Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Ғұмыр

2012-08-22T11:19:41Z

SSE:

'''Ғұмыр''' - діни ұғым бойынша адамның пәни дүниедегі тіршілігінің уақыты. Халық пайымы бойынша [[Алла Тағала]] адамға өмір сүруді нәсіп еткен және оның ғұмырының ұзақ не қысқа болуы оның әуелде пешенесіне (маңдайына) жазылған. Алайда дәстүрлі ортада ғұмыр жасың ұзақ болсын, ақ сақалды сары тісті бол, жағың түспей жамандық көрме деп, үлкен кісілер ризалықпен айтатын тілектер пешенеге жазылған адамның ғұмырын ұзартады, ал қарғыс қысқартады деген түсінік қалыптасқан. Сондықтан «Ғұмыр берсін! Ғұмырлы бол!» деген тілектер айтылады. Қоғамдық санада адамның жалған өмірдегі ғұмыр жасын жақсы істер, жақсы амалдар ұзартады, ал теріс, зиянды, жаман әрекеттер адамның ғұмыр жасын қысқартады деген ұғым орныққан. Адамның ғұмыры туралы қазақы ұғымның мәні [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы|Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының]] 1912 жылы «[[Айқап]]» журналында жарық көрген «Адам һәм оның ғұмыры» атты әйгілі аңыз-әңгімесінде жақсы ашылады:

''«Дүниені тамам қылып жаратып болған соң, көкті уа жерді жаратушы адамды һәм ғайри мақұлықтарды өз дарқанына шақырыпты: әрқайсысына біртүрлі мінез беру, дүниеде тұрған мезгілде һәм әрқайсысына белгілі ғұмыр беруге. Әуелі барған адам болыпты, һәм оған айтыпты:''

''Сен, адам, жаратылмышлардың тәжісің, сенің суретің мағыналы артық болды, саған сөйлер сөз һәм ақыл берілді, саған барша мақлұқаттар төмен болып хакіміңде болар, сен олардың баршасына хүкім қылып тұрарсың, қырдағы шөп һәм ағаштардың жұмысы саған қарайды, өзің жер үстінде 30 жыл ғұмыр сүрерсің, - деп.''

''Сонда адам разы болмай, бір жағына бұрылып кетіп, өзіне-өзі айтыпты: «Егәр мен дүниенің патшасы болсам, Һәм маған барша дүниедегі жоқ сапалар тиісті болса бір 30 жыл ғұмыр сүргеннің не пайдасы бар?» - деп, адам бағзы бір көбірек ғұмыр сүруге бұйырылған жануарларға ғажап қылып, көре алмай қарап тұрыпты.''

''Содан соң бір уақытта есекке келіпті, есекке айтқаны мынау:''

''Сен, жаза көріп, мехнат, машақат көріп жүрерсің, таяқтан өлгенше шаршап, болдырып жүрерсің, тыныштығың аз болып, жейтін тамағың дәмсіз шөп болар, һәм ғұмырың елу жыл болсын, — дейді.''

''Есек тізесінен жығылып, басын жерге ұрып сұрапты:''

''- Әгәрмен дүниеде сондай азатпенен жүретін болғанда, менің ғұмырымды 20 жылдай азайтса, тәyip болар еді. дейді.''

''Сол уақытта адам жақындап келіп арыз қылып сұрапты:''

''- Есектің тастап тұрған 20 жасы менің ғұмырыма қосылса екен, - деп, һәм разылық алыпты.''

''Онан соң иттің кезегі келіп, оған айтыпты:''

''- Сенің міндетті жұмысың - үй күзету болар, һәм нәрселерге қарауыл болу, шынжырлаулы тұрып, һәм сол уақытта айға да үруге міндеттісің, өзің сүйек кемірерсің, ғұмырың дүниеде қырық жыл болар, - деп.''

''Ит бас ұрып, арыз қылыпты:''

''- Әгәр мен дүниеде сондай қорлықпенен тұруға бұйырылған болғанда, адамның үйін, һәм уа нәрселерін күзетіп қарауыл болып, һәм сүйек кеміріп күнелтетін болғанда менің жасымды 20 жылдай азайтқанда жақсы болар еді, - деп.''

''Сол уақытта адам қайтадан келіп, иттің алмай тұрған 20 жасын сұрай бастапты, һәм адам арызына тағы да разылық алыпты.''

''Ең соңында кезек маймылға келіпті. Оған айтылған сөз мынау:''

''- Сенің адамға бір-ақ сыртқы сипатың ұқсар, бірақ сол уақытта бала рәуішті ақымақ боларсың, жүргенде беліңді бүкірейтіп жүрерсін, балаларға ермек боларсың, һәм үлкен кісілерге ойын болыл дүниеде 60 жыл жүрерсің.''

''Маймыл сорлы тізесінен тұра қалып арыз қылыпты:''

''- Әгәр мен адамға бір-ақ сыртым ұқсайтын болса, һәм ақымақ болып, балаларға, кім болса соған, ермек болатын болсам, менің ғұмырымды 30 жылдай қысқартса тәуір болар еді, — деп арызын айтып бара жатқанда, бір жағынан тағы адам келіп, сол маймылдың тастап жатқан 30 жасын тағы сұрапты. Бұ жолы да ерінбей жүрген адамның арызы қабыл болыпты.''

''Сонан соң барша мақұлықтар өз жұмыстарын біліп, бет-бетіменен тарапты. Сонда адам да барып, өзіне әуел берген 30 жылдың ішінде бақытты дәурен сүріп, еш уайымсыз жас жігіт болып тұрыпты. Онан соң отыздан асып елуге шейін қатты жұмыстар қылып, мехнаттарменен жүріпті, түрлі шаруа қылып, көп қиналып. Бұл 20 жастың есебі баяғы есектен алған 20 жыл болады. Содан адам елуден асқан соң өзінің 70 жасына шейін оны-мұныларын жатып аңдиды, һәм өзінің үйін, нәрселерін сол уақытта һеш не болса оған күдіктенгіш келеді. Сол мезгілде кім болса соған айғайлап, һәм сүйек жұтудан да таймайды. Адамның сол жастары иттен алған жылдары болады. Сонан 70-тен асқан соң ажардан, ақылынан айрылады, бала рәуішті болады, ол уақытта бүкірейіп, иіліп те кетеді, балаларға һәм әркімге ермек ойын болады. Сол жастар өз еркіменен маймылдан алған жылдары болады»''.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Бекет Серкебайұлы

2012-08-02T20:14:42Z

SSE: Жаңа бетте: '''Бекет Серкебайұлы''' (т. - ө. ж.б.) - Есет Көтібарұлы бастаған Кіші жүз қазақтары көтерілісін...

'''Бекет Серкебайұлы''' (т. - ө. ж.б.) - [[Есет Көтібарұлы]] бастаған [[Кіші жүз]] қазақтары көтерілісіне (1855-58) катысқан [[батыр]]. Елінің еркіндігі үшін күресіп, [[Ресей]] отаршыларына қолдау көрсеткен [[Арыстан төре|Арыстан төрені]] өлтіруге қатысқан. [[Көтеріліс]] жеңіліс тапқан соң ел арасынан жаңадан [[жасақ]] жинап жүргенде қолға түсіп, [[Сібір|Сібірге]] жер аударылады. Артынан анасы мен жары іздеп барып, солардың көмегімен түрмеден қашып шығады. Елге келген соң, жауларынан өш алады. Бекет батырға байланысты ерлік пен елдікті, азаттық пен адалдықты өсиет ететін «Бекет батыр» атты дастан жазылған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]

Бейс

2012-08-02T19:38:26Z

SSE:

'''Бейс''' (моңғолша бэйс, бээс) - [[Манчжурия]] патшалығындағы [[лауазым]], «аса мәртебелі» төрт шеннің ''(ван, бэйл, бэйс, гүн)'' бірі. Манчжурия патшасы Энхамгалан халха Ойрат ([[Жоңғария]]) жерін бірнеше әкімш. бөліктерге бөліп, оларды басқаратын нояндарга лауазым дәрежесін ''(«чин ван, жюы ван, бэйл, бэйс, гүн, засаг)'', ал тайжыларға 4 шен берген. Лауазым дәрежесіне байланысты халқаға вандар, ванга бейіл, оган бейс бағынған. Бейстер ақсүйектерден тағайындалған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Лауазымдар]]

Батырлық

2012-08-02T18:28:28Z

SSE:

[[Сурет:Warrior of Scithians.png|thumb|]]
'''Батырлық, қаһармандық''' – ''дәстүрлі қазақ қоғамында болған ерекше әлеуметтік топ – батырларға тән қасиеттер мен өмір салты. Қазақ батырларының өзіндік қоғамдық қызметі, басқа қоғамдық топтармен ара-қатынасын реттейтін этикасы, тағы басқа ерекшеліктері болған.''<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>
#Тек әскери кәсіппен айналысу. Батырлар елді басқыншылардан құтқаруды, жау қолынан қаза тапқан ата-баба кегін қайтаруды өмірлік мақсат тұтынған;
#Батырлар әулетінде туған бала жастайынан әскери кәсіппен айналысуға міндетті болды. Тұқым қуалаған батырлар «шынжырлы тұқым» деп аталған. Мұндай батырларды бала кезінен әскери өнерге баулып, он үш – он бес жасынан-ақ шайқастарға қатыстырған. Көшпелі түркі халықтарының жазба және ауыз әдебиетінің деректерінде алғаш ерлік көрсеткен батырға лақап ат қойылатыны айтылады. Ерасылдың [[Қабанбай]], [[Дарабоз]]; [[Әбілмансұр|Әбілмансұрдың]] [[Абылай]]; [[Еспембет|Еспембеттің]] [[Адақ]] аталуы, [[Ағыбай|Ағыбай батырдың]] есіміне [[Ақжолтай]] атының қосылуы – сол көне дәстүрдің жалғасы. Әскери әулеттен болғандықтан батырлар алғашқы ерлік жолын көбіне соғыста өлген әкесінің, туысының кегін алудан бастаған. Әке кегін қумау батыр үшін ұят. Артында ұл болмаса, кек алу қызына да міндет болған. Батырлар ата кегін қууды кең ұғымда, жалпы халықтың, елдің кегін қуу мағынасында да түсінген.
#Көшпелі халықтарда хандар, әміршілер, ел билеушілер батырлар әулетінен шыққан, осы қоғамдық топтың өкілі болған. [[Шыңғыс хан]], [[Әмір Темір]], [[Едіге]], [[Мамай]], Абылай, [[Кенесары]], т.б. батыр болған және батырлар әулетінен шыққан. Олар өздерінің жұрттан асқан ерлігінің арқасында билеушілік дәрежеге көтерілген.
#Батырлар меншік иелері болған. Олардың меншігіне қалалар, елді мекендер, ұлыстар, аймақтар қараған. Бірақ батырлардың бәрі бірдей байлық иесі болмағанын да айта кету керек.
#Батырлардың өздеріне тән жауынгерлік этикасы, адамгершілік ережесі, діни ырымдары мен салттары болған. Жауынгерлер қару-жарағын, киімдерін өз руларының, өз әулеттерінің тотемдік бейнелерімен әшекейледі. Батырлардың, жалпы аруақты адамдардың киесіне сену халық жадында әлі күнге сақталып келеді. Батырлардың қаруы өзіне арналып соғылып, түрлі магиялық ырымдар жасалып, кететін уақытты анықтауға киелі сандарды қолданған. Мысалы, қырық ұстаға соқтыру, қырық күн кептіру, қырық түрлі сұйыққа суару, т.б. Ата кәсіп ұрпаққа жалғасатындықтан, батырлар әулетінің қару-жарағы атадан балаға мұра болып, егер мұрагері қалмаса, батыр өлгенде қаруын бірге жерлеген. Үлкен айқастар әрқашан жекпе-жекпен басталатындықтан, жекпе-жекке шығу батырлардың басты міндеттерінің бірі саналған. [[ЖАУЫНГЕР|Жауынгердің]] шын мәніндегі батыр атануы осы жекпе-жекте жеңіске жетуден басталды.

==Дереккөздер==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат: Қазақстан тарихы]]

Бадана көз кіреуке

2012-08-02T07:22:20Z

SSE:

'''Бадана''', ''бадана көз кіреуке'' — кіреуке сауыттың кең көз түрі.
*Қалыңдығы ''2 — 4 мм'' қырланған темірден, шығыршықтарының диаметрін'' 13 — 16 мм'' етіп, оларды бір-бірінен өткізе өру әдісімен жасалған. Мұндай кіреукенің берік болғандығы жөнінде ауыз әдебиетінде: ''“Таямай атса оқ өтпес, [[Шуақ]] шықса, [[күн]] өтпес. Жағасы [[алтын]], жеңі жез, Бадана көзді ақ сауыт, Бекітіп соққан Ер Дәулет” (“Қобыланды батыр”)'' деп жырға қосқан. <ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>
*[[Сауыт|Сауыттың]] бұл түрі көшпелілерден орыстарға ауысып, олар мұны түркі тіліндегі өз атауымен ''“бадана”'' немесе ''“байдана”'' деп атаған. Орыс жылнамаларында қыпшақтар киген Бадана кіреукелер ''“баданы бусурманские”'' делінеді.
*[[Сақ]], [[сармат]], көне түркі дәуірлеріне жататын ескерткіштерді қазу кезінде басқа кіреуке сауыттармен бірге Бадананың қалдықтары да табылған. Бадананың жеңі шынтаққа, етегі тізеге дейін жеткізіліп, әр батырдың тұлғасына сай тоқылатын болған. Етегінің алды-арты жырық, өңірі ашпалы, жағасы тік не жағасыз етіп жасалған. Етек-жеңі бірнеше қатар жез немесе алтын шығыршықтармен өріліп, сәнделген Баданалар да болған. Бадананы берен, көбе, тағы басқа сауыттармен қабаттап не жеке өзін киген.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
==Дереккөздер==
<references />
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Әдебиет]]

Әскери-Техникалық Спорт

2012-08-02T06:48:49Z

SSE:

'''Әскери-техникалық спорт''' - [[әскери қызметшілер]] мен әскери қызметке даярланушы жастарға әскери мамандықтарды меңгерту, олардың бойында жоғары рухани психологиялық және шымырлық қасиеттер қалыптастыру мақсатымен өткізілетін спорт жарыстары мен жаттығулары түрлерінің жалпы атауы. Оған [[авиация спорты]], [[автомобиль спорты]], [[авиамодельдеу спорты]], [[автомодельдеу спорты]], [[тікұшактық спорт]], [[әскери-спорттық көпсайыс]], [[мотоцикл спорты]], [[парашют спорты]], [[су асты спорты]], [[радиоспорт]], [[ескекті-желкенді көпсайыс]], [[әскери гимнастика]], [[шаңғы спорты]], [[самбо]], [[дзюдо]], [[қолданбалы малту]], [[кедергілерден секіріп жарысу]], [[әскери-спорттық бағдарлау]], [[мылтық ату спорты]], [[алыс және қысқа қашықтыққа жүгіру]] т.б. жатады. Спорттың бұл түрлері бойынша жарыстар ҚР ҚК-нің жеке құрамалары арасында кезекті, мерзімді түрде немесе арнайы багдарламаларға сәйкес өткізіліп тұрады. Олардың нәтижелеріне қарай тиісті спорттық атақтар мен дәрежелер беріледі.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат: Әскери іс]]
[[Санат: Спорт]]

Әбілғазы Қайыпұлы

2012-08-01T12:38:58Z

SSE:

'''Әбілғазы Қайыпұлы'''(туған жылы белгісіз — 1815) — [[хан]].<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> [[Қайып хан|Қайып ханның]] үлкен ұлы, [[Батыр хан|Батыр ханның]] немересі. Жас кезінде [[Бұхара|Бұхарадан]] Хиуаға әкелініп, 1767 жылдың аяғы — 1768 жылдың бас кезінде таққа отырғызылған. Бірақ ол Хиуа тағында Әбілғазы — ІІІ деген атпен жарты жыл, ал кейбір деректер бойынша бар болғаны бір ай шамасында ғана отырған. [[Хиуа|Хиуадан]] қуылғаннан кейін ол Сыр бойындағы атамекеніне оралып, Шекті руының сұлтаны, ал 18 ғ-дың 90-жылдары қарақалпақтардың ханы болды. Әкесі өлгеннен кейін [[Сырдария|Сырдарияның]] төменгі ағысы өңірінде шекті т.б. Әлімұлы бірлестігіне кіретін рулардың ханы болып сайланған (1794 — 1815). Ордасы [[Жанкент]] қаласы жұрты маңында орналасты. Қол астына 15 мыңдай отбасы қарады. өмірінің соңғы жылдарын руластарының қолдауынан айырылып, жоқшылықта өткізді. Жерленген орны белгісіз. Деректерде [[Арынғазы]], Ілияс, Нұрым, Пысжан (Бошан), Арду, [[Ескендір]], Елжан деген балаларының аттары кездеседі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Bio-stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]

Атыс секторы

2012-08-01T10:00:18Z

SSE:

'''Атыс секторы ''' — жауды тікелей нысанаға алуға арналған соғыс қаруларын (пулеметті, танкті, зеңбіректі және т.б.) орналастыру тәртібі, оның оңнан солға қарай жергілікті екі белгі затпен шектелген [[Әскери-Теңіз Флоты|атыс]] аймағы. [[Әскери-Теңіз Флоты|Әскери-Теңіз флотында]] атыс секторы термині акваторияның бір бөлігін немесе шеткі бағыттармен және кеме артиллериясының ең қашық ату нүктесімен шектелген су жағалауларын білдіреді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Артиллерия]]

Атарман

2012-08-01T09:27:01Z

SSE:

'''Атарман ''' — [[атқыш]]; [[садақ]], [[мылтық]] атушы жауынгер. [[Көшпелілік|Көшпелі халықтарда]] әр заманда да садақпен, мылтықпен қаруланған француз королінің мушкетерлары (мылтықшылары), орыс патшасының стрелецтері (атқыштары сияқты) арнаулы әскер қосындары, атқыштар бөлімдері болған. Түркі халықтарында бұл әскери бөлімдердің тікелей ханға бағынуы олардың басқа әскерден ерекше болғанын көрсетеді. Ұрыс кезінде бұл бөлімдер қашан да маңызды рөл атқарған. Мұндай әскери бөлімдер хан жасағында құрылып, ханның түрлі жарлықтарын, әскери тапсырмаларын орындайтын болған. Атаман, аламан, қаһарман сөздері сияқты ерте кезде А. сөзі де тіліміздегі әскери атау болған. Қазір атарман-шабарман сөздерінің тікелей мағынасы жоғалып, тек ауыспалы мағынасы ғана сақталған. Көшпелі халықтардың дәстүрлі бейнелеу өнерінен садақ, мылтық атушы адамдардың бейнелерін жиі кездестіруге болады.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Түркілер әскери өнері]]
[[Санат:Көшпелі халық әскери өнері]]
[[Санат:Атақтар]]

Ат үстінен тартыс

2012-08-01T09:03:36Z

SSE:

'''Ат үстінен тартыс ''' — [[ұлттық ойын]]. 3-5 жаяу мен бір салт атты жігіт ортаға шығады.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Жаяу ойыншылардың мақсаты — [[салт атты адам|салт атты адамды]] жерге аударып түсіру. Ойын шарты бойынша жаяудан қашқан аттының белгіленген алаң сыртына шығып кетуіне болмайды. Жаяулар атқа тиіспеуі керек, олар тек адамды ғана аударып алуға тиісті. 10-15 минут уақытта жаяулар аттыны аударып алмаса, алаңға ойыншылардың жаңа жұбы шығады. Зерттеушілер бұл ойынға атты әскер мен [[жаяу әскер]] соғысы негіз болған деп есептейді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Ұлттық ойындар]]

Арынғазы сұлтанның қозғалысы

2012-08-01T08:34:01Z

SSE:

'''Арынғазы сұлтанның қозғалысы ''' (1816 — 21) — [[Қазақ хандығы]]н қайта орнатуға жасалған әрекет. Кіші жүзге хан болып сайланған алғашқы күннен (1816 ж. сәуір) бастап [[Арынғазы хан]] [[Қазақстан]]ды [[Ресей]]ден бөліп алып, дербес Қазақ хандығын қайта құру саясатын ұстанды. Кіші жүз бен Орта жүзді біріктіріп, Орта Азия хандықтарының үлгісімен ортақ мемл. орнатуға сұлтандар мен ақсүйектерді көндірді. Оның бұл ойын халықтың барлық бөлігі қолдады. Орта Азия хандықтары да Арынғазыға қолдау көрсетті. 1821 ж. патша үкіметі келіссөз жүргізу желеуімен Арынғазыны С.-Петербургке шақырып алып, тұтқындап, Калугада ұстады. Отаршылдық езгіге қарсы күрес шежіресінде үлкен орын алатын А. с. қ. тарихи әдебиетте әлі жеткілікті дәрежеде зерттелмей келеді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Арду

2012-08-01T06:00:34Z

SSE:

'''Арду''' , Арда (т.ж.б. — 19 ғ-дың 30-жылдарының соңы) — Әбілғазы ханның (Әбілғазы ІІІ) баласы, Қайып ханның немересі. Сырдарияның төменгі алабында, Қуаңдария мен Жаңадария атырабындағы әлімұлы руларына билік жүргізген (1828 — 36). 1815 жылдан ағасы Арынғазының Сырдарияның оңт.-батыс бөлігіндегі қазақтарға хан болып жариялануына байланысты шаруаларға араласқан (қ. Арынғазы сұлтан қозғалысы). Үш жылдан кейін ағайынды Арынғазы мен Серғазы Қайыпұлының арасындағы ұрыс-керіске Хиуа ханы Мұхаммед-Рақым араласып, Серғазыға Кіші жүз ханы деген пәрмен берілді. 1818 ж. А. Шекті руы старшындарының тапсырмасымен Серғазыны хан ретінде тани алмайтындарын айту үшін Хиуа ханына келді. Мұхаммед-Рақым оны тұтқынға алып, өзінің қасында 10 жыл бойы аманатта ұстады. Хиуаның жаңа ханы Аллақұлы (1826 — 42) қазақ сұлтанын 1829 ж. еліне қайтарды. Әлімұлы старшындарының ұйғарымымен патша үкіметі Калуга қ-на жер аударған ағасы Арынғазы оралғанша осы тайпалық бірлестік руларына хан болып жарияланды. 1829 ж. Орынбор ген.-губернаторы П.К. Эссен Ардуға Орынбордың орт. бөлігі қазақтарының бастығы болуды ұсынды. Бірақ Ресей өкімет орындарының ағасы Арынғазыны тұтқыннан босатпауына байланысты ол бұл ұсынысты қабыл алмайды, сөйтіп Орынборға бармайды. Бір жылдан соң А. Хиуа бодандығын қабылдап, Аллақұлының жарлығымен Сырдария бойының ханы болып тағайындалды. Осы кезден бастап ол Ресей бодандығындағы қазақ сұлтандары мен старшындарына қарасты ауылдарға шабуылдар ұйымдастырды, Ресей мен Бұхараның сауда керуендерін тонаушылыққа ұшыратты. 19 ғ-дың 30-жылдарының аяқ кезінен А. туралы деректер кездеспейді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Алтын шоқы

2012-07-31T18:34:12Z

SSE:

'''Алтын шоқы''' -[[Ұлытау]] жотасында (Қарағанды облысы ) [[Әмір Темір]] (1336 - 1405) белгі қалдырған тау. [[Алтын Орда]] ханы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темір Ұлытауға келгенде Алтын шоқының басына үлкен [[құлпытас]] орнатуға бұйрық берген. Ол тасқа шеберлер мынадай сөздерді қашап жазған: "Тарихтың жеті жүз тоқсан екінші қой жылы, жаздың ара (шілде) айы. [[Тұран|Тұранның]] сұлтаны Темірбек жүз мың әскерімен [[Тоқтамыс|Тоқтамыс ханға]] соғыспаққа жүреді. Бұл жерден өтіп бара жатып, белгі болсын деп осы жазуды қалдырды. [[Тәңір|Тәңірі]] нәсіп берсін. Іншалла, тәңірі бұл кісіге рақым қылып, барша адам есіне алып жүрсін".<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>
[[Құлпытас|Құлпытасты]] академик Қ.Сәтбаев 20 ғасырдың 30-жылдары экспедициялық жұмыстар кезінде тапқан. Қазір [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтегі]] [[Эрмитаж|Эрмитажда]] сақтаулы. Жазудың түпнұсқасындағы тілі қазіргі қазақ тіліне өте жақын.
<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Тарих]]

Азия және Африка халықтарының ынтымақтастық ұйымы

2012-07-31T10:32:47Z

SSE:

'''Азия және Африка халықтарының ынтымақтастық ұйымы''' — соғысқа, ядролық қаруға қарсы тұру, отаршылдық қанауды жою, артта қалған елдердің тез жетілуіне көмектесу, бейбіт қатар өмір сүру принциптеріне сүйенген халықаралық қатынастар орнатуды көздеген халықаралық ұйым.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Екі құрлықтың қоғамдық ұйымдары өкілдері қатысқан Каир конференциясында (12.1958) құрылды. Үкімет емес ұйым ретінде [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мүшелігіне қабылданды. [[Алжир]], [[Вьетнам]], [[Ангола]], [[Мозамбик]], [[Гвинея-Бисау]] тағы басқа елдердегі ұлт-азаттық көтерілістерді қолдауда ұйым елеулі жұмыстар атқарды. 1961 жылы сәуірде Қазақ Комитеті құрылып, алғашқы төрағасы болып [[Мұхтар Әуезов]] сайланды. 1955 — 87 жылдары бірнеше форумдар өткізді, Баспа органы ағылшын, француз, араб, орыс тағы басқа тілдерде шығып тұрған “Азия-Африка халықтары” журналы болды. Азия және Африка халықтарының ынтымақтастық 80-жылдардың соңы — 90-шы жылдардың басында өз жұмысын біртіндеп тоқтатты.

==Дереккөздер==
<references/>

{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[санат:әдебиет]]

Тұран плитасы

2011-08-20T08:22:18Z

SSE: ТҰРАН ПЛИТАСЫ дегенді Тұран плитасы дегенге жылжытты

[[Сурет:Геологическая карта Казахстана и Средней Азии.png|thumb]]
'''Тұран плитасы''', Тұран тақтасы – Қазақстанның батыс өңірінен орталық бөлігіне дейін және Орталық Азияны қамтып жатқан ірі тектоникалық құрылым. Тұран плитасына Қазақстан жерінде [[Тұран ойпаты]], [[Үстірт]], [[Маңғыстау]] және [[Бозащы]] түбектері, [[Арал]] маңы, Оңтүстік [[Торғай]] өңірі және Орталық Азияның ([[Өзбекстан]] мен [[Түрікменстан|Түрікменстанның]] кей аймақтары және [[Ауғанстан|Ауғанстанның]] солтүстік) біраз құрылымдары кіреді. Батысы Каспий тенізімен, шығысы Сарыарқа және Тянь-Шань қатпарлы өлкелерімен, оңтүстік Торғай ойысы арқылы Батыс Сібір плитасымен шектесетін 2 млн. км2 аймақты алып жатыр.

Тұран плитасы табанының құрылысы өте күрделі, көлденең қимасы үш түрлі құрылымдық қабаттан тұрады:
# қатпарлы іргетас;
# аралық қабат;
# платформалық тыс.

== Қатпарлы іргетас ==
Қатпарлы іргетас немесе кристалдық іргетас қабаты қарқынды қатпарланған және алуан түрлі интруз. массивтерді кіріктіретін кембрийге дейінгі және палеозойлық жарылымдардан құралған. Тұран плитасының шығыс бөлігіндегі қатпарлы іргетас каледондық, ал батыс бөлігі герциндік қатпарлыққа жатқызылады. Олар бір-бірінен терең жаралым арқылы оқшауланған. Қатпарлы іргетас жаралымдары әр түрлі құрамдағы шөгінді-жанартаутекті тау жыныстарынан құралып, қалыңд. 8 км-ге жетеді. Іргетас жаралымдарының беткі жазықтығының тереңдігі әр түрлі, тек Қаратау мен [[Бұрқантау]], [[Тамдытау]], [[Құлжықтау]], [[Сұлтануиз-Даг]] жоталары және [[Маңғыстау]] мен [[Туарқыр]] белдерінде ғана жер бетіне шыққан.

== Аралық қабат ==
Аралық қабат іргетас бетін анық байқалатын бұрыштық үйлесімсіздік арқылы көмкерген. Бұл қабат плитаның солтүстігіндегі кейбір өңірлерде жер бетінде қалған аймақтарда терең ұңғыма арқылы ашылады (Шу-Сарысу өңірінде). Каледондық қатпарлықтағы аралық қабат төм. девон мен төмен триас (D1–T1) жаралымдарынан құралса, герциндік қатпарлыққа тәні төмен пермь мен жоғары триас (P1–T3) түзілімдерін біріктіреді. Бұл қабаттың қалыңдығы кең ауқымда өзгереді: каледондық іргетас өңірінде 14,5 км-ге жетсе ([[Шу-Сарысу ойысы]]), герциндік өңірде 11 км-ге дейін барады ([[Маңғыстау түбегі]] мен Копетдаг алды). Қабаттың тау жыныстары құрамы әр түрлі. Шөгінділердің мөлшері жанартаутекті тау жыныстарына қарағанда басымырақ болып келеді. Герциндік қатпарлық өңіріндегі пермь-триас түзілімдері Тұран плитасындағы негізгі мұнайлы-газды кешендер болып табылады.

== Платформалық тыс ==
Платформалық тыс қабаты аралық қабат түзілімдерін үйлесімсіз көмкерген. Бұл қабаттың түзілімдері мүлде деформацияға ұшырамай, көлбеу (1 – 5) орналасқан. Платформалық тыс қабатының көлденең қимасы 5 түрлі кешеннен тұрады: төмен юра, ортаңғы және жоғары юра, бор мен төмен миоцен, ортаңғы миоцен мен жоғ. плиоцен, жоғары плиоцен мен антропоген. Алғашқы үшеуі мұнайлы-газды. Төменгі юра кешені аймақтық ойыстарда қалыңдығы 1000 м болатын түсі сұрғылт құмды-сазды шөгінділерден құралған; ортаңғы және жоғарғы юра кешені таяз теңіз жағдайында, сирек құрылықтық жағдайда түзілген шөгінді тау жыныстарынан құралады. Онда терригендік түзілімдер көбірек болады. Қалыңдығы 2000 м-ден аспайды. Бор мен төменгі миоцен кешені қимасында құрлықтық-теңіздік түзілімдер молынан ұшырасып, ең көп тараған терригендік және карбонатты шөгінділермен қатар тұзды, гипсті, фосфоритті, әксазды, глауконитті, т.б. тау жыныстары кездеседі.

Тұран плитасының шығыс жиегінің олигоцен мен төмен миоцен түзілімдерінде базальт, андезит және олардың туфтары шоғырланған. Кешен қалыңдығы 2000 – 2500 м аралығында өзгереді; ортаңғы миоцен мен жоғарғы плиоцен кешені Тұран плитасының батыс бөлігінде кең таралып, теңіз түбінде түзілген қалыңдығы 200 – 1000 м терригендік және карбонатты шөгінділерден құралады. Жоғары плиоцен мен антропоген кешені Тұран плитасының батысы мен солтүстігінде теңіздік және құрылықтық жағдайларда түзілген құмдардан, малтатастардан, саздардан, құмайттардан құ-ралса, шығ-нда аллювийлік, эолдық шөгінділерден құралады. Қалыңдығы ондаған м-ден жүздеген м аралығында болады (тек Копедаг алды ойысында 1 – 3 км). Каспий тенізінен [[Гиссар]] жоталарына дейін созылып жатқан Тұран плитасы Бұхара терең жарылымымен теңдей екіге бөлінеді. Оның солтүстік-шығыс бөлігі каледондық және ерте герциндік қатпарлықпен сипатталса, оңтүстік-батыс бөлігі кеш герциндік іргетаспен сипатталады. Тұран плитасының негізгі пайдалы қазбаларына мұнай мен газ кен орындары жатады. Қаратау жоталарының кембрийлік түзілімдерінде ванадий және фосфорит ірі кен орындары бар.
==Сілтемелер==
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 8 том
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат:География]]