Түпнұсқа тілі = қазақ тілі
|Жазылды = 1470
|Жариялануы = 1472
|Жеке басылым =
|Баспа =
|isbn =
|Аударма =
|Алдыңғысы =
|Келесі =
|Lib =
|Уикикітап = Шипагерлік баян
}}
'''Шипагерлік баян''' — [[қазақтар|қазақ халқының]] медицинасының әдіс-тәсілдері жинақталған еңбек.

== Еңбек жайлы ==
Авторы - [[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]]. Еңбекті жазуға оған [[Әз-Жәнібек хан]] бұйрық берген.
Өзінің төл тәжірибелеріне сүйеніп, осыдан 5 ғасырдан бұрын жазған медициналық үлкен ғылыми еңбегі – «Шипагерлік баян» күні бүгінге дейін құндылығын жоғалтқан жоқ. Ғалым бұл кітапты Жәнібек ханның тапсыруымен 1470 ж. (жасы 70-тен асқан шағында) бастаған. Кітабында өзінің аты-жөнін ғана атап, өмірбаянын жазбаған. «Шипагерлік баянда» –жүрек, ми, сөл(адам организмінен бөлінетін), т.б. мүшелердің адам организмінде алатын рөлі, күйік, үсікті емдеу, тамыр ұстау сияқты өзекті мәселер айтылған. Кітапта шешек ауруына қарсы вакцина егуді ағылшын ғалымы Э.Женнерден(1796) 320 жыл бұрын жазғандығын атап айту қажет.
«Шипагерлік баянда» өсімдіктерден алынған 854 түрлі, жануарлардан алынған 455 түрлі шипалық қасиеті бар емдік дәрілердің тізімі, адам мүшелерінің 430-ға тарта атаулары, мыңнан аса дәрі және 4577 рецепт берілген.
Бұл қолжазбаны Райымбет, Шыбыл, Қоңырбөрік, Тама, Бұршақ бибір-біріне өсиетпен тапсырып, хижраның 1170-жылына келгенде (Григорий күнтізбесі бойынша 1827–1828 ж.) бесінші рет, 1952 ж.Түменбай Ыстанбайұлы (Іле аймағы, Текес ауданы Шиліөзек а.) алтыншы рет, 1991 ж. Нұртай Түменбайұлы 1952 жылғы нұсқаның 1968 ж. өртелгеннен кейін қалған бөлігін жетінші рет көшірген. Бұдан кейін 1994 ж. араб әрпімен Үрімшіде (Қытай), 1996 ж. Алматыда («Жалын» баспасында) қазақ тілінде басылып шықты.
"Шипагерлік баян" бүгінгі күнге Өтейбойдақтың ағайын-ұрпақтары арқылы жеткен. Кітап уақыттың алуан түрлі зобалаңынан өтіп, мейлінше көлемді мұраның төрттен бір бөлігі ғана бүгінгі ұрпақтың қолына тиген. Қалған бөлігі Қытайдағы атышулы "мәдени төңкеріс" кезінде "хуң-уейбиндер" тарапынан өртелген. Өтейбойдақтың "Шипагерлік баян" кітабы қазақтың дәстүрлі медициналық тәжірибесі туралы мейлінше мол мағлұмат береді. Бұл ретте, автордың мыңнан астам дәрі түрлерін тоғыстыру арқылы 4 мыңнан астам шипалық шаралардың қолданымын (рецепт беру) ұсынуы, оның білікті шипагер, ғүлама ғалым болғанын пайымдатады. Сондай-ақ, "Шипагерлік баян" кітабында өсімдіктен алынатын 728 түрлі, жан-жануарлардан алынатын 318 түрлі, металл-металлоидтардан түзілетін 318 түрлі шипалық қасиеті бар дәрілердің аталуы, 500-ге тарта анатомиялық атаулардың келтірілуі, бүл еңбектің тарихи-этнографиялық мән-маңызының ерекше екенін білдіреді. Теңдесі жоқ "Шипагерлік баян" — ол заманда да қазақ тілінің қаншалық тұнық, бай болғанының айқын дәлелі. "Шипагерлік баян" кітабы арқылы Өтейбойдақ Тілеуқабылүлының тек қана ғүлама шипагер емес, сонымен бірге халықтың өмір салтына, дүниетанымына, рухани мәдениетіне мейлінше қанық болғаны, өз заманының терең ойлы, ұлтжанды түлғасы болғаны айқын аңғарылады.
<ref>[http://e-history.kz Шипагерлік баян еңбегі]</ref><ref>[http://altyn-orda.kz Қазақ медицинасы тарихы]</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{уики}}
[[Санат:Тарихи еңбектер]]

Алтын қорыған самұрық

2015-09-14T12:51:48Z

Sagzhan: «Қазақстан тарихы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

=='''Алтын қорыған самұрық''' ==
=== Тайпа жайлы жалпы мәлімет ===
Алтын қорыған самұрық -аңызға айналған тайпаның аты. Алғаш рет бұл ат грек тарихшысы Геродот (б.з.б. 485-425) еңбектерінде кездеседі. Ол саяхатшы әрі ақын Аристей Проконесскийдің поэмасына сүйенеді. Екеуі де Азияның қиыр даласындағы халықтар туралы айта келіп, оларды аңыздағы таң ғажайып құстар негізінде суреттейді. Бұлардың бір тармағына гиперборейлер мен аримасптардыжатқызады. Аристей мен Геродоттың бұл халықтар жөніндегі деректердің көбі шындыққа жанасады. Грек – рим жазушыларының бәрінде де кездесетін болжамдарға қарағанда, самұрықтар елі алтынға бай болып, соны қорғау үшін жылқы кейпінде бейнеленген аримасптармен соғыс жүргізген. Самұрықтардың өздері пантикапея тиындарында аузына Аполлонның киелі жебесін тістеген қыран ретінде бейнеленген. Жартылай аңыздан туған самұрықтар алтынға бай Арқа, Алтай тауларын мекендеген көшпелі тайпалар-сақтар, ғұндар, үйсіндер, кейін қырғыздар немесе солардың туыстары болуы да мүмкін. Өйткені ежелгі қырғыздардың Енисейді қоныстанғаны, алтынды көп өндіріп өңдегені, белгісіз бір шежірешінің жазуына қарағанда, елдің бүкіл адамы басына алтын тәж кигені, өлгендерді алтынға орап көмгені, табынатындары қыран құс болғаны мәлім.
<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 4-том, 43-бет </ref>
== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Азот жинаушы микроорганизмдер

2015-09-14T12:50:51Z

Sagzhan: «Биология» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Азот жинаушы микроорганизмдер'''– ауадағы молекулалық [[азот]]ты (N2) бойына сіңіретін бактериялар. Азот жинаушы микроорганизмдерге: ризобиум туысына жататын кейбір бактериялар мен актиномицеттер, анаэробты спорлы бактерия – клостридиум, аэробты микроорганизм – азотбактер, көк жасыл [[балдыр]]лардың көптеген түрі, кейбір күкірт бактериялары және жасыл бактериялар жатады. Бұлардан басқа микобактериялар мен ацетон-этилен бактериялары, кейбір [[саңырауқұлақ]]тар және спирохет те азотты бойына сіңіреді. Азот жинаушы микроорганизмдер табиғаттағы ауадағы азотты өсімдік оңай сіңіретін қосылыстарға айналырады. Азот жинаушы микроорганизмдер топырақ арасында, суда да тіршілік етеді. Бұл бактериялардан топырақ құрамын жақсартатын және а. ш. дақылдарының өнімін арттыратын тыңайтқыштар дайындалады.<ref> Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев</ref>

[[Санат:Биология]]

Ішек өтімсіздігі

2015-09-14T07:38:35Z

Sagzhan: «Биология» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Ішек өтімсіздігі'''— ауыр түрде өтетін ауру, [[асқазан]]нан артқы тесікке баратын ішек сұйыктығының тоқтауымен сипатталады.

=== Зерттеген ғалымдар: ===
Ішек өтімсіздігі бұрынғы уақытта дәрігерлерге аян болған. Ең негізгі симптомдары алғашқы мың жылдықта Н.Э.Гален және [[Гиппократ]]пен айқындалған. Алғашқы орыстардың жұмысында ішек өтімсіздігі Н.М. Максимовичпен Амбодинге көрсетілген (1781).

=== Ішек өтімсіздігінің этиологиясы, жайылуы, жиілігі: ===
Жедел ішек өтімсіздігініңдамуында бейім және әсер ету факторларды айырамыз.

''1 – топ бейім болу факторы:''

* туа біткен себебі (Миккель дивертикуласы, мальротация, ішек атрезиясы, мықын және соқыр ішектің жалпы шажырқайы, әртүрлі қуыстар, құрсақ қуысына енуі, осының салдарынан ішек түйілуінің қысылуы болады.)
* ішектердің түйілуі, күш түсуі, жабысуы, қайырылуы, деформациясы, ішектің басылуы.
* ішек қуысында әртүрлі бөгде заттардың болуы (өт тастары, нәжіс тастары, аскаридалар және т.б.). Сонымен қатар ішек қабырғасында (ісінулер тыртықтар) немесе көрші мүшелерде кисталар, жүктілік жатыр және т.б).
* мүшелердің артық қозғалуы (сигманың ұзындығы, соқыр ішектің қозғалғыштығы).
* тамақтану ережесінің бұзылуы (уақытсыз тамақтану, көп сіңірілуі, қатты тағамдарды қолданғанда)
* Толық тамақтанбау, май клеткаларының азаюы, құрсақтағы бұлшық ет тонусының төмендеуі, ішектің моторлыфункциясының өзгеруі.

''2-ші топ: Әсер ету факторлары:''

* құрсақ ішілік қысымның жедел көтерілуі
* Физикалық күш түсу
* Асқазан жолына көп тамақтың түсуі мен ауыртпашылық тудыруы
* Ішектің түйілуі немесе салдануы, 30-60 жастағы әйелдерден қарағанда ер адамдар жедел ішек өтімсіздігімен 2 есе ауырады.100 000 ішінен 4-тен 20-ға дейін ауырады. Хирургиялық аурулар ішінде орташа кездесетіндер 2-3 %-ды құрайды.

Ішек өтімсіздік жағдайдың пайда болуына әсер ететін жағдайлар:халық аппаттарында, 1 және 2-ші дүние жүзілік соғыста, ал ішек өтімсіздігі екі есе көбеюі бейбітшілік жағдайына қарағанда көтерілді.Осы келтірілген мысалдарға алиментарлы фактор әсерінен болған.
=== Ішек өтімсіздігінің патогенезі, патанатомиясы. ===

Ішек өтімсіздігі кезінде ағзада жалпы және жергілікті көріністер байқалады.Странгуляция кезінде ішекте, максимальді өзгерістер болады, өйткені онда шажырқайдың қан тамырлары зақымданады.Басында шырышта және шырыш асты қабатында қанның ұюы кездеседі.3-4 сағаттан кейін қан құюлылар болады, ішек қуысына қанның транссудат сияқты жиналуы және де құрсақ қуысында да жиналады. Қысылған түйінде перистальтика болмайды, өйткені онда сұйықтық жиналып және жел кеңейтіп тұрады. Кейінірек тамырларда тромбоз болады,артериальді қан айналып тоқтайды, некрозға ұшырап шырыш ажыратылып, содан кейін ішек қабырғасының түгелдей өлуі болады. Сонымен қатар ішектің нервтік түйіндері зақымданады. Осы өзгерістердің бәрі қайтымсыз болады және 4-5 сағаттан кейін ішектің түгелдей некрозы болады. Ішектің өзгерген қабырғасынан құрсақ қуысына [[инфекция]] еніп, периотонит тудырады.

Ішек қуысынан токсикалық заттар қанға түседі.(Гистамин тәрізділер) – холин, серотонин, кетохоломин, бұлар тамыр орталығына барып әсер етіп АҚ қысымын төмендетеді. Ағзаның улануы болады. Осы көріністі 1838 ж аммюсет стеркоромия деп атаған. Ішектің обтурациясында тамыр бұзылыстары біраз айқын көрініп тұрады, бұл бір жерде ішекте желмен сұйықтықтар жиналған, ішек қабырғасы созылған және де шырыштың өзгерістері болады. (созылғанның салдарынан жара болады). Басында перистальтика күшейеді, кейін атония дамиды.

Сонымен қатар жедел ішек өтімсіздігінің жергілікті өзгерістер кезінде жалпы бұзылыстар байқалады, аурудың қауіпті ағымында маңызды роль атқарады. Бұл бұзылыстар странгуляция да байқалуы мүмкін. Ішек өтімсіздігі болған жағдайда ағза тәулігіне 10 литрға дейін сұйықтық жоғалтады. Қалыпты жағдайда 1 л сілекей бөлінеді. Асқазан сөлі 3-4 л, өт 1- л , ұйқы безінің сөлі – 1,5л, ішек сөлі – 3-3,5 л.Осы сұйықтықтар ағзадан құсық массасымен жоғалады, ағзаның құрғауы болады және витаминмен ферменттердің алмасуы бұзылады. Жоғалған өзгерістер дамиды. Қанның құрамындағы хлориттер төмендейді.(300-400 мг — дейін)калий, натрий, осының салдарынан бұлшық еттердің әлсіреуіне әкеп соғады. Қанның қоюлануы дамиды. Эритремия 5-5,5 ммоль, “жалған”лейкоцитоз 20-30 азотемия. Транссудатпен бірге көп мөлшерде белок жоғалады, науқаста белок жетіспеушілік туады және осының нәтижесінде жүйке жүйесі зақымдалады. Бауырда бөлінетін гликоген бұзылыстары кезінде жүрек қызметі бұзылады.

Ішектің түйілуі кезінде нервтердің қысылуы қатты ауырсыну шақырады да рефлекторлы түрде орталық нерв жүйесіне әсер етеді, кейін шокты жамытады.

''Ағзадағы жедел ішек өтімсіздігін түсіндіру үшін бірнеше теорияларды келтіруге болады:''

* интоксикация (стеркоромия)
* сөл айналудың бұзылыстары
* зат алмасудың бұзылыстар
* нервті рефлекторлы

<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>

[[Санат:Биология]]

Тұман патша

2015-09-12T16:12:20Z

Sagzhan: /* Дереккөздер */

'''Тұман патша''' (туған жылы белгісіз – біздің заманымыздан бұрын 209) – ғұндар билеушісі біздің заманымыздан бұрын 225 – 209). Ол [[Қытай]]дағы ұсақ патшалықтардың өзара қырқысы кезінде ғұндарға билік жүргізуге қол жеткізді. Сол тұста [[юечжи тайпасы]] күшейіп, көршілес тайпаларға өз ықпалын жүргізе бастаған еді. Соған орай Тумынь өзінің мұрагер ұлы [[Модэ]]ні юечжилерге аманатқа беріп, олармен бейбіт қарым-қатынаста болуға келісті. Бірақ көп ұзамай Тумынь уәдесін бұзып, юечжилерге шабуыл жасады. Оның мұндай шабуыл жасауға баруы Модэнің көзін жойып, өзінің Яньчжы есімді екінші әйелінен туған ұлын мұрагер етуді көздеуінен туындаған еді. Алайда аманаттағы Модэ юечжилардан қашып құтылып, әкесінің иелігіне келді. Тумынь оған 10 мың әскерден тұратын жасақты басқаруды тапсырды. Көп ұзамай әкесіне кектенген Модэ Тумыньды өлтіріп, билікті өз қолына алды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Б. з. д. 209 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ғұндар]]
[[Санат:Билеушілер]]

Езел (телесериал)

2015-08-24T05:42:41Z

Sagzhan: /* Сыртқы сілтемелер */

{{Телесериал
|Қазақша атауы = Езел
|Шынайы атауы = Ezel
|суреті =
|тақырыбы =
|жанры = [[мелодрама]]криминалды
|ұзақтығы = 70 мин.
|авторы =
|продюсері = [[Керем Чатай]]
|режиссёрі = [[Улуч Байрактар]]
|операторы = [[Вейсел Тексахин]]
|сценарист = [[Пынар Булут]]
|композиторы = [[Тойгар Ышыклы]]
|ролдерде = [[Кенан Имирзалиоглу]]
|бет басы =
|Ұраны =
|мемлекет = {{TUR}}
|Тілі = [[түрік тілі]]
|форматы =
|дыбысы =
|телеарна =
|телеарналар жүйесі =
|көрсете бастады = 2012 Хабар {{KAZ}}
|соңғы рет көрсетілді =
|маусымдар =
|саны = 71
|сериялардың тізімі =
|сайты = www.ezel.tv
|статусы = аяқталған
|imdb_id = 1534360
|tv_com =
}}
'''Езел''' - түрік телесериалы. Сериал өмірі бір сәтте түнекке айналған жан жайлы. Фильмде басты рөлді танымал актер Кенан Имирзалиоғлы сомдады.

== Басты рөлдерде ==
*[[Кенан Имирзалиоглу]]
*[[Нархан Озенен]]
*[[Жансу Дере]]
*[[Сарп Аккая]]
*[[Ипек Билгин]]
*[[Игит Озшенер]]
*[[Барыш Фалай]]
*[[Салих Калион]]
*[[Баязит Гүлержан]]
*[[Бадэ Ишчил]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ezel.markiza.sk/ Official Website in Slovakia]
* [http://www.navidiku.rs/video/ezel Ezel]
* [http://www.se7li.com/vb/forumdisplay.php?f=273 ezel_mdblej]
* [http://www.top5ives.com/index.php/categories/entertainment-top-5/66-top-5-turkish-series-including-ezel-gumus-and-more/ Ezel]
* [http://vidzonline.com/category/geo-kahani/mohabbat Ezel (Urdu Translation Episodes)-Mohabbat]

{{бастама}}
[[Санат:Түркия телесериалдары]]
[[tr:Ezel (dizi)]]

Балуантас

2015-08-21T14:07:31Z

Sagzhan:

'''Балуантас''' - қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]], Марқакөл аймағындағы орналасқан ірі тас. Ені 1 метр, ұзындығы 2 метр. Балуантасты ең алғаш Қожамбет руынан шыққан Сырым балуан көтерген. Кейіннен Балуантасты Төртуыл руынан шыққан Мейрамғали балуан көтерген. Оқиғаны өз көзімен көргендердің айтуы бойынша, Мейрамғали балуан тасты көтеріп алып, 40-50 қадамдай апарып, қайтадан орнына әкеліп қойған. Осыдан кейін, Балуантасты көтерген адамдар болмаған. Балуантас осы күнге дейін сақталған. Мейрамғали балуан 1969 жылы қайтыс болған. Ұрпақтары Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Жиделі және Жаңаауыл ауылдарында тұрады.
[[Санат:Тарихи ескерткіштер]]
{{уики}}

Рубрук Виллем

2015-08-21T13:47:01Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{біріктірілсін|Вильям де Рубрук}}
'''Виллем Рубрук, Рубруквис (Rubrouck, Rubruguіs)''' (1215 — 20 ж.ш.т. — 1293 ж.ө.) — фламанд саяхатшысы, монах. 1235 — 55 ж. француз королі [[Людовик ІХ]] жіберген [[дипломатия]]лық елшілікті басқарып, [[Моңғолия]]ға сапарға шықты. Рубрук [[Франция]]дан шығып, [[Палестина]], [[Константинополь]], [[Қырым]], [[Дон]] далалары, [[Орталық Азия]] аумағы арқылы [[Орталық Моңғолия]]ға жетті. 1254 ж. [[Қарақорым]]ға келіп, қайтар жолында [[Кавказ]] бен [[Кіші Азия]]ны басып өтті. Рубрук шығармаларында өзі болған аймақтардың [[география]]сы, соның ішінде [[түркі халықтары]]ның, [[қазақ]]тардың ежелгі тайпаларының [[тарих]]ы, [[этнография]]сы туралы жан-жақты деректер баяндалды.

<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 - том</ref>
<ref>Путешествие в Восточные страны, в кн.: Карпини Дж., История монголов…, М., 1957.</ref>

== Дереккөздер: ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі

2015-08-21T13:25:59Z

Sagzhan: Sagzhan Рабиға Сұлтан Бегім Кесенесі бетін Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі бетіне жылжытты

'''Рабиға Сұлтан Бегім Кесенесі'''– ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші (15 ғ.). [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет Иасауи]] кесенесінің Оңтүстік-шығысында 60 м жерде. [[Әмір Темір]]дің немересі, Ұлықбектің қызы, [[Әбілқайыр|Әбілқайыр ханның]] әйелі, белгілі хандар Көкенші мен Сүйініштің анасы Рабиға Сұлтан Бегімге арнайы салдырылған. Бұл кесененің құлыптасы Қожа Ахмет Йасауйдың кесенесінен табылған.Құлыптаста Бегімнің Әмір Темірдің ұлы Ұлықбектің қызы екендегі,1485 жылы қаза болғандығы жазылады.Алғашында 8 бұрышты бір камералы, цилиндр тәріздес барабанға бекітілген биік күмбезі бар құрылыс ретінде салынып, кейіннен көп камералы шаршы жоспарлы құрылыстармен толықтырылған. [[Кесене]] өте үлкен архитектор кешен. Оның құрамына 5 үлкен бөлме кіреді. Кесененің қас беті сүйір ұшты биік арка түрінде жасалған, 8 бұрышты залы және осы залға жапсарлас салынған ұзынша келген тікбұрышты 2 үй-жай бар. Кесененің айналасынан табылған майоликалық және глазурланған тақтайшаларға қарап, оның полихромды қаптамамен қапталғанын көруге болады. Кесененің Оңтүстік-шығыс бөлігінде жерасты қабірханаға кіретін есік бар. Қабірхана сыланып, боялған. Онда терімен қапталған ағаш табыттар қойылған. Рабиға Сұлтан Бегімнің табытында – «бұл құдыретті Әмір Темір Көрегеннің ұлы, азапты ажалдан қаза тапқан, құдыретті, ұлы сұлтан Ұлықбек Гураганның қызы, ақсүйек, ([[құдай]]) кешіріп, рақымшылық жасаған, ізгі жасанды Рабиға Сұлтан Бегімнің тыныштық тауып жатқан жері» деген жолдар бар. Кесене [[түркістан]]дық жергілікті архитектор дәстүр негізінде салынған алғашқы кесене ретінде өте маңызды. 1980 жылдан қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

==Сілтемелер==
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Санат:Кино терминологиясы

2015-08-18T08:01:40Z

Sagzhan: Жаңа бетте: Санат:Кино

[[Санат:Кино]]

Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы

2015-08-15T08:01:02Z

Sagzhan: /* Дереккөздер */

{{Infobox Biography
| subject_name = Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы
| image_name =
| image_size = 200px
| image_caption =
| date_of_birth = [[1388]] жылы
| place_of_birth = [[Жетісу]]
| date_of_death = [[1478]] жылы
| place_of_death = [[Жетісу]]
| occupation = [[емші]]
| spouse =
}}

'''Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы''' (1388–1478) – қазақтың әйгілі шипагер ғалымы, елдің әлеуметтік-саяси өміріне жүйрік тарихшысы, ''[[емші]]''.

==Өмірбаяны==
Өтейбойдақтың өмір дерегі, туған, өлген жылдары негізінен "Шипагерлік баян" кітабындағы мағлұматтар бойынша белгілі. Автор "Шипагерлік баян" кітабын [[Жәнібек хан]]ның тапсыруы бойынша 70 жасында жаза бастағаны туралы, содан Жәнібек хан дүние салған 1473 жылы кітапты 85 жасында жазып бітіргені жөнінде дерек қалдырған. Сондай-ақ, Өтейбойдақтың 90 жасқа жақындап дүние салғаны жөнінде де дерек бар. Демек, Тілеуқабылұлы Өтейбойдақты 1388 жылы дүниеге келіп, 1478 жылы дүние салды деп жобалауға болады.
Өтейбойдақ "Шипагерлік баян" кітабында өзі туралы былай дейді: "Өтейбойдақ Тілеуқабылдың ұлымын. Ата-тегім — Ұлы жүз Зарман, Зарман ішінде Албан. Мекенім — Жетісу. Ауылымда құрбы-құрдас, таныс-білістерім аз емес. Жанымда [[Жиренше шешен]], Жөнібек ханның қарашасымын. Жылым — иіртек, сексен беске келдім. Бойым ұзын, қара торы, қоңқақ мұрынды, кең иықты, қап сақалды, ұзын қасты, кем сөзді жанмын".
Емшілік, шипагерлік қасиет Өтейбойдаққа ата-тегінен жұғысты болған. Ата-баба әулетінің жинақтаған мол төжірибесін бойына дарыта білген Өтейбойдақ бұл салаға бар ғұмырын арнап, халық медицинасын ғылыми жүйеге келтірген. Сөйтіп, шипагерліктің өз заманындағы биік деңгейіне көтеріле білген. Бүл жолда ол [[әл-Фараби]] сияқты атақ-даңқ, дүние-мүлік, бас құрап, үйлі-баранды болу дегендей, пендеге тән қасиеттердің бөрін тәрік етіп, бүкіл өмірін шипагерліктің қыр-сырын игеруге сарп еткен.

=="Шипагерлік баян"==
Өзінің төл тәжірибелеріне сүйеніп, осыдан 5 ғасырдан бұрын жазған медициналық үлкен ғылыми еңбегі – «'''Шипагерлік баян'''» күні бүгінге дейін құндылығын жоғалтқан жоқ. Ғалым бұл кітапты [[Жәнібек хан]]ның тапсыруымен '''1470''' ж. (жасы 70-тен асқан шағында) бастаған. Кітабында өзінің аты-жөнін ғана атап, өмірбаянын жазбаған. «'''Шипагерлік баянда'''» – ''жүрек, ми, сөл'' (адам организмінен бөлінетін), т.б. мүшелердің адам организмінде алатын рөлі, күйік, үсікті емдеу, тамыр ұстау сияқты өзекті мәселер айтылған. Кітапта шешек ауруына қарсы вакцина егуді ағылшын ғалымы ''Э.Женнерден'' (''1796'') 320 жыл бұрын жазғандығын атап айту қажет. «'''Шипагерлік баянда'''» ''өсімдіктерден'' алынған '''854''' түрлі, ''жануарлардан'' алынған '''455''' түрлі шипалық қасиеті бар емдік дәрілердің тізімі, ''адам мүшелерінің'' '''430'''-ға тарта атаулары, мыңнан аса дәрі және '''4577 рецепт''' берілген. Бұл қолжазбаны '''Райымбет, Шыбыл, Қоңырбөрік, Тама, Бұршақ би''' бір-біріне өсиетпен тапсырып, ''хижраның'' '''1170'''-жылына келгенде (Григорий күнтізбесі бойынша '''1827–1828''' ж.) бесінші рет, '''1952''' ж. ''Түменбай Ыстанбайұлы'' ([[Іле]] аймағы, Текес ауданы Шиліөзек а.) алтыншы рет, '''1991''' ж. ''Нұртай Түменбайұлы'' 1952 жылғы нұсқаның 1968 ж. өртелгеннен кейін қалған бөлігін жетінші рет көшірген. Бұдан кейін '''1994''' ж. араб әрпімен ''Үрімшіде'' ([[Қытай]]), '''1996''' ж. [[Алматы]]да («Жалын» баспасында) қазақ тілінде басылып шықты.

"Шипагерлік баян" бүгінгі күнге Өтейбойдақтың ағайын-ұрпақтары арқылы жеткен. Кітап уақыттың алуан түрлі зобалаңынан өтіп, мейлінше көлемді мұраның төрттен бір бөлігі ғана бүгінгі ұрпақтың қолына тиген. Қалған бөлігі Қытайдағы атышулы "мәдени төңкеріс" кезінде "хуң-уейбиндер" тарапынан өртелген.
Өтейбойдақтың "Шипагерлік баян" кітабы қазақтың дәстүрлі медициналық тәжірибесі туралы мейлінше мол мағлұмат береді. Бұл ретте, автордың мыңнан астам дәрі түрлерін тоғыстыру арқылы 4 мыңнан астам шипалық шаралардың қолданымын (рецепт беру) ұсынуы, оның білікті шипагер, ғүлама ғалым болғанын пайымдатады. Сондай-ақ, "Шипагерлік баян" кітабында өсімдіктен алынатын 728 түрлі, жан-жануарлардан алынатын 318 түрлі, металл-металлоидтардан түзілетін 318 түрлі шипалық қасиеті бар дәрілердің аталуы, 500-ге тарта анатомиялық атаулардың келтірілуі, бүл еңбектің тарихи-этнографиялық мән-маңызының ерекше екенін білдіреді. Теңдесі жоқ "Шипагерлік баян" — ол заманда да қазақ тілінің қаншалық тұнық, бай болғанының айқын дәлелі.
"Шипагерлік баян" кітабы арқылы Өтейбойдақ Тілеуқабылүлының тек қана ғүлама шипагер емес, сонымен бірге халықтың өмір салтына, дүниетанымына, рухани мәдениетіне мейлінше қанық болғаны, өз заманының терең ойлы, ұлтжанды түлғасы болғаны айқын аңғарылады.

==Марапаттар==
Қытай үкіметі «Шипагерлік баянның» құндылығын бағалап «'''Мемлекеттік бірінші кітап'''» деген сыйлықпен марапаттады ('''1997''''). Қытайда Өтейбойдақтың мұрасын зерттеу үшін 2 мемлкеттік медицина орталығын құрылған.<ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref>.
== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:1388 жылы туғандар]]
[[Санат:1478 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ емшілері]]
[[en:Oteyboydak Tleukabyl uly]]

Санат:Қазақстан аумағында билік құрған династиялар

2015-08-05T02:17:15Z

Sagzhan: Жаңа бетте: Санат:Қазақстан тарихы

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Күшілік хан

2015-07-25T12:46:56Z

Sagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{біріктірілсін|Күшлік Хан}}
'''Күшілік хан''' ([[1180]] - [[1218]]) - [[Найман хандығы|найман]] Таян ханның үлкен баласы әрі мұрагері, [[найман]] ханы.

==Жаугершілік өмірі==
1204 жылы 15 шілдеде [[Шыңғыс хан]] әскерлері мен наймандар арасында болған "Наху Қон" шайқасы кезінде Күшілік жиырмадан жаңа асқан жігіт болатын. [[Рашид әд-Дин]] ел арасында "Күшілік хан жын - шайтандарды қосақтап саудырып, сүтінен қымыз ашытқан" деген аңыз тарағанын айтады. Осы шайқаста Таян хан бастаған 55 мың сарбазы бар найман қолы әскерт дайындығы күшті Шыңғыс хан әскеріне қарсы аттанады. Қадырғали Жалайырдың жазуына қарағанда, ұрыс кезінде Таян хан қайтыс болып, наймандар жағы жеңіліске ұшырайды. Найман жұртының ендігі тағдыры өзіне байланысты болған Күшілік хан Тамир өзені бойына бекініс салып, Шыңғыс хан қолына қарсылық көрсеткенімен, төтеп бере алмай кері шегінеді де, Кемчугтегі ағасы Бұйрық ханға барып қосылады. 1204 жылы Бұйрық хан Урунгу өзені бойында Шыңғыс хан әскерімен шайқаста қаза табады. 1205 жылы (сиыр жылы) Шыңғыс хан Кем асуын асып, Бұқтырма өзенінің бойында Күшілік хан мен меркіт Тоқта бектің біріккен әскерімен шайқасады. Тоқта бек қаза табады, ал Күшілік хан [[Бесбалық]] арқылы шегініп, Шу бойындағы Лиау (Ляо) патшалығының билеушісі Жилугуға келіп бас сауғалайды. Олардың одақтасуына "ағайыншылық" байланыс емес, екі елдің басына түскен тағдыр тауқіметі себепші болса керек. Күшілік хан атамекенінен айырылып, [[Жетісу]] асса, бұл кезде Лиау патшалығы да өзіне сенімді серіктес іздеп, қолдау күтіп отыр еді. Күшілік хан Жилугудің сеніміне еніп, Лиау патшалығының билігін өз қолына алды. Күшілік хан 1212 жылы Алтай жорығына аттанып, Алмалықты шапты, Қашқарды бағындырды. Шыңғыс хан сол жылы [[Тоғышар]] мерген бастаған үш мың атты жасақты [[қарақытай]] шекара шебіне орналастырып, [[Жебе]] бастаған 20 мың сарбазды Күшілік ханға қарсы аттандырған ("Моңғолдың құпия шежіресі"). 1218 жылы Жебе қолымен болған шайқаста Күшілік хан қаза табады.<ref>Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл. ISBN 9965-26-042-7 </ref>

==Дереккөздер==
{{references}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Шайқастар]]
[[Санат:Тарихи тұлғалар]]
[[Санат:1180 жылы туғандар]]
[[Санат:1218 жылы қайтыс болғандар]]

Санат:Түргеш қағанаты

2015-07-20T09:04:17Z

Sagzhan: Жаңа бетте: Санат:Қазақстан тарихы

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Теркун қатын

2015-07-19T15:09:39Z

Sagzhan: Жаңа бетте: '''Теркун қатын''' - Хорезм шаһы Текештің әйелі, Мұхаммед Хорезм шаһтың анасы. == Билікке араласуы =...

'''Теркун қатын''' - Хорезм шаһы Текештің әйелі, Мұхаммед Хорезм шаһтың анасы.
== Билікке араласуы ==
Теркун - оның есімі, қатын болса оның құрметті лауазымы. Хорезм шаһы Текеш қайтыс болған соң, Теркун қатын ұлы Мұхаммедті таққа отырғызып, елді бірге басқарады. Теркун қатын - қаңлы тайпасының беделді билеушісі Қыранның қызы. Ол арғын руынан шыққан келіні Айшешекті жек көрген. Оның ұлы Жәлеләддинге Мұхаммед шаһ пен Теркун қатын бала кезінен сенімсіздікпен қараған. Хорезм мемлекетінің түбіне жеткен де осы Теркун қатын мен Айшешек арасындағы ұрыс-керіс себеп болды. Теркун қатын әскери қолбасшылыққа шебер немересі Жәлеләддинді сарайдан аластаудың жоспарын шаһқа ұсынды. Мұхаммед шаһ Шыңғыс хан әскерінен жеңіліс тапқан соң Қап тауына, ал немересі Жәлеләддин Иранға қашқаннан соң Теркун қатынның өмірі босқындықпен аяқталды. Шыңғыс хан әскерінен Шығыс Иранға қашып, тау басындағы қамалға тығылады. Оны моңғолдар сусыз қалдырып, қолға түсіреді де Самарқанға әкеледі. Самарқанда қартайып қайтыс болады.
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Құбылай хан

2015-07-19T14:45:06Z

Sagzhan: Sagzhan Құбылай бетін Құбылай хан бетіне жылжытты

{{Infobox royalty
|name=Құбылай Хан 忽必烈汗
|title=
|image= YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg
|caption=[[Юань Империясы]]ның негізін қалаушы Құбылай хан портреті.
|reign=5 мамыр, 1260 – 12 ақпан, 1294 ({{age in years and days|1260|5|5|1294|2|18}})|coronation=5 мамыр, 1260
|given_name=Khubilai [[Turkish language|Kubilay]] [[Chinese language|Chinese transcription:]] 忽必烈)
|issue= Цэцэн хаан
|temple name=Шизу (世祖)
|posthumous name=Шэндэ Шэньгун Вэньу император (聖德神功文武皇帝)
|era dates=Zhongtong (中統) 1260–1264 Zhiyuan (至元) 1264–1294
|predecessor=[[Мөңке хан]]
|successor=[[Темір хан]]
|heir=[[Zhenjin]]
|spouse=Тегулен, [[Чәби]], [[Намбуй]]
|spouse-type=Әйелі
| royal house=[[Бөржігін]]
|house=[[Юань Империясы|Юань]]
|house-type=Династия
| royal anthem = Көкте тек бір құдай бар және жерде тек Шыңғыс хан бар.
|father=[[Төле]]
|mother=[[Соргагтани Беки]]
|birth_date=23 қыркүйек 1215
|death_date=18 ақпан 1294 (aged 78)
|death_place=Даду ([[Ханбалық]])
|place of burial=[[Бурхане Хальдун]], [[Кэнтий провинциясы]]
|}}

'''Құбылай''' ({{lang-zh|忽必烈}}，[[23 қыркүйек]] [[1215]]<ref>{{cite book |last= Rossabi|first= Morris|title= Khubilai Khan: His Life and Times|year= 1988|publisher= University of California Press|isbn=0-520-06740-1|pages= 13}}</ref> — [[18 ақпан]] [[1294]]<ref>{{cite book |last= Rossabi|first= Morris|title= Khubilai Khan: His Life and Times|year= 1988|publisher= University of California Press|isbn=0-520-06740-1|pages= 227-228}}</ref>) – [[Шыңғыс хан]]ның немересі, [[Қытай]]дағы [[Юань Империясы|Юань империясының]] негізін қалаушы. [[1260 жыл]]ы Құбылай [[Шыңғыс хан империясы]]ның ұлығ ханы болып сайланды. [[1271 жыл]]дан бастап қытай деректерінде Юань империясы, ал Құбылайдың ұрпақтары [[Юань әулеті]] деп аталды.

== Арық Бұға мен Құбылай ==
Шыңғыс хан империясының Ұлы ханы Мөңке өлгеннен кейін ел бірлігі бұзылады. Билік үшін күреске ханның інілері құбылай мен Арық Бұға таласады. «Жасақ» заңына сәйкес, хан сайлау үшін барлық қолбасшылар мен ханзадалар атамекені – Моңғолия жерінде құрылтайда бас қосуы тиіс еді. Бұл заңды Құбылай бұзады. Ол Қытайдағы жаңа моңғол қаласы Шандуде жақтастарын жинап, өзін «хан» деп жариялайды. Оған 1260 жылы өткен Қарақорымдағы құрылтайда моңғол ақсүйектеріұлы хан сайлаған Төленің кіші ұлы Арық Бұға қарсы шығады. Империя екі жауласушы жаққа бөлінеді. Құбылайдың тәжірибелі жауынгерлері Арық Бұға әскерін тез арада талқандап, Қарақорымды басып алады. Бұдан кейін Құбылайға қарсы тұрар мықты ешкім шықпады. Империя біртұтас болудан қалды. Бұрынғы моңғол ұлыстары тәуелсіз мемлекеттерге айналды. Жошы, Шағатай, Үгедей ұрпақтары империяның батыс бөлігін өзара бөліп алды. Иран жерінде Хулагу мен оның ұрпақтары билік құрды. Құбылай кішірейген астанасын Қарақорымнан Ханбалыққа (Пекинге) ауыстырып, өз империясын қытайша Юань деп атады. Оның ұрпақтары Қытайда Мин династиясынан жеңіліп, қуылғанға дейін жүз жыл билік етті.
Осылайша Ұлы империя ыдырады. Оның ұлан-ғайыр жерінде көптеген жаңа мемлекеттер құрылды.

== Әйелдері мен балалары ==
Құбылайдың 4 ордасы (''орду'') болған, әр қайсысын үлкен әйелі басқарған, оған басқа кіші әйелдері мен күңдері бағынған.
* '''Тегулун (Те-гу-лунь)''' — бірінші үлкен әйелі, 1260 ж. д. қайтсы болған
* '''[[Чаби]]''' — екінші үлкен әйелі 1239 ж., 4 ұл және 5 қыз туған, 1281 ж. қ. б.
** '''Дорджи''' — 1-ші ұлы, 1240 ж. т., нәресте кезінде шетінеген.
** '''[[Чинким]] (Чжэнь-цзинь (қыт. «Сап алтын»))''' — 2-ші ұл, тақ мұрагері, императорлық хатшылықтың басшысы, белгісіз аурудан 1285 ж. қ.б., император [[Темір хан|Темір]]дің (Чэн-цзуна) әкесі және Гаммала Цзинь-ванасы(мемлекет князі)
** '''Мангала''' — 3-ші ұл, Аньси князі ([[Шаньси]] пров.), 1280 ж. қ.б.
** '''[[Номухан]]''' — 4-ші ұл, 1266 г. Бэйпин-ван (Солтүстік Тыныштықтың князі), 1271 ж. Алмалықтағы әскердің бас қолбасшысы, 1276—1284 жж. Алтын Орданың тұтқынында болға, 05.1284 ж. Солтүстік Қытай шекарасы жөніндегі Департаменттің басшысы және Бэйань князі, 1292 ж. қ.б.
** '''Мяоянь''' — ханшайым, Таньчжэсы монастырына кеткен (Бат. Пекин).
** '''Ху-ду-лу Цзе-ли-ми-ши''' — ханшайым, 1273 ж. Корея королі Ван Чунның әйелі.
* '''Тарахан''' — үлкен әйелі.
* '''Баягуджин''' — үлкен әйелі.
* '''[[Намби]]''' — үлкен әйелі 1281 ж., Чабидің туысы, 1 ұл туған.
* '''?''' — басқа әйелдерінен 7 ұлы болған
** '''Туган (Тогон)''' — Чжэньнан князі, 1285—1288 жж. Чампуге (Вьетнам) жасалған екінші сәтсіз жорықты басқарған, кейін Янчжоуға жіберілген.
** '''Кокочу''' — 1276—1284 жж. Алтын Ордада Номуханмен бірге тұтқында болған.
** '''Угэчи''' — ханзада
** '''Миклукан''' — ханзада
** '''Кутлук-Тимур''' — ханзада
** '''Куридай''' — ханзада
** '''Аячи''' — ханзада

== Дереккөздер ==
<ref>Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы</ref>
<references/>

[[Санат:Юань әулеті]]
[[Санат:1215 жылы туғандар]]
[[Санат:1294 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Монархтар]]

Ақбұлақ шайқасы

2015-07-10T17:55:24Z

Sagzhan: /* Дереккөздер */

[[Сурет:Ақбұлақ соғысы.jpg|thumb|right|Т. Мххатовтын иллюстраииясынан]]
'''Ақбұлақ соғысы''', ''Қиыл қырғыны'' — 1836-38 жылдардағы Исатай мен Махамбет бастаған [[көтеріліс]] тарихындағы ең ірі әрі соңғы шешуші шайқас.
==Көтерілістің бастауы==
1838 жылы қуғын көріп, тайсойған құмындағы кете руының батыры Көнсадақты Құдайберген ауылын [[құпия]] түрде қыстап шыққан Исатай қарап жатпай, жаңа жорыққа әзірленеді. Қарабау, Қаракөл, Бүйрек адырларын мекендеген ысық, шеркеш, таз руларының отаршыл [[патша]] үкіметіне, жергілікті билеушілерге наразы азаматтармен сөз байласып, қол жия бастайды. Көтерілісшілердің ізінен көз жазып қалған патша әкімшілігі Исатайдың қайда қыстағанын анықтамақ болғанымен, бір-біріне қарама-қайшы сан алуан деректерден шатасады. Ел іші жіберілген тыңшылар арқылы Исатайдың 5 наурызда Жемге беттегенін естіген [[Орынбор]] генерал-губернаторы Перовский көтерілісшілерге қарсы арнайы топ құрады, оның басшысы қанішер қатігездігімен аты шыққан [[полковник]] Даниловский болады. Жансыздар арқылы Исатайдың әр қадамын бақылап отыру Баймағамбет [[сұлтан]] Айшуақұлына тапсырылады. Ол патша әкімшілігіне жолдаған ақпарында: «17 маусымда 3000 адамнан құралған көтерілісшілер Жем өзеңінің жағалауындағы Көкпекті жазығында жиын өткізді» деп хабарлайды. Осы жиында Исатай батыр мен Қайыпқали сұлтан сөз сөйлеп, халықты патшындарға көтерілісшілерге қарсы қол жиюды міндеттейді. Жағдайды қадағалап отырған Орынбор генерал-губернаторы Сағыз, Ойыл алабына беттеген Исатай жасағына қарсы жазалаушы [[отряд]] шығару туралы жарлық шығарады. Отрядқа басшы етіп Исатайға қарсы соғыста тәжірибе жинақтаған полковник К.К.Гекені тағайындайды. Геке әскерінің құрамында Орынбор тұрақты полкі (250 адам), Елек казак-орыстары (50 адам), Орал казак-орыс полкі (100), жаяу [[әскер]] бөлімі (50), [[артиллерия]] бөлімі (2 [[зеңбірек]]) және әскери-шаруашылық бөлімі болды. Қобда, Қиыл арқылы жүріп отырып, 10 шілде күні кешкі сағат 7-де жазалаушы отряд Ешкіқырған өзенінде Баймағамбет жасағымен тоғысады. Содан олар түні бойы 50 км жол жүріп, Ақбұлақ өзенінің Қарағанды арнасына қосылып, Қиылға құятын құлшасына жетеді. Таңсәріде осы адырлы қуысқа, Суықбұлақтағы Баймағамбет ауылын шабуға беттеген көтерілісшілердің жолына бекініс құрады.

==Ішкі қайшылық==
Шілде айының басында
Ойылға 3000 қолмен жеткен көтерілісшілердің күн өткен сайын қатары сирей береді. Шілденің 5-6-сы күні Кіші жүзге хан болудан үміткер Қайыпқали сұлтан Исатаймен келісе алмай, әскерін таратып жібереді. Шекті назар руының басшысы Жүсіп би Құланұлы да кетіп қалады. Көтеріліс басшынары қатты сеніп, көмек күткен табын Жоламан Тіленшіұлы Ырғыздан бері шыққанымен, жолшыбай шекаралық бекіністерге шабуын жасап, кешігіп жатады. Ал 400 жігіт жиып, ұрысқа бел буған Асау Барақұлы аяқ асты айнып қалады. Алдын ала Исатаймен келісіп, сөз байласқан тілеуқабақ Есет Көтібарұлыда шешуші сәтте төбе көрсетпейді.
==Қанды шайқас==
Ақырында, 11 шілдеде Исатай көтерілісшілердің жатағы — Ойылдағы Ақшат тауынан шығып, Баймағамбет ауылын шабу үшін 500 жігітімен Қиылға шұғыл аттанады. Олар ашық далада түнеп, 12 шілде күні таңда шабуылға шығады. Сол күні қолға түскен тұтқындардан зеңбіректермен, мылтықпен мұздай қаруланған Геке отряды мен Баймағамбет жасақтарының тосқауыл қойып, жолдарын тосып отырғанын біле тұра, Исатай кері шегінбейді, тайсалмастан шабуылға шығады. Өйткені, кері шегіну өлімге пара-пар еді: біріншіден, қансоқты жорықтан қалжырап, бастары іри бастаған көтерілісшілер тарап кетеді, екіншіден, осы жолы бетін қайтармаса, жасанған жазалаушылар отряды Исатайдың соңына түсіп, жазықсыз елді қырғынға ұшыратуы мүмкін. Сондықтан Исатай өзіне сеніп, қоддап-қол - паштаған елін қырғынға душар етіп, қарғыс естігеннен гөрі ата жауымен алысып өлуді [[абырой]] санайды. Әуелі АқБұлақтың арғы бетіне бекінген отрядқа жағалай оқ атып, зеңбіректің бар жоғына көз жеткізеді. Ентелеп келіп қалған көтерілісшілердің өзеннен өтіп кетуінен қорыққан Геке зеңбіректен [[оқ]] атуға бұйрық береді. Исатай жасағы кері серпіледі. Осы кезде Геке отряды бекіністе қалын, Баймағамбет қарауындағы казак-орыс командасымен және жасақтарымен көтерілісшілердің соңына лап қояды. Зеңбірек оғыдары- майтын жерге жеткен соң Исатай жасағын кері бұрып, ата жауы Баймағамбетке қарсы ұмтылады. Мүндай оқыс қимылды күтпеген сұлтан жасақтары мен казак-орыстар сасып қалып, кері қашқанда опыр-топыр болады. Жұлдызша аққан Исатай жігітгері оларды жайпап өтеді, бірақ Баймағамбет атының жүйріктігінің арқасында құтылады. Қашқандар жарқабақтан секіріп, ат жалдап арғы бетке өтеді. Осы сәтте өзеннен тығылып өтіп, сайға жасырынған 200 казак-орыс әскері көтерілісшілердің бір қапталынан аңдыздап шыға келеді. Бетпе-бет [[шайқас]] басталады да, еті қызған Исатай сарбаздары оларды да жайпап өтеді. Ұрыс сәтінде 19 жасар ұлы Оспанның жау қоршауында қалып қойғанын көрген Исатай кері бұрылады. Қоршаудағыларды құтқарып, Шейітсайға жәңкілген сарбаздарды Махамбетте қуып жетеді. Исатай оған ауыр жарақаттанған Оспанды ұрыс алаңынан алып кетуді аманаттап, қасындағылардың құтылып кетуге үгіттегеніне қарамастан жаудың жолын бөгеуге бел байлайды. Оспандар қара үзіп кеткенше, 15 км-ге дейін қаша ұрыс салып жауға алдырмайды. Ақырында, Угольный станицасының казак-орысы Леонтий Зеленин батырдың астындағы құлаяқ атын атып, оқ дарытады. Қасындағы Қожахмет пен Үбі аттарын кезек-кезек көлденең тартқанымен «ат көтіне мінгесіп қашты деген әсекке қалғанша, өлгенім артық» деп көнбейді. «Исекелеп» жылаған Үбіні ақырып қуып жібереді. Қансырап, әлі қалмаған құлаяқ ат құлаған соң Исатай жаяу соғысады. Екі пистолетпен атып, соңынан жеткен қуғыншы қазақтар мен казак-орыстардың 8-ін әлтіреді. Алысып жүргенде Богатырев [[қылыш]]ын, батырдың мойнының ашық қалған жеріне тақап шабады. Сөйтіп, ел қамы үшін намысын жаныған көтеріліс қолбасшысы ер Исатай арыстандай арпалысып, айқаста [[шейіт]] болады да, таңғы сағат 6 шамасында басталған Ақбұлақ соғысы түскі сағат 2 шамасында аяқталады. Екі жақтан біраз адам шығын болады, бірақ олардың нақты саны ресми дерекгерде әр түрлі көрсегтілген. Хас батырлық пен қайсарлықтың үлгісіндей осы шайқас уақиғасы туралы қарсы соғысқан полковник Гекенің өзі «Исатай көзсіз батырлығының құрбаны болды» десе, тарихшы А.Ф.Рязанов «Исатай Тайманұлы қазақ халқының ұлттық батыры» деп бағалады. Осы соғыста қаза тапқан көтерілісшілердің мүрдесі «Шейітсайға» жерленген. Жергілікті жұрт оны «Қырғын мола» деп атайды.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002
ISBN 9965-607-02-8</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Шайқастар]]
[[Санат:Оқиғалар]]

{{stub}}

Дарийдің Скифияға жорығы

2015-07-10T17:39:26Z

Sagzhan: /* Дереккөздер */

'''Парсы патшасы Дарий І (Ахеменид)''' б.д. дейінгі 520 жылы 700 мыңдық әскер жинап, [[Скифия]]ға бет алды. Соғыстың бірнеше себептері болды. Дарийдің өзі 100 жыл бұрын скифтердің [[Мидия]]ға басып кіруінің кегін қайтармаққа шешім алдым деп түсіндіреді. Шын мәнісінде тек [[Азия]]ны ғана емес, сонымен бірге [[Еуропа]]ны жаулап алуды ойластырған парсы патшасы [[Қара теңіз]] бойының астықты аудандарын басып алу үшін, скифтерді талқандамақ болды. Бұл жерлерден [[Грекия]] да астық алып тұрған. Шын мәнінде еуропалық құрылықтың жартысын азық-түлікпен қамтамасыз ете отырып, диқан скифтер сол кездердің өзінде көршілеріне астық сатып келді. Болашақ соғыста Грекияны скифтердің экономикалық көмегінен қол үздіріп, сөйтіп, екі халықты әлсіретіп, оларды жаулап алу үшін Дарий осы бір астық пен малға бай ауданды басып алмақ болды. .

Скифтерге жорыққа аттануға дайындалған Дарий қарамағындағы халықтарға хабаршылар жіберді. Ол біреулеріне әскер шығаруды, басқаларына кеме жіберуді, үшіншілеріне Фракиялық [[Боспор]]дан көпір салуға бұйырды. Көпір [[Калхедон]] облысында салынды. Көпірмен әскер өткізіле бастағанда Дарий жағалаудан, Бехистун мекенінен ақ мәрмардан екі баған орнатуды және ассириялық және эллиндік жазуларда ол өзі бастап келе жатқан барлық халықтардың атын жазуға әмір етеді. Біздің уақытымызға дейін жеткен даңқты Бехистун жазуы деген осы. Екінші көпір Истр-[[Дунай]] өзені үстінен салынды, өйткені Скифияға дейін жету үшін, Скифияның алдында тұрған [[Фракия]]ны жаулап алу қажет болды. Фракия Дарийге онша қарсылық көрсете алмады. Сонымен, Дарий әскерлері [[скиф]] жерінің шекарасынан көрінді.

Дарий әскерлерінің келе жатқанын білген скиф көсемдері кеңеске жиналып, сонда өздері ғана парсылардың қаптаған қолына ашық соғыста төтеп бере алмайтынына көздері жетеді де, көрші тайпаларға елшілерін аттандырады. Таврлардың, агафирстердің, неврлердің, андрофагтардың, меланхлендердің, гелондердің, будиндердің және савроматтардың патшалары тағы бір кеңеске жиналады. Бірақ кеңесте бірауыздылық болмайды. Гелондер, будиндер және савроматтар келісімге келіп, скифтерге көмектесуге уәде береді. Агафирстер, неврлер, андрофагтар, меланхлендер және таврлар патшалары парсылар олардың тайпаларына емес, өздерінің өштестері - скифтерге қарсы келе жатқан жоқ сияқты, сондықтан олар соғысқа қатыспайды дегенді айтады. . Мұндай жауап алған скифтер парсылармен ашық шайқасқа шықпауға шешім алады, өйткені көршілері көмекке келмейтін болды. Скифтер малдарын айдап, құдықтар мен бұлақтарды бітеп, шөпті жойып, даланы өртеп, баяу шегіне бастайды. ¤з әскерлерін скифтер екіге бөледі. Біріншісі Скопасис патшаның басшылығымен, савроматтармен бірге Танаису өзеніне қарай шегінеді. Бір әскерге біріктірілген екі басқа бөліктеріне Иданфирс пен Таксакис басшылық жасады. Оларға гелондар мен будиндер қосылды. Бұл отряд күндік жердегі Дарий әскерінен скифтермен әскери одақтан бас тартқан тайпалардың жерімен шегінеді. Оларды да парсылармен соғысқа тартпақ болады.

Ақыры үздіксіз тақымдап қуудың нәтижесінде жауласқан екі әскер де Танаис өзеніне жетеді, одан өтіп, савроматтар жері арқылы будиндер аймағына келеді. Будиндер жеріне тереңдеп енген парсылар ағаш қабырғалармен қоршалған қалаға тап болады. Будиндер қашады, қала қаңырап қалады, парсылар оны өртеп жібереді. Бұдан кейін де парсылар скифтерді қууды жалғастыра береді, будиндер елінен де өтеді, ақыры шөлге ілігеді. Шөлдің шетіне Дарий тоқтайды және бір-бірінен бірдей қашықтықта сегіз үлкен бекініс салуға бұйырады. Бұл бекіністерді парсылар салып жатқанда, скифтер оларды солтүстігінен айналып өтіп, Скифияға оралады. Парсылардың алдында скифтердің жоқ екенін білгеннен кейін, Дарий жартылай аяқталған құрылысты тоқтатуға бұйырып, өз әскерін батысқа бұрады. Скифияға оралып, парсылар бұл жерде енді бірлесе қимылдаған скиф әскерлерінің қос отрядына кезігеді. Тікелей соқтығысулар болмаған соң, парсылар скифтерді табандап қуа береді және де скифтер әрдайым олардан бір күндік жер алда жүріп отырады. Осының бәрі бірнеше айларға созылады. Скифтер оларға көмек беруден бас тартқан тайпалардың иеліктері және ең алдымен меланхлендердің елі арқылы шегінеді. Содан скифтер жауларын [[андрофагтар]], содан кейін неврлер жеріне қарай бастайды. Бұл тайпалардың зәре-құтын алып, оларды өздеріне қосылуға мәжбүр етіп, скифтер агафирстерге қарай шегінеді. Бірақ агафирстер алдынан шығып, егер скифтер олардың жерлеріне аяқ басар болса, онда скифтермен шайқасамыз дегенді айтады. Скифтер агафирстер еліне бармай, парсыларды неврлер елінен өз жеріне қарай тартады.

Осылайша соғыс созыла береді және оның соңы көрінбейді. Дарий Иданфирске елші жіберіп, далада айнала беруді тоқтатып, ашық соғысқа шығуды ұсынады. Бұған Иданфирс скифтердің не қаласы, не өңделген жері жоқ, сондықтан олар бүліншілікке ұшыраймын деп қорықпайды деп жауап береді. "Егер сендер біздермен қайткен күнде де соғысқанды қалайтын болсаңдар, онда біздің ата-бабаларымыздың мүрделері бар. Соларды тауып, талқандап көріңіздер, сол мүрделер үшін біз шайқасамыз ба, жоқ па содан кейін білесіңдер", - дейді скифтер патшасы Иданфирс.

Бұл соғыста ұсақ қақтығыстар болмай тұрмайды. Дарий әскері өздеріне тамақ іздегенде, скифтер оларды аңдып тұрды. Скифтердің атты әскерлері әрқашан жау салт аттыларын тым-тырақай қашырды. Қашып келе жатқан парсылық салт аттылар өздеріне көмекке келе жатқан жаяу әскерлерін баса-көктеп кетеді. Мұндайда атты әскердің бетін қайтарған скифтер әрқашан көп болған жаяу әскерлерден үрейленіп, кері қаша бастайды.

Ақыры Дарий әскерінің саны едәуір сирейді, скифтік тактика оны әбден діңкелетеді, содан Дарий қиын жағдайда қалады. Мұны білген скиф патшалары Дарийге құсы, тышқаны, бақасы және бес жебесі бар сәлемдемені жаршы арқылы жібереді. [[Парсылар]] сәлемдемені жеткізушіден бұл сыйлықтар нені білдіретінін сұрайды. Ал анау оған тек сыйлықтарды түсіндірулерсіз жеткізу бұйырылды деп жауап береді. Парсылар кеңес құрады. Дарий скифтер өздерін оның билігіне береді және өзіне бағынудың белгісі ретінде жер мен суды береді, өйткені тышқан жерде өмір сүреді, бақа суда, құстар аспанда тіршілік етеді, ал жебелер скифтер қарсылық білдіруден бас тартады дегенді білдіреді деп топшылайды. Бірақ оның кеңесшісі Гобрий басқаша түсіндіреді: "Егер сендер, парсылар, құс сияқты аспанға ұшып кетпесеңдер немесе тышқандай жерге індеп кірмесеңдер немесе бақадай батпақтап қашпасаңдар, онда мына жебелер кеуделеріңе қадалып, кейін қайта алмайсыңдар!".

Парсы патшасына сыйлықтарын тапсырғаннан кейін скиф отрядтары - жаяу және атты әскерлері парсылармен шайқасуға жауынгерлік сап түзейді. Скифтер жауынгерлік сапқа тұрғанда, олардың қатарларының арасынан қоян жүгіріп өтеді. Қоянды көрген скифтер оны қуалай жөнеледі, олардың қатарлары бұзылады және олардың қосында айғай-шу шығады. Дарий жау жағынан шыққан шудың мәнісін сұрайды. Скифтер айғаймен аттандап қоян қуып жүргенін естіген Дарий өз жақындарына: "Мына адамдар бізді иттің етіндей жек көреді және Гобрий скиф сыйлықтары туралы дұрыс пайымдағанын мен енді түсініп отырмын. Біз енді аман-есен оралуды ойластыруымыз керек", - дейді. Міне, сонда Гобрий патшаға тағы бір кеңес берді: "Түн болысымен біз әдеттегідей от жағуымыз керек, ошақтағы отты сөндірмес үшін әлсіз жауынгерлерді тағдырдың тәлкегіне қалдырып, скифтер әлі көпірге келмей, оны олар бұзбай, көпір күзетшілері біздер үшін өлімді шешім қабылдамай тұрғанда, өздеріміз шегінуіміз керек", - дейді. Әскерлері өзеннен өтіп, сонымен аман қалады. Сөйтіп, Дарий І-дің Скифияға жорығы абыройсыз аяқталады. Геродот.

Күн батқанда, Дарий әлгі айтылғандарды орындайды. От жағып, ал өзі негізгі әскерлерімен асығыс өткелге қарай беттейді.

Жолдан парсылар адасып, скифтер олардан бұрын өзенге жетеді және көпірде парсыларды ионяндер күтіп тұрады. Скифтер ионяндерге көпірді бұзып, парсыларға қарсы шығуды және солайша бостандық алуды ұсынады. Бірақ ионяндер көсемдері Дарийден алған артықшылықтарын ойлап, естері шығады да, көпірдің тек шетін бұзып, скифтерді алдап соғады. Ионяндер көпірді талқандап жатыр деп сенген скифтер парсыларды іздеп кері бұрылады. Парсылар жол бойы адасқандықтан, скифтер де қателеседі және жауын жолықтыра алмайды. Скифтер қарсыластарын іздеп жүріп, өз елінің атқа жемі мен суы бар бөлігімен жүреді, жаулары осы жолмен шегінуде деп ойлайды. Алайда парсылар өздері бұрын шиырлаған жолға түсіп, ақыры өліп-талып өткелге жетеді. Және ол жерге түнде жетіп, көпірдің бүлінгенін көреді. Бірақ көпір аттар мен жаяу әскерге төсеніші бар кемелерден құралған қалқымалы болады. Бір египеттік көпірді күзетуге Дарий қалдырып кеткен ионянин Гестиейді шақырып, қатқыл дауыспен айғайлай бастайды. Гестией естісімен әскерді өткізу үшін барлық кемелерді жеткізеді де, көпірді орнатады. Парсылардың єскерлері өзеннен өтіп, сонымен аман қалады. Сөйтіп, Дарий І-дің Скифияға жорығы абыройсыз аяқталады.
== Дереккөздер ==
<references/>
[[Санат:520 жыл]]
[[Санат:Сақ-парсы соғысы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Халхин гол шайқасы

2015-07-10T17:33:06Z

Sagzhan:

'''Халхин-Гол Шайқасы''' ({{lang-mn|Халхын голын байлдаан}}; {{lang-ja|ノモンハン事件}}; Ромадзи ''Nomon-Han Jiken''; {{lang-ru|бои на реке Халхин-Гол}}; {{lang-zh|诺门坎事件}} [[пінин]] Nuò mén kǎn shìjiàn) — [[Моңғолия]] мен [[Қытай]] жеріндегі Халхын-Гол өзені аумағында болған кеңес-жапон қарулы қақтығысы ([[1939]] ж. мамыр — қыркүйек). Жапон әскерлері [[1939]] ж. 11 мамырда Моңғолия аумағына баса көктеп кіріп, моңғол шекарашыларын Халхын-Гол өз-не қарай шегіндірді. Кеңес өкіметі өзара көмек шарты негізінде моңғол жеріндегі өз әскерлеріне Моңғолияны қорғауға бұйрық берді. Кеңес әскерлері 29 мамырда жапон әскерлерін шекараға дейін қуды. 2 шілдеде жапон әскерлері (38 мың адам, 310 зеңбірек, 135 танк, 225 ұшақ) Моңғолия аумағына тағы баса көктеп, өзеннің оң жағалауындағы плацдармды басып алуға тырысты. Жапон басшылығы кеңес-моңғол әскерлерінің тобын (12,5 мың адам, 109 зеңбірек, 186 танк, 266 сауытты машина, 82 ұшақ) жойып жіберуді көздеді. Үш күндік ұрыстан кейін жапондар Халхын-Голдың шығыс жағалауына қайтарылды. Тамызда жапонның 6-армиясы (75 мың адам, 500 зеңбірек, 182 танк, 300 ұшақтың қолдауымен) Халхын-Голге түсірілді. 20 тамызда 1-армиялық топқа біріктірілген кеңес-моңғол әскерлері Г.К. Жуковтың басшылығымен (57 мың адам, 542 зеңбірек пен миномет, 498 танк, 385 сауытты машина, 515 ұшақтың қолдауымен) қарсы шабуылға шығып, сәтті маневр арқасында жауды қоршауға алып, айдың соңында талқандады.
Әуедегі ұрыс 15 қыркүйекке дейін созылды. Ұрыс қимылдары 16 қыркүйекте Жапонияның ұсынысы бойынша тоқтатылды. Осы шайқастан кейін Жапония үкіметі КСРО мен Моңғолияға шабуыл жасаудан бас тартуға мәжбүр болды. Халқын-Гол Шайқасы-ндағы ерлігі үшін 24 әскери бөлім мен құрама [[Ленин]], Қызыл [[Ту]] ордендерімен, 17121 адам орден, медальдармен марапатталды. 70 адамға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
[[Сурет:Khalkhin Gol Soviet offensive 1939.jpg|300px|thumb|right| Қызыл әскерi шабуылы. Халхин-Гол, тамыз, 1939 жыл ]]

== Сілтемелер: ==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Шайқастар]]
[[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс]]

Отырар апаты

2015-07-10T17:31:17Z

Sagzhan:

'''[[Отырар]]''' – ертеден шығыс әлеміне танымал болған қала. Кейбір деректерге қарағанда осыдан екі жарым мың жыл бұрын оның орнында алғашқы қоныстар болған. ҮІ – ҮІІІ ғасырларда Отырар [[Сырдария]] өзенінің орта ағысындағы саяси орталық болды. Кейін ІХ – ХІІ ғғ. сол аймақтың басты қалаларының біріне айналады. Отырар [[Қазақ хандығы]] заманында мәдениеті мен экономикасы жақсы дамыған орталықтардың бірі болған. Отырар қаласының гүлденіп, орта ғасырдағы ірі қала орталығына айналуына оның орналасқан орны үлкен әсер етті. Бұл қаланың тез өсуіне қолайлы жағдай жасаған [[Ұлы Жібек жолы]] болды. Ү – ХҮ ғғ Отырар қаласы [[Арал]] бойындағы көшпелі тайпалармен сауда жасайтын орталыққа айналды. Иран мен Орта Азиядан Сібірге, Монғолияға және Қытайға қатынайтын сауда жолындағы маңызды қала болды. Отырарға жан – жақтан көпестер келіп-кетіп жатты. Мұнда медреселер, базарлар, ұстаханалар, тіпті қонақүйлер мен мешіттер, монша, сауда дүкендері жұмыс істеген.

1218 жылы [[Шыңғысхан]] басқарған Моңғолдың қалың қолы Қазақстанның [[Жетісу]] өңіріне аттанды. Бірнеше қала, мыңдаған халық, мал-мүлік Монғолдардың олжасына айналды. Оңтүстік Қазақстан қалалары ішіндегі Отырар сол кездегі ең мықты қалалардың бірі саналды. Оның билеушісі Қайырхан есімді әскербасы еді. [[Отырар]] қаласын басып алуға [[Моңғолдар]] 1219 жылы 200 мыңға жуық әскерін аттандырады. Отырарлықтар өз қаласын қасық қандары қалғанша қорғап, беріспеді. Қатты қарсылыққа ұшыраймыз деп ойламаған Шыңғысхан ашуланып, қаланың бекініс орнын жермен - жексен етіңдер деген бұйрық береді. Бес ай бойы жауға берілмей шайқасады. Қалада азық-түліктің қоры да таусылады. Аштыққа шыдамай, «соғыс жеңіліспен аяқталады» деген оймен Қаража атты сатқын өзі басқаратын Отырар әскерінің 10 мың адамнан тұратын бір бөлігін бастап моңғолдар жағына өтіп кетеді. Ол қаланың дарбазасын жауға ашып береді. Соның опасыздығынан қаланы 1220 жылы ақпанда монғолдар басып алды. Аңыздарға қарағанда, монғолдар Қайырханның тамағына қорғасын құйып өлтіреді. Қаланы бірнеше күн бойы тонап, қиратады.

Отырар қаласы жөнінде тарих ғылымдарының кандидаты Әуезхан Шашаев былай баяндайды:
"Ол жерді қазғанбыз. Сол кезде көптеген мұралар. Сырттан су әкелінген. [[Құбыр]]лар. Су кірген. Лай суды сыртқа шығарған. Сонан кейін мусор төгетін арнайы ұңғымалар болған. Олардың барлығы қаланың тазалығын сақтау үшін. Жұқпалы аурулар таралып кетпеуі үшін жасалынған болатын. Сырдария мен Арыс өзендерінің сағасындағы оазисте орналасқан Отырар жұртына географиялық жағдай өте қолайлы еді. Отырардың маңында жер суаратын мелиорациялық жүйе болған. Айнала шексіз дала. Малшыға да, диқанға да ыңғайлы. Өзен аңғары шалғынды шөптерге, итмұрын өсінділеріне бай."
Тарих кітаптарында Қайырхан Шыңғысханның керуендегі көпестерін өлтіртті. Бұл шыңғысханның орта азияға шапқыншылық жасауына сылтау болды деп жазылады. Бұл тақырыпқа тоқталған Әуезхан Шашаев сөзін былай жалғады:

«Осы Отырарға қатысты дау Шыңғысхан есімінен туындайды. Оны Ибн ал-Асир мен Рашид ад-дин былай суреттейді: “Шыңғысхан өз әскерін киіндіретін мата сатып алу үшін, көп мөлшерде күмістер, құндыздар және тағы басқа заттардан қор жасап беріп, Мавереннахр, Самарқанд, Бұқара қалаларына керуен жөнелткен. Олар түркі қалаларының бірі Отырар қаласына кіреді. Керуен келген кезде Отырар билеушісі Хорезмшахқа алтын мен күміс әкелген түркілер туралы хабар береді. Хорезмшахтың бұйрығымен Қайырхан түркілерді өлтіріп, мүліктің барлығын Хорезмшахқа жіберген...”. Деректерге қарап отырсақ таң қаласың. Шыңғысхан неге дәл Отырарға керуен жіберген. Орталық Азия жерінде Отырардан басқа да қалалар бар еді ғой.

Ал, осы моңғолдар келіп, жаңағы елшілерін жібереген кезде, олар елшілерін жібермес бұрын моңғолдардың тәсілі бар. Олар арнайы барлаушылар ретінде саудагерлер жібереді. Олар бір жыл бұрын арнайы келіп, қай жерінен кіруге болады? Онан кейін олардың басшылары кім? Оны қандай топтар қолдайды? Оларды қалай өз жағымызға шығарып аламыз? Немесе басқа бір уәделер беріп, билік беріп осының бәрін Шыңғысхан алдын ала ойластырып барлаушылар арқылы білуге тырысқан. Саудагерлердің миссиясы шынымен де барлаушылық болса онда Қайырханның амалы түсінікті.» <ref>«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Шыңғыс хан]]
[[Санат:Шайқастар]]

Новар шайқасы

2015-07-10T17:29:14Z

Sagzhan:

[[Сурет:Battaglia di Novara.jpg|right300px|thumb|Новар шайқасы|]]

(Novara, Battle of) ([[23наурыз 1849ж.]]), [[Новар қаласындағы]] шайқас, [[Миланға]] жақын, ([[Италия]]), тәуілсіздік үшін 1-інші итальян соғысы. [[Й.РАДЕЦ]] бастаған Австрия әскері сардин королі [[КАРЛ АЛЬБЕРТ]] бастаған италяндықтар күшінен басым түсті. Ірі италяндық мемлекет [[Пьемонттың]] өз дәрежесінде қолдамауын көрсетті, ал [[Карла Альберттің]] райынан қайтуына тура келген.

== Сілтемелер ==
*[http://www.lastoria.org/novara/eserciti.htm Толығырақ "Новар шайқасы" lastoria.org сайтында]

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Шайқастар]]
[[Санат:1849ж.]]

Артық ханзада

2015-07-07T14:34:58Z

Sagzhan:

'''Артық Сарыханұлы''' - [[қыпшақ]] ханы, әйгілі қолбасы, [[батыр]]. Шамамен 11 ғасырдың 2 -жартысы - 12 ғасырдың 1 -жартысында өмір сүрген. [[Орыс]] жылнамаларында "половецтердің Шарукан (Сары хан) әулетінен шыққан Отрок хан" деп те аталады. Ержүрек қыпшақ жауынгерлерін көрші елдердің билеушілері өздерінің таңдаулы әскери жасағына айналдыру дәстүрі әбден орныққан заманда [[Мысыр]], [[Византия]], [[Венгрия]], [[Еуропа]] мен [[Азия]] елдерінің билеушiлері қыпшақтарды қалқан етіп ұстап, қаһарлы күш ретінде пайдаланды. Артық ханзада 1116 - 1117 жылы [[Киев]] князі Владимир Мономахтың әскерімен кескілескен ұрыс жүргізді. 1118 жылы [[Грузия]] патшасы Давидтың арнайы шақыруымен қыпшақ ханы Артық 45 мың сарбазы Дәуіттің 15 мың әскерімен бірігіп, 300 мыңдық [[парсы]] әскеріне соққы берді. Грузия ұлттық тәуелсіздігін алды. Артық Тұрантоқты атты қызын Дәуітке берді. [[Кавказ]] тауында 8 жыл тұрып Дешті Қыпшаққа қайтты. Артықтың ұлы [[Қоншақ]] "Игорь жасағы туралы жырдың" басты кейіпкері.
[[Санат:Қыпшақтар]]

Ана мешіті

2015-07-07T14:25:24Z

Sagzhan:

[[File:Mother Mosque of America Cedar Rapids IA pic3.JPG|300px|thumb|right|Ана мешіті]]

Америкадағы Ана мешіті - Құрама Штаттардағы ең ескі, арнайы салынғаң мұсылмандардың құлшылық ететін үйі.
АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы дағдарыстан шыға алмай жатқанда Седар Рапидс қаласындағы мұсылман әулеттері біріге жұмылып, ұйымдасқан түрде құлшылық ететін орын салуға кіріскен. Мешіттің құрылысы 1934 жылы аяқталды.

Ең алғаш құрылысы біткенде мешіттің сырт көрінісі екі қабатты мектеп ғимараты немесе ауыл шіркеуі сияқты болды. Оның кіреберісіндегі кішкентай жасыл күмбезінен басқа ислам сәулет өнеріне тән ешқандай белгілері болған жоқ. Тек тақтайшадағы ағылшынша және арабша жазылған сөздер ғана құрылыстың мұсылмандардың құлшылық ету үйі екенін білдіріп тұрды.
Бірінші қабат тек қана дұға қылу мақсатында қолданылды, ал екінші қабат әлеуметтік мақсаттарда пайдаланылды.

Өзіндік ерекшелігі бар Америкадағы Ана мешіті тек қана мешіт емес, мәдени және тарихи орталық болып қалды. Мешіт 1996 жылы Ұлттық мәдени орындардың тізіміне енді. Америкадағы Ана мешіті - Құрама Штаттарда салынған алғашқы мұсылман мешіті. Ол Айова штатының тарихи ескерткіштер тізіміне және тарихи орындардың ұлттық тізіміне енгізілген. Шығыс Айова өңірі қазірде 30 түрлі елден келген 700-ден аса мұсылман отбасыларының мекені болып отыр.

Тұрғындардың кейбірі жаңадан келген иммигранттар болса, енді бірі - осында төрт ұрпақтан бері отырғандар. Седар Рапидстегі жаңа мұсылман орталығы 1970 жылы салынып бітті. Бүгінде ол - жергілікті мұсылмандардың құлшылық ететін және әлеуметтік шаралар өткізетін үйі. АҚШ-тың Айова штатында болған жойқын су тасқыны Құрама Штаттардағы ең ескі мешітке зақым келтірді. <ref>Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Дін]]

Алтын Орда дәуірінің әдебиеті

2015-07-07T14:23:06Z

Sagzhan:

'''Алтын Орда дәуірінің әдебиеті''' - 13 ғасырдың 2-ші жартысынан 15 ғасырдың соңына дейін өмір сүрген Алтын Орда мемлекетінің әдебиеті.

Алтын Орда 13-14 ғасырларды күшті мемлекет болып тұрды. Бұл тұста оның мемлекеттік беделі көтеріліп, көрші елдермен қарым-қатысы нығайды, шаруашылығы, мәдениеті өркен жайды. Осы кезде Алтын Орда қол астындағы жерлерде, әсіресе Батый сарайы, Берке сарайы, Керчь, Үргеніш, Хорезм, Сығанақ сияқты кенттерде қолөнер, ғылым, әдебиет, көркемөнер өсті. Ол бір жағынан түрік текті ру-тайпалар мен халықтардың мәдениетіннен: әл-Фараби, Әбу Әли ибн Сина, әл-Бируни, ас-Сығанақи, би Исқақ, Фирдауси, Низами, Ахмед Яссауи, Сулейман Бақырғани тәрізді ғалымдар мен ақындардың мұраларын пайдалану, ілгері дамыту, екінші жағынан көрші елдер мәдениетінен үйрену арқылы өсіп, өркендеді. Алтын Орда халқының басым көпшіліг түрік текті ру-тайпалар, халықтар, солардың ішінде қыпшақтар, оғыздар болды. Сондықтан Алтын Орда дәуірінің әдебиеті түркі тайпалары мен халықтарының бәріне бірдей түсінікті, солардың әдеби тілі - шағатай тілінде, әсіресе оның қыпшақ-оғыз яки солтүстік диалектісінде жасалды. Алтын Орда дәуірінде өмір сүрген ақын-жазушылардың, жасалған жазба нұсқалардың, әдеби шығармалардың көбі ұмытылып, жоғалып кеткен.

Аттары (кейде тек лақап есімдері) бірді-екілі шығармалары сақталған ақын-жазушылар:
* Рабғұзи
* Әли
* Сайф Сарайи
* Хорезми
* Сайдахмет
* Хусам Қатиб
* Құтб
* Дүрбек
* Сақақи т.б.

''Рабғұзи'' (13-14 ғ.) - Насреддинұлы Бұрһанеддин есімді ақын-жазушының лақап аты. Рабат шаһарының оғызы деген сөзінен қысқартылып құрастырылған. Тарихта ол көбінесе осы лақап атымен аталады. Рабғұзиден қалған әдеби мұра - "Қиссасу-л-анбия( атты үлкен жинақ. Онда 79 қисса-хикая, ертек-аңыз, әңгіме, өлең, тарих, шежіре, мақала бар. Оларда жер, көк, адамзат, хайуанат, адам-ата жайлы, әулие-әнбиелер, пайғамбарлар, сахабалар туралы баяндалады. Ізгілік, адамгершілік, зұлымдық, қайырымдылық, махаббат, ғадауат, қастық, достық т.б. сөз етіледі.

''Әли'' (13-14 ғ.) - Хорезмнен шыққан ақын. "Қисса Жүсіп деген дастан жазған, онда Фирдауси жырлаған Жүсіп пен Зылиха жайындағы аңыз баяндалады. Өзі мен шығармалары жөнінде осыдан баысқа мәлімет жоқ.

''Сайф Сарайи'' (13-14 ғ.) "Гүлстан" атты шығармасымен әйгілі болған. Ол Шираздық Саһдид ақынның "Бустан" атты шығармасы негізінде жазған. Соның кей жерін қысқартып, кей жерін ұзартып, өзінше жырлаған.

''Хорезми'' (14 ғ.) - үлкен ақын. "Мұхаббатнама" атты поэма жазған. Поэмасында "Сырдария жағасында жасадым. Мұхаббатнама сөзін сонда бірінші айттым" дейді. Сыр бойындағы Жезді қаласында тұрған сияқты.Шын аты-жөні, басқа шығармалары сақталмаған. "Мұхаббатнама" мақсатына жете алмаған жігіттің ғашығына айтқан арнау сөзі түрінде жазылған. Он бөлімнен немесе үлкенді-кішілі он өлеңнен тұрады. Өлең тармақтары көбінесе он бір буынды болып, маснауи, қасида, ғазал түрінде қиыстырылған. Сюжеті қисынды, қызықты, тілі көркем поэма. "Мұхаббатнама" - Алтын Орда дәуірінің әдебиетінің ең көрнекті нұсқасы.

''Хұсам Қатиб'' (14 ғ.) - "Жұм-жұма" атты поэманың авторы. Бұл поэма Низами поэмаларына еліктеу түрінде жазылған.

''Құтб'' (14 ғ.) "Хисрау Шырын", "Фархад- Шырын" дастандарын жазған. Бұларды автор өзінен бұрынғы ақындар баяндаған тақырыпты өзінше жырлайды. Бұл екі дастанды аттас Низами шығармаларының түрікше нұсқасы десе де болады.

''Сайдахмед'' (14-15 ғ.) "Таһшшуқнама", "Саонама" дастандарын жазған ақын.

''Дүрбек'' (14-15 ғ.) мұсылман елдерінің бұрын-соңды өткен ақындары жырлаған "Жүсіп-Зылиқа" аңызын түркі тіліне дастан еткен. "Осы тамаша аңызды өз тілімізде дастан етіп жазуды мақұл көремін"- де"ді ақын. Оны 1409 ж. аяқтағанын аңғартады.Дүрбек жайында басқа мәлімет жоқ.

''Сақақи'' (15 ғ.) Сырдария мен амудария аралығынан мекендеген ру-тайпаларынан шыққан. Алтын Орда дәуірінің үлкен ақындарының бірі. Өлеңдердің көбіне дүние жайында лирикалық болып келеді.

Сонымен Алтын Орда дәуірінде оның қол астына қараған ру-тайпалар мен халықтардың үлкенді-кішілі бірсыпыра ақын-жазушылары, тума әдебиеті болды. Онда ацдарма шығармалар да едәуір орын алады.

=== Дереккөздер ===
* Ертедегі мәдениет куәлары. Жинақ. А., 1966
* Ертедегі қазақ әдебиеті нұсқалары хрестоматиясы, құраст. Б. Кенжебаев, Х.Сүйіншәлиев т.б. , Алматы, 1967
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
[[Санат:Мәдениет]]

Антиох миссионерлік баптист шіркеуі

2015-07-07T14:20:14Z

Sagzhan:

[[Сурет:AntiochChurchHoustonTX.jpg|250px|нобай|оңға|Антиох миссионерлік баптист шіркеуі]]

Антиох миссионерлік баптист шіркеуі - Иса пайғамбарға сиынып, құлшылық ететін баптистік орталық. Қызыл кірпішті Антиох миссионерлік баптист шіркеуінің
негізі 1880 жылы қаланды. Бұл құрылыс қазіргі шіркеуден бір жарым шақырым қашықтықта орналасқан шағын балқарағай орманының ішінде орналасқан болатын.
Антиох миссионерлік баптист шіркеуі - Иса пайғамбарды пір тұтатың қасиетті Інжіл кітабын уағыздайтын христиандық орталық.

Африка-америкалық маңызды тарихи құрылыс болып саналатын Антиох миссионерлік баптист шіркеуі ертеректе Фридман қаласының дәл ортасында орналасқан еді.
Антиох миссионерлік баптист шіркеуінің табиғат аясында салынуының басты мақсаты адамдардың қоршаған ортамен үндестікте, бейбіт түрде Құдайға құлшылық етуін қамтамасыз ету болатын.
Қазіргі шіркеу бурынгы ескі қурылыстан 3 шақырым қашықтықта салынған.

Антиох баптист шіркеуі - '''Хьюстон'''дағы ең ежелгі тарихи шіркеу.
Шіркеудің бірінші пасторы Джэк Иэтес шіркеуге жақын маңдағы Сэм Хьюстон саябағында тұрды. Ол бүл саябаққа кезінде Форв Вэрд елді мекенінен көшіп келген.
Антиох баптистік шіркеуі - Американың баптистік миссионерлік ассоциациясының мүшесі.

Бұл шіркеу әр жастағы топтарға Інжіл оқыту бағдарламаларының түр-түрін ұсынады. Шіркеу 1949 жылы құлағы естімейтін адамдарға арнап «Литтл Рок» атты миссионерлік топ құрды.
Антиох иііркеуінде жексенбілік сабаққа арналеан алты бөлме, екі жуынатын бөлме және ауа желдеткіш бар.<ref>Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
[[Санат:Дін]]

NOMAD каскадёрлер тобы

2015-04-19T09:06:15Z

Sagzhan:

'''NOMAD''' - [[Қазақстан]]дық каскадёрлік топ. Қазақ мемлекеттік циркі негізінде құрылған. Басшысы - [[Жайдарбек Күнғожинов]]. Құрамында 40 каскадёр мен 30 үйретілген жылқы бар. [[Голливуд]], [[Ресей]]дің [[атыс-шабыс фильм]]дерінде каскадёрлік жұмыс атқарады. Қазақстанда атыс-шабыс жанрндағы фильмдердің аздығынан, елімізде онша танымал емес. Каскадёрлер үнемі әртүрлі трюктерді шынайы жасауымен ерекшеленеді. Көбінесе, жапондар қуыршақтарды көп пайдаланады. Ал голливуд трюктердің шынайы болғанын қалайды. Сондықтан NOMAD тобының жігіттері сұранысқа ие. Қазақстанда каскадерлер кәсіби түрде дайындалмайды. Сондықтан да, топтың мүшелерінің көпшілгі кәсіби каскадёр емес. Олар негізінен: шабандоз, цирк шеберлері болып келеді. [[Сергей Бодров]] Көшпенділер фильмін түсіру кезінде NOMАD жігіттерін таңдайды. Оның айтқаны: "Шабандоздар [[Испания]]да, [[Англия]]да бар, дегенмен қазақтар ең үздік шабандоздар". Топтың ең танымал мүшесі - [[Нұрлан Алтаев]].
== NOMАD мүшелері қатысқан фильмдер ==
*Конон варвар
*[[Көшпенділер]]
*Моңғол
*[[Аманат]]
*[[Махамбет]]
*47 ронин
*[[Жаужүрек мың бала]]
*Сіз кімсіз К мырза?
*[[Мұстафа Шоқай]]
*[[Жанқиярлар 2]]
== Топ мүшелері бірге жұмыс істеген актёрлер ==
*Сильвестр Сталлоне
*Арнольд Шварценегер
*Джет Ли
*Чак Норрис
*Дольф Лунгрен

[[Санат:Кино]]

Қалалық аңшы (телесериал)

2015-01-27T16:37:51Z

Sagzhan:

{{Телесериал
|Қазақша атауы = Қалалық аңшы
|Шынайы атауы = 시티헌터
|суреті =
|тақырыбы =
|жанры = [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]
|ұзақтығы = 60 мин
|авторы =
|продюсері = Ким Юн Соп
|режиссёрі = Чжин Хек
|операторы =
|сценарист = Хван Ын Гён
|композиторы =
|ролдерде =
|бет басы =
|Ұраны =
|мемлекет = {{KOR}}
|Тілі = [[Корей тілі]]
|форматы =
|дыбысы =
|телеарна = SBS
|телеарналар жүйесі =
|көрсете бастады =
|соңғы рет көрсетілді =
|маусымдар =
|саны = 20
|сериялардың тізімі =
|сайты =
|статусы = аяқталған
|imdb_id = 1982229
|tv_com =
}}
'''Қалалық аңшы''' - Оңтүстік Кореялық атыс-шабыс жанрндағы фильм.

== Басты рөлдерде ==
* Ли Мин Хо- Ли Юн Сон
* Пак Мин Ён - Ким На На
* Ли Чжон Хёк - Ким Ён Чжу
* Хван Сон Хи- Чин Су Хи
* Гу Хара - Чхве Да Хе

== Сюжеті ==
Оқиға 1983 жылдың қазанында басталады. Сол уақытта Оңтүстік Кореяның президенті Солтүстік Кореяға барғанда Аун Сан кесенесінде жарылыс болады. Жарылыстан соң Республика басшылары кек алуға шешім қабылдап, солтүстікке құпия операция орындауға арнаулы әскери жасақ жібереді. Алайда біраздан соң бұл операция туралы ұмытуға тура келіп, жасақтың барлық мүшелерінің көзін жоюға бұйрық беріледі. Бірақ атылған сарбаздардың ішінен біреуі аман қалады. Ол барлық әріптестерінен және ең жақын досынан айыралады. Ол досының баласын ұрлап , алыс жаққа кетіп қалады және кек алуға қайта оралатынына серт береді.

Драма Тцукаса Ходжоның "Қалалық аңшы" әңгімесінің желісінде түсірілген.

== Саундтрек ==
*1."Cupid" Girl's Day
*2."Cupid (Acoustic Version)" Girl's Day
*3."Cupid"(Instrumental)Various Artists
*4."Morning Garden"Various Artists
*5."Dead or Alive"Various Artists
*6."Sad Run"Various Artists
*7."Middle Point Symphony"Various Artists
*8."Nice Play"Various Artists
*9."Red Water"Various Artists

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://tv.sbs.co.kr/cityhunter/ ''City Hunter'' official SBS website]

[[Санат:Мангалар]]
[[Санат:Оңтүстік Корея телесериалдары]]

Қашқын: Б жоспары (телесериал)

2015-01-15T00:20:00Z

Sagzhan:

{{Телесериал
|Қазақша атауы = Қашқын: Б жоспары
|Шынайы атауы = 도망자 플랜 B
|суреті =
|тақырыбы =
|жанры = [[комедия]][[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]
|ұзақтығы = 64 мин.
|авторы =
|продюсері =
|режиссёрі = Гвак Чжон Хван
|операторы =
|сценарист =
|композиторы =
|ролдерде =
|бет басы =
|Ұраны =
|мемлекет = {{KOR}}
|Тілі = [[корей тілі]][[ағылшын тілі]]
|форматы = [[HDTV]]
|дыбысы =
|телеарна = [[KBS2]] {{KOR}}
|телеарналар жүйесі =
|көрсете бастады = 29 қыркүйек 2010
|соңғы рет көрсетілді =
|маусымдар =
|саны = 20
|сериялардың тізімі =
|сайты = http://www.kbs.co.kr/drama/run/
|статусы = аяқталған
|imdb_id = 1807208
|tv_com =
}}
'''Қашқын: Б жоспары''' - атыс-шабыс жанрндағы Оңтүстік Кореяның телехикаясы. Фильм KBS2 арнасының тапсырысымен түсірілген. Түсірілім [[Сеул]]де, [[Пусан]]да, [[Токио]], Осака, [[Йокогама]], [[Шанхай]], [[Пекин]], [[Макао]] және [[Гонконг]]та жүрген.
== Басты рөлдерде ==
*Дэниэл Хенни
*Ли Чжон Чжин
*Ли На Ён
*Рэйн
*Ким Су Хён
*Сон Дон Иль
*Сон Чжэ Хо
*Ли Чжон Хёк
*Юн Чжин Со
*Сон Ха Юн
== Қызықты мәліметтер ==
*Хван есімді қылмыскер профессор әйелді ойнаған актриса сериал түсіріліп жатқан кезде жол апатына ұшырайды. Сол үшін сценаристтер оның кейіпкерін 12-шы серияда атып кеткен деп көрсетеді. Кейін, сериалдың соңына қарай ол актрисаның жағдайы жақсарып, сериалда түсірілімін қайта жалғастырған болатын (19-шы серия). Ол кезде сериал режиссері: «Сериалдың атына сай, өкінішті жол апаты салдарынан, біздің де кенеттен Б жоспарын ойластырып, сюжетті соған қарай бейімдеуімізге тура келді» деген болатын.
*Фильмдегі басты саундтрек Running and Running әнін Рэйннің «шәкірттері» MBLAQ тобы орындайды.
*Көп жылдар бойы корей сериалдарында көрінбеген актриса мен актерлар бұл сериалға түсуге келісімдерін беріп, түскен болатын. Мысалға: Рэйн үшін бұл соңғы 5 жылдағы бірінші сериал болды, басты рөлдегі актриса үшін соңғы 6 жылдағы бірінші сериалы, Кай рөлінде ойнаған Дэниел соңғы 4 жылда корей драмаларында ойнамаған болатын. Ал профессор Хван рөлін ойнаған актриса тіптен Fugitive драмаға дейін көп жыл бойы Жапон елінде ғана түсіп жүрді.
*Келісімшарт бойынша Рэйнге әрбір серия үшін 46,5 мың (1 $ = 1079 won) доллардай ақы төленуі керек болатын. Сериал біткен кезде, сериал түсірген компания жалақыны уақытысында төлемегені үшін Рэйнге 300 мың доллардай ақша қарыз болды.
*Өкініштісі, сериалдың рейтингі Кореяда төмен болды. Бірінші сериясы көрсетілген кезде 21,7 болса, соңғы сериясында рейтингі 12,7-ке дейін түсіп қалады.
== Саундтрек ==
01. Running & Running – MBLAQ
02. Saranggateun geon mitji – Shim Seung Hoon
03. Chaos A.D. – (4minute)
04. Poison – Jea
05. Mayday – (Oran-G)
06. Crazy Bounce
07. Gun Likes A Girl
08. Gloria
09. Dragon Of China
10. Jaetbit Noeul
11. Break Out
12. I Like To Move It
13. Bullet Dance
14. Chunkukeuroee pyeondo
15. Born To Run
16. No More Cigarette
17. Unlimited

==Дереккөздер ==
{{references}}

== Сыртқы сілтемелер ==
[http://www.kbs.co.kr/drama/planb/ ''The Fugitive'' official KBS website]
* {{imdb title|1807208}}

{{stub}}

[[Санат:Оңтүстік Корея телесериалдары]]