Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Таласбек Әсемқұлов

2026-06-07T06:13:01Z

Rasulbek Adil: /* Жүлделер мен марапаттар */

{{Тұлға
|Есімі = Таласбек Әсемқұлов
|Шынайы есімі =
|Сурет = Talasbek2005.jpg
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1.8.1955
|Туған жері = [[Таңсық (станция)|Таңсық]] теміржол станциясы, {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]]
|Мансабы = жазушы, кинодраматург, күйші
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні = 23.9.2014
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|Әкесі = Баймухамет Әсемқұлов
|Анасы = Кәмиля Жүнісбайқызы
|Жұбайы = Зира Наурызбаева, мәдениеттанушы
|Балалары = Хадиша, Жансүгір
|Марапаттары =
|Сайты = [http://otuken.kz/topics/talasbek/ otuken.kz]
|Басқалары = https://www.facebook.com/groups/394506140697607/
|Commons =
}}
'''Таласбек Әсемқұлов''' ([[1 тамыз]] [[1955]], [[Таңсық (станция)|Таңсық]] (теміржол станциясы), [[Аягөз ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]-[[23 қыркүйек]] [[2014]], [[Алматы]]<ref>{{Cite web|title=ТАЛАСБЕК ӘСЕМҚҰЛОВ ӨМІРДЕН ОЗДЫ|url=https://abai.kz/post/40084|date=26 Қыркүйек 2014 жыл}}</ref><ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов дүниеден озды|url=https://qazaqstan.tv/news/90605}}</ref>) — қазақ жазушысы, кинодраматург, күйші, әдебиет және музыка сыншысы, мифология, тарих және этнография зерттеушісі, домбыра шебері, қазақ тілінен орыс тіліне, орыс тілінен қазақ тіліне тәржіме жасаған аудармашы<ref>{{Cite web|title=Зерттеуші-жазушы Таласбек Әсемқұлов қайтыс болды|url=https://kaz.tengrinews.kz/books/zertteusi-zazusy-talasbek-asemqulov-qaitys-boldy-257013/}}</ref>.

«Талтүс» романы үшін Сорос-Қазақстан қорының [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%C2%AB%D0%9E%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B5_%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%C2%BB «Қазіргі заманғы Қазақстан романы» әдеби бәйгесінің лауреаты] атанған (2002 ж.). Бұл – жазушының көзі тірісінде жазып кеткен жалғыз кітабы. 2019-жылы романды Shelley Fairweather Vega (Шэлли Фейруэзер Вега) ағылшын тіліне аударып, ол [https://slavica.indiana.edu/bookListings/Three_String_Books/A_Life_at_Noon A Life at Noon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829172740/https://slavica.indiana.edu/bookListings/Three_String_Books/A_Life_at_Noon |date=2019-08-29 }} деген атпен Индиана Университетінің Slavica Pub баспасынан жарық көрд<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов атындағы байқаудың ережесі жарияланды|url=https://aikyn.kz/284469/talasbek--semk-u-lov-atyndag-y-bayk-audyn--erezhesi-zhariyalandy}}</ref>і. Сонымен қатар, роман қазақстандық “Рухани Жаңғыру” мемлекеттік бағдарламасы аясында БҰҰ-ның ресми тілдеріне аударылған<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов. Кемеңгердің өмірінен бір үзік сыр|url=https://abai.kz/post/12875}}</ref>.

== Өмірбаяны ==
Таласбек Әсемқұлов 1955-жылы тамыздың 1-күні Семей облысының Таңсық теміржол бекетінде тігіншілер отбасында дүниеге келген. Туа сала бауырына басқан нағашы атасы, атақты күйші [[Жүнісбай Стамбаев]] тың (1891-1973) қолында, Семей облысының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) [[Айғыз]] ауылында өскен<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұловтың өмірі туралы мәлімет|url=https://bilim-all.kz/article/22928-Talas%C2%ADbek-Asem%C2%ADqu%C2%ADlov%C2%ADtyn-omiri-turaly-malimet}}</ref>.

Атасы оны 7 жасынан бастап 11 жыл бойы, өзінің көзі жұмылғанша, дәстүрлі музыкалық өнерге баулиды. Сонымен бір мезгілде ол әнші Кәрім Баймұратовтың, күйші Ғазиз Нұрпейісовтің, есепші Мырзахан Оңғаров, домбыра шебері Төлеутай, ұста Ахметжаннан да тәлімін алады. Кейінірек атақты Атығай, [[Аққыз]], [[Бағаналы Саятүлеков|Бағаналы]] Саятүлеков, [[Мағауия Хамзин]], Әпике Әбенова сынды күйшілерден дәріс алған.

Таласбек Әсемқұлов - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Тәттімбет]] (XIX ғасыр) сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе күй мектебінің өкілі. Аталмыш мектеп өкілдерінің ұстаздық-шәкірттік сабақтастығы: Байжігіт – Қызыл Мойын Қуандық – Тәттімбет – Кенжебай – Бодау мен Қызай – Жүнісбай Стамбаев болып келеді. Ж.Стамбаев - [[Мұхтар Мағауин|М.Мағауин]]нің «Көкбалақ» романындағы, сондай-ақ, Т.Әсемқұловтың өзінің «Талтүс» романындағы бас кейіпкердің түптұлғасы.

Т.Әсемқұлов Байжігіттің, Тәттімбеттің, ұстазы Жүнісбайдың және басқа да шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаған, өзі де күй шығарған. Таласбектің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Байжігіттің көптеген күйлері, Кет-Бұғаның [http://otuken.kz/%d1%81%d0%b0%d0%ba%d0%b1%d0%b8%d0%ba%d0%b5/ «Жансауға»] күйі (13 ғасыр), Қотан тайшының (15 ғасыр) күйі, сол сияқты, Тәттімбет, Қызылмойын Қуандық, [http://otuken.kz/%d1%81%d0%b0%d0%ba%d0%b1%d0%b8%d0%ba%d0%b5/ Сақбике], Қасабай, [https://www.youtube.com/watch?v=uD2_yC8d4Ao Ақай қажы] ның сирек кездесетін бірқатар күйлері мәлім болды.

Т.Әсемқұловтың көкірегінен туған [http://otuken.kz/talasbek/ 8 авторлық күйі] бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=MrqQNXDjLP0&t=2s «Аққозым»], [https://www.youtube.com/watch?v=hScUOWmVMug «Азапкер»], «Тәттімбет сері», «Қара өткел», [https://www.youtube.com/watch?v=31WH-MZ_214 «Кемеңгер»], [https://www.youtube.com/watch?v=QcLslzsL7xU «Жеңеше»], [https://www.youtube.com/watch?v=OBNChra0ZGE «Еңлік»], [https://www.youtube.com/watch?v=jmhS8WRxYq4 «Әбікенді жұбату»].<ref>{{Cite web|title=Жазушы және күйші Таласбек Әсемқұлов шығармаларын мысалға ала отырып, дәстүрлі мәдениеттегі эксперимент|url=https://www.tselinny.org/kz/event/experimentation-in-traditional-culture-through-the-work-of-writer-and-kuishi-talasbek-asemkulov}}</ref>

== Білімі ==
1979 жылы Абай атындағы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]], «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша бітірген<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов|url=https://abaiacademy.kz/kz/avtory/talasbek-semlov}}</ref>.

== Қызметі ==
* Калинин атындағы колхоздағы қой өсіруші комсомол-жастар бригадасы,
* 1977-1982 – [[Алматы халық университеті]] музыкалық лекториясының оқытушысы (жоғары оқу орнындағы оқуымен қатар),
* 1980-1982 – [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]ның ғылыми қызметкері, [[Сазген|«Сазген»]] этнографиялық ансамблінің солисі. Мұражайдың іргесін қалаушылардың бірі (әуелгіде, экспозиция құрылғанға дейін мұражайдың тұңғыш директоры, музыкатанушы [[Жарқын Жақияұлы Шәкәрім|Жарқын]] оны шаруашылық ісінің меңгерушілігіне (завхоз) жұмысқа қабылдаған),
* 1984-86 – «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]» баспасының редакторы,
* 1987-1999 – Құрманғазы атындағы Алматы ұлттық консерваториясының (қазіргі [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]) қазақ тілі оқытушысы, әдеби редакторы, фольклор кабинетінің меңгерушісі,
* 1996—1998 — халықаралық «Zaman - Қазақстан» газетінің орысша бөлімінің редакторы,
* 1998—2006 — [[Жұлдыз (журнал)|«Жұлдыз»]] әдеби журналы, сын бөлімінің редакторы,
* 2004—2006 — ҚР Ұлттық кітапханасы жанындағы «Рух-Мирас» мәдениеттанушылық альманағының бас редакторы,
* 2006—2014 — фрилансер, «Алтын Орда», «Алматы Ақшамы» газеттерімен, «[[Қазақфильм]]» киностудиясымен бірлесіп жұмыс істеген.

== Шығармашылығы ==
=== Домбырашы-күйші ===
==== Дискография ====

* «Мелодия» бүкілодақтық фирмасының «Байжігіттің күйлері» атты жеке винилді гранд-дискі (1976),
* «[https://www.azattyq.org/a/1157200.html Мәңгілік сарын]» қазақ күйлерінің антологиясына енген («Мәңгілік сарын», «Қазақстан» ТРК, 2004, № 5-, 6-, 7-дисктер, Т. Әсемқұловтың орындауында жиыны 14 күй назарға ұсынылған).
* [https://egemen.kz/article/1772-kuy-oynaydy-qazaghymnynh-qanynda «Қазақтың 1000 күйі»] қазақ күйлерінің антологиясына енген (2010, Т.Әсемқұловтың орындауында 30-дан астам күй, соның ішінде, өзінің шығарған күйі де ұсынылған).
* [https://www.ktk.kz/ru/news/video/2010/10/7/10071/ «Dombra du Kazakhstan: L`heritage de Tattimbet»] («Қазақ домбырасы — Тәттімбеттің мұрасы») атты CD-альбомына (2010, [https://en.wikipedia.org/wiki/Buda_Musique Buda Musique]) орындаушы және құрастырушы ретінде үлес қосқан.
* Қайтыс болғаннан кейін жарық көрген [https://www.astana-akshamy.kz/talasbekting-taltusi/ «Талтүс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128045501/https://www.astana-akshamy.kz/talasbekting-taltusi/ |date=2021-01-28 }} аты жеке альбомына оның орындауындағы 73 күй енген (2015).<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұловтың орындауындағы күйлер|url=https://kitap.kz/music/2/talasbek-asemqulovtyng-oryndauyndagy-kuyler}}</ref>

=== Таласбек Әсемқұлов орындаған күйлер арқау болған анимациялық бейнебаяндар ===
* Байжігіттің «Көкбалақ» күйі сарынымен.
* Байжігіттің «Алмажай» күйі сарынымен.
* «Қоңыр қаз»] - Ж.Стамбаевтың «Қоңыр қаз» күйі сарынымен.
* «Аққозым»] - Т.Әсемқұловтың «Аққозым» күйі сарынымен.

=== Қазақ тіліндегі көркем шығармалары ===
[[File:Talasbek Asemkulov books.jpg|thumb|left]]
* «Атайы», «Болмашы әңгіме» (1980-жылдар),
* «Кәрі күйші» әңгімелері (2002),
* «Шымдан» хикаяты («Ерте келген күз» ұжымдық жинағына енген, «Жалын» баспасы, 1988),
* «Талтүс» романы,
* «Бекторының қазынасы» хикаяты (2011)<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов. Бекторының қазынасы|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/talasbek-asemqulov-bektorynyn-qazynasy__21217}}</ref>,
* «Тәттімбет сері» романының бірінші бөлімі.

=== Киносценарий ===
==== Қазақ тілінде ====
* «Біржан сал» (2004-жылы жазылған, 2009-жылы «Казақфильм» киностудиясында тұсауы кесілген),
* [https://www.youtube.com/watch?v=YrXpcCOfFZs «Құнанбай»] (2015-жылы «Қазақфильм» киностудиясында тұсауы кесілген), автор қайтыс болғаннан кейін «2016 жылғы ең үздік сценарий» номинациясы бойынша «Тұлпар» ұлттық сыйлығы берілген,
* «Тұмар падиша» (2010).

==== Орыс тілінде ====
* «Смерть Кокбалака» («Көкбалақтың өлімі») (1997, басқаша атауы «Смерть ханского коня», 2002-жылы «Простор» журналының № 5 санында басылған. Абылай хан жайлы),
* «Биржан-сал» (2004, қазақ тілінен авторлық аударма),
* «Жезтырнак» (2006-жылы жазылған, 2007-жылы «Книголюб» журналының № 1-2 сандарында басылған, Оңтүстік Кореяның Мәдениет министрлігі ұйымдастырған «Орталық Азия мен Кореяның аңыз, ертегі және батырлық дастандары желісімен жазылған сценарийлердің халықаралық байқауы – 2011» байқауының жүлдегері, 2011),
* «Алматы — Астана» (2008, заманауи тақырыпқа жазылған киносценарийлердің республикалық ашық байқауының 2-ші жүлдесін иеленген, 1-ші жүлде ешкімге берілмеді),
* «Царица Томирис» (2010, «Тұмар падиша» сценарийінің кеңейтілген авторлық нұсқасы),
* «Өгей» (Мұқағали Мақатаев жайлы; автор қайтыс болғаннан кейін оның жазып қалдырған нобай-нұсқалары мен ауызша айтқан әңгімелері негізінде сценарийді 2014 жылы жесірі Зира Наурызбаева аяқтады).

=== Негізгі зерттеулері ===
* «Единая тюркская мифологическая система» (1979-жылы жазылған, 1995 жылы «Горизонт» газетінде «Казахский эпос: человеческий дух в поисках изначального смысла» деген атпен шыққан),
* «Көне қазақ романдарының эстетикасы» (1980—1990),
* «Домбыраға тіл бітсе: Қазақтың байырғы музыкалық терминологиясы хақында» (1989, «Жұлдыз» журналында басылған, «Традиционная домбровая терминология», З. Наурызбаеваның қысқаша аудармасы),
* «Тәттімбеттің Шығыс Түркістанға сапары» (1980—1990, «Путешествие Таттимбета в Восточный Туркестан», авторлық аударма),
* «Жылан қайыс ырымының сипаттамасы» (1998) (З.Наурызбаеваның аударуындағы орысша нұсқасы - «Мифологическое описание обряда „Жылан қайыс“),
* „Последний поход Кет-Буги: сакральная миссия кочевой цивилизации“ (2001)» — «Кет—Бұғаның соңғы жорығы. Көшпелі өркениеттің құпия миссиясы» (З. Наурызбаевамен бірлесіп жазған),
* «Күй өнерінің болашағы» (1998, «Будущее искусства кюя», З.Наурызбаеваның аудармасы),
* «Аштық және соғыс» («Голод и война», авторлық аударма),
* «Бастырма»,
* «Қондыгердің бір-ақ беттік тарихы»<ref>{{Cite web|title=Қондыгердің бір-ақ беттік тарихы. Адам рухының дүниенің бастапқы мәнін іздеуі|url=https://qalam.global/kk/articles/qondygerdin-bir-aq-bettik-tarixy-kz}}</ref>,
* «Қамбар есімі» (2012).
* «Аңыз жайындағы аңыз, немесе ауызекі мәдениеттің пайда болуы турасында бір-екі толғам» («Эвакуация традиции» деп аталатын З.Наурызбаеваның қысқаша мазмұндауындағы орыс тіліндегі нұсқасы).

=== Cын мақалалары ===
# Аюп hәм Абай (2003)<ref>{{Cite web|title=Таласбек шығармаларының жаңа топтамалары|url=https://qazaqadebieti.kz/40306/talasbek-shy-armalaryny-zha-a-toptamalary}}</ref>,
# Абайдың ұлы жұмбағы,
# Кеменгердің өмірінен бір үзік сыр (2013),
# Талғам — эстетикалық ар-ұят,
# Қазіргі қазақ жастар прозасының бағыт-бағдары,
# «Оқығам жоқ»,
# Эфиальттың кегі,
# Интертекст,
# Сұлулықта ояну<ref>{{Cite web|title=ТАЛАСБЕК ӘСЕМҚҰЛОВ. СҰЛУЛЫҚТА ОЯНУ|url=https://ult.kz/post/talasbek-asemkulov-sululykta-oyanu}}</ref>,
# Ар мен ожданның өрті,
# Сүгір әулиеті (2014).

=== Аудармалары ===
* Кобэ Абэ «Жат әлпет» («Чужое лицо»),
* Иво Андрич «Дринадағы көпір» («Мост на Дрине», Астана: Аударма, 2004),
* А. Есмаханов «Қазақтың кілемдері» («Казахские ковры», Алматы: DIDAR, 1998).
* Мериме П. «Маттео Фальконе»,
* Шаламов В. «Жидек» («Ягоды»)
* Генис А. «Бабыл мұнарасы» («Вавилонская башня»)
* Якубовский А. «Әмір Темір» («Эмир Тимур»)
* Цуладзе А. «Саяси мифология» («Политическая мифология», еркін аударма)
* Қажғалиұлы (Малаев) Ә. «Киіз туырлықтағы көркем шежіре»
* Қажғалиұлы Малаев Ә. «Көне сымбат сыры»
* Наурызбаева З. «Антропологиялық дағдарыс жағдайындағы мәдениет пен білім беру»
* Наурызбаева З. «Батыс дәстүршілдігі және қазақ мәдениеті»
* Сондай-ақ, әңгімелер, ғылыми зерттеулер, «Хабар» телеарнасындағы көркем және ғылыми-көпшілік фильмдердің дубляжы (1997—2003),
* «Zaman-Қазақстан» газетінде басылған «Житие пророка нашего Мухаммеда» баянының түрікшеден орыс тіліне аудармасы (1998).

== Жүлделер мен марапаттары ==
* Сорос-Қазақстан қоры ұйымдастырған «Қазіргі заманғы Қазақстан романы» байқауының жеңімпазы (2003),
* ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі ұйымдастырған Толықметражды көркем фильмдер сценарийлері ашық байқауының жеңімпазы (2009),
* «Орталық Азия мен Кореяның аңыз, ертегі және батырлық дастандарының желісімен жазылған сценарийлер халықаралық байқауы - 2011» байқауының «Сценарий жоспары» номинациясы бойынша жеңімпазы,
* abai.kz сайты тағайындаған ҚР 20 жылдығына арналған Әлихан Бөкейханов атындағы тәуелсіз қоғамдық марапатының иегері (2011),
* Қайтыс болғаннан кейін оған «Құнанбай» фильмінің сценарийі үшін [https://egemen.kz/article/105888-baygeninh-alghashqy-tulpary-tanyldy «Тұлпар»] ұлттық киносыйының «2016 жылдың ең үздік сценарийі» номинациясы бойынша жүлдесі берілді. Фильм ҚР Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды.

''Ескертпе''
* «Құнанбай» фильмнің авторлық ұжымы 2016 жылғы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын иеленді, алайда, сыйлық тағайындау шарттары бойынша аталмыш сыйлық қайтыс болған сценарий авторына берілмеді.

== Таласбек Әсемқұлов туралы ==
=== Пікірлер ===
* Мұхтар Мағауин. Күй бабасы Байжігіт (үзінді)
* Зейнолла Серікқали. «Талтүс» романына алғы сөз (үзінді)
* Әлия Бөпежанова. Таласбек Әсемқұловтың «Қазіргі қазақ романы» конкурсына түскен «Кәрі күйші» атты қолжазбасына пікір
* Мурат Ауэзов. Большие надежды (фрагмент)
* Мәдина Омарова. «Талтүсті» оқыған сон...
* Әсия Бағдәулетқызы. Қазақты өзіне таныту миссиясы (“Біржан сал” фильмі туралы)

=== Жоқтау ===
* Тыныштықбек Әбдікәкімұлы. Таласбек
* Мейірхан Ақдәулетұлы. Сен – жұмақтықсың!
* Әбубәкір Қайран. Күрсініс пен сілкініс
* Лиля Калаус. Он слышал шепот Тенгри...
* Дидар Амантай. Помню первую нашу встречу...
* [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]]. Ұлтын ерекше сүйген азамат еді...
* Сәбит Досанов. Сан қырлы саңылақ
* Талғат Ешенұлы. Ойдың Отыкені кетті...
* Асия Байгожина. Хранитель Традиции
* Ақберен Елгезек. Қазақ халқы абыз ұлынан айырылды
* Айнаш Садықова. Алғыс, Ұстаз!
* Рүстем Нүркенов. Ұстазым
* Қанат Тасибеков. Таласбек аға маған домбыра болып көрінді
* Тізімбек Анашұлы. Жоқтау
* Ербол Алшынбай. Сілкініп өмір ағаш ұшты бір құс...

=== Сағыныш ===
* Зира НАУРЗБАЕВА. Таласбек соңғы жылдары өмір сүруден шаршағанын айта берген
* Аянат Ахметжан. Таласбек Әсемқұловтың рухына
* Жарқын ШӘКӘРІМ. Таласбекті тану
* Тамара Муканова-Мендошева. Казахский Шырақшы
* Тамара Муканова-Мендошева. Ценности истинные и мнимые
* Асима Ишанова. Памяти Таласбека Асемкулова
* Бақыт Сарбаұлы. Талантын Талтүсі еді…
* Есей Женісұлы «Көкбалақтың»
* Қали Сәрсенбай. Бір күні Таласбек кіріп келді
* Раушан Джуманиязова. Об этом знал только он, или Таттимбет-кюйши vs Таттимбет-золотопромышленник
* Зира Наурзбаева. Соперница (әңгіме)
* Мәдина Омарова. Талтүс (әңгіме)

=== Таласбектану ===
* Әсия Бағдәлуетқызы. Тереңдік. Тәмсіл. Таласбек.
* Раушан Джуманиязова. Не преданное наследие
* Сағадат Ордашева. «Құдай Бекторыны кездестіргеннен сақтасын!» (Таласбек Әсемқұловтың «Бекторының қазынасы» хикаятына орай)
* Сағадат Ордашева. «Еш заманның маңдайына сыймаған», немесе Таласбек, Бредбери һәм Абай мұңы
* Сағадат Ордашева «Біртұтас теория» иесі
* Сағадат Ордашева. Күнде жексенбі болса ғой...
* [[Ардаби Мәулет]]. Таласбектің қызық домбырасы
* Кенжехан Матыжанов. “Талтүсте” үзілген талант-тағдыр
* Зира Наурзбаева. Жунусбай Стамбаев: «Кюй – это шепот Тенгри»
* Зира Наурзбаева. Таласбек: «Только то есть музыка, что может стоять вровень со смертью»
* Жүсіпбек Қорғасбек. Таласбек пен «Талтүс»
* Нұрлан Садыр. Бар болғыр, Бекторы...!
* Зира Наурзбаева. Травмы истории и их влияние на современных казахов в романе Таласбека Асемкулова «Полдень» <ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Драматургтер]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Күйшілер]]

Иван Петрович Шухов

2026-06-07T06:11:22Z

Rasulbek Adil: /* */

'''Шухов Иван Петрович''' (31.7. 1906, [[Солтүстік Қазақстан облысы]] Пресновка ауданы Пресновка а. – 30.4.1977, [[Алматы]]) – орыс жазушысы.

Омбы жұмысшы ф-тін бітірген (1926), Мәскеудегі Әдебиет ин-тында оқыған (1927). 1928 – 34 жылы “Рабочий путь” (Омбы), “Красная Башкирия” (Уфа), “Волжская коммуна” (Самара), “Советская Сибирь” (Новосибирск), “Сельскохозяйственный работник” (Мәскеу) газеттерінде әдеби қызметкер, 1934 – 37 жылы Солтүстік Қазақстан облысындағы Пресновка ауданы “Ударник” газетінің редакторы, 1963 – 74 жылы “Литературный Казахстан” альманахының (қазіргі “[[Простор]]”) бас редакторы болды. Шығармалары 1926 жылдан жариялана бастады. “Өшпенділік” романында (1931) әлеум., саяси-экон., адамгершілік мәселелері көтеріліп, орыс халқы мен қазақ халқының жаңа заман орнату жолындағы еңбегі, халықтар достығы, ескінің тозып, жаңаның озуы шынайы баяндалады. “Қасірет белдеуі” романы (1931) қазақ, орыс халықтарының Қазан төңкерісінен кейінгі өмірін суреттеуге арналған. Шухов шығарм-на А.М. Горький жоғары баға берген, жазушының қазақтар өмірінен тым қатал әрі нанымды етіп суреттегеніне баса назар аударған. (Горький. Шығ. жинағы, 1967, 30-т., 223-б.). Солтүстік Қазақстандағы ұжымдастыру тақырыбы “Отан” романында (1936) жалғасын тапқан. “Майдандағы армия” романында (1-бөл., 1940) көтерілген тарихи оқиғалар 1-дүниежүз. соғыспен, Қазан төңкерісі, Азамат соғысымен байланысты. Шуховтың әр кезеңдерде “Алтын алқап” кітабы (1957), “Американың күндері мен түндері” (1960), “Югославия күнделігі” (1963), т.б. очерктер жинағы, “Туған ел және жат жер” деген прозалық топтамасы (1968), “Қара шеңбер” әңгімелер жинағы (1932), “Қазақстан желі өтінде” очерктер жинағы (1931), “Көмескі ой” пеьсасы (1933), т.б. жарық көрген. Көркем аударма саласында еңбек етіп, С. Мұқановтың “Ботагөз”, “Өмір мектебі” романдарын, М. Әуезовтің, Ғ. Мүсіреповтің, Ғ. Мұстафиннің, Ә. Әбішевтің бірқатар шығармаларын орыс тіліне аударды. Шуховтың көптеген туындылары КСРО және шет ел тілдерінде басылды. “Өшпенділік” (1935), “Қасірет белдеуі” (1972) романдары қазақ тілінде жарық көрген. Шухов Қазақ КСР-і [[Мемлекеттік сыйлық|Мемлекеттік сыйл]]. иегері (1977). 2 рет “Халықтар достығы” және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Солтүстік Қазақстан облысы орталығы [[Петропавл]] қаласында Шуховқа мұражай-үй ашылған.

== Дереккөздер ==
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:1906 жылы туғандар]]
[[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]

Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев

2026-06-03T15:58:20Z

Rasulbek Adil: /* */

{{Музыкант
|Есімі = Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев
|Атауы = Бәкір Төлеуұлы
|Сурет =
|Сурет ені = 200px
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туған кездегі есімі = Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев
|Толық аты =
|Туған күні = 15.5.1926
|Туған жері = [[Ақтөбе]] облысы, {{туғанжері|Байғанин ауданы|Байғанин ауданында}}, Ақбұлақ ауылы
|Қайтыс болған күні = 8.11.1994
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет =
|Мамандықтары = ақын, сазгер, драматург
|Дауыс түрі =
|Аспабы = [[домбыра]]
|Жанрлары =
|Лақап аттары = Бәкір ақын
|Қызметтес болған =
|Марапаттары =
|Сайты =
}}
'''Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев''' ([[1926]], [[Ақтөбе облысы]] Байғанин ауданы [[Ақбұлақ|Ақбұлақ ауылы]] - [[1994]], [[Алматы]]) — қазақ ақыны, драматург, әнші, сазгер.

[[Алматы көркемсурет-театр училищесі]]н бітірген (1950). 1950 - 1958 жылы [[Жамбыл]], [[Шымкент облысы]] драма театрларында актер. 1958 - 1974 жылы [[Қазақ опера және балет театры]]нда бөлім меңгерушісі. Алматы обысы халық шығармашылығы үйінің директоры. Қазақ театр қоғамында кеңесші-әдіскер болды.

1974 жылдан шығармашылық жұмыста. Алғашқы шығармалары 1956 жылы жарияланған. "Қара торғай" тұңғыш жинағына (1967) [[новелла]]лары енген. "Сал сері-Қыз қосан" (1956), "Ана жүрегі (1960), "Қарагөз қарындасым" (Ж. Жұмақановпен бірге, 1962), "Ақтау әні" (1970) [[пьеса]]лары республикалық, облыстық театрлар сахналарында қойылды. Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев -"Қамар сұлу" операсы (Музыкасы Е. Рахмадиевтікі, 1963) либреттосының, 150-дей әннің авторы. Бірқатар әндері ("Жас дәурен", "Ақбұлақ", "Әппағым-ау, әппағым", "Гүлсің-ау", т.б.) Қытай, Моңғолия, Түркия, Ауғанстан, Иран, т.б. елдерде тұратын қазақтар арасында кең тараған. Бәкір Төлеуұлы Тәжібаевтың орындауында көптеген өз әндері күйтабаққа жазылды.

== Шығармашылығы ==
Қара торғай. Новеллалар. А., [[1967]];
Біздің Роза. Очерк. А„ [[1969]];
Сахна жүлдыздары. Портреттер. А.,[[1977]];
Балбұлақ. Өлеңдер. А., [[1969]];
Ән -дәурен. Өлендер. А., [[1973]];
Жүріп келем. Өлеңдер. А., [[1976]];
Дала жолдары. Өлеңдер. А., [[1980]];
Жыр - жолаушы.Өлендер. А., [[1982]];
Ақбұлақ. Өлеңдер. А.,[[1985]].<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі түлектері]]

Хамза Жұматов

2026-05-28T10:39:58Z

Rasulbek Adil: /* Шығармалар */

{{Ғалым
|Есімі = Хамза Жұматұлы Жұматов
|Шынайы есімі =
|Суреті = Жуматов портрет 1965 г..jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 15.10.1912
|Туған жері = Ақбеттау ауылы, [[Баянауыл ауданы]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
|Қайтыс болған күні = 26.5.1972
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Азаматтығы =
|Ғылыми аясы = [[Вирусология|вирусология]], [[Эпидемиология|эпидемиология]]
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі = медицина ғылымдарының докторы
|Ғылыми атағы = ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі
|Альма-матер =
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары = {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты|1974}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}}
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons = Khamza Zhumatov
}}
'''Хамза Жұматов''' ([[15 қазан]] [[1912 жыл|1912]], Ақбеттау ауылы, [[Баянауыл ауданы]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] – [[26 мамыр]] [[1972 жыл|1972]], [[Алматы]]) – ғалым, вирусолог-эпидемиолог, [[медицина]] ғылымдарының докторы (1954), [[профессор]] (1959), [[Қазақстан]] Ғылым Академиясының академигі (1967), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1960).

== Өмірбаяны ==
1912 жылы 15 қазанда Ақбеттауда [[Жұмат Досқараев|Жұмат Досқараұлы]] отбасында дүниеге келген, алты жылдан кейін бауыры – [[Ғаббас Жұматұлы Жұматов|Ғаббас]] (1918-2018) дүниеге келді, [[Ұлы Отан соғысы|Екінші дүниежүзілік соғысқа]] қатысушы, Брест бекінісін қорғауға қатысқан. [[Орта жүз|Орта жүздегі]] [[Арғын]] тайпасының [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] руының Айдабол руынан шыққан.

Қазақ медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1937). 1937 – 44 жылдары Алматы мемл. медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетті) дәрігер-ординатор, аспирант, ассистент, доцент болды. 1944 – 47 жылдары Бүкілодақтық эксперименттік медицина институтында аға ғылым қызметкер, КСРО Медицина Ғылым Академиясының Вирусология институтының докторанты, 1947 – 50 жылы осы академияның Эксперименттік медицина институтында (Ленинград) аға ғылым қызметкер, 1951 – 72 жылы ҚазКСР Денсаулық сақтау министірінің Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар институтында (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) ғылыми жетекші және Қазақстан Ғылым Академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі болды. 1961 жылдан өмірінің соңына дейін КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Жоғары аттестациялық комиссиясының (ЖАК) мүшесі болды. Негізгі ғылыми еңбектері вирустардың молекулалық биологиясы мәселелерін зерттеуге арналған. Жұматовтың жетекшілігімен тұмау вирустарының штаммдары бөлініп алынып, жеке зерттелді. Ол тұмау вирустарынан, полиомиелит ауруларынан вакцина егу арқылы сақтанудың әдістерін ұсынды. Жұматов тұмау вирусын, адам және жануарларда ауру тудыратын вирустардың рибонуклеин қышқылдарын, жұқпалы гепатит ауруын, өсімдіктердің вирустық кеселдерін зерттеді. Жұматов 1-Халықаралық жұқпалы аурулары патологиясы конгресінде (Франция, Лион, 1956) француз тілінде, 1-Халықаралық Африка – Азия дәрігерлерінің конгресінде ([[Мысыр]], [[Каир]], 1964) баяндамалар жасады. Қазақстан Мемлекет сыйлығының лауреаты (1974). 2 рет «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдермен марапатталған. Жұматовқа Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығында ескерткіш тақта орнатылған.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

==Шығармалары==
* Инфекционный гепатит, А.-А., 1962;
* Инфекционные рибонуклеиновые кислоты вирусов животных и человека, А.-А., 1967;
* Молекулярная биология миксовируса гриппа, А.-А., 1972.

==Дереккөздер==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Баянауыл ауданында туғандар]]

Стэнли Коэн

2026-05-27T12:34:30Z

Rasulbek Adil: /* Өмірбаян */

{{Ғалым
| Есімі = Стэнли Коэн
| Шынайы есімі = Stanley Cohen
| Суреті = Stanley Cohen Nobel.webp
| Сурет ені = 180px
| Сурет тақырыбы = Стэнли Коэн
| Туған күні = 17.11.1922
| Туған жері = [[Бруклин]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
| Қайтыс болған күні = 05.02.2020
| Қайтыс болған жері =
| Гражданство = АҚШ
| Ғылыми аясы = [[биохимия]]
| Жұмыс орны =
| Альма-матер =
| Ғылыми жетекші =
| Атақты шәкірттері =
| Несімен белгілі =
| Марапаттары = [[Луиза Гросс Хорвиц жүлдесі]] (1983) [[Гайрднер халықаралық жүлдесі]] (1985) {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1986 ғылымдағы жыл|1986]]) [[АҚШ Ұлттық ғылыми медалі]] (1986) [[Негізгі медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер жүлдесі|Ласкер жүлдесі]] (1986) [[Франклин медалі]] (1987)
| Сайт =
}}
'''Стэнли Коэн''' ({{lang-en|Stanley Cohen}}; [[17 қараша]] [[1922 жыл|1922]], [[Бруклин]], [[Нью-Йорк]] – [[5 ақпан]] [[2020 жыл|2020]]) — [[АҚШ|американдық]] [[Биохимия|биохимик]], [[Рита Леви-Монтальчини]] бөліскен [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]н алды. [[Жүйке тінінің өсу факторы]] және [[эпидермиялық өсу факторы]]н ашты.

== Өмірбаяны ==
Стенли Коэн өмірге 17 қарашада 1922 жылы [[Бруклин]]нің ([[Нью-Йорк]]) Флатбуш ауданында келген. Оның [[Ресей империясы|Ресей]] ата-анасы еврей иммигранттар — Луи Коэн және Фанни Коэн (Фейтель). Ол [[Бруклин колледжі]] 1943 жылы бітірген және сүт зауытында бактериолог ретінде қысқа уақыт жұмыс істеді. 1948 жылы [[Мичиган мемлекеттік университеті|МичиганУниверситетнің]] биохимия кафедрасында диссертация қорғады. Ол [[Вашингтон университеті]]нде және [[Вандербильт университеті]]нде жұмыс істеді ([[Нэшвилл]]).
[[Жасуша]]ның өсуін факторларын зерттеді. Его исследования факторов роста стали фундаментальными работами, которые позволили понять развитие
Оның өсу факторларына зерттеулері [[Қатерлі ісік|ісік]] және ісікке қарсы препараттарды әзірлеудің дамуын түсінуге мүмкіндік берген іргелі еңбектерге айналды.
1986 жылы Коэн [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]н және [[АҚШ Ұлттық ғылыми медалі]]н алды.

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1986/ Нобель комитетінің веб-торабынан ақпарат]{{ref-en}}
* [http://n-t.ru/nl/mf/cohen.htm Стэнли Коэнның өмірбаяны]
* [http://almaz.com/nobel/medicine/1986a.html Stanley Cohen Nobel link]{{ref-en}}

{{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1976-2000}}

[[Санат:АҚШ биохимиктері]]
[[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]]

Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры

2026-05-25T14:11:46Z

Rasulbek Adil: /* Театр репертуары */

{{Театр
|атауы = Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры
|сурет = Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|театр типі =
|Негізделгені = [[1991 жыл]]
|Негізін қалаған = [[жақып Омаров]]
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанр = музыкалық драма
|Наградалар =
|Орналасуы = {{KAZ}} [[Астана]]
|Мекен-жайы =Астана қаласы, Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1
|Сыйымдылығы =
|Статус = Ұлттық
|Ведомство =
|Директоры = Ербол Хабылбеков
|Көркемдік жетекшісі = Гүлсина Миргалиева
|Бас режиссёрі =
|Бас дирижёрі =Ерлан Бейсембаев
|Бас балетмейстері =Салтанат Сұңғат
|Бас хормейстері =Амантай Жұмашев
|Бас суретші =Ерлан Тұяқов
|Сайты = kaztheatre.kz
|Викиқор =
|сайты=https://kaztheatre.kz/}}

'''Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры''' – [[Нұр-Сұлтан|Астана]]дағы қазақ музыкалық драма театры. Қ. Қуанышбаев көшесі, 8/1 мекен-жайында орналасқан.

== Театр тарихы ==
* Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры '''1991 жылы 15 қарашада Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' трагедиясымен ашылды. Алғашқы қойылымды театрдың '''негізін қалаушы дарынды режиссер Жақып Омаров''' сахналады.
* 1993 жылы театрға КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың есімі берілді.
* Театр өзінің алғашқы жүлдесін 1996 жылы Уфа қаласында Түркітілдес мемлекеттер арасында өткен Халықаралық «Туғанлық» театр фестивалінде алды.Онда Ш. Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды.
* Бүгінде ұлттың рухани қажеттілігін өтеп отырған киелі шаңыраққа дарынды өнер қайраткерлері: 1991-1996 жылдары Жақып Омаров, 1996-1998 жылдары Қадыр Жетпісбаев, 1999-2009 жылдары Халық Қаһарманы Әзірбайжан Мамбетов жетекшілік еткен. Осындай үлкен режиссерлердің бастамасымен негізі қаланған театр тек өз жерімізде ғана емес, алыс-жақын шетелдерді де бағындыра бастады. 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік театрлар фестиваліне қатысса, 2000 жылы Германия Федеративтік Республикасының үлкен бес қаласына гастрольдік сапарға шықты. 2001 жылы Ресей Федерациясының Омбы қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. 2002 жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті.
* [[2011 жыл|2011]] жылы 14 желтоқсанда Театр ұжымына «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>
* 2020 елорданың асқақ сәулетіне сән берер жаңа театр ғимараты бой көтерді.
* 2021 жылы театр қабырғасынан тұңғыш рет '''«QALLEKI театр-лабораториясы»''' құрылды. Лабораторияның мақсаты – шығармашыл жандар үшін байланыс ортасын құру және өнерге өзгеше көзқарас жасап, тың дүниелерді сахналау.
* 2024 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қаллеки театрына '''«Ұлттық» мәртебесі''' берілді.

== Театр актерлері ==
[[Рымкеш Омарханова]], [[Шәміл Сыздықұлы Жүніс|Шәміл Жүнісов]], Болат Ыбыраев, Түймехан Атымтаева, [[Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова|Гүлжан Әспетова]], [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Тілектес Мейрамов]], [[Жұмагүл Өмірзаққызы Мейрамова|Жұмагүл Мейрамова]], Бақыт Исабекова, Бақыт Жұмағұлова, Зибагүл Карина, [[Ақыш Қоңыртайұлы Омар|Ақыш Омар]], Лейло Бекназар-Ханинга, [[Жанат Аңсабайқызы Чайкина|Жанат Чайкина]], [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]], [[Кеңес Нұрланов]], Гүлбаршын Қылышбай, Айман Аймағамбет, [[Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова|Нұрзада Тәшімова]], [[Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек|Алтынай Нөгербек]], [[Қуандық Қыстықбаев]], Мейрам Қайсанов, Боранбай Молдабаев, Күлия Қожахметова, [[Ерлан Малаев]], Жанқалдыбек Төленбаев, [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов|Нұркен Өтеуіл]], [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова|Айнұр Бермұхамбетова]], [[Сырым Әбдіқадырұлы Қашқабаев|Сырым Әбдіқадырұлы]], [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков|Әбунасыр Серіков]], Асхат Сұлтан, Аманжол Молдахмет, Бақытгүл Батырханова, Ержан Нұрымбет, Қасымхан Бұғыбай, Асылбек Қапаев, Жәнібек Мұсаев, Ботагөз Мақсұтова, Самат Байыров, Дастан Әлімов, Айшолпан Ибраева, Айман Карпсейітова, Жанар Қасымова, Сая Тоқманғалиева, Жанат Оспанов, Шах-Мұрат Ордабаев, Олжас Жақыпбек, Жасұлан Ерболат, Алтынгүл Серкебаева, Айнұр Жетпісбаева, Гаухар Жүсіпова, Нұрсұлтан Есен, Ақмарал Танабаева, Ерғұлан Жанпейісов, Инабат Әбенова, Қобыланды Болат, Айкөркем Тұранова, Бәзіл Сұлтанғазы, Ақжан Құрмашева, Әнуар Бектас, Динара Егеубаева, Сағыныш Нұрхайдарова т.б.

== Театр репертуары ==
* Театр репертуары көнеден келе жатқан классикалық өнер туындыларын заманға сай жаңартып, ұлттық және әлемдік драматургиямен толықтырылып келеді.
{| class="wikitable"
| rowspan="7" |'''1991'''
|Театрдың «Елім-ай» әншілер ансамблі құрылды. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі болып Мұса Мағзұмтегі тағайындалды. Ансамбльдің «Ән домбыра – сән домбыра» атты халық композиторларының әндері мен күйлері негізінде жасалған концерттік бағдарламасы және ұлттық дәстүрге арналған «Атадәстүр» театрландырылған музыкалық композициясы көрермендер назарына ұсынылды.
|-
|«Саржайлау» ұлт аспаптар оркестрі және вокалдық хор ұжымы құрылды. Оркестр құрамында домбырашылар тобы, сырнайшылар тобы жұмыс істеді. Оркестрдің бас дирижері болып Алпысбай Тұяқбайұлы, театрдың бас хормейстрі Амантай Жұмашев, бас суретшісі Дәулет Доспаев, суретшісі болып Мұрат Мақсұтұлы бекітілді. Қараша айында театр ұжымы екі сағаттық концерттік бағдарлама әзірлеп, С. Сейфуллин атындағы институтта, училище, техникумдарда және басқа оқу орындарында өнер көрсетті.
|-
|Театр ұжымына қала орталығындағы алаңға жақын орналасқан қалалық партия комитетінің ғимараты біржола берілді. Оның балконмен қоса есептегенде 192 орындық көрермен залы, 1 грим бөлмесі, 1 реквизит бөлемсі, 8 артистер бөлмесі, бірнеше кабинет және асханасы театрдың игілігіне айналды.
|-
|15 қарашада Целиноград облыстық қазақ музыкалық драма театрының '''тұңғыш премьерасы''' '''Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' спектаклі қойылды. Театрға берілген облыстық атқару комитетінің ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан спектакль «Тың игерушілер» сарайында (бүгінде Конгресс холл) болды. '''Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы.''' Суретшісі – М. Мақсұтов. басты рөлдерде – Қ. Кемалов (Ақан сері), Г. Рәшқалива (Ақтоқты), Ш. Жүнісов (Хазірет Науан), Б. Ыбыраев (Жалмұқан).
|-
|З. Жақыпов, Ж. Сәрсенов '''«Бажалар мен балдыздар»''' спектаклі қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|С. Жүнісовтің «'''Қысылғаннан қыз болдық»''' музыкалық комедиясы дүниеге келді. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Ш. Бошбековтің '''«Темір қатын»''' пьесасы сахналанды. Аударған Ж. Омарұлы, реж. Т. Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі Е. Қамкенов.
|-
| rowspan="8" |'''1992'''
|8 наурызда '''«Арман қыздар»''' концерттік бағдарламасы;
|-
|22 наурызда '''«Наурызым – әнім, наурызым - сәнім»''' концерттік бағдарламасы жұртшылықты қуантты.
|-
|Ұлттық аспаптар оркестрі көрермен назарына '''«Есілім - еркем»''' атты бағдарлама ұсынды.
|-
|С. Жүнісовтің '''«Жаралы гүлдер»''' драмасы Жеңіс күніне арнап қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|'''«Ой, тоба-ай!..»''' атты сатирикалық концерттік бағдарлама театр маусымының сәтті туындысы болды.
|-
|Шілде, қыркүйек айларында театр ұжымы Ақтөбеде болып, Тама Есет батырдың 325 жылдығына орай ас беру салтанатына қатысып, өнер көрсетті.
|-
|Театр өкілдері 28 қыркүйек – 4 қазан аралығында Алматыда болған Дүниежүзі қазақтарының І Құрылтайына қатысты.
|-
|Қараша айында '''«Ақан сері - Ақтоқты»''' спектаклінің жаңаша қойылымын әзірлеп, Алматыда өткен Ғ. Мүсіреповтің 90 жылдық мерейтойына арналған Республика театрларының фествиаләне қатысты.
|-
| rowspan="6" | '''1993'''
|М.Шаханов '''«Танакөз»''' Режиссері – Қ. Қасымов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Қ. Ысқақов, Ш. Құсайынов '''«Шырғалаң»'''. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Қ. Мұхаметжанов '''«Біз періштеміз бе?»'''
|-
|'''«Аққу-дастан»''' концерттік бағдарлама
|-
|С. Балғабаев '''«Жиһанкез Тити»'''
|-
|Ә. Тауасаров '''«Махаббат аралы»''' Қоюшы режиссері – Қ. Жетпісбаев. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="4" |'''1994'''
|О. Бодықов «'''Айналдым, Ақмаңдайлым»''' - концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев.
|-
|Д.Исабеков '''«Ескі үйдегі екі кездесу»'''
|-
|О. Бөкей '''«Құлыным менің».''' Қоюшы режиссері – Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі М.Мақсұтов.
|-
|С. Балғабаев '''«Ең әдемі келіншек»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="6" | '''1995'''
|'''«Желсіз түнде жарық ай»''' концерттік бағдарлама
|-
|Ш. Құсайынов '''«Алдар Көсе»''' Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – М. Мақсұтов.
|-
|'''«Саржайлау»''' концерттік бағдарлама
|-
|«Елім-ай» концерттік бағдарлама
|-
|Ш. Айтматовтың '''«Ана – Жер Ана»''' пьесасы қойылды. Аударған – Қ. Мұхаметжанов. қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Дәулет Доспаев. Композиторы – Ғазиза Жұбанова. Басты рөлдерде – Р.Омарханова (Толғанай), Т. Атымтаева (Жер Ана), Ш. Жүнісов (Сыбанқұл), Г. Қылышбаева (Әлиман)
|-
|Театрдың камералық оркестрі құрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері болып Талғат Әбдірайымов, инспекторы болып Марат Ізбасов бекітілді. Құрамына Ақмола музыкалық училищесінің түлектері қабылданды.
|-
|'''1996'''
|А. Жұмашев '''«Ән домбыра, сән домбыра»''' концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы, суретшісі –Д. Доспаев
|-
| rowspan="2" |'''1997'''
|М. Әуезов '''«Қанды азу»''' («Көксерек» повесінің желісімен). Инсценировкасын жазған Байғали Есенәлиев. Қоюшы режиссері – Болат Ұзақов. Суретшісі – Мұрат Мақсұтұлы.
|-
|М. Байжиев '''«Құдалар»''' Қоюшы режиссері – Қ. Қасымов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="2" |'''1998'''
|А. Сейдімбеков '''«Қош бол, ардағым»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Қ.Жетпісбаев '''«Қалыңдық пен күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="2" |'''1999'''
|Ғ. Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|М. Әуезов '''«Қара Қыпшақ Қобыланды»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="6" |'''2000'''
|Ғ. Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу'''». Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|М. Әуезов '''«Қарагөз»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Т. Ахтанов '''«Жоғалған дос»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов, суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Ф.Эрве '''«Түлкі бикеш»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Б. Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|С. Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов. Қоюшы суретшісі – М. Икласова.
|-
| rowspan="3" |'''2001'''
|В. Дельмар '''«Баянсыз бақ»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Ф. Буляков '''«Күйеуге шыққан кемпірлер»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Ә. Сарай '''«Баулан Шолақ»''' Қоюшы режиссері – Н. Жұманиязов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|
|Ж. Мольер '''«Скапеннің айласы»''' Қоюшы режиссері – Н. Жұманиязов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="4" |'''2002'''
|Ж. Файзи '''«Башмағым»''' Қоюшы режиссері – Р. Машурова. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Д. Исабеков '''«Алтын тордағы тоты»''' Қоюшы режиссері – Н. Жұманиязов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Т. Әбдіков '''«Біз үшеу едік»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Қ. Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="3" |'''2003'''
|Ш. Айтматов '''«Ғасырдан да ұзақ күн»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Ж. Тәшенов, И. Саввин '''«Әй, Нұртаза, Нұртаза!..»''' Қоюшы режиссері - С. Срайылов. Суретшімі – М. Икласова.
|-
|С. Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Режиссері – Б. Ұзақов.
|-
| rowspan="3" |'''2004'''
|М. Әуезов '''«Еңлік - Кебек»''' Режиссері – Б. Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|М. Хасенов '''«Пай-пай, жас жұбайлар-ай!..»''' Режиссері - Н. Жұманиязов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|І. Жансүгіров, С. Назарбекұлы, Б. Әлдібеков '''«Махамбет»'''

Режиссері - Н. Жұманиязов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="5" |'''2005'''
|С. Ахмад '''«Келіндер көтерілісі»''' Қоюшы режиссері – С. Срайылов. Суретшісі – Ш. Елембаева.
|-
|Ш. Айтматов '''«Ана – Жер-Ана»''' Режиссері - Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.

|-
|Г. Ғаджибеков '''«Аршын мал алан»''' Қоюшы суретшісі – М. Қарымсақов.
|-
|Ж. Әлмешұлы '''«Бейтерек басындағы кездесу»''' режиссері – О. Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Е. Аманшаев '''«Үзілген бесік жыры»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – С. Балтаев
|-
| rowspan="6" |'''2006'''
|У.Шекспир '''«Ромео мен Джульетта»''' Реж. Н. Жұманиязов

|-
|Ғ. Ғаппаров, Ғ. Ғаппарова '''«Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші»''' режиссері – О. Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі – Е. Тұяқов.
|-
|С.Аксаков '''«Алқызыл гүл»''' Реж. Н.Жұманиязов Суретшісі – Ш.Елембаева.
|-
|А.Чехов '''«Ваня ағай»''' Қоюшы режиссері – Б.Құрманғожаев. Суретшісі – Д.Доспаев.
|-
|Дж.Патрик '''«Қымбатты Памелла»''' Реж. Ю.И.Ханинга-Бекназар. Суретшісі – Д.Доспаев.
|-
|М.Шаханов '''«Желтоқсан рухы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев.
|-
| rowspan="4" |'''2007'''
|Т.Ахтанов '''«Күшік күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев.
|-
|Ш.Айтматов «'''Ақ кеме'''» Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев
|-
|Б.Ұзақов '''«Жандауа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева.
|-
|М.Ақынжанов '''«Алтын сақа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева.
|-
| rowspan="6" |'''2008'''
|Ә.Нұрпейісов '''«Қан мен тер»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов Суретшісі – Д.Доспаев.

|-
|О.Бөкей «'''Құлыным менің»''' Режиссері – Б.Құрманғожаев Суретшісі – Д.Доспаев.

|-
|Ш.Мұртаза '''«Алжир азасы»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев.
|-
|'''«Алдардың айласы»''' ертегі, режиссері – Б.Ұзақов, Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев
|-
|'''«Құпиясөз»''' ертегі, , режиссері – С.Срайылов, суретшісі – Б.Бурбаев
|-
|Э.Хушвақтов '''«Қызыл алма»''' Режиссері – В.Омаров
|-
| rowspan="3" |'''2009'''
|Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' Режиссері – Н.Жұманиязов, суретшісі – Б.Бурбаев
|-
|А.Цагарели '''«Гамарджоба»''' Режиссері - Е.Тәпенов
|-
|М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
| rowspan="7" |'''2010'''
|Қ.Жүнісов '''«Махаббат мелодрамасы»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев.
|-
|Т.Джюдженоглу '''«Көшкін»''' Режиссері - Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|А.Дударев «Кеш» Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев

|-
|И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Режиссері - Н.Жұманиязов.

Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|Е.Жуасбек '''«Сен үшін»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қобшы суретші – Б.Бурбаев
|-
|Д.Рамазан '''«Кенесары - Күнімжан»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Қ.Мақсұтов
|-
| rowspan="4" |'''2011'''
|Е.Жуасбек '''«Антивирус»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев.
|-
|Ж.М.Шевре '''«Ізгілік формуласы»''' Режиссері - Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|М.Фриш '''«Дон Жуанның думаны»''' Қоюшы режиссері – А.Әшімов.
|-
|Е.Жуасбек '''«Терең тамырлар»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
| rowspan="4" |'''2012'''
|У.Шекспир '''«Гамлет»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|Ғ.Мүсірепов «'''Ақан сері - Ақтоқты»''' Режиссер - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Б.Бурбаев.
|-
|Ф.Оңғарсынова «'''Күйші Дина'''» Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Режиссері - Ә.Оразбеков. Суретшісі – Б.Бурбаев.
|-
| rowspan="7" |'''2013'''
|Ш.Мұртаза '''«Бір кем дүние»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Суретшісі М.Қарымсақов.
|-
|Д.Рамазан «'''Абылай ханның арманы»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Ш.Елембаева.
|-
|Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев.
|-
|А.Вальехо '''«Күн сәулесі түспеген»''' Режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
|Ә.Тарази '''«Үкілі Жұлдыз»''' режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – А.Қапаев.
|-
|Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев.
|-
| rowspan="5" |'''2014'''
|Ж.Ануй «'''Жалын жұтқан Жанна д’Арк»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Р.Отарбаев '''«Көлеңкесіз жолаушы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
|С.Балғабаев '''«Ең жақсы еркек»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
|М.Байжиев '''«Тіл табысқандар»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
|Қ.Жүнісов '''«Сәкен-Сұңқар»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
| rowspan="6" |'''2015'''
|С.Мұқанов, Ш.Уәлиханов '''«Шоқан»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
|В.Ежов «'''Тыраулап ұшқан тырналар»''' Қоюшы режиссері – Т.Теменов
|-
|М.Машаду '''«Бразилия байлығы»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|М.Байжиев '''«Жекпе-жек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев.
|-
|М.Әуезов, Қ.Ысқақ '''«Қараш-Қараш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Ә.Файзоллаұлы '''«Алтын адам»''' ертегі, Қоюшы режиссері – Ә.Баймаханова
|-
| rowspan="9" |'''2016'''
|Ж.Ерғалиев '''«Есігімді қаққан кім?..»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
|О.Жанайдаров '''«Жұт»''' Қоюшы режиссері – Айрат Абушахманов
|-
|А.Чехов '''«Шие»''' Қоюшы режиссері – С.Потапов
|-
|Ш.Айтматов '''«Аққудың көз жасы...»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов
|-
|Р.Мұқанова '''«Сарра»''' Қоюшы режиссері – Г.Мерғалиева
|-
|А.Айларов '''«Сүрінген сүрбойдақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Е.Шварц «Күлшеқыз» ертегі, Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай
|-
|'''«Ер Төстік»''' халық ертегісі, қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
|Р.Отарбаев '''«Әміре»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
| rowspan="5" |'''2017'''
|М.Әуезов '''«Қорғансыздың күні»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Ш.Айтматов '''«Қызыл орамалды шынарым»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов
|-
|Ұ.Есдәулет '''«Зере»''' Қоюшы режиссері – Н.Жақыпбай
|-
|А.Салбан '''«Ойыншықтар оянғанда»''' ертегі, қоюшы режиссері – Ф.Молдағали
|-
|С.Тұрғынбекұлы '''«Шәмші»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
| rowspan="3" |'''2018'''
|У.Шекспир '''«Отелло»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов
|-
|К.Кизи '''«7+1»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Р.Куни '''«Туған күн»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
| rowspan="4" |'''2019'''
|Н.Гәнжәуи '''«Ләйлі-Мәжнүн»''' Қоюшы режиссері – Б.Абдураззаков
|-
|И.Кальман '''«Кабаре жұлдызы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
|Ф.Болонья '''«Байланыс аясы...»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|А.Вампилов '''«Ақ жауын»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов
|-
| rowspan="2" |'''2020'''
|Ф.Оңғарсынова '''«Сенің махаббатың»''' Қоюшы режиссері - Н.Жұманиязов, Б.Ұзақов
|-
|М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. ''жаңартылды''
|-
| rowspan="7" |'''2021'''
|Т.Әсемқұлов '''«Құнанбай»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
|Р.Мұқанова '''«Бопай ханым»''' Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай
|-
|Qalleki театр лабораториясы. О.Бөкей '''«Ұйқым келмейді»''' Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы
|-
|И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов ''жаңартылды''
|-
|М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – О.Жақыпбек, Ш.Мұстафина ''жаңартылды''
|-
|Х.Алтай, Х.Оралтай '''«Алтайдан ауған ел»''' Қоюшы режиссері – Ф.Молдағали
|-
|А.Менчелл '''«Күзгі іңір»''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қарыпбаев
|-
| rowspan="5" |'''2022'''
|М.Сервантес '''«Дон Кихот»''' Қоюшы режиссері – Ә.Өмірбекұлы
|-
|Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – Г.Балпейісова
|-
|Э.Шмитт '''«Хат»''' Қоюшы режиссер – Р.Махатаев
|-
|Г.Пьянова '''«01»''' Қоюшы режиссер – Г.Пьянова
|-
|Қ.Жетпісбаев '''«Бала мерген»''' ертегі, режиссер – Н.Вахитов

|-
| rowspan="6" |

'''2023'''
|Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' музыкалық комедия, Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов
|-
|С.Балғабаев '''«Қыз жиырмаға толғанда»''' мелодрама. Қоюшы режиссері – Д.Серғазин
|-
|'''«Кешкі 7»''' спектакль-концерт. Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы.
|-
|Д.Рамазан '''«Жошы хан»''' тарихи драма, Қоюшы режиссер – Б.Ұзақов
|-
|Ж.Шайхисламұлы, Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' драмалық опера, Қоюшы режиссер – Ә.Өмірбекұлы
|-
|Қ.Жиенбай '''«Патша көңілім, не дейсің?!.»''' комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов
|-
| rowspan="6" |'''2024'''
|Э.Фелиппо '''«Әйел құпиясы»''' лирикалық драма. Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
|Qalleki театр лабораториясы. Г.Бюхнер '''«Войцек» ''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қабыл
|-
|М.Әуезов '''«Қарагөз»''' трагедия. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева
|-
|П.Бомарше '''«Фигароның үйленуі»''' музыкалық комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов
|-
|Т.Әбдік '''«Парасат майданы»''' психологиялық драма. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева
|-
|'''«Ертегі түннің әуені»''' классикалық ертегілер жиынтығы. Қоюшы режиссері – О.Дәлелхан.
|-
|'''2025'''
|Ж.Әлікен '''"Махаббатым сен..."''' драма. Қоюшы режиссері - Б.Сұлтанғазы
|}
*

== Театр жетістіктері ==
* [[1999 жыл|1999]] жылы [[Каир]] қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестивалі;
* [[2010 жыл|2010]] жылы қаңтар айында [[Иран|Иран Республикасы]], [[Тегеран]] қаласында Мәдениет Институтының ұйымдастыруымен өткен Фаджр атындағы Халықаралық театр фестиваліне [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің «Қарагөз» (Спектакльдің қоюшы режиссері Халық Қаһарманы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мәмбетов]]) шығармасымен үздік деп танылды;
* [[2014 жыл|2014]] жылы V Орталық Азия мемлекеттерінің Халықаралық театр фестиваліне Ж. Ануйдың «Жалын жұтқан Жанна ДꞌАрк» драмасымен қатысып Гран-приді иеленді. Сондай-ақ, актриса А. Бермұхамбетова «Ең үздік әйел бейнесі» номинациясына ие болды. Қоюшы режиссері ҚР еңбек сіңірген қайраткері – Ә.Оразбек;
* [[2015 жыл|2015]] жылы [[Өскемен]] қаласында өткен XXIII Республикалық театрлар фестиваліне В. Ежовтың «Бұлбұлдар түні» пьесасының негізінде сахналанған «Тыраулап ұшқан тырналар» атты лирикалық драмамен қатысып, «Үздік режиссерлік шешім» номинациясына ие болды. Қойылым режиссері, Қазақстанның Халық артисі – Т. Теменов;

== Театрдың гастрольдік сапары ==
* 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестиваліне қатысты.
* [[2000 жыл|2000]] жылы [[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]]ның үлкен бес қаласына гастрольдік сапарымен барды.
* [[2001 жыл|2001]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Омбы]] қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді.
* [[2002 жыл|2002]] жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті.

== Галерея ==
<gallery>
Сурет:Абай спектаклі.jpg|"Абай" спектаклі, режиссер: Ә. Оразбеков
Сурет:Бопай ханым.jpg|"Бопай ханым", реж:Ж. Жұманбай
Сурет:Ғасырдан да ұзақ күн.jpg|"Ғасырдан да ұзақ күн" реж: Ә. Мәмбетов
Сурет:М.Әуезов "Абай".jpg|Аға Абай - Т.Мейрамов, Абай - Н. Өтеуіл
Сурет:Отелло.jpg|У. Шекспир "Отелло"
Сурет:Дж.Патрик "Қымбатты Памелла".jpg|Дж.Патрик "Қымбатты Памелла"
Сурет:"Ғасырдан да ұзақ күн" драма.jpg|Едіге - Б. Ыбыраев
Сурет:"Алтайдан ауған ел".jpg|Х. Алтай, Х. Оралтай "Алтайдан ауған ел" реж. Ф. Молдағали
Сурет:"Жошы хан" спектаклі.jpg|Д. Рамазан "Жошы хан", реж: Б. Ұзақов
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{ӘДЕПКІСҰРЫПТАУ:Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры}}
[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Астана театрлары]]

Әдібай Табылдиев

2026-05-05T17:49:33Z

Rasulbek Adil:

'''Әдібай Табылды''' ([[2 ақпан]] [[1926 жыл|1926]] ж.т., [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] [[Жаңатұрмыс (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Жаңатұрмыс]] ауылы) – ақын, жазушы, драматург, [[педагогика ғылымдарының докторы]] (2005), [[профессор]] (2005), [[Қазақ КСР]]-і және [[КСРО]] Білім беру ісінің үздігі, ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2007).
Лақап аты — Дулат<ref>Писатели Казахстана. Справочник. Алма-Ата, Жазушы, 1982, стр. 228</ref>.

== Білімі ==
* 1948 жылы [[Тараз]]дағы Абай атындағы педагогикалық училищені бітірген.
* ҚазПИ-ді (1955, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген.
== Еңбек жолы ==
* Еңбек жолын 1944 жылы Т. Рысқұлов ауданында мұғалім болудан бастаған.
* 1944 – 46 жылы әскер қатарында қызмет етті.
* Жамбыл облысы Т. Рысқұлов ауданындағы мектепте мұғалім (1946–50), оқу ісінің меңгерушісі (1950–57), [[директор]] (1957–68)
* «[[Қазақ энциклопедиясы]]» бас редакциясында аға ғылыми редактор (1968–72), редакция меңгерушісі (1972–80) болды.
* 1980 жылдан қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-да оқытушы (1980–90), доцент (1991), 2005 жылдан профессор қызметін атқарды.

== Ғылыми еңбектері ==

* 2004 ж. «Қазақ этнопедагогикасының негіздері» деген тақырыпта [[докторлық диссертация]] қорғады. Оның ғылыми-әдістемелік еңбектері мектеп оқушылары мен [[жоғары оқу орындары]]ның студенттерін тәрбиелеу және оқыту, этнопедагогикалық мәселесіне арналған.
* 1965 жылдан бастап 120 энциклопедиялық ғылыми мақала, 10-нан астам ғылыми-әдістемелік оқу құралдары, бағдарламалар мен кітаптардың авторы:
** «Халық тағылымы», 1992;
** «Тағылым» (1995)
** «Қазақ этнопедагогикасы оқытудың әдістемесі», 2000;
** «Қазақ этнопедагогикасының методологиясы мен этнопедагогика және мәдениеттану мәселелері» (2000)
** «Қазақ этнопедагогикасы», 2001, Ы. Алтынсарин атындағы республикалық сыйлық;
** «Этнопедагогикалық оқылымдар», 2005; т.б.) .<ref>[[Қазақстан ұлттық энциклопедиясы]]</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Шығармалары ==
Балаларға арнап 31 кітап шығарды.
* 1959 жылы шыққан «Бөбекке сөз» жинағы
* 2000 жылы жарық көрген «Қайырлы таң, балалар» атты жинағы
* Сатира жанрында да қалам тартып «Қой бағу оңай ма?»
* «Мен кіммін, білесің бе?» деген жинақтар шығарды.
* «Алыптардың алыбы»
* «Бәрекелді, Кірпі»
* «Ғажайып бақ» ертегі пьесалары республикалық қуыршақ театрында қойылды.
== Марапаттары ==
* 2001, Ы. Алтынсарин атындағы республикалық сыйлық.<ref>[[Тараз энциклопедиясы]]</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:2 ақпанда туғандар]]
[[Санат:1926 жылы туғандар]]
[[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан балалар жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]]
[[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]

Егор Фёдорович Летов

2026-05-04T11:20:30Z

Rasulbek Adil: Z.Aldyar (талқылауы) істеген нөмір 3599661 нұсқасын жоққа шығарды

{{Музыкант
| Атауы = Егор Летов
| Есімі = Егор Летов
| Сурет = Egor Letov Nature (cropped).jpg
| Сурет тақырыбы = Летов, 2007 жыл
| Туған күні = 10.09.1964
| Туған жері = {{туғанжері|Омбы|Омбыда}}, [[Омбы облысы]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні = 19.02.2008
| Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Омбы|Омбыда}}, [[Омбы облысы]], [[Ресей]]
| Мамандығы = [[музыкант]], [[әнші]], [[ақын]], дыбыс инженері, суретші-дизайнер, [[коллаж]]ист
| Белсенділік жылдары = 1982—2008
| Дауыс түрі = [[баритон]] және скриминг
| Аспаптары = [[соқпалы музыкалық аспаптар]], бас-гитара, [[гитара]]
| Жанрлары = сібірлік панк, панк-рок, постпанк, психоделикалық рок, нойз-рок, гараж рок, индустриялық, эксперименталды музыка, нойз, түпнұсқа ән, гараж панк
| Лақап аттары = * Егор Дохлый
* Жүйеден тыс соңғы панк
| Ұжымдары = «[[Гражданская оборона (топ)|Гражданская оборона]]» «[[Егор и Опизденевшие]]» «[[Коммунизм (топ)|Коммунизм]]» «[[Посев (топ)|Посев]]» «[[Пик Клаксон]]» «Инструкция по обороне» «П.О.Г.О.» «[[Чёрный Лукич|Спинки Мента]]» «[[Чёрный Лукич]]» «[[Янка Дягилева|Великие октябри]]» «[[Анархия (топ)|Анархия]]» «[[Цыганята и Я с Ильича]]» «[[Христосы на паперти]]» «Враг народа» «Адольф Гитлер» «[[Поп-механика]]»
| Лейблы = «ГрОб-рекордс»
| Сайты = [https://www.gr-oborona.ru/ gr-oborona.ru]
| Commons = Yegor Letov
}}
'''Игорь (Егор) Фёдорович Летов''' ([[10 қыркүйек]] [[1964 жыл]], [[Омбы]] – [[19 ақпан]] [[2008 жыл]], [[Омбы]]) — кеңестік және ресейлік [[музыкант]], [[әнші]], [[ақын]], дыбыс жазушы, суретші-дизайнер, [[коллаж]]ист. Летов — «Гражданская оборона» тобының негізін қалаушы, жетекшісі және жалғыз тұрақты мүшесі; сонымен қатар «Егор және Опизденевшие», «Коммунизм» және тағы басқалар музыкалық жобаларымен танымал [[саксофон]]шы Сергей Летовтың інісі.

Егор Летовты музыкалық аңыз деп атайды<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/news/2018/11/28/147149-v-omskoy-oblasti-v-chest-egora-letova-nazovut-chastnyy-aeroport-v-short-list-imen-dlya-aeroporta-omska-muzykant-ne-popal|title=В Омской области в честь Егора Летова назовут частный аэропорт. В шорт-лист имён для аэропорта Омска музыкант не попал|publisher=[[Новая газета]]|date=2018-11-28|accessdate=2019-07-08}} {{Wayback|date=2019-07-08|url=https://web.archive.org/web/20190708102844/https://www.novayagazeta.ru/news/2018/11/28/147149-v-omskoy-oblasti-v-chest-egora-letova-nazovut-chastnyy-aeroport-v-short-list-imen-dlya-aeroporta-omska-muzykant-ne-popal}}</ref> және Сібір панкының басты тұлғаларының бірі. Қайтыс болғаннан кейін Летов бірнеше рет ресейлік панк-роктың «крёстным отцом»,<ref>{{Cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/egor-letov-mn0002100112 |title=Информация о Е. Летове на Allmusic |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-14 |url=https://web.archive.org/web/20161014005618/http://www.allmusic.com/artist/egor-letov-mn0002100112}}</ref> «патриархом» және Ресейдегі панк қозғалысының ең ықпалды өкілдерінің бірі деп аталды.<ref>{{Cite web |url=http://bydlograd.narod.ru/cont/botva/botva2.html |title=Выдержки из интервью с А. Фишевым (Оргазм Нострадамуса) |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013080345/http://bydlograd.narod.ru/cont/botva/botva2.html}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1100618027.html |title=«ГРАЖДАНСКАЯ ОБОРОНА»: 20 ЛЕТ ПОДПОЛЬЯ или «ДОЛГАЯ СЧАСТЛИВАЯ ЖИЗНЬ»? |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013074928/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1100618027.html}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://afisha.yuga.ru/krasnodar/vecherinki/vecher_pamyati_egora_letova/ |title=Афиша Юга. Вечер памяти Егора Летова |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013075109/https://afisha.yuga.ru/krasnodar/vecherinki/vecher_pamyati_egora_letova/}}</ref>

Музыкадан басқа, Летов саяси қызметпен айналысты, өзінің саяси көзқарасын 1980 жылдардың аяғындағы кеңестік жүйені [[Анархизм|анархиялық]] қабылдамаудан 1990 жылдардың басындағы ұлттық коммунизмге өзгертті. [[Эдуард Вениаминович Лимонов|Эдуард Лимонов]] және Александр Дугинмен бірге қазір Ресейде тыйым салынған атышулы Ұлттық большевиктер партиясын құруға қатысты.<ref>Сандалов Ф. Формейшн. История одной сцены М., 2015, ISBN 978-99980-0010-0</ref> [[Ресейдегі президент сайлауы (1996)|1996 жылғы президенттік сайлау]]да [[Геннадий Андреевич Зюганов|Геннадий Зюганов]]ты қолдау мәселесіне байланысты жеке келіспеушіліктері мен келіспеушіліктеріне байланысты бұл ұйымға қатысудан бас тартты, бірақ партия билетін бермеді.<ref>{{Cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/1996/art_1996-03-xxb.html|title=Дело Летова (Обыкновенное предательство)|lang=ru|author=Дмитрий Невелев|website=ГрОб Хроники|date=1996.03.xx|publisher=Лимонка № 35|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=h4chus3PDRA|title=Почему Егор Летов ушёл из НБП?|last=Эдуард Лимонов|date=2020-02-26|access-date=2024-07-10}}</ref> Өмірінің соңғы жылдарында [[тоталитаризм]]нің кез келген нысандары мен көріністерінен бас тартатынын анық айтып, кез келген саяси қызметке қатысудан мүлдем алшақтады.<ref>{{Cite web |url=https://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html |title=Официальное заявление Е. Летова и ГО по поводу событий в Екатеринбурге |access-date=2024-06-22}} {{Wayback|date=2023-11-18 |url=https://web.archive.org/web/20231118214310/https://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html}}</ref>

== Өмірбаяны ==

=== Музыкалық мансабын бастамас бұрын ===
1964 жылғы 10 қыркүйекте Омбыда дүниеге келген. Анасы — Тамара Георгиевна Летова (Мартемьянова; 24 мамыр 1935 – 13 шілде 1988), әкесі — Фёдор Дмитриевич Летов (31 наурыз 1926 — 9 мамыр 2018)<ref>{{Cite web |url=https://gorod55.ru/news/society/10-05-2018/na-93-m-godu-zhizni-skonchalsya-otets-egora-letova |title=На 93-м году жизни скончался отец Егора Летова {{!}} Gorod55 |access-date=2018-05-18}} {{Wayback|date=2018-05-19 |url=https://web.archive.org/web/20180519032614/https://gorod55.ru/news/society/10-05-2018/na-93-m-godu-zhizni-skonchalsya-otets-egora-letova}}</ref> — әскери қызметкер, 1990 жылдары — [[Омбы]]дағы [[Ресей Коммунистік партиясы|РФКП]] аудандық комитетінің хатшысы,<ref>{{Cite web|url=https://omsk-kprf.ru/redway/letov-fedor-dmitrievic|title=Летов Федор Дмитриевич|website=Красный путь|access-date=2019-05-19}} {{Wayback|date=2021-10-08|url=https://web.archive.org/web/20211008185914/https://omsk-kprf.ru/redway/letov-fedor-dmitrievic}}</ref> ағасы — музыкант, саксофоншы, импровизатор Сергей Фёдорович Летов (1956 жыл 24 қыркүйек).

=== 1980 жылдары ===
Егор Летов өзінің музыкалық мансабын 1980 жылдардың басында Омбыда бастады, 1982 жылы Андрей «Боссом» Бабенкомен бірге НТС қоғамдық-саяси журналының атымен аталатын «Посев» рок тобын құрады.

Летовтың алғашқы қойылымы (бас-гитарада) 1983 жылдың соңында МИФИ жатақханасында, Сергей Курёхиннің импровизациялық ансамблінің құрамында өтті.<ref>{{кітап|авторы=Александр Кушнир|тақырыбы=Сергей Курёхин. Безумная механика русского рока|жауапты=|орны=|баспасы=БММ|жыл=2013|беттері=80—81|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref>

1984 жылғы 8 қарашада Летов пен Кузя Уо «Гр.Об» және «Г.О» аббревиатураларымен белгілі «Гражданская оборона» рок-тобын құрды. Егор Летов сол аббревиатураны үй студиясының («ГрОб-Records») атауына қолданды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113700.html|title=ГрОб с Музыкой|author=Сергей Носов|date=1998|publisher=Музыкальная Газета|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120212212451/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113700.html|date=2012-02-12}}</ref> «Мелодия» дыбыс жазу компаниясының монополистік жағдайына байланысты сол кездегі көптеген музыканттар өз пәтерлерінде музыкалық шығармаларды жазуға мәжбүр болды. Олардың қатарында Егор Летов бар. Кейін Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бұл тәжірибе жалғасты; «Гражданская оборона» барлық альбомдары «ГрОб-Records» үй студиясында жазылған.<ref name="avtobio">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056980189.html|title=Именно так все и было. Творческо-политическая автобиография|author=Егор Летов|date=1993-11|publisher=«Лимонка», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501230627/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056980189.html|date=2012-05-01}}</ref>

«Гражданская оборона» Сібірден тыс жерлерде танымал бола бастады. 1985 жылдың аяғында билік бұл топқа қарсы күресті бастады.<ref name="vse-idet-po-planu">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vse_idet_po_planu.html|title=Все Идёт По Плану, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120208023224/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vse_idet_po_planu.html|date=2012-02-08}}</ref> КГБ «Егор Летов пен «Гражданская оборона» тобын тергеуге алды». Нәтижесінде 1985 жылы күздігүні Летов психиатриялық ауруханаға мәжбүрлеп емдеуге жіберілді.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/poganaja_molodezh.html|title=Поганая молодёжь, 1985|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043345/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/poganaja_molodezh.html|date=2012-02-15</ref> Егор Летовтың айтуынша, оған «баяу шизофрения» диагнозы қойылған.<ref>{{cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/2008/art_2008-04-xxc.html#:~:text=Положили%20в%20психбольницу%20с%20диагнозом%20«вялотекущая%20шизофрения»|title=«Егор Летов. Всё, что не анархия» (Сборник публикаций)|work=сборник публикаций|publisher=Валерий Постернак|accessdate=2024-09-29|lang=ru}}</ref> Сергей Летовтың айтуынша, Егорға суицидтік синдром диагнозы қойылған.<ref>{{cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/2010/art_2010-05-16a.html#:~:text=Диагноз,%20который%20ему%20поставили%20—%20суицидальный%20синдром.|title=Русский рок в лицах: группа «Гражданская оборона»|work=стенограмма|publisher=Радиостанция «Финам FM»|accessdate=2024-09-29|lang=ru}}</ref> Летов 1985 жылғы 8 желтоқсаннан 1986 жылғы 7 наурызға дейін психиатриялық ауруханада болды.<ref name=5-tv>[https://www.5-tv.ru/news/184534/ «ГрОб» или всё пошло не по плану: 10 лет со дня смерти Егора Летова | Новости | Пятый канал]</ref> Летов өзінің өмірбаянында бұл кезеңді былай сипаттайды:<ref name="avtobio" />

{{Cquote|text=Мен «реанимацияда», нейролептиктермен емделдім. Психологиялық ауруханаға дейін адам көтере алмайтын нәрселер бар ма деп қорықтым. Таза физиологиялық деңгейде бұл мүмкін емес. Мен бұл ең жаман нәрсе деп ойладым. Психикалық ауруханада олар маған нейролептиктердің өте күшті дозаларын, неулептилді айдай бастағанда - неулептилдің үлкен дозасынан кейін мен тіпті уақытша соқыр болып қалдым - мен бірінші рет өліммен немесе өлімнен де жаман нәрсемен кездестім. Нейролептиктермен мұндай емдеу мұнда да, Америкада да барлық жерде бірдей. Мұның бәрі «мазасыздықтан» басталады. Галоперидол сияқты осы препараттардың шамадан тыс дозасын қабылдағаннан кейін адам өз денесін басқару үшін бар күшін жұмылдыруы керек, әйтпесе истерия, конвульсиялар және т.б. Адам бұзылған кезде шок басталады; ол айғайлап, айғайлап, тістеп, жануарға айналады. Одан кейін «міндетті» ережелер келді. Ондай адамды төсекке байлап қойып, әбден күйіп кеткенше шаншуды жалғастырды. Ол қайтымсыз психикалық өзгерістерді бастан өткергенше. Бұл адамды ақымақ ететін басатын дәрілер. Әсері лоботомияға ұқсас. Осыдан кейін адам «жұмсақ», «үйлесімді» болады және өмір бойы бұзылады. «Бір көкек ұшты» романындағыдай.

Бір кезде мен ақылсыз болмау үшін мен жасау керек екенін түсіндім. Күні бойы қыдырдым, шығарма жаздым: әңгіме, өлең жаздым. Күн сайын маған «Менеджер» Олег Судаков келді, мен оған жазғандарымның бәрін темір тор арқылы жеткіздім.}}

Ағасы «Егорды босатпаса, баспасөз мәслихатын өткізіп, шетелдік журналистерді шақырып, [[Қайта құру кезеңі|қайта құру]] болмағанын, музыканттарды себепсіз жындыханаға қамап жатыр» деген қауесет таратқан. Осыдан кейін Летов босатылды.<ref name=5-tv />

1987–1989 жылдары Егор Летов және оның серіктестері «Гражданской обороны» арналған бірқатар альбомдарды жазды: «Красный альбом», «Хорошо!!», «Мышеловка», «Тоталитаризм», «Некрофилия»,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/krasnyj_albom.html|title=Красный Альбом, 1987|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043330/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/krasnyj_albom.html|date=2012-02-15}}</ref> «Так закалялась сталь»,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/tak_zakaljalas_stal.html|title=Так Закалялась Сталь, 1988|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215024508/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/tak_zakaljalas_stal.html|date=2012-02-15}}</ref> «Боевой Стимул»,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/boevoj_stimul.html|title=Боевой Стимул, 1988|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215024458/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/boevoj_stimul.html|date=2012-02-15}}</ref> «Всё идёт по плану»,<ref name="vse-idet-po-planu" /> «Песни радости и счастья», «Война»,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vojna.html|title=Война, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043355/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vojna.html|date=2012-02-15}}</ref> «Армагеддон-Попс»,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/armageddon-pops.html|title=Армагеддон-попс, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043320/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/armageddon-pops.html|date=2012-02-15}}</ref> «Здорово и вечно», «Русское поле экспериментов».<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/russkoe_pole_eksperimentov.html|title=Русское Поле Экспериментов, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120213145839/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/russkoe_pole_eksperimentov.html|date=2012-02-13}}</ref> Сол жылдары «Коммунизм» жобасының альбомдары жазылды (құрамында: Егор Летов, Константин Рябинов, Олег «Манагер» Судаков),<ref name="avtobio" /><ref name="kommunism">{{cite web|url=http://www.redut.info/anons/103|title=Уникальный и неповторимый концерт легендарного проекта «Коммунизм»|author=Александр Редут|publisher=www.redut.info|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140826120838/http://www.redut.info/anons/103|date=2014-08-26}}</ref> Летов пен Янка Дягилева бірлесіп жұмыс істей бастады.<ref name="yanka">{{cite web|url=http://yanka.lenin.ru/biograf.htm|title=Биография Янки Дягилевой|publisher=yanka.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120204201416/http://www.yanka.lenin.ru/biograf.htm|date=2012-02-04}}</ref>

Жаңасібір рок-фестивалінен кейін (1987 жылғы сәуір) олар Летовты екінші рет психиатриялық ауруханаға жатқызғысы келді және ол іздеуде болғандықтан, 1987 жылғы қарашаға дейін Янка мен Лукичпен пойызбен және Украин КСР мен РКФСР бойынша автостоппен саяхаттап, «жүйелі хиппи» өмірін өткізді. Өмірбаянда: «Ақырында, ата-анамның күш-жігерінің арқасында іздеу тоқтатылды және мен жалғыз қалдым — оның үстіне «қайта құрудың» жаңа кезеңі басталып, диссиденттер енді ешкімге қажет емес болды.<ref name="avtobio" />

Музыканттар мен «ГрОб-студиясының» жартылай астыртын болуына қарамастан, 1980 жылдардың аяғында және әсіресе 1990 жылдардың басында олар КСРО-да, ең алдымен, жастар орталарында кең танымал болды; Кейбір мәліметтер бойынша, жүздеген мың адам топтың жанкүйерлеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113848.html|title=Вселенская Революция Егора Летова, интервью|author=Алексей Коблов|date=1997-05|publisher=«Я молодой» № 22|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501222137/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113848.html|date=2012-05-01}}</ref><ref name="lestn">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1117702497.html|title=«Лестница в небо» — статья про концерт в Лужниках|author=Александр А. Вислов, Олег Зинцов|date=2005-05-30|publisher=«Ведомости», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501150835/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1117702497.html|date=2012-05-01}}</ref> Сыншылардың пікірінше, Летов шығармашылығы өзінің қуатты энергиясымен және материалды беруімен, әдеттен тыс, ерекше дыбыспен, жанды және қарапайым ырғақпен, стандартты емес лирикамен, ерекше, өрескел және сонымен бірге талғампаз поэзия мен тілмен ерекшеленеді.<ref name="estonia">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056183500.html|title=Музыканта Егора Летова в Эстонию не пустили. Почему — не объяснили|author=gazeta.ee|date=2002|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501222145/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056183500.html|date=2012-05-01}}</ref> Летов 1960 жылдардағы американдық гараждық рок деп атады (бұл оның сүйікті музыкалық жанры болды): The Monks және The Sonics,<ref>{{Cite web |url=http://www.zvuki.ru/R/P/463/ |title=Звуки. Ру — Егор Летов — Как Платил Незнайка За Свои ??? (Вопросы) |accessdate=2014-03-25}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140325221633/http://www.zvuki.ru/R/P/463/ |date=2014-03-25}}</ref> Love,<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1131016423.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 02.11.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-07-26 |url=https://web.archive.org/web/20140726071655/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1131016423.html}}</ref> Sonic Youth,<ref>{{Cite web |url=http://grob-hroniki.org/article/2012/art_2012-04-xxa.html |title=ГрОб-Хроники {{!}} GQ № 4 (129) — Гражданин поэт: Последние слова Егора Летова |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-02-21 |url=https://web.archive.org/web/20140221193443/http://grob-hroniki.org/article/2012/art_2012-04-xxa.html}}</ref> Butthole Surfers топтары,<ref>{{Cite web |url=http://m.litfile.net/read/121181/110396-111600?page=57 |title=Егор Летов — Я не верю в анархию (Сборник статей) — чтение книги онлайн |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-03-25 |url=https://web.archive.org/web/20140325221032/http://m.litfile.net/read/121181/110396-111600?page=57}}</ref> ерте Pink Floyd (Баррет кеткенге дейін),<ref name="autogenerated2">{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1126545107.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 12.09.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20120209001650/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1126545107.html}}</ref> [[Боб Дилан]]ның,<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1159093842.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 24.09.2006 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2018-02-13 |url=https://web.archive.org/web/20180213212735/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1159093842.html}}</ref> [[Нил Янг]]тың,<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1112791243.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 05.04.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2009-10-23}} {{Wayback|date=2010-09-13 |url=https://web.archive.org/web/20100913152048/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1112791243.html}}</ref> [[Ким Фоули]]дің,<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056981236.html |title=Приятного аппетита! (Интервью с Егором Летовым) / Егор Летов «Я не верю в анархию» {{!}} Гражданская Оборона — официальный сайт группы |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-05-01 |url=https://web.archive.org/web/20120501233738/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056981236.html}}</ref> [[Дженезис Пи-Орридж]],<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1201629246.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 25.01.2008 (часть 2) / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-03-23 |url=https://web.archive.org/web/20120323155828/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1201629246.html}}</ref> [[Майкл Джира]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1140696028.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 23.02.2006 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20120209002719/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1140696028.html}}</ref> және де басқа да эксперименттік рок-топтардың орындауында негізгі рок-топтар, панк және постпанк, рухы жағынан әсер.

=== 1990 жылдар ===
1990 жылдардың басында «Гражданская оборона»ның концерттік қызметін тоқтатқан және топтың таратылғанын жариялаған Егор Летов өзінің ең танымал альбомдары болып табылатын «Егор и Опизденевш»інің психикалық жобасының бөлігі ретінде «Приг-скок» (1990)<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/pryg-skok.html|title=Прыг-Скок, 1990|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105045843/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/pryg-skok.html|date=2012-01-05}}</ref> және «Сто Лет одиночества» (1992)<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/sto_let_odinochestva.html|title=Сто Лет Одиночества, 1993|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105001617/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/sto_let_odinochestva.html|date=2012-01-05}}</ref> альбомдарын жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.info/pub/review/slo_pereizd/index.html|title=Рецензия на переиздание альбома Сто лет одиночества|author=Игорь Масленников|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://www.webcitation.org/65AeWoStc?url=http://www.gr-oborona.info/pub/review/slo_pereizd/index.html|date=2012-02-03}}</ref> 1993 жылы Летов тағы да Азаматтық қорғанысты концерттік және студиялық іс-шараларға жинады. Дәл осы кезеңде «Орыс серпіліс» ұлттық коммунистік рок қозғалысының жетекшілерінің бірі болды<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056979100.html|title=Пуля-Дура, учить меня жить|author=Алексей Курбановский|date=1994-07-22|publisher=«Северная Столица», СПб|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501233919/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056979100.html|date=2012-05-01}}</ref> және белсенді гастрольдік сапарда болды. 1994–1998 жылдары Егор Летов Ұлттық большевиктер партиясын қолдады және № 4 партия билетіне ие болды.{{s|с № 4}}<ref>{{cite web|url=http://limonka.nbp-info.ru/035_article_1226837547.html|title=Дело Летова|date=1996-03|publisher=«Лимонка» № 35, Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120220120939/http://limonka.nbp-info.ru/035_article_1226837547.html|date=2012-02-20}}</ref> [[Ресейдегі парламент сайлауы (1999)|1999 жылғы Мемлекеттік Дума сайлауы]]нда Виктор Анпиловты қолдау мақсатында гастрольдік сапарға шықты.

1995–1996 жылдары Егор Летов тағы екі альбом жазды: «Солнцеворот» және «Гражданская оборона» тобының құрамында қайтадан «Невыносимая лёгкость бытия». Екі альбом да 1997 жылы шығарылды.<ref name="solncevorot">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/solncevorot.html|title=Солнцеворот, 1997|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120106161620/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/solncevorot.html|date=2012-01-06}}</ref>

1990 жылдардың ортасында Летов [[Хулио Кортасар|Хулио Кортасардың]] «Игра в классики» романын түсіруді жоспарлады, бірақ кейін бұл идеядан бас тартты. Кино түсіру өте нәзік және күрделі іс екенін, «гараждық кинотеатр» әдісі оған жақын емес екенін түсіндірді.<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1103835530.html|title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 23.12.04 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» | Гра …|accessdate=2013-04-08}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130425074856/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1103835530.html|date=2013-04-25}}</ref>

=== 2000 жылдар ===
[[Сурет:Egor Letov 2000-11-04 Nuernberg.jpg|нобай|212x212 нүкте|«Luise Cultfactory» жеке концерті кезіндегі Егор Летов, [[Нюрнберг]], [[Германия]], 2000 жылғы 4 қараша]]

2002 жылы Егор Летовтың авторлық интерпретациясындағы әйгілі кеңестік әндерден тұратын «Гражданская оборонаның» «Звездопад» альбомы,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/zvezdopad.html|title=Звездопад|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105001341/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/zvezdopad.html|date=2012-01-05}}</ref> сондай-ақ «Егор және Опизденевшихтің» «Психеделия Tomorrow» альбомы шығарылды.<ref>{{cite web|author=Миша Вербицкий|date=|url=http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Oct2001/psych.html|title=Обзор альбома в каталоге издателя «Ур-Реалист»|publisher=imperium.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110630231915/http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Oct2001/psych.html|date=2011-06-30}}</ref> 2004 жылғы ақпанда Егор Летов ресми түрде кез келген саяси күштерден, оның ішінде ұлтшылдарынан бас тартты.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html|title=Официальное заявление по поводу событий в Екатеринбурге|author=Егор Летов и «Гражданская оборона»|date=2004-02-09|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120218073535/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html|date=2012-02-18}}</ref> 2004–2005 жылдары топтың екі жаңа альбомы жарық көрді: «Долгая счастливая жизнь» және «Реанимация» (атаулы ән Егор Летов реанимацияда болған кезде жазылған),<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/reanimacija.html|title=Реанимация|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121090457/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/reanimacija.html|date=2012-01-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1095686537.html|title=Жизнь Как Чудо, интервью с Егором Летовым|author=Максим Семеляк|date=2004|publisher=«Афиша», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20111220022651/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1095686537.html|date=2011-12-20}}</ref> олардың пайда болуы «Гражданской оборона» жалпы жұртшылық арасында да, баспасөзде де қызығушылықтың жаңа толқынын тудырды. Осы кезеңде Летов [[Сергей Станиславович Удальцов|Сергей Удальцов]]пен және оның әйелі Анастасиямен жұмыс істеді, олар топ үшін концерттер ұйымдастырды. Сонымен бірге, сәйкесінше «Солнцеворот» және «Невыносимая лёгкость бытия» жаңа атауларымен ремикстелген және шығарылған «Лунный переворот» және «Сносная тяжесть небытия» альбомдарының қайта шығарылымдары пайда болды.<ref name="solncevorot" /> 2007 жылғы 9 мамырда «Зачем снятся сны?» альбомы жарық көрді. шығарылды, бұл топтың соңғы альбомы болды. Бұл альбомды кейін Егор Летов үздік деп атады.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/sny.html|title=«Зачем Снятся Сны». Егор Летов о новом альбоме|author=Егор Летов|date=|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121102051/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/sny.html|date=2012-01-21}}</ref>

Егор Летов пен оның тобы [[Эстония]] (Сыртқы істер министрлігі түсініктеме берместен оларға виза беруден бас тартты)<ref name="estonia" /> және [[Латвия]] билігінің бірнеше рет қарсылығына тап болды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113348.html|title=Егор Летов объявлены персонами «нон грата» в Латвии до 2099 года|author=Сергей Попков|date=2000-09-28|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501221749/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113348.html|date=2012-05-01}}</ref>

«Гражданской оборонының» соңғы концерті 2008 жылғы 9 ақпанда [[Екатеринбург]]те өтті. Бұл концертті жергілікті телекомпания түсірген.<ref>{{YouTube|m3N_5qL74ZM|Про дурачка — Запись с последнего выступления «Гражданской обороны»}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/photo/1205782728.html|title=Последний концерт «Гражданской обороны» (Свердловск, 09.02.2008)|date=2008|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121045219/http://www.gr-oborona.ru/pub/photo/1205782728.html|date=2012-01-21}}</ref>

=== Өлімі ===
Егор Летов 2008 жылғы 19 ақпанда жергілікті уақыт бойынша сағат 16:57-де Омбыда кенеттен қайтыс болды. Бастапқы нұсқа бойынша, өлімнің себебі [[Жүректің тоқтап қалуы|жүрегінің тоқтауы]] болды, дегенмен кейінірек басқа нұсқасы пайда болды: алкогольмен уланудан туындаған жедел респираторлық жеткіліксіздік<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/870741 Установлена причина смерти Егора Летова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618070323/https://www.kommersant.ru/doc/870741 |date=2022-06-18 }} // [[Коммерсантъ]], 24.03.2008</ref> (кейбір деректер бойынша, Летов өмірінің соңғы айларында алкогольді асыра пайдаланған).<ref>{{Cite web |url=https://www.msk.kp.ru/daily/24052/104359/ |title=Отец Летова: «Сын был очень талантлив. Но слишком много пил» |access-date=2018-03-19}} {{Wayback|date=2018-03-19 |url=https://web.archive.org/web/20180319213537/https://www.msk.kp.ru/daily/24052/104359/}}</ref> «Гражданская оборона» сайты Летовтың жүрегі тоқтап қайтыс болғанын хабарлады.<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/lenta/news/23.html |title=Егор Летов умер сегодня во сне дома в Омске |access-date=2020-03-04}} {{Wayback|date=2020-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20200209043134/http://www.gr-oborona.ru/lenta/news/23.html}}</ref> 2008 жылғы 21 ақпанда Омбыдағы Ескі Шығыс зиратында, анасы бейітінің жанына жерленді.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2008/02/21/letov/ |title=Егор Летов похоронен на Старо-Восточном кладбище Омска |access-date=2020-04-25}} {{Wayback|date=2020-11-23 |url=https://web.archive.org/web/20201123224411/https://lenta.ru/news/2008/02/21/letov/}}</ref>

== Жеке өмірі ==
1980 жылдардың екінші жартысында Егор Летовтың сүйіктісі Яна Дягилева болды (1991 жылы қайтыс болды).<ref name="yanka" /><ref>{{cite web|url=http://yanka.lenin.ru/stat/go2002.htm|title=Панки строились рядами под лучами прожекторов|date=2002-03-24|publisher=InterMedia, yanka.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120503184451/http://yanka.lenin.ru/stat/go2002.htm|date=2012-05-03}}</ref> 1991 жылдан 1997 жылға дейін Летов Янаның досы және оның кейбір альбомдарын жазуға қатысушы Анна Волковамен бірге тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1144775403.html|title=Off-line интервью. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской обороны|author=Егор Летов|date=2006-04-11|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120209002611/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1144775403.html|date=2012-02-09}}</ref> 1997 жылы Летов Наталья Чумаковаға үйленді, «Гражданской обороны» бас гитарист ретінде қосылды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1101323043.html|title=Like a Rolling Stone. 20 лет «Гражданской обороне». 40 лет Егору Летову|author=А. Коблов|date=2004-09|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120104032522/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1101323043.html|date=2012-01-04}}</ref>

== Еске алу ==
[[Сурет:Egor Letov grave.PNG|нобай|181x181 нүкте|Егор Летов бейітіндегі ескерткіш, 2010 жылғы қыркүйек]]

2008 жылғы жаз мен күзде Жаңасібір, Барнауыл және Төменгі Новгород қалаларында Егор Летов, Олег Судаков және Константин Рябиновтың «Коммунизм-арт» коллаждары мен көркемдік нысандарының көрмесі өтті.<ref name="kommunism" />

2009 жылы Егор Летовтың «Автографы. Черновые и беловые рукописи» атты үш томдық өлеңдер жинағы шығарыла бастады.<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1252575837.html |title=Книга стихов Летова: написано его рукой / Интервью и публикации {{!}} Гражданская Оборона — официальный сайт группы |access-date=2010-01-07}} {{Wayback|date=2013-05-09 |url=https://web.archive.org/web/20130509214358/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1252575837.html}}</ref> Қолтаңбалардың бірінші томы 2009 жылдың күзінде, екінші томы 2011 жылдың тамызында, үшінші томы 2014 жылдың күзінде жарық көрді.

2010 жылғы 10 қыркүйекте Егор Летовтың бейітіне оның жесірі Наталья Чумакованың бастамасымен құлпытас орнатылды, онда алғашқы христиандардың «Вселенский» кресті бейнеленген мәрмәр текше, оны Иерусалим кресті деп те атайды,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/memorial.html|title=Памятник Егору Летову|author=Наталья Чумакова|date=2010|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120207151813/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/memorial.html|date=2012-02-07}}</ref> алайда ғылымда мұндай крест алғаш рет XI ғасырда қолданылған деп есептелді. [[Крест жорықтары]], оның құрамындағы грек кресті әлдеқайда ежелгі. Оны өндіру мен орнатуға Елена Веремянина, Сергей Соколков, Юрий Щербинин, Евгений Козлов, Константин Вдовин, Николай Лепихин және Михаил Воронко қатысты. Егордың өзі кеуделік крест ретінде дәл осындай крест киген.<ref>{{cite web|url=http://omsk.kp.ru/daily/24556.5/732225/|title=На могиле омского рокера Егора Летова установили памятник|author=Светлана Кычанова|date=2010-09-13|publisher=Комсомольская правда в Омске|accessdate=2012-01-08|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140808053837/http://omsk.kp.ru/daily/24556.5/732225/|date=2014-08-08}}</ref> Ескерткіш Егор Летовтың жанкүйерлері мен «Гражданская оборона» қайырмалдық есебінен жасалды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/monument.html|title=Памятник на могиле Егора Летова|author=Наталья Чумакова|date=2008|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120502011404/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/monument.html|date=2012-05-02}}</ref>

2014 жылғы 20 қарашада Наталья Чумакованың Егор Летов туралы «Здорово и вечно» деректі фильмі шықты.<ref>{{Cite web |url=http://grobfilm.ru/ |title='Здорово и вечно' о ранней 'Гражданской обороне' |accessdate=2015-03-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150215100542/http://grobfilm.ru/ |date=2015-02-15}}</ref>

2015 жылғы 19 желтоқсанда Омбы қаласында «Слава» кинотеатрының фойесінде «Аллее звёзд» жұлдыздың салтанатты ашылу рәсімі өтті. Кеңестік және ресейлік ақын және рок-музыкант, «Гражданская оборона» тобының негізін қалаушы және жетекшісі Егор Летовтың есімі мәңгілікке қалды.

2018 жылғы 11 ақпанда Омбы филармониясында Омбы академиялық симфониялық оркестрінің орындауындағы «Симфоборона» құрмет концерті өтті. Музыканттардың бірі өзіне ұқсау үшін шашы мен сақалын ұзартқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.om1.ru/afisha/news/133317/|title=Александр Малькевич: «Мы идем по плану...»|publisher=om1.ru|accessdate=2018-03-24}} {{Wayback|date=2018-03-25|url=https://web.archive.org/web/20180325050239/https://www.om1.ru/afisha/news/133317/}}</ref>

19 ақпанда, Летовтың қайтыс болғанына 10 жыл толуына орай, концерттің жазбасы 12 арнада көрсетілді.<ref>{{Cite web|url=http://gtrk-omsk.ru/news/251983/|title=«Симфооборона» пробрала до слёз фанатов Егора Летова|publisher=http://gtrk-omsk.ru|access-date=2019-11-21}} {{Wayback|date=2018-11-24|url=https://web.archive.org/web/20181124102723/http://gtrk-omsk.ru/news/251983/}}</ref>

2018 жылы Вьетнамның солтүстігінде табылған ара қоңыздарының түрі ''Augyles letovi'' Егор Летовтың құрметіне аталды.<ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2018/11/21/augyles-letovi |title=Новый вид жуков-пилоусов назвали в честь Егора Летова |access-date=2018-11-21}} {{Wayback|date=2018-11-22 |url=https://web.archive.org/web/20181122005352/https://nplus1.ru/news/2018/11/21/augyles-letovi}}</ref>

2018 жылы Егор Летовтың есімі Омбы әуежайына тағайындалу үшін ұсынылды, бірақ алдыңғы қатарда болса да, екінші турға өте алмады.<ref>{{Cite web |url=https://www.omskinform.ru/news/125023 |title=Министр культуры РФ «воскресил» омского рокера Летова |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110184509/https://www.omskinform.ru/news/125023}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ren.tv/novosti/2018-11-14/medinskiy-nazval-poklonnikov-grazhdanskoy-oborony-marginalami |title=Мединский назвал поклонников «Гражданской обороны» маргиналами |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110183824/http://ren.tv/novosti/2018-11-14/medinskiy-nazval-poklonnikov-grazhdanskoy-oborony-marginalami}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://snob.ru/entry/168289 |title=Все идёт по бану. Почему «аэропорт имени Летова» объединил охранителей и либералов |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110183731/https://snob.ru/entry/168289}}</ref> Осыған қарамастан оның есімі Омбы облысындағы Поповка ауылындағы жеке аэродромға әлі күнге дейін берілді. Алайда 2019 жылдың шілдесінде сот шешімімен аэродром жабылды.<ref>{{cite web|title=В Омской области владелец аэродрома им. Летова не отстоял право на его эксплуатацию|url=https://bk55.ru/news/article/158091/|access-date=2021-08-14}} {{Wayback|date=2019-10-05|url=https://web.archive.org/web/20191005105504/https://bk55.ru/news/article/158091/}}</ref>

2019 жылы Ф. М. Достоевский атындағы Омбы мемлекеттік әдеби мұражайының басшылығы Егор Летов қорын құру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|title=Произведения Егора Летова пополнят музейные фонды|url=http://vomske.ru/news/13268-proizvedeniya_egora_letova_popolnyat_muzeynye_fond/|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2019-08-01|url=https://web.archive.org/web/20190801234736/http://vomske.ru/news/13268-proizvedeniya_egora_letova_popolnyat_muzeynye_fond/}}</ref> 2019 жылғы 9 қыркүйекте мұражайда музыканттың 55 жылдығына арналған көрме ашылды,<ref>{{cite web|title=В Омске открылась первая выставка, посвящённая жизни и творчеству лидера группы "Гражданская оборона"|url=https://omskzdes.ru/culture/65023.html|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2021-03-04|url=https://web.archive.org/web/20210304055832/https://omskzdes.ru/culture/65023.html}}</ref> одан кейін мұражайда құрылған Егор Летов қорына ең қызықты экспонаттар енгізілді.<ref>{{cite web|url=http://www.litmuseum.omskportal.ru/events/zakrytie-vystavki-vsyo-idyot-po-planu/|title=Экспонаты с выставки «Всё идёт по плану» пополнили фонды музея Достоевского|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2020-09-29|url=https://web.archive.org/web/20200929021822/http://www.litmuseum.omskportal.ru/events/zakrytie-vystavki-vsyo-idyot-po-planu/}}</ref>

2019 жылғы 10 қыркүйекте Летовтың 55 жылдығына арналған «Без меня» атты альбом шығарылды, онда 27 орындаушы мен музыкалық топ бар.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2019/09/10/leningrad-grechka-gromyka-rsac-naiv-komsomolsk-i-sansara-v-tribyute-egoru-letovu|title=Без меня|author=|website=[[Meduza]]|date=2019-09-10|publisher=|accessdate=2019-09-11}} {{Wayback|date=2020-10-01|url=https://web.archive.org/web/20201001024028/https://meduza.io/feature/2019/09/10/leningrad-grechka-gromyka-rsac-naiv-komsomolsk-i-sansara-v-tribyute-egoru-letovu}}</ref>

2021 жылғы тамызда Либерияның кеме тізілімінде тіркелген NS Energy құрғақ жүк кемесі Егор Летовтың есімімен аталды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fleetmon.com/vessels/egor-letov_9609732_8091910/|title=EGOR LETOV (Bulk carrier)|website=FleetMon.com|access-date=2021-08-20}}</ref> Бір типті ''NS Yakutia'' жаңа оператор ''Viktor Tsoy'' деп өзгертті.<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/business/29/09/2021/61545a539a79470e505c7ae8 |title=rbc.ru Viktor Tsoi и Egor Letov вышли в море под либерийским флагом |access-date=2021-09-30}} {{Wayback|date=2021-09-30 |url=https://web.archive.org/web/20210930171952/https://www.rbc.ru/business/29/09/2021/61545a539a79470e505c7ae8}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2021/09/29/zhivy/ |title=lenta.ru Viktor Tsoi и Egor Letov отправились в плавание |access-date=2021-09-30}} {{Wayback|date=2021-09-30 |url=https://web.archive.org/web/20210930171945/https://lenta.ru/news/2021/09/29/zhivy/}}</ref>

2022 жылы Летовтың де-факто әйелі Янка Дягилеваның өмірінің соңғы күніне арналған «На тебе сошёлся клином белый свет» көркем фильмі жарық көрді. Егор Летовтың рөлін актер Максим Козлов сомдады.

2022 жылдың 25 қаңтарында ресейлік ''Timelock Studio'' студиясы Croteam-пен бірге жасаған ''Serious Sam: Siberian Mayhem'' ойыны шығарылды, мұнда кейіпкерлердің бірі (Игорь Ледов) Егор Летовке сілтеме жасайды, оның ішінде кейіпкер гитарада ойнай алады және өзіне тән келбеті бар. Сондай-ақ, ойынның бірінші деңгейі «Вечность пахнет нефтью» деп аталады, бұл, ең алдымен, «Русское поле экспериментов» әнінің мәтініне сілтеме.

Хип-хоп әртісі Babangida өзінің «Пирдуха» трегінде Егор Летовты бірнеше рет атап өтеді,<ref>{{Cite web|url=https://genius.com/16536646/Babangida-pirdukha/|title=Но уже скоро нас тоже не станет / И лишь оскаленное время / Как пел старик Егор|website=Genius|access-date=2024-07-10}}</ref> сонымен қатар Гражданской оборонының «Вечная весна» әніне сілтеме жасайтын «Вечная зима» трегі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{DEFAULTSORT:Летов, Егор Фёдорович}}
[[Санат:КСРО әншілері]]
[[Санат:Ресей әншілері]]
[[Санат:XX ғасыр әншілері]]
[[Санат:XXI ғасыр әншілері]]
[[Санат:КСРО гитарашылары]]
[[Санат:Ресей гитарашылары]]
[[Санат:XX ғасыр гитарашылары]]
[[Санат:XXI ғасыр гитарашылары]]
[[Санат:КСРО рок-музыканттары]]
[[Санат:Ресей рок-музыканттары]]
[[Санат:XX ғасыр рок-музыканттары]]
[[Санат:КСРО дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:Ресей дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:XX ғасыр дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:XXI ғасыр дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:КСРО ән авторлары]]
[[Санат:Ресей ән авторлары]]
[[Санат:XX ғасыр ән авторлары]]
[[Санат:XXI ғасыр ән авторлары]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]
[[Санат:Ресей суретшілері]]
[[Санат:XX ғасыр суретшілері]]
[[Санат:XXI ғасыр суретшілері]]
[[Санат:КСРО ақындары]]
[[Санат:Ресей ақындары]]
[[Санат:XX ғасыр ақындары]]
[[Санат:XXI ғасыр ақындары]]
[[Санат:Баритондар]]
[[Санат:«Гражданская оборона» тобының музыканттары]]
[[Санат:Ресей панк-рок музыканттары]]
[[Санат:КСРО панк-рок музыканттары]]
[[Санат:Психеделикалық рок музыканттары]]
[[Санат:Омбы музыканттары]]
[[Санат:Орыс ақындары]]
[[Санат:Егор Летов]]
[[Санат:Лақап есімімен танымал әншілер]]
[[Санат:Кеңес диссиденттері]]
[[Санат:Ресей рок-вокалистері]]
[[Санат:Жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:ҰБП мүшелері]]
[[Санат:Ресей анархистері]]
[[Санат:Музыкалық лейблдердің негізін салушылар]]

Алпамыс батыр

2026-05-04T06:49:13Z

Rasulbek Adil:

[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 237.jpg|thumb|right|250px|"''Алпамыс батыр''" пошта маркасы]]
[[Сурет:Alpamis batir.jpg|нобай|Алпамыс батыр]]
'''“Алпамыс батыр”''' — [[қазақ]] халқының қаһармандық эпосы.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Терең мазмұны, көркемдігі мен тарихи шындықты қамтуы жағынан “[[Одиссея]]”, “[[Манас]]”, “[[Калевала]]”, “[[Қобыланды батыр]]” т.б. жырлар секілді әлемге танымал эпостық жыр. “Алпамыс батырда” халықтың басынан өткен қаһармандық оқиғалар эпик. әсірелеу заңдылығымен берілген. Жырда талай заманның түсінігі, дүниетанымы, шындығы қат-қабат қорытылып, полистадиялы түрде жинақталған. Мұнда түрік қағандығы дәуіріндегі (5-7 ғ.) азаттық үшін күрестің сарындарынан бастап, 17-18 ғ-ғы қалмақ шапқыншылығына қарсы қаһармандық ұрыстардың нақтылы елестері де сезіліп отырады. Зерттеушілер (В.М. Жирмунский т.б.) “Алпамыс батыр” жырында көне дәуірдің салт-санасы, ғұрпы, неғұрлым айқын бейнеленгенін атап өткен. Жыр дәл қазіргідей класик. бүтіндікке замандар бойында жетілу, толығу арқасында жеткен. Әсіресе, жырдан батырлық ертегілердің жігі айқын байқалуы эпосты ең байырғы туындылардың бірі деп есептеуге мүмкіндік береді. Мыс.: жырда қарт ата-аналардың жаратқаннан перзент тілеп әулиелерге түнеп мінәжат етуі, болашақ батырды зарығып көруі; жас қаһарманнның жедел ер жетіп, айрықша қайрат танытып өзі таңдап жүйрік ат мінуі; жау шапқыншылығына ұшыраған елінің кегін қайтарып, туған елін бақытқа кенелтуі; өзіне өмірсерік болатын сұлу жар таңдап бақытты өмір кешуі секілді ежелгі батырлық ертегілерге тән тұрақты сарындар жырда мейлінше анық және толық көрсетіледі. Алпамыс жау зынданында жатқан кезінде оның қалыңдығы Гүлбаршынды Ұлтақұлдың зорлықпен алуға ұмтылуы, батырдың өз әйелі “тойының” үстінен шығуы бұл эпосты ертедегі гректің “Одиссеясымен” үндестіреді. Әлбетте жырдың ең қызықты тармағы қазақ халқының бертіндегі тарихи өмірінің сипатын беретіндігі. Қазақ халқының 17-18 ғ-да қалмақ жаулаушыларына қарсы күресі көптеген жырларда фабулалық шынайы көрініс береді. Жырда көрсетілген жер, мекен, адам аттары, елдің шаруашылық кәсіптері, салт-ғұрыптары эпостың қазақ халқының төл туындысы екендігін дәлелдейді. Қаһармандардың туып-өскен, өмір кешкен елі — Жиде байсын, нақтылы тайпасының аты — қоңырат болып көрсетілгені көптеген ғалымдардың, соның ішінде Жирмунскийдің дастанды қоңыраттардың тайпалық эпосы деп айтуына мүмкіндік берген. Дегенмен, эпоста сипатталатын оқиғалар, адамдардың іс-әрекетінің молдығы, сан-дәуірдің наным-сенім ерекшелігін танытатын тұстары эпостың шеңберін бүкілқазақтық көлемге көтереді. “Алпамыс батыр” жырының халықтың есінен мәңгілік ұмытылмастай орын алу себебі тарихи әлеум. шындықтың биік көркемдікпен жырлануында. Мұндағы бейнеленетін көріністердің бәрі де қазақтың көшпелі өміріне тән мейлінше етене жәйттер. Байбөрі мен Байсарының бір-бірімен уәде байласып құдандалы болуы, қадым замандағы нағыз қазақтың шындығы. Құдалардың көкпар үстінде бір-бірімен өкпелесіп, Байсарының жат елге көшіп кетуі, барған жерінде зәбір көруі, ақырында Гүлбаршын сұлуды Алпамыс батырдың іздеп тауып, көп қиыншылық, азапты оқиғалардан соң алып қайтуы ұзақ жылдарға созылған жаугершілік заманның елестері. Әлбетте Алпамыс та, Гүлбаршын да мейлінше әсіреленген. Идея, мұрат дәрежесіне көтерілген бейнелер. Батырға тән ерекше қасиеттер: жаудан сескеніп қорықпайтындық, қалың дұшпанға қарсы шабатын, намыс пен арды жоғары қоя білетіндік, еліне қамқорлық Алпамыстың басынан табылса, әйел атаулының ең ұнамды сипаттары болып табылатын ақылдылық, мінезділік, опалылық сынды белгілер Гүлбаршынға тән болып көрінеді. Бұндай бейнелер халықтың ең ізгі адамдар туралы ұғымына, арманына сәйкес келеді. Эпостың қай заманда да халық көңіліне дөп келетін қасиеттері мұнда болғанды ғана емес, болуы мүмкіннің де жинақталып берілуінде. Алпамыстың отқа салса күймейтін, оқ өтпейтін, қылыш кеспейтін болып көрінуі халықтың ешқашан жойылмайтын, жаңсылықтан үмітін үзбейтін дәл осындай ел перзенті болса дейтін аңсарынан туған.

Батырдың туған жері жайлы да нақты мәлімет жоқ. Деректерде Алпамыстың қазіргі Жиделі-Байсын аймағында ғұмыр кешкені айтылады. «Алпамыс батыр» жырында да осы жерлер туралы мәлімет бар. Енді бір қызығы, Қызылорда облысының Шиелі өңірінде Жиделі және Байсын деген жер-су атаулары бар екен. Тарихшыларымыз Алпамыс батыр осы аймақта өмір сүруі мүмкін деген деректер келтіріп жүр. Алайда, бұл нақты мәлімет емес, болжам ғана.<ref>http://zhasorken.kz/%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%B5-%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521085833/http://zhasorken.kz/%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%B5-%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0/ |date=2018-05-21 }}</ref>

“Алпамыс батыр” жыры ел арасында замандар бойында айтылып келгенімен баспа жүзін алғаш рет 1899 ж. (“Қисса И-Алпамыш”, Қазан) көрген. Қазан төңкерісіне дейін бұл жыр 7 рет қайталанып басылып шыққан. Жырдың ел арасындағы түрлі нұсқаларын іздеп тауып, хатқа түсіріп орысша мазмұнда бастырған атақты фолькоршы Ә.Диваев. Ол бұл жырдың бір нұсқасын қарақалпақ бахшысы Жиемұрат Бермухамедовтан, тағы бірер нұсқасын Шымкент оязының тұрғыны Е.Ақылбековтің қолжазбасынан алған. Кеңес жылдарында өзге де батырлық жырларымен қатар “Алпамыс батыр” сан рет қайта басылды. Оның тарихи, көркемдік мәні мен орны туралы [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]], [[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]], [[Жұмалиев Қажым|Қ. Жұмалиев]], [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Марғұлан]], [[Ғабдуллин Мәлік|М. Ғабдуллин]], Н. Смирнова, Т. Сыдықов сынды зерттеушілер арнаулы еңбектер жазды. Бұл қатарда орыс ғалымы Жирмунскидің түрік батырлық эпосы туралы монографиясын айрықша атап өтуге болады. “Алпамыс батыр” жырының дүние жүзіне мәлім болуына осы аталған еңбектің пайдасы зор болды. Жырдың аса тартымды, кең танымал болуының тағы бір сыры оның фабулалық желілерінің түрік тілдес халықтарда да ұшырауына байланысты. Қазақ халқының бірнеше ертегілерінде “Алпамыс батыр” жырының оқиғалық сарыны кездеседі. Татар, башқұрт халықтарында бұл тақырып ертегі түрінде айтылады. “Қорқыт Ата кітабы” мен “Алпамыс батыр” жырының тараулары арасындағы ұқсастық тарихтың тағы да бір терең қабаттарына бойлатады. Мұның өзі қыпшақ-оғыз халықтарының бір заманда Сырдария бойларында ұзақ уақыт аралас өмір кешкендігінің де куәлігіндей. Тәуелсіздік туын көтерген көптеген түрік халықтары егемендік алған заманда бұл елдердің ерте кездегі өнер байланысын, тағдырлыстығын, мүдделерінің ортақтығын, көркемдік ойлау мәдениетінің жақындығын көрсететін этник. туыстықты дәлелдейтін нағыз қымбат куәліктің бірі “Алпамыс батыр” жыры болуы оның халықар. деңгейдегі мәнін арттыра түседі. Алпамыс батырдың түп негіздерінің пайда болғанына 1200-1300 жыл толды деп тұжырымдауымызға да осы мысалдар айқын себеп. Жырдың үлкен, көркем поэзиялық нұсқалары туысқан қарақалпақ, өзбек халықтарында да кездеседі. Бұл көрсетілгендер “Алпамыс батыр” жырының көптеген түрік халықтарының бастан кешкен тағдыр-талайын еске салатын жалпы түріктік қасиетінің молдығын аңғартады. “Алпамыс батыр” жырының халық арасында айрықша қастерленуі оның түрлі нұсқасы көп болуына ықпал етті. Қазан төңкерісіне дейін бұл жырды Қазақстанның барша облысында айтып келгені белгілі. Сол нұсқаларда жырдың соны қырлары кездесіп отырады. Әсіресе “Алпамыс батыр” жыры Оңтүстік Қазақстан уәләятында мол таралғаны атап көрсетерлік. Бұл өлкеде осы жырдың түрлі нұсқаларын айтқан С. Аққожаев, Ә. Байтұрсынов, Е. Керімбетов, А. Нысанов, Ж. Жақыпов тәрізді ақын-жыршылар өмір кешкен. Әсіресе Сұлтанбек Аққожаевтың жазып алған нұсқасы “Алпамыс батыр” жырлардың ішіндегі ең толық әрі көркем түрі болып табылады. “Алпамыс батыр” күйтабаққа жазылған. Ауыз әдебиеті шығармаларының қымбат қасиетінің бірі жаңа жазба туындылар жасауға негіз болатындығында. “Алпамыс батыр” жырының оқиғалық, құрылыстық және көркемдік ерекшеліктері бірталай авторларды жаңа туындылар жасауға ұмтылдырған. Мысалы: Өзбекстан мен Қарақалпақстан қаламгерлері осы жыр негізінде пьеса жазды. Ал қазақ композиторы Е.Рахмадиевтің “Алпамыс” операсы (Либр. жазған К.Кенжетаев) құндылықтарымыздың қатарына қосылды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Қосымша мәліметтер==
* [http://adebiet.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=7942&Itemid=23&limit=1&limitstart=3]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Қазақ эпостары туралы

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Батырлар жыры]]

Шоқыр Бөлтекұлы

2026-05-03T13:13:48Z

Rasulbek Adil:

{{Боксшы
|Есімі = Шоқыр Бөлтекұлы
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Толық есімі =
|Лақап аты =
|Азаматтығы =
|Туған күні = 29.10.1916
|Туған жері = [[Жармыш|Жармыш ауылы]], [[Маңғыстау облысы]]
|Қайтыс болған күні = 06.04.1994
|Қайтыс болған жері =[[Алматы]]
|Тұрғылықты жері =
|Салмағы =
|Тұрысы =
|Бойы =
|Қолдың қарқыны =
|Стилі =
|Бапкері =
|Команда =
|Алғашқы айқасы =
|Соңғы айқасы =
|Чемпион белдігі = 3 рет Қазақстанның (1945 — 47) чемпионы
|Айқастар = 223
|Жеңістер саны = 199
|Нокаут =
|Жеңілгені =
|Тең түскендері =
|Болмағандары =
|Әуесқой айқастары =
|Әуесқой айқастарда жеңгені =
|Әуесқой айқастарда жеңілгені =
|Әуесқой айқастарда нокауты =
|Әуесқой айқастарда тең түскендері =
|Рейтинг1 =
|Позиция1 =
|Үздік позициясы1 =
|Рейтинг2 =
|Позиция2 =
|Үздік позициясы2 =
|Рейтинг3 =
|Позиция3 =
|Үздік позициясы3 =
|Рейтинг4 =
|Позиция4 =
|Үздік позициясы4 =
|Рейтинг5 =
|Позиция5 =
|Үздік позициясы5 =
|Рейтинг6 =
|Позиция6 =
|Үздік позициясы6 =
|Рейтинг7 =
|Позиция7 =
|Үздік позициясы7 =
|Рейтинг8 =
|Позиция8 =
|Үздік позициясы8 =
|Рейтинг9 =
|Позиция9 =
|Үздік позициясы9 =
|Үздік позициясы =
|Нашар позициясы =
|boxrec_id =
|Сайты =
}}
'''Шоқыр Бөлтекұлы''' (29 қазан 1916, [[Жармыш|Жармыш ауылы]], [[Маңғыстау облысы]] — 6 сәуір 1994, [[Алматы]]) — [[Қазақстан]]да [[бокс]] спортының негізін қалаушылардың бірі.

== Өмірбаяны ==
Шоқыр Бөлтекұлы 1916 жылы 29 қазан күні [[Маңғыстау облысы]], [[Жармыш|Жармыш ауылы]]ның маңында Сарқауақ деген жерде дүниеге келген. Отызыншы жылдардағы ашаршылық, аласапыран тұста [[Форт-Шевченко]] қаласындағы жетiмдер үйiнде оқып, орта мектептi бiтiрдi. [[Байұлы]] тайпасының [[Беріш]] руының Құлкеш бөлімінен.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://everything.kz/article/41800149-aza-boksyny-atasy-shoyr-bltekly-skeri-frontta-berish-lkesh-maystauly|title=Қазақ боксының атасы Шоқыр Бөлтекұлы әскери фронтта. Беріш Құлкеш. Маңғыстаулық. - Қазақстан тариxы {{!}} История Казаxстана - #41800149|author=Қазақстан тариxы {{!}} История Казаxстана|website=everything.kz|access-date=2021-12-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/article_post/kˌazakˌstan-boksynyң-atasy|title=ҚАЗАҚ БОКСЫНЫҢ АТАСЫ|website=taisoigan.kz|access-date=2021-12-01}}</ref>

[[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, 1944 жылы жарақаттанып елге оралады. Шоқыр Бөлтекұлы рингте 223 кездесу өткізіп, оның 199-ында жеңіске жеткен. 1947 жылы [[Киев]]тегі Көркемсурет академиясын және Дене тәрбиесі институтын бітіреді. 50-ші жылдары Қазақ ССР-інің 3 рет чемпионы атанады.

Шаршы алаңның шаңын қаққан боксшы ізбасар шәкірт тәрбиелеп, боксқа баулу үшін алақандай алаң іздеп, Опера және балет театрының бір бөлмесін сұрап алады. 1937 жылы Шоқыр Бөлтекұлының басшылығымен бокстан Алматы қаласының ресми бiрiншiлiгi өттi. Оған 50 спортшы қатысқан. 1947 жылы [[Мәскеу]]де өткен Кеңестер Одағының бiрiншiлiгiне Қазақ елiнiң құрама командасын Шоқыр атамыз бастап барды. Оның мектебiнен [[Мақсұт Омаров]], [[Әбдiсалан Нұрмаханов]], [[Серiк Әбдiнәлиев]], [[Виктор Каримов|Виктор]] және [[Владимир Каримов]]тар, [[Асқар Құлыбаев]] секiлдi талантты шәкiрттер тәрбиеленiп шықты.

Ол республикада жаттықтырушылар қатарының көбеюіне де үлкен үлес қосты. Қуғын-сүргінге ұшырап, [[Қарлаг]]-та жүрген жаттықтырушылар Густав Кирштейн (неміс) мен Дәулеткерей Мулаевты (балқар) түрмеден босатып, оларды Алматыға әкеліп жаттықтырушы қызметіне орналасуына көп еңбек сіңірді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

Шоқыр Бөлтекұлы 1994 жылы 78 жасында [[Алматы қаласы]]нда дүниеден озды.

Қазіргі таңда Шоқыр Бөлтекұлының есімін құрметтеу мақсатындағы бірқатар шаралар іске асырылуда. Оның туған топырағы Маңғыстау облысында Ш. Бөлтекұлының атындағы халықаралық турнир дәстүрлі түрде ұйымдастырылып келеді. Бұл турнир былтыр төртінші рет өткен тұста Қазақстан Республикасы бокс Федерациясының шешімімен жеңімпазға спорт шебері атағы берілетін болды. Маңғыстау облысының Маңғыстау аудынының орталығында Шоқыр Бөлтекұлының атындағы спорт кешені салынып, спортшылардың игілігіне берілді. Сонымен бірге Ақтау қаласында Шоқыр Бөлтекұлының атымен аталатын боксшылар клубы құрылды.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:29 қазанда туғандар]]
[[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:6 сәуірде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан боксшылары]]
[[Санат:Қазақстан жаттықтырушылары]]
[[Санат:Қазақстан спорт шеберлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Қазақстан чемпиондары]]

Нұралы хан

2026-05-02T20:05:03Z

Rasulbek Adil:

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Нұралы хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Кіші жүз]] [[хан]]ы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1748
| Басқаруын аяқтады = 1786
| Ізашары = [[Әбілқайыр хан]]
| Ізбасары = [[Жармұхамбет хан]]
| Титулы_2 =[[Хиуа хандығы|Хиуа ханы]]
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =1740
| Басқаруын аяқтады_2 =1742
| Ізашары_2 =Тахир хан
| Ізбасары_2 =Абі-л-Ғазы-хан II
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = [[1704]]
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1790
| Қайтыс болған жері = [[Үфі]], [[Ресей Империясы]]
| Жерленді =
| Діні = Ислам
| Әкесі = [[Әбілқайыр хан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = 14 баласы (соның ішінде [[Есім Нұралыұлы|Есім хан]], [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан]] және [[Бөкей хан]]) мен 26 қызы
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Нұралы хан''' ([[1748]]-[[1786]]) — билік құрған. [[Әбілқайыр хан]] өлген соң, 1748 жылы [[Кіші жүз]]дегі хандық таққа оның ұлы Нұралы отырды. Бұл шешімді Ресей патшайымы [[Елизавета Петровна]] бекітті. Нұралы патшалық билік тарапынан бекітілген бірінші қазақ ханы еді. Патша үкіметі бұл әрекеті арқылы ендігі уақытта қазақ жұрты хан ретінде мойындаған сұлтанды хандық дәрежеге бекіту немесе бекітпеу өз еркінде екендігін білдіруі еді. Бұл қазақ халқының дербес мемлекеттігін жоюға бағытталған алғашқы қадам, сондай-ақ "Патшалық ішінде патшалықтың болуы мүмкін емес!" деген стратегиялық бағыт көрінісі болатын.

==Өмірбаяны==
Нұралы хан да әкесі [[Әбілқайыр]] сияқты ел арасындағы ықпалды топтардың қолдауына сүйене алған жоқ. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әкесіне]] ұқсап ол да алғашқы жылдары [[Кіші жүз|жалпықазақтық]] тақтан үміткер екендігін білдірді де, бірақ сыртқы істер коллегиясы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюевтің]] кеңесі бойынша, Нұралы ханның өтінішін қолдамады, сөйтіп бекіту грамотасында оның билік ауқымын белгілемей, жай ғана "қазақ ханы" атады. Бұл қазақ коғамын жеке хан билігі арқылы басқарудан бас тарту еді. Нұралы ханға дара қолдау көрсету өз ретінде [[Абылай хан]], [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Барақ хан]] және басқа ел арасындағы аса беделді билеушілерді [[Ресей империясы|Ресейге]] қарсы қоюмен тең болды. Осы жағдайды ескере отырып, Петербургтік билік [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев]] ұсынған, қазақ қоғамындағы ықпалды топтардың бірде-бірінің басқалардан ерекше күшейіп кетуіне жол бермей, олардың арасында күштер "тепе- теңдігін" сақтау саясатын ұстануға көшті. Сөйтіп, қазақ саяси элитасын баскарудың ресейлік әдісі осылайша орныға бастаған еді. Ресей үкіметінің бұл саясатының орнығуына қазақ коғамының ішіндегі билеуші топ арасындағы алауыздықтың етек алуы, сондай- ақ Нұралы ханның ел арасында беделінің жоқтығы колайлы жағдай туғызды. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханның]] ескі жауы [[Батыр хан ІІ]] Нұралыны хан ретінде мойындаудан бас тартып, Сырдарияның төменгі ағысындағы шекті тайпасының старшындары оны өздеріне хан сайлайды. Сөйтіп, Кіші жүз екі хандыққа бөлініп, солтүстік-батыс бөлігі Нұралы ханға, ал оңтүстік-шығыс бөлігі [[Батыр ханға]] қарады. Егер Нұралы ханның Ресейге тәуелділігі жыл өткен сайын арта түскен болса, Батыр сұлтан өзін Ресейден алысырақ ұстап, Хиуа хандығының қолдауына сүйенуге бейімділік танытады.

Нұралы хан билігінің әлсіреуіне оның көрші халықтармен екі жаққа бірдей тиімді қатынас орнықтыра алмауы да үлкен әсерін тигізді. Оңтүстік шекарада Хиуаға бағынышты түрікмендермен арада бейбіт қатынастың орныға қоймауы салдарынан Нұралы әскері біріккен өзбек-түрікмен қолдарынан қирай жеңіліп, мыңнан аса қазақ жігіттері опат болды. Ханның Еділ мен Жайықтың арасындағы торғауыт қалмақтарымен қатынасы да өзара жаугершілік сипатта болды. 1771 жылы қысында патшалықтың езгісі мен зорлығынан Жоңғар жеріне кашқан торғауыттарды Нұралы хан Ералы және Айшуақ деген інілерімен бірге аяусыз тоналды.

Нұралы ханның саясаты Кіші жүз қазақтарының башқұрт халқымен арақатынасының шиеленісуіне алып келді. 1755 жылы Башқұртстанда Ресей езгісіне қарсы жаңа көтеріліс бұрқ ете калды. Патша әскерінің қуғынынан ығысқан елу мыңға жуық башқұрттар қазақ даласына еніп, қазақтармен біріге орыс шабуылынан қорғанудан үміттенді. Орынбор губернаторы И.И. Неплюев Нұралы ханға және басқа қазақ билеушілеріне арнайы грамота жолдап, онда башқұрттардың малы мен мүлкін тонап, өздерін құлға айналдыруға шақырды. Бұл үндеу қазақ ауылдары арасында кең қолдау тапқан жоқ. Тіпті орыс билігінен бірігіп корғану мақсатында жетіру тайпасы жерінде қазақ-башқұрт аралас қолдары құрылып, шекара бекіністеріне шабуылдар да жасалынды. Дегенмен Орынбор губернаторының тілегін орындауға кірісіп кеткен Нұралы мен оның інілері башқұрттарды тонап, олардың басшысы Батырша Әлеевті орыстарға ұстап беруге күш салады. Бұл сатқындық әрекеттен қазақ пен башқұрт елдері арасындағы туыстық қатынас бұзылып, өзара жаугершілікке ұласуына жол ашты.

Көршілерімен араздасқан Нұралы хандық ішінен де қолдау таба алмады. Патшалық әкімшілікпен ғана жақын болу жолына түскен ханның рубасылармен арақатынасы алшақтап кетті. Хандықтың күнделікті өміріне байланысты шақырылып тұратын билер кеңесі де сиреп, билердің ел басқару ісіне араласу мүмкіндігі тарыла түскенді. Ал Нұралы ханның Жайықтың оң жақ бетіндегі жайылымдарды пайдалануға патшалык әкімшіліктің келісімін ала алмауы, соның салдарынан мал шаруашылығының дағдарысқа ұшырауы ханның беделін біржола құлдыратты. 1785 жылы генерал-губернатор О.А. Игельстром [[II Екатерина]] патшайымға: "Рубасылары мен халықтың ханға наразылығы соншалықты зор, тіптен өздерінің берекесі мен тыныштығын алушы ретінде қарайды", — деп жазды.

1772 жылдан бастап Кіші жүз қазақтарының отарлық билік пен хан-сұлтандардың зорлығына қарсы азаттық қозғалысының басында тұрған Сырым батыр өзін қолдаған рубасыларымен біріге отырып, Нұралыны биліктен аластау мәселесін қояды. Генерал-губернатор қозғалыс басшыларының бұл талабын орындап, 1785 жылы Нұралы ханды Орынборға шақыртып алып, оған қызметкерімен бірге тұруға Уфадан жарамды үй бөлдіріп, күнкөріс үшін жылына 5 мың сом қаржы тағайындайды.

== Әдебиет ==

* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В. Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Төрелер]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]

В.И. Чапаев мұражайы

2026-05-01T11:09:36Z

Rasulbek Adil: Rasulbek Adil В.И.Чапаев мұражайы бетін В.И. Чапаев мұражайы бетіне жылжытты

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = В.И.Чапаев мұражайы
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы = көпес С. Манжуковтың үйі
| балама аты =
| статусы = Республикалық маңызы бар сәулет ескерткіші
| суреті = Ақжайық тарихи-өлкетану мұражайы.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимарат түрі =
| сәулет стилі =
| қолданылуы =
| орналасуы =
| мекен жайы =
| қала = [[Орал]], [[Ақжайық ауданы]]
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы басталды =
| құрылысы аяқталды = 1854 жыл
| ашылған уақыты = 1941 жыл, 1959 жыл
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| құрылыс материалы =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| салушы =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
[[Сурет:Chapaev_Museum_in_West_Kazakhstan.jpg|нобай|]]
'''В.И. Чапаев атындағы мемориалдық мұражай''' – [[Батыс Қазақстан облысы]]ның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енген қала құрылысы және сәулет ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
Батыс Қазақстан облысы, [[Орал]] қаласы, [[Ақжайық ауданы]]нда орналасқан.

== Кезеңі ==
Ғимарат 1854 жылы салынды, мұражай 1941 жылы ашылды.

== Тарихи деректер ==
Мемориалды мұражай ғимараты 1854 жылы салынған, көпес С. Манжуковтың ескі екі қабатты үй құрылысы болып табылады. 1919 жылдың тамызында мұнда В.И. Чапаев басқарған 25-ші атқыштар дивизиясының штабы орналасқан. Мұражай 1941 жылы ашылып, [[1953 жыл|1953]] жылы жабылды. [[1959 жыл|1959]] жылы КОКП ОК және Қазақстан үкіметінің шешімі бойынша В.И. Чапаев атындағы Республикалық мұражайы қайта ашылды.

== Экспозициялары ==
В И. Чапаевтың өмірі мен қызметіне арналған және 25-ші атқыштар дивизиясындағы сәтті жолы туралы экспозиция 5 залда орналасқан. Мұражай кешеніне 25-ші Чапаев дивизясының штабы, кейіннен В.И. Чапаевтың мемориалдық мұражайы, В.И. Чапаевтың қайтыс болған және Чапаевтықтардың ағалық зираттары кіреді. 
Бірінші зал В.И. Чапаевтың дәуірін суреттесе, екінші зал халық батыры [[Исатай Тайманұлы|Исатай Тайманов]] пен патриот-ақын [[Махамбет Өтемісұлы]]ның бастауымен қазақ шаруаларының көтерілісіне арналған материалдарды қамтиды. Үшінші залдың экспозициясы Ұлы Отан соғысындағы жеңістің 65 жылдығына арналған. Төртінші зал халық жазушысы [[Жұбан Молдағалиев|Ж. Молдағалиев]]тың өмірі мен шығармашылығына арналған. Бесінші зал Қазақстанның тәуелсіздігіне арналған, мұнда Ақжайық ауданының тәуелсіздік жылдарындағы экономика, білім, медицина, мәдениет, спорт және туризм саласындағы жетістіктері ұсынылған. 
Бүгінгі күні мұражай қорында 8107 жәдігер сақталуда.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Батыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Таңғажайып бұл қалай хат

2026-05-01T11:04:02Z

Rasulbek Adil:

«Таңғажайып бұл қалай хат...» («Онегиннің Татьянаға жауабы») -[[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың 1889 ж. А.С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романынан тәржімелеген өлеңі, [[Онегин]]нің Татьянаны жұбатып айтқан сезінің аудармасы. Өлең түпнұсқада 68жол, [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] аудармасында 76 жол. Орысша түпнұсқада:
:«Вы ко мне писали, Не отпирайтесь.
:Я прочел, Души доверчивой признанья,
:Любви невинной излиянья», -
деп басталады.
[[Абай Құнанбайұлы|Абай]] туындыны мағынасын ғана сақтап, еркін аударған. Өлең 7-8 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғашқы рет [[1909]] ж. С.-Петербургте жарық керген «[[Қазақ ақыны ИбраҺим Қүнанбайұлының өлеңі]]» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1945жылғыжинақта 3-шумақтың 3-жолы «Ол перизат ойды өзің біл» болса, 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда 1909 жылғы жинақ бойынша «Ол - перизат, ойла, өзің біл» болып алынған. 1945, 1954,1957, 1977 жылғы басылымдарда шығармасының соңғы шумағы: «Ол - жас ағаш, бір қызыл гүл, Жапырағы жаңғырар, Сорлы Онегин, жолды өзің біл, Қай тарапқа каңғырар», - деп қабылданса, 1909 жылғы жинақта:
«Ол - жас ағаш, жас қызыл тал, Жапырағы жаңғырар, Сорлы Онегин, жолды езің біл, Қай тарапқа қаңғырар», -деп берілген.Бірақ, «жас қызыл тал» 3-жолдағы «жолды езің біл» мен үйлеспейді. дл, Абай аудармасында басынан аяғына дейін әр шумақтың 1-жолы мен 3-жолы ұйқас келіп отырады. Осыған қарағанда 1-жолдың «Ол - жас ағаш, бір қызыл гүл» болуы орынды сияқты (Мурсейіт қолжазбасы бойынша). 3. Ахметов.
[[Ақын]] бұл өлеңіне ән шығарған. Әнді музыка зерттеушісі Қ. Жүзбасов 1984 ж. М. Мұхамеджановадан таспаға жазып алып, нотаға түсірді. Бұл әннің мелодиялық сазы «Тәңрі қосқан жар едің сен...» атты әнмен аз да болса сарындас келеді. Әуен аумағының шеңбері октавалық өлшемнен аспайды да, аралас өлшем-ырғақ желісіне түсіп, баяу орындауды қажет етеді. Екпіндік - ырғақтық жағынан кейбір тармақтары [[Рубинштейн Антон Григорьевич|А. Рубинштейн]] музыкасымен сарындас. Ал, комп. А. Жұбановтың М. Мұхамеджанованың орындауынан нотаға түсірген «Онегиннің Татьянаға жазған хаты» атты әні - оның 1984ж. хатталған түріне өте жақын. Екі әннің сөзі бөлектігі болмаса, жалпы бір ән деп қабылдатарлықтай. Екеуінде де пунктирлық ырғақ желісі басым естіледі.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Маңғыстау мәдениеті

2026-05-01T08:56:09Z

Rasulbek Adil:

Маңғыстау облысының мәдениет тарихы 1928 жылдан бастау алады.

== Тарихы ==
Маңғыстау ауданы 1928 ж. ірге көтерген. Ауданның алғашқы орталығы Форт-Александровск, кейін Таушық а., ал 1965 ж. Шетпе кенті болды. Осы ауданнан 1973 ж. Бейнеу мен Қарақия аудандары, 1992 ж. Түпқараған ауданы бөлініп шықты. Бөлініп шыққан аудан, қалаларда клуб үйлері мен мәдениет үйлері құрылды.

[[Екінші Дүниежүзілік соғыс|2-дүниежүзілік соғысқа]] дейінгі кезеңде Маңғыстау өлкесіндегі 32 ауылда [[қызыл мүйіс]] жұмыс істеді.

Алғашқы кезде Маңғыстау ауданының мәдениет бөлімінде М. Ниязов, Т. Меңдібаев, С. Ыбраев, С. Алдабергенов, одан кейінгі кезеңде (1972 жылдан кейін) С. Еділханов, Ш. Ерғазиев, К. Үйсінбаев, А. Арашев, т.б. мәдениет саласына басшылық жасап, еңбек етті.

1946 жылдан қызыл мүйіс атауы клубқа өзгертіліп, содан бері [[мәдениет үйі|мәдениет үйлері]] мен клубтар тұрғын халыққа мәдени қызмет көрсете бастады.

1950 жылдан клуб жанынан ұлт-аспаптар оркестрі мен үйірмелер, ал 1954 жылдан бастап драма үйірмелері қолға алынды. Бұл салаларда С.Ордабаев, М. Жолдасбаев, Ө.Алшынбаев, О.Құлсариев, К.Махмұтов, Ғ.Әбілтаев, Қ.Әмірханов, Меңдібаев, т.б. өз үлестерін қосты.

1958 ж. [[Мәскеу]] қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне маңғыстаулық О.Құлсариев, Б.Рзаханов, А.Қомытов, т.б. ұлт-аспаптар оркестрі құрамында қатысқан.

1960 ж. Ақтау қаласындағы Абай демалыс кешенінде «Республика» атты әншілер ансамблі (алғашқы ұйымдастырушысы Л.Н. Санамян, кейін бұл ұжымға В.А. Миронов жетекшілік еткен) құрылды; 1974 ж. оған «халық хоры» атағы берілді.

1963 ж. Маңғыстау аудандық мәдениет үйінің драма үйірмесі [[Мұхтар Әуезов|М.Әуезовтің]] «Қарагөз» трагедиясы бойынша спектакль дайындап, 1965 ж. «халық театры» атағына ие болды. Маңғыстау аудандық мәдениет үйі жанындағы халық театрының алғашқы режиссер Қ.Сатқанов пен Әмірханов және Н.Мұхамеджанов болған.

[[Ақтау]] қаласында 1963 ж. «Достық» кинозалы пайдалануға берілсе, [[Форт-Шевченко]] қаласында қалалық мәдениет үйі, кейін Ақтау қаласында мәдениет сарайы ашылып, оған Абай есімі берілді. [[Құрық (ауыл)|Құрық]] және [[Жетібай]] кенттерінде «Геолог» клубтары жұмыс істеді; Ескіөзенде клуб ашылып, 1965 ж. [[Жаңаөзен]] қаласында алғаш рет қалалық мәдениет үйі ірге көтерді. Жер-жерде көркемөнерпаздар үйірмелері өркен жайып, олар ұжымдық топтарға айналды. Уақыт өте келе ауданда «Жастар» вокалдық-аспаптар ансамблі құрылып, өзге жерлердегі мәдениет мекемелеріне көшбасшылық рөлін атқарды. Жер-жерде көркемөнерпаздар ұжымдары ұйымдастырылып, олар «халықтық» деген атақ алу үшін зор шабытпен жұмыс істеді. Қазіргі кезеңде облыс көлемінде 19 «халықтық» атағына ие болған өнерпаздар ұжымы бар. Кезінде олардың ішінен «Маңғыстау маржандары» ([[Қарақия ауданы]]), «Ақ желкен» ([[Түпқараған ауданы]]), «Кең жайлау» ([[Маңғыстау ауданы]]) мәдени-үгіт бригадалары, «Алтыбақан» ойын-сауық отауы ([[Бейнеу ауданы]]) алыс-жақын шет елдерде өнер көрсеткен; Жаңаөзеннен «Гүлдәурен», Абай кентінен «Альтаир», «Фламинго» би ансамбльдері, жеке әншілер халықаралық байқауларда жүлделі орындарға ие болды. Облыс мәдениетін көтеруде көптеген өнерпаздар (аға буын өкілдері: О. Құлсариев, С. Шакрат, Н. Құрықбаев, Қ. Тасболатов, Ә. Жұмағалиев, Н. Мұханов; одан кейінгі буын өкілдері: Р. Айдарбаева, Р. Батыршева, Б. Қондыбай, А. Сүндетов, Қ. Сақтаған, А. Көмеков, М. Аяпов, Ж. Кеңесов, С. Нұрғожаев, т.б.) көп еңбек еткен.

1975 ж. Маңғыстау облыстық филармониясы құрылды; ал 1980 жылдан облыстық қуыршақ театры жұмыс істеп, жас жеткіншектерге арнап әр алуан қойылымдарымен мәдени қызмет көрсетіп келеді. [[Бейнеу]] кентінде кітапханашы болып істеген С.Ырзаева жасаған киіз үй 1981 ж. [[Жапония]]ның [[Токио]] және [[Осако]] қаласында өткен қолданбалы өнер көрмелерінде тігіліп, кезінде жоғары бағаға ие болған; ал [[Үштаған]] ауылында тұратын ісмер, қолөнер шебері А.Тәкенов жасаған киіз үй [[Алматы]]да Ұлттық мұражайда, Б.Бозжігітовтың киіз үйі Президент резиденциясында, ал А.Әбиеваның киіз үйі [[Астана]] қаласындағы Президенттік Ұлттық мәдени орталығында тігулі.

1996 – 2000 ж. облыс аумағында айта қаларлықтай клуб мекемелері қысқартылмаса да, осы мезгіл мәдениет ошақтарына өз салқынын тигізбей қалған жоқ.

2000 ж. облыс көлемінде 27 мәдениет үйлері мен клубтар халыққа мәдени қызмет көрсетті.

2002 ж. облыс бойынша 33 мәдени ошақтар жұмыс жасады.

2003 ж. осы мәдениет мекемелерінде 126 үйірме болса, 2004 ж. оның саны 166-ға жетті. 2005 ж. бұл көрсеткіш 201-ге жетіп, 3107 көркемөнерпаздар мүшелерін қамтыды.

Облыс экономикасы мен шаруашылығының және әлеуметтік өмір-тұрмысының өсуіне байланысты мәдени саланы да жақсартып көтеру мақсатында [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президенті]] мемлекеттік [[Мәдени мұра|«Мәдени мұра»]] бағдарламасын енгізді.<ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007</ref> Осыған орай жергілікті авторлар С.Қондыбай, Ә.Спан, О.Көшбай, М.Ақмырзаев, Ж.Дүйсенбаева, Қ.Шыртанов, т.б. еңбектерімен қатар [[Қырымның қырық батыры|«Қырымның қырық батыры»]] жыры жарық көрді.

2003 ж. Маңғыстау облыстық музыкалы драма театры ашылды. Театр репертуарынан ұлттық және аударма драматургиялық шығармалар кеңінен орын алды.

2006 жылдан бастап облыс әкімі жас таланттардың жоғары білім алулары үшін арнайы тапсырыс грантын бөлді. Облыста «Маңғыстау жұлдыздары» өнер күндері, халықаралық «Каспий – достық теңізі» атты фестиваль жылма-жыл, сонымен қатар аудан, қала көлеміндегі өнер байқауларын өткізу де жақсы дәстүрге айналды. Республикалық, халықаралық өнер жарыстарына қатысу үшін үздік өнерпаздарды үнемі іріктеу байқауларын өткізу, өлкеде өмір сүрген өнер иелеріне, ақын, жыршы-күйшілерге арналған атаулы өнер жарыстарын өткізіп отыру да жолға қойылған.

2004 ж. Алматы қаласында облыстық филармонияның Абыл Тарақұлы атындағы ұлт-аспаптар оркестрінің қатысуымен «Маңғыстау мақамдары» атты концерттік бағдарлама, ал 2006 ж. Астана қаласында «Сәлем, саған Астана!» деген атпен Маңғыстау облысының мәдениет күндері өтті. Облыстық мәдениет басқармасына қарасты ғылыми-әдістемелік және мәдени қызмет көрсету орталық облыс, аудан аумағындағы клуб мекемелеріне басшылық жасау, әдістемелік көмек көрсету мақсатында 1973 жылдан бастап жұмыс жасауды жалғастырып келеді.

== Статистикасы мен белгілі мәдениет қайраткерлері ==
Осы уақыт ішінде 1973 ж. 66 клуб пен мәдениет үйі, 138 көркемөнерпаздар үйірмелері жұмыс істеді; 43 автоклуб малшы-механизаторларға кино, лекция, концерт өткізу ісімен айналысқан. Кеңес өкіметі кезінде сападан санға көбірек назар аударғаны белгілі. Қазіргі кезде қала, аудан аумағында 34 қалалық, аудандық, ауылдық мәдениет үйлері мен клубтар қызмет жасайды. Мәдениет үйлері мен клубтарда 198 құрылым жұмыс істеп, оның 2923 мүшесі өткізілетін әр түрлі мәдени шараларға белсенді түрде қатысып келеді.

Маңғыстау облысында ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткерлері [[Гүлсина Бақытжанқызы Мерғалиева|Г.Б.Мерғалиева]], Р.Батыршева, С.Назарбеков (әрі «Құрмет» орденінің иегері) ; ҚР-ның еңбек сіңірген артисі Р.Айдарбаева (әрі «Құрмет» орденінің иегері), Ғ.Садықова; Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкерлері К.Тасболатов, С.Ы. Шакрат, Ы.Ізімов; ҚР-ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкерлері Қ.Аманиязов, Д.Әріпов, Г.Бубнов, О.Құлсариев, Н.Мұхамеджанов, Н.Мұханов, Ж.Оспанов, Е.[[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]]; ҚР Мәдениет және ақпарат мин-нің мәдениет қайраткерлері [[Басшы Айжанақұлы Әзірханов|Б.Әзірханов]], Б.Дәріғұлов, С.[[Серік Нұрғазыұлы Еңсегенов|Еңсегенов]], М.Жолдыбаев, Ә.Жұмағалиев, Кеңесов, О.Д. Колодий, Қ.Көбегенов, А.Құдабаева, Р.Б. Мадреев, С.Нұрғожаев, Ф.Қ. Таимова, А.Үмбетова, М.Б. Чоманова, Ғ.Шантимирова, М.Шырақбай; «Құрмет» орденінің иегері Н.Насырова; «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегерлері Т.Жұмалиева, О.Көшбайұлы, М.Нұрқабаев мәдени өмірдің әр саласында жемісті еңбек етті.<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Маңғыстау облысы]]
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]]

Қызғалдақ

2026-04-28T05:08:26Z

Rasulbek Adil: ~2026-25902-93 (талқылауы) істеген нөмір 3594310 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды

{{taxobox
|name = Қызғалдақ
|image = Tulipa suaveolens floriade to Canberra.jpg
|image_caption = Қызғалдақ гүлі
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Дара жарнақтылар]]
|ordo = [[Liliales]]
|familia = [[Лалагүлдер тұқымдасы|Liliaceae]]
|subfamilia = [[Lilioideae]]
|genus = ''[[Қызғалдақ|Tulipa]]''
|genus = '''''Tulipa'''''
|genus_authority= [[L.]]
|type_species= ''[[Tulipa gesneriana]]'' [[L.]]
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 75 түрі белгілі
}}
[[Сурет:Tulipes en mars dans le nord de la France.jpg|нобай|Қызғалдақ]]
'''Қызғалдақ'''<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref> ({{lang-la|Tulipa}}) – [[Лалагүлдер тұқымдасы|лалагүлдер]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін [[пиязшық]]ты өсімдік. Қазақстанның далалық аймақтарында жиі кездеседі, 32 түрі бар, оның 11 түрі – Қазақстанның [[Эндемик|эндемигі]] болып саналады. Бұлардың биіктігі 3 – 50 см. Сабағы жұмыр, тік өседі. Тамырымен жалғасқан буынында пиязшығы болады.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> Гүл қоршауы ақ, қызыл не сары. Жемісі – [[қауашақ]]. Қызғалдақтың пиязшығын күзде гүлі түскеннен кейін жинап алып, оны құрғақ, салқын жерде сақтап, көктемде егеді. Қызғалдақ әсемдік және гүлінен хош иісті зат алу үшін өсіріледі. Қызғалдақтың өте сирек кездесетін 13 түрі (Альберт қызғалдағы, [[Борщов қызғалдағы]], [[Грейг қызғалдағы]], [[Кауфман қызғалдағы]], [[Шренк қызғалдағы]], т.б.) қорғауға алынып, [[Қазақстанның Қызыл кітабы|Қазақстанның “Қызыл кітабына”]] енгізілген.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref>

Қызғалдақ (латын.-Tulipa, түрік.-Lale, орыс.-Тюльпан) дархан даланың, көктеудің, қырдың және маусымдық қоныстың сәні екені белгілі. Қызғалдақ – Жаратушы Иенің адамзатқа берген сыйы. Ол көктемде гүлдеп, кең жазира қазақ даласын ғажайып бір күйге бөлейді. Бір қызығы: екі жыл өмір сүретін бұл нәзік гүл көктем келіп, шуақты Наурыз айы туғанда, бар жоғы 7 күн, кейде 15 күнге дейін гүл ашып тұрады екен. <ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref>

Барлық қызғалдақтар - жазғы ыстық құрғақ, қысы суық және қысқа жылы және ылғалды бұлақтары бар таулы, далалы және шөлді аймақтардағы өмірге бейімделген типтік эфемерлік геофиттер. Қызғалдақтың тұқымнан гүлденген өсімдікке дейін дамуы үшін үш-жеті жыл қажет. Нарцисстен айырмашылығы, шамдардың буындары жыл сайын өзгеріп отырады.

Өсімнің қысқа көктемгі кезеңінде қызғалдақтар гүлдейді, жеміс береді және жер астында жас баданаларды салады, ал әлсіреген баданалар өледі. Жазғы тыныштық кезінде, ал кейбір түрлерінде қыста келесі жылы өсінділер мен гүлдер шамның ішінде де қалыптасады. Күзде шам тамыр жайып, жемісті аяқтайды.

Қызғалдақ – пиязшықтардың ішіндегі табиғатта да кең таралған, [[көгалдандыру]]да да жиі пайдаланылатын [[өсімдік]]. Ерекше әсем көркімен дараланатын [[гүл]] болғандықтан, оны білмейтін адам кемде-кем. Қазақстан табиғатында қызғалдақтың 35 түрі бар. Осы себепті де Қазақстан – қызғалдақтың отаны болып саналады. Сұрпы мен түріне қарай қызғалдақтың гүлдеу мерзімдері де әртүрлі. Наурыз-мамыр айларында гүл ашады. Оның биіктігі 10 см-ден аспайтын аласа бойлы түрлері ерте көктемде гүлдейтін болса, “Рембрант қызғалдағы” сияқты биік өсетін түрі маусым айының ортасына таман гүлдейді. Барлық түрі 20-25 күн аралығында әдемі гүл жарып тұрады. Қызғалдақ гүлінің түсі ақтан қараға дейінгі аралықта алуан түрлі болып келеді. Көп жағдайда сабақ басына бір тал ғана гүл жарады. Гүлзарларға бірыңғай түсті қызғалдақтарды топтап отырғызған жақсы көрінеді. Ал, жеке ыдыстарға бойы аласа түрлерін отырғызған дұрыс. Бойы аласа қызғалдақтар альпі шоқысының да көркін асыра түседі.

==Атауы==
Қызғалдақ атауы туралы көптеген болжам бар. Ең көп тарағаны-"тюльпан"-парсы сөзі "толибан" немесе "долбент", яғни қызғалдақ қауызының осы шығыс баскиіміне ұқсастығымен түсіндіріледі.

==Шығу тегі мен таралуы==
Қызғалдақтың пайда болу орталығы Орта Азия болып есептеледі. Оның көп бөлігі шөл, айнала тау жүйесі қоршап жатыр:ортасында - Копетдаг, Ауғанстан шекарасына дейін Памир-Алай таулары, оңтүстік шығысында -Тянь-Шань. Үндістанның солтүстігінде, Ауғанстанда, Кавказ тауларында, Сирия мен Ливан шекарасында, Қара , Каспий және Жерорта теңізі маңында жабайы қызғалдақ түрлері өсетін оқшау ошақтары белгілі. Қызғалдақтардың экологиялық ауқымы өте кең. Бір түрі сусыз құмды және тасты шөлдерде, гипсті және сазды топырақта өссе, басқалары аңғарларда немесе тау етегінде, шөгінді тастарда, аяқ жетпейтін құлама жарда, қиыршық толған жартас қуыстарында, тау баурайымен теңіз деңгейінен 3000 м биіктікке дейін көтеріледі. Қызғалдақ өсімдігі ылғалды сүймейді.

==Отырғызуы==
Қызғалдақ баданалардың отырғызу мерзімі жердің ерекшеліктеріне және олардың өсуіне байланысты тұрақталанады. Баданалардың тез өсуіне жер температурасының төмендеу (5-7°) қажеттілігі бар болғаны анық. Қыр жерлерде осындай жағдайлар қазанның ортасында пайда болады. Былай қарасақ, бүкіл қазан айы бойы қызғалдақтарды отырғызу үшін өте қолайлы уақыт.
Қызғалдақтардың тамырлары жердің температурасы 6—10° болғанда жақсы дамиды. Егер температура жоғары деңгейге көтерілсе ол оған көп зиян келтіреді. Ал егер жер температурасы 3° болса онда баданалар тамырларын шығармайды. Сөйтіп, өсімдікті қарашаның аяғында отырғызуға мүлдем болмайды. Себебі гүлдер ауыруға өте жуық, сонымен қоса көктемде кеш гүлденеді. Әдетте, күндердің аяздауына дейін бадалардың тамыр жүйелері жақсы дамып, өсімдіктер қысты сәтті өтеді.
Баданаларды қыркүек айының соңғы күндерінде де түсуге болады. Ең жарамды мерзімі бұл қазан жұлдызының бірінші және он бесіншінің арлығындағы күндері. Осыдан ертеректеу уақытта отырғызу ұсыналмайды.Сонымен қоса баданалар суық күндерге дейін тамырларын біраз жығару керек, сондықтан өсімдіктерді аяздардан үш әлде төрт жұма бұрын отырғызу қажетті. Тамыр жүйесін дамыту үшін қызғалдақтарға отыздан қырық күндерге дейін мерзім керек. Егер тамырлар жақсы деңгейде дамыса онда қыста оны жаму қажеті қалыптаспайды.
Отырғызудың алдында әр бадананы қарап шығу керек және олардың арасынан ауру және бұзылғанндарды алыптастауға қажетті. Отырғызудың тереңдігі,баданамен жер арасы, бадананың үдкендігіне орай анықталады. Егер өсімдіктер кішіріктеу болса онда оларды аса терең отырғызбайды. Сонымен, үлкендерді он екі- он төрт см терең, ал кішкентайларын алты-сегіз см терең отырғызады. Бірақ, он бес см-ден терең отырғызбайды.
Баданалардың арасындағы ұзындығы олардың мөлшеріне тікелей байланысты. Әдетте питомниктердің ішінде өсімдіктердің арасында сегіз-он см қалдырады.Кішкентай учаскелерінде баданаларды қолмен отырғызғанда он-жиырма см қалдырып шығады.

Қызғалдақтардың тамырлары отырғызғаннан кейін он-он бес күнде шығады. Оның жылдамдылығы жағдайлардан тәуелді. Ол жер сулылығына және температурысына байланысты.

==Көбейтілуі==
Пиязшықтан бөліп алынған балапандарын отырғызу арқылы көбейтіледі. Суық түскенше тамырланып үлгеруі үшін, күздің алғашқы айларында егу керек. Отырғызу тереңдігі пиязшық көлемінен екі-үш есе терең болуы тиіс (пиязшықтың ұзындығы 4 см болса 8-12 см тереңдікте егу керек). Пиязшықтардың арақашықтығы биіктігіне қарай 10-20 см-ден кем болмағаны жөн.

== Қызықты мәліметтер ==
[[2005 жыл]]ы — [[Қырғызстан]]да [[Қызғалдақ төңкерісі]] болған.

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Лалагүлдер]]
[[Санат:Қызғалдақтар]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]

Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайы

2026-04-27T07:06:09Z

Rasulbek Adil:

{{Мұражай
|атауы = Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайы
|sort =
|шынайы атауы =
|сурет =
|сурет ені =
|сурет атауы =
|lat_dir = N|lat_deg = 43 |lat_min = 39|lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg =51 |lon_min =09 |lon_sec =
|region =
|CoordScale =
|құрылған уақыты = 1975
|орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Ақтау]]
|түрі =
|келушілер саны =
|директоры =
|аялдама =
|ашылу уақыты =
|сайты =
|Commons =
}}
'''Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайы'''<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref> – мәдени-мұрағаттық мекеме.

== Тарихы ==
[[Мұражай]] негізі [[1975]] жылы қаланды. [[1981]] жылы 19 ақпанда алғашқы тұрақты экспозиция келушілерге көрсетіле бастады. Мұражайдың экспозицияларын жасақтау үшін өлке көлемінде және бұрынғы [[ТМД]] елдері бойынша тәжірибе алмасу, материалдар жинақтау бағытында көптеген жұмыстар ұйымдастырылды. Табиғат бөлімінің экспозициясы облыстың геоморфологиялық және географиялық жағдайларын таныстырумен басталады. [[Геология]] залындағы карта, витрина, шағын диорамалар Маңғыстау палеонтологиясы, пайдалы қазбалары және геологиялық сипатымен таныстырады. Мұражайдың Каспий теңізінің флорасы мен фаунасына арналған залы мәліметтерінің молдығымен назар аудартады.
== Залдары ==
*[[Маңғыстау]]дағы ең алғашқы ізденіс нәтижесінде табылған пайдалы қазбалары, өлкенің өткен күндерінен қалған геологиялық суреттемелер мен палеонтологиялық коллекциялар мұражай қорында сақтаулы.
*''Археология залынан'' археолог А.Г. Медоевтің ғылыми-зерттеу жұмыстарына арқау болған өлкеде өмір сүрген алғашқы адамдардың пайдаланған еңбек құралдары (''2 млн. жыл бұрын''), Үстірттен табылған балбал тастар (''б. з. б. 4 – 3 ғасырлар''), сонымен қатар ежелгі дәуірдегі адам жерлеу ғұрыптары мен өлке үстінен өткен [[Ұлы Жібек жолы]], сауда орталықтары туралы деректер топтастырылған.
*''Тарих залында'' [[Маңғыстау]]дың саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайы жайындағы мәліметтер (''Мысалы, орыс жасақтарының келуіне байланысты алғашқы салынған бекініс қалалар, сауат ашу мектептері, Иса-Досан бастаған [[1870]] жылғы [[Адай көтерілісі (1870)|Адай көтерілісі]], тағы басқалар тарихи оқиғалар туралы деректер'') жинақталған.
*''Этнографиялық залда'' өлкені мекендеген халықтардың 20-ғасырдың басына дейінгі өмір-тұрмысы, негізгі кәсіптері мен шаруашылығы, дәстүрлі қолданбалы өнері (''қолөнер бұйымдарының озық үлгілері, киіз үй жасауы, күмістен, бағалы металл мен тастардан жасалған ұлттық зергерлік бұйымдар, тағы басқалар '') жайындағы экспонаттар жинақталған.
*''Жаңа тарих залдары'' Маңғыстау өлкесінің жаңа кезеңдегі елеулі жаңалықтарын (''ауылы шаруашылық мен өнеркәсібінің өркендеуі, оқу-ағарту, ғылым мен мәдениет саласының дамуы, өлкенің әдебиеті пен өнерінің өркендеуі, сәулет өнері туралы мағлұматтар'') қамтиды. Ғылыми ізденістер нәтижесінде [[1999]] жылы Қазақстан мұнайының 100 жылдығына орай ''«Маңғыстау мұнайының тарихы»'', [[2004]] жылдары ''«Қазақстан тәуелсіздік жылдарында»'' және осы өлкенің төл перзенті – Қазақстанның халық жазушысы, мемлекеттік және қоғам қайраткері [[Әбіш Кекілбаев|Ә. Кекілбаевтың]] өмірі мен шығармашылығына арналған залдар ашылды. Мұражай қорында 51 мыңнан астам құжаттар мен жәдігерлер жинақталған. [[1992]] жылы мұражай экспозициялары толық жасақталып бітті. Жылына 450 – 500-ге жуық экскурсия ұйымдастырылады; мұражай экспонаттарын 25 – 30 мыңдай адам тамашалайды. Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының [[Жаңаөзен]]де және Шетпе кентінде, Бейнеу ауданында (''Бейнеу мұражайы'') бөлімшелері жұмыс істейді.

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Маңғыстау облысы мұражайлары]][[Санат:1975 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]]

Мұқан Төлебаевтың мемориалды мұражайы (Алматы облысы)

2026-04-27T05:30:58Z

Rasulbek Adil:

[[Сурет:Muktol.jpg|нобай|оңға|Мұқан Төлебаевтың мемориалды мұражайы]]
<ref>Мұражайдың жеке ақпараты</ref>
Қазақ опера мұрасының алтын қорын байытып, әлемдік опера деңгейімен теңестірген алғашқы ұлттық сазгерлеріміздің бірі – [[Мұқан Төлебаев]]. М.Төлебаев [[КСРО]]-ның халық артисі, [[КСРО]] [[Мемлекеттік сыйлығы]]ның [[лауреаты]], аса көрнекті [[композитор]], қазақ музыкасының классигі, [[Қазақстан Республикасы]]ның алғашқы Әнұраны авторларының бірі. М. Төлебаев [[1913]] жылдың [[13]] наурызында қарт [[Балқаш]]тың жағалауындағы [[Қарашыған]] атты ауылда, [[Бөрлітөбе ауданы]]на (қазіргі [[Сарқан ауданы]]) қарасты ''«Үлгі»'' колхозында дүниеге келген.
Композитордың әкесі - [[Төлебай Үйсінбайұлы]] [[революция]]ға дейін мал бағу, егін салуды кәсіп еткен, ''«Үлгі»'' колхозын ұйымдастыруға ат салып қатысқандардың бірі болған, анасы – [[Тәжібала Ақшалқызы]] бетіне ешкімді келтірмеген адуынды, бірбеткей кісі болыпты. Сондықтан да ол ескі әдет-ғұрыптың шеңберіне сыймай, өнер жолына өз тірлігімен, өз талабымен мүмкіндік алған дарынды ана. Қай адамның болмасын қалыптасуына, азаматтық қасиеттерінің айқындалуына оның айналасы әсер етпей қоймайды. Бұл ретте Мұқанның бала жастан бастап ауыз әдебиетінің бай үлгілерінен сусындайтынын атай өткеніміз орынды. Көкірегі ояу айтыскер ретінде танылған өз анасы Тәжібала мен сүйегіне сөз сіңген әкесінің інісі Апырбайдан талай жыр-хиссаларды, есімі елге белгілі салқам сері Құл ақынның өлеңдерін ұзақ түнге тыңдап өскен. Жас Мұқанның өнерге деген құштарлығын ұштауына, кейіннен ұлы композитор болып қалыптасуына осы адамдардың ықпалы тигені сөзсіз.

==Мұражайдың құрылуы==
Осындай дарынды, ұлы композитордың құрметіне ашылған мұражай ғимаратының іргетасы [[1941]] жылы қаланды. Сол кезден бастап [[1983]] жылға дейін тұрмыстық комбинат мекемесі ретінде қолданыста болды. Кейіннен 1983-1993 жылдар аралығында ғимарат әскери комиссариаттың қолданысына берілді. Ал [[1993]] жылдан бастап [[М.Төлебаев|М. Төлебаев]]тың мемориалды мұражайы ретінде қызмет атқара бастады. Мұражай даңқты композитордың [[80]] жылдық мерейтойына орай ашылған. [[Мұражай]]дың ашылуына [[композитор]], Қазақстанның Еңбек Ері [[Е.Рахмадиев|Е. Рахмадиев]], сол кездердегі Талдықорған облысының әкімі [[С.Ақымбеков|С. Ақымбеков]], [[Бөрлітөбе ауданы]]ның әкімі А. Тұрғанбеков, аудандық мәдениет бөлімінің басшысы [[Р.Есдәулетов|Р. Есдәулетов]], [[М.Тынышпаев|М. Тынышпаев]] тарихи-өлкетану мұражайының [[директор]]ы [[К.Нұртаев|К. Нұртаев]] және мұражайдың алғашқы директорлары болған Г. Төлеубаева, Мұқан Төлебаевтың немере інісі, марқұм Қ. Дүйсембековтер зор үлес қосты. Ал [[1994]] жылы мұражайдың алдына аса көрнекті композитор [[Мұқан Төлебаев]]ты мәңгі есте қалдыру мақсатында ескерткіш қойылды. Мыстан құйылған мүсіннің авторы [[Едіге Рахмадиев]].
----
Мұражайда музейлік маңызы бар материалдар саны - 1422 болса, оның 673-і негізгі қорды, 749-ы көмекші қорды құрайды.
[[М.Төлебаев|М. Төлебаев]] аз ғана ғұмырында өнер көгінде өшпес ізін салып үлгерген құйрықты жұлдыз іспетті. Кең құлашты, мол тынысты, шалқар шабытты образға беріле отырып, өнер әлеміне көптеген классикалық шығармалар әкелді. Соның бірі әлемдік деңгейде жазылған [[«Біржан-Сара» операсы]]. Ол саз мектебінің алғашқы іргетасын қалаушылардың бірі болып тарихқа енген. Мұражайда М. Төлебаевтың 500-ден аса құжаттары мен пайдаланған заттары бар. Киген киімдері, ғылыми құндылығы жоғары еңбектері [[«Біржан-Сара» операсы]]ның, ''«Кестелі орамал»'', ''«Тос, мені тос»'', ''«Жеңіске»'' әндерінің түпнұсқасы, өз қолымен жазған классикалық, симфониялық шығармалары, әндері мен романс¬тары, қолтаңбасын қалдырған музыкалық аспаптары, т.б. заттары аса ұқыптылықпен сақталған.

==Мұражайдың ішкі бөліктері==
Мұражайдың әр залы композитор өмірінің, яғни өмір есігін ашқан кезеңнен бастап жарық дүниеден озғанға дейінгі бағындырған белестерін бейнелеп тұратын үш экспозициялық залдан тұрады. Ондағы құжаттар арқылы сазгердің кешегі Одақ көлемінде аты мәшһүр болғанын көруге болады. Сонымен қатар композитордың 1942-1944 жылдары Қазақтың халық аспаптар оркестрінің дирижері қызметін атқарған кезеңінен сыр шертетін естеліктер де қызықтырмай қоймайды. Қазір қолданыста жоқ, сол заманның ұлттық аспаптары, сахна¬лық киім үлгілері жайлы мол түсі¬нік қалыптастыруға болады. Ал бүгінгі күнде біртуар қазақтың маңдайалды жұлдызынан қалған шаңырақ өз мекенінің мақтанышына айналған.
Мұражай экспозициясынан композитордың шеберлікті шыңдау жолындағы ізденістері, азаматтық, адамгершілік бітім-болмысы, үлкен өнерге деген ынта-жігері кеңінен көрініс береді.
==М. Төлебаев мемориалды мұражайының экспозициясының тақырыптары==
#М. Төлебаевтың отбасы мен балалық шағы
#М. Төлебаевтың отбасына тиесілі тұрмыстық заттар.
#Өлкеден шыққан ақын-сазгерлер
#М. Төлебаевтың өнер жолының басталуы.
#Әлемдік деңгейдегі классиктер
#Қазақ сазгерлері
#Мұқан Төлебаевтың өмірінің соңғы жылдары және оның есімін мәңгі есте қалдыру.
Мұражайдың алға қойған басты мақсаттарының бірі – Мұқанның кейінгі ұрпаққа қалдырған асыл қазына, құнды еңбектерін жинақтап, өмірі мен қызметін зерттеу, оның еңбектері, жазған шығармаларының терең сырлары мен көркемдік ерекшеліктерін көпшілікке таныстыру.
Композитор М. Төлебаевтың 100 жылдық мерейтойының қарсаңында мұражай қызметкрлері ғылыми-зерттеу және жинау жұмыстарын жүргізуде.
Мұражайда жыл сайын даңқты композитор құрметіне әдеби-сазды кештер ұйымдастырылып, өмірі мен шығармашылығына байланысты лекциялар оқылып, әңгіме-сұхбаттар жүргізіліп, көрмелер ұйымдастырылып отырады. Олардың қатарында [[Балқаш көлі]]не келген демалушылар, шетелден келген қонақтар, ақын-жазушы, композиторлар да бар. Көпшілік бұл мұражайды сазгеріміздің '''«Қара шаңырағы»''' деп атайды.

Келген көрермендерге музейде өткен экскурсиялар М. Төлебаев өмір сүрген ғасырдан сыр шертіп, бір ғасыр кейінге шегінгендей үлкен әсер қалдырады.
==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Мансұр Сағатов

2026-04-26T14:29:13Z

Rasulbek Adil:

{{Музыкант
|Есімі = Мансұр Сағатов
|Атауы =
|Сурет = Dinmuhamed Qonaev Home Museum Sagatov plaque.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы = [[Қонаев үй-музейі]] қабырғасындағы Сағатов ескерткіш тақтасы, [[Алматы]]
|Фон =
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 2.1.1939
|Туған жері = [[Ұзынкөл (Жәнібек ауданы)|Ұзынкөл]], {{туғанжері|Жәнібек ауданы|Жәнібек ауданында}}, [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Қайтыс болған күні = 29.8.2002
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{Unbulleted list
|{{USSR}}
|{{KAZ}}
}}
|Мамандықтары = {{hlist|[[композитор]]|[[педагог]]}}
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = [[флейта]]
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары = {{қатар
|{{Қазақ КСР халық әртісі}}
|{{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
}}
|Сайты =
}}
'''Мансұр Сағатов''' ([[2 қаңтар]] [[1939 жыл]], [[Ұзынкөл (Жәнібек ауданы)|Ұзынкөл]], [[Жәнібек ауданы]], [[Батыс Қазақстан облысы]] – [[29 тамыз]] [[2002 жыл]], [[Алматы]]) — кеңестік және қазақстандық сазгер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1983), [[Қазақстан]]ның халық әртісі (1990).

== Өмірбаяны ==
Сағатов К.Байсейітова атындағы [[республикалық музыка мектебі]]нің флейта класында оқыған.

1963 жылы ол Құрманғазы атындағы [[Алматы мемлекеттік консерваториясы]]н (профессор В.В. Великановтың [[композиция]] класы бойынша) бітірген.

1963–1974 жылдары Сағатов [[Қазақ радиосы]] музыкалық редакциясының редакторы, бас редакторы, директоры қызметтерін атқарды.

1974–1986 жылдары ол [[Қазақстан]] Мәдениет министрлігі жанындағы репертуарлық-редакциялық бөлімнің [[музыка]] жөніндегі аға редакторы болды.

1974 жылдан ол Құрманғазы атындағы Алматы консерваториясында педагогтік қызметті қатар атқарды (1984 жылдан доцент).

== Шығармашылығы ==
Сағатовтың шығармашылық жолы студенттік кезден басталады. Сол жылдары ол шекті аспаптар квартеті үшін сюита; виолончель мен фортепианоға арналған экспромт; қазақтың халық әні «Ләйлімнің» негізінде вариациялар жазды. Алғашқы үш бөлімді симфониялық шығармасымен дипломдық жұмысын қорғаған (кейін бұл шығармаға [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]] берілген, 1967).

Скрипка мен оркестрге арналған концерті (1967), симфониялық оркестрге арналған «Мерекелік увертюрасы» (1972), «Мерген» симфониялық күйі (1976), «Мемориал» атты симфониялық сюитасы ([[1979]]), «Диалогтар» поэмасы, «Ақын толғауы», (1972, Ж. Жабаев өлеңіне жазылған), «Мерекелік кантата» (1980), «Достық елі» кантаталары (1982, өлеңдері Қ.Мырзалиевтікі) «Әлия» атты екі актілі балеті (1978, либреттосы Ж. Байдаралиндікі), т.б. көркемдік деңгейі жоғары шығармалар жазды.

Cағатовтың «Туған ел», «Алматым менің», «Бақыт құсы», «Той кеші», «Мені ізде», «Кел биле», «Кешегі арман — он жеті» сияқты көптеген әндері мен романстары [[халық]] арасына кең тарап, жұртшылықтың көңілінен шыққан туындылар.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Сағатов, Мансұр}}
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ радиосы редакторлары]]
[[Санат:Қазақ радиосы бас редакторлары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]]

Атырау облыстық өлкетану мұражайы

2026-04-25T14:04:09Z

Rasulbek Adil:

{{Мұражай
|атауы = Атырау облыстық өлкетану мұражайы
|sort =
|шынайы атауы =
|сурет = Атырау тарихи-өлкетану мұражайы.jpg
|сурет ені = 250
|сурет атауы =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|region =
|CoordScale =
|құрылған уақыты = 1939
|орналасқан жері = [[Атырау]]
|түрі =
|келушілер саны =
|директоры = Кипиев Мұхамбетқали Қуанышқалиұлы<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/atyrau-oblystyk-tarihi-olketanu-muzeyine-zhana-direktor-tagayyndaldy_a3973784/amp|title=Атырау облыстық тарихи-өлкетану музейіне жаңа директор тағайындалды|website=www.inform.kz|date=2022-09-01}}</ref>
|аялдама =
|ашылу уақыты = 1940
|сайты = https://atyrau-museum.kz
|Commons =
}}
'''Атырау облыстық өлкетану мұражайы''' — мәдени-ағарту мекемесі. Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Төралқасының Гурьев облысы бойынша ұйымдастыру комитетінің 1939 жылғы 22 шілдедегі № 23 «Облыстық музейді ашу туралы» қаулысымен ашылған. Ал 1940 жылы 5 қарашада жалпы көлемі 240 шаршы метрлік орыстың бұрынғы шіркеу үйі (1886 жылы негізі қаланған, қазіргі Әйтеке би, бұрынғы Орджоникидзе көшесіндегі №14 үй) орнында ресми түрде ашылып, барлығы 300-дей жәдігермен алғашқы көрерменін қабылдады.<ref>https://atyrau-museum.kz/index.php/kz/murazhaj-turaly/tarikhy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702152314/https://atyrau-museum.kz/index.php/kz/murazhaj-turaly/tarikhy |date=2020-07-02 }} Атырау облысы тарихи-өлкетану музейі</ref>

== Тарихы ==
Алғашқы ашылған (1939-1940ж.ж.) музей директоры болған Якупов деген азамат. Музей лайықты жаңа ғимаратқа 1999 жылы көшірілді. Музей ашылған жылы жалпы қорда 242 жәдігер болған, ал 2010 жылға жиналған жәдігер саны 90 мыңнан астам. Алғашқы құрылу кезінде музей 1423 ш.м. көлемін алған.Ал қазіргі музей көлемі 2027 ш.м. құрайды.

Алғаш 300-дей жәдігермен ашылған музей жылдан – жылға аса құнды көненің көзіндей өлкенің минерология, пилеонтология, археология, этнография, флорасы мен фаунасынан мол мағұлмат беретін тарихи деректермен толығып, қазіргі таңда 50 мыңнан астам жәдігер жинақталған. Қандай да болмасын музейдің негізгі құндылығы қор байлығымен анықталады.

== Мұражай жинақтары ==
Мұражай қорында оның облысы бөлімшелеріндегі ([[Исатай ауданы (Атырау облысы)|Исатай]], [[Құрманғазы ауданы|Құрманғазы]], [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға]], [[Индер ауданы|Индер]] аудандары орталықтары мен [[Сарайшық]] кентіндегі) тарихи-мәдени мұраны қосып есептегенде 30000-нан астам материалдық-рухани ескерткіштер бар. Мұражай экспонаттары палеолит дәуірінен қазіргі заманға дейінгі Атырау өңірінің бай тарихын қамтиды. Олардың ішінде [[Алтын Орда]] заманындағы ірі мәдени және сауда орталығы болған Сарайшық қаласынан табылған теңгелер, қыш бұйымдар, монша, мешіт, шеберхана қалдықтары бар. 1996 - 97 ж. Археология институты жүргізген зерттеулер (жетекшісі З. Самашев) мұражай қорын Алтын Орданың саяси-экономикалық, мәдени өмірі жайлы құнды деректермен толықтыра түсті. Мұражайда Исатай - Махамбет бастаған халық көтерілістеріне қатысты құжаттар, қару-жарақ, өнер туындылары жинақталған. Атырау өңірінің мәдени өміріне арналған бөлімдерінде күйші, композитор [[Құрманғазы]], оның ұстаздары мен шәкірттері жөнінде деректер, халық қолөнерінің туындылары, күмістен жасалған зергерлік әшекей бұйымдар қойылған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

Соңғы жылдары музейге қазақтын белгілі өнер шеберлеріне тікелей қатысты жәдігрлер көптеп жинақталды. Күй атасы Құрманғазы Сағырбайұлының ұстаған қаруы, яғни 1849 жылы жасалған аңшы мылтығын айтуға болады. Оны белгілі күйші, халық әртісі Қаршыға Ахмедияровтың ағасы Қырғи Ахмедияров тапсырған болатын. Күй анасы – Дина Нұрпейісованың өмірінің ақырына дейін тартқан қара домбырасын Құрманғазы атындағы академиялық оркестрының домбырашысы ҚР халық әртісі Тұяқ Шәмілов тапсырады.

Қазіргі Астана қаласының әкімі И.Н. Тасмағамбетов (мемлекеттік хатшы кезінде) өзінің ресми сапары барысында музей қорына Египеттен алған екі жағында арабша «Оллаһ Мұхамад Алланың Елшісі» деген жазуы бар алтын монетаны, 16 ғ.басында Каирде жасалынған мамлюктердің пайдаланған күмістелген 2-тапаншаны, Бейбарыс Сұлтан қабірінің басынан алынған тас бөліктерін, фотосуреттерін табыстап музейіміздің қорын тағы мұралармен байытты.

Батыр баба М. Өтемісұлының 200 жылдық тойы қарсаңында Ықылас атындағы Республикалық музыкалық халық аспаптары музейінде сақталған Махамбет домбрасының көшірмесін Құрманғазы атындағы Мемлекеттік консерваториясының саз аспаптар жасау шебері Мұса Әділұлы жасап тапсырып, қорымыздағы тағы бір саңлағының мұрасымен толықтырды.

== Бөлімдері және ғылыми-зерттеу жұмыстары ==
Музейдің 9 бөлімшесі, оның ішінде 3 аудандық, 1 қалалық, 4 ауылдық музей және 1 тарихи-қорық жұмыс жасайды. Музейде ғылыми қор, жалпы және қазіргі кезең тарихын ғылыми-зерттеу, археология ғылыми-зерттеу, этнография және өлке табиғатын ғылыми-зерттеу, экспозициялық-көрмелік жұмыс, экскурсиялық-бұқаралық жұмыс бөлімдері жұмыс жасайды.
Бүгінде музейдің құнды жәдігерлері «Тылсым дәуір», «[[Этнография]]», «[[Археология]]», «Өлке табиғаты», «Өлке тарихы ХІІ-ХХ ғ.І – ші жартысы», «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы», «Өлке мәдениеті мен әдебиеті», «Қазақстан Тәуелсіздігі» экспозициялық залдары арқылы көрермен назарына ұсынылған.

Музей ғылыми қызметкерлері облыс көлемінде аудандарға ғылыми – зерттеу, жинақтау бағытында экспедицияға шығып, ел арасында болып, шешіре, тарих жазып, көненің көзіндей сақталған ата-баба мұраларын жинақтап, зерттеп келеді.
Музей тек ғылыми-зерттеу орталығы ғана емес , мәдени көпшілік, ағарту шараларын ұйымдастыратын бірден – бір тарихи орын. Әр түрлі тақырыптағы кездесу кешері, тарихи-танымдық сабақтар, тақырыптық көрмелер өткізу дәстүрге айналған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Рахманқұл Бердібайұлы Бердібаев

2026-04-24T11:40:42Z

Rasulbek Adil:

{{Ғалым
|Есімі = Рахманқұл Бердібайұлы Бердібаев
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Туған күні = 02.12.1927
|Туған жері = [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]]
|Қайтыс болған күні = 03.04.2012
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{USSR}} {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = [[филология]], [[әдебиеттану]]
|Жұмыс орны = [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің]] [[профессор]]ы (1997 – 2012)
|Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының]] [[академик|академигі]]
 [[филология|Филология ғылымдарының докторы]], [[профессор]]
|Сыйлықтары =
|Альма-матер = [[Қызылорда педагогика институты]]
|Ғылыми жетекші =
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Отан ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}}
{{!}}}
}}
'''Рахманқұл Бердібайұлы Бердібаев''' ([[2 желтоқсан]], [[1927 жыл]]ы [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]] Көкіш ауылы - [[3 сәуір]], [[2012 жыл]]ы) — [[әдебиеттану]]шы [[ғалым]], [[фольклор|фольклор зерттеушісі]], [[сыншы]]. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының]] [[академик|академигі]]. [[филология|Филология ғылымдарының докторы]] (1970), [[профессор]] (1983). [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстанға Еңбегі сіңген ғылым қайраткері]] (1984). Түркия Президентінің «Түркі еліне қызыметі үшін» мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

Тәуелсіз Қазақстанның ең жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Отан ордені]]» мен марапатталған.

==Толығырақ==
Бердібаев зерттеулерінде Абай шығармаларының өзіндік қыр-сырларын кеңінен сөз етеді. «Абай және ауыз әдебиеті» (Абай тағлымы. - А., 1986, 237-243-6.) еңбегіңде ақынның Шығыс аңыздары негізіңде жазған «Масғұт», «Ескендір», «Әзім» поэмаларының көркемдік ерекшеліктеріне тоқталады. Абай шығармаларында халық мақал-мәтелдерінің, шешендік сөздерінің, аңыз-әңгімелерінің жиі кездесетіндігіне назар аударады. Ауыз әдебиетінің ұйқас, ырғақ, дыбыс қуалаушылық, жоқтау, суреттеу тәсілдері сияқты үлгілері ақын өлеңдерінде кеп қолданылғандығын атап көрсетеді. Б. Абай поэзиясының шығыс шайырларының шығармаларымен байланысы жайлы бірсыпыра байламдар жасаған. Соның бірі «Науаи мен Абай» («Соц. Қазақстан», 1960, 16 қыркүйек) атты мақалада ұлы ақындардың шығармашылық ұқсастықтары мен даралық тұстары егжей-тегжейлі зерттелген.

Әуезовтің шығармашылығы жөнінде «Сюжет және характер» (1964), «Идея және композиция» (1967), «Сәз зергері» (1973), «Шығарма шарты» (1980), «Өшпес өнеге» (1985) т. б. мақалаларын жазса, «Тарихи роман» монографиясында (1997) «Қазақтың тұңғыш эпопеясы» атты тарауын (8-112-бөттер) «Абай жолына» арнады. Ал «Мұхтар шыңы» жинағында (1997) Ұлы жазушының суреткерлігін жаңа қырынан сипаттайтын зерттеу еңбектері топтастырылған. Жалпы Әуезовтің жазушылық қызметіне байланысты 40 шақты еңбегі жарық көрді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref><ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

[[Қоңырат]] тайпасы [[Саңғыл]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://okg.kz/post?id=39572&slug=qyran-qusty-sangyl-bi|title=Қыран құсты Саңғыл би|lang=kk|website=okg.kz|access-date=2026-02-27}}</ref>
==Хронологиясы==
* Түркістан педучилищесін, Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін, Қызыл-орда пединститутының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін (1949) бітірген.
* Ащысай кентіндегі орта мектепте мұғалім,
* [[1949]]—[[1953]] жылдары Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі қазақ орта мектептерінде директор, аудандық оқу бөлімінің инспекторы,
* [[1953]]-[[1954]] жылдары ҚазМУ-дің аспиранты,
* [[1955]]—[[1959]] жылдары республикалық «Қазақ әдебиеті» газетінде әдеби қызметкер, сын бөлімінің меңгерушісі болған.
* [[1960]]—[[1972]] жылдары әдебиет тарихы және теориясы мәселелері бойынша «Әдебиет пен өмір», «Роман және заман», «Қазақ әдебиетіндегі замандас бейнесі», «Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы», «Дәстүр тағылымы» тәрізді кітаптары, «Қазақ романы», «От легенды к роману», «Қазақ тарихи романы», «Тарихи роман», «Мұхтар шыңы» монографиялары жарық көрді.
* [[1961]] жылы кандидаттық («Қазіргі қазақ романындағы сюжет проблемасы»),
* [[1971]] жылы докторлық («Қазақ романдарының теориялық мәселелері») диссертация қорғайды.
* [[1968]]—[[1970]] жылдары ашылған Қазақ Совет энциклопедиясы Бас редакциясының жауапты хатшысы,
* [[1973]]-[[1995]] жылдары Қазақ КСР ҒА тартып, «Жастық кешуі» ([[1966]]),
* «Солдат сыры» ([[1968]]),
* «Фарида» ([[1978]]) атты әңгімелер мен повестер жинақтарын жариялады.

==Жетістіктері==
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында]] фольклор бөлімінің меңгерушісі,
* ҚазМУ мен ҚазПИ-де ауыз әдебиетінен дәріс оқиды.
* «Қазақ фольклористикасының тарихы» деген еңбегі үшін Р.Бердібайға және бірнеше фольклоршыға [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Ш.Уәлиханов]] атындағы бірінші дәрежелі сыйлық берілді.
* ҚР Үғылым академиясының академигі.
* Түрік тіл қүрылымының (Түркия), Халықаралық Ш. Айтматов қоғамдық академиясының, Халықтық (экологиялық) академияның мүддесі, Ш.Уәлиханов атындағы, «Түрік дүниесіне қызмет» сый-лықтарының иегері.
* «Парасат» орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Қүрмет Грамотасымен марапатталған.
* «Қазақ КСР ғылымының еңбек сіңірген қайраткері» ([[1983]]).
* «Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері» ([[1992]]) атағын алды.
* [[1995]] жылдан бері Қожа Ахмет Йасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің профессоры.

==Шығармалары==
Ғалымның қаламынан «''Қазақ эпосы», «Сарқылмас қазына», «Кәусәр бүлақ», «Эпос — ел қазынасы», «Жыршылық дәстүр», «Айтыс әлемі''» секілді еңбектер туды.Түбі бірге туысқан халықтар әдебиетімен өзара байланысы оның «Гүлстанның бүлбүлдары», «Достық кемесінде», «Сарқылмас қазына» деген кітаптарынан бастау алып, соңғы жылдар да шыққан «''Байқалдан Балканға дейін», «Жүлдыздар жарығы», «Ел боламыз десек»'' атты жинақтарда жалғасын тапты. Оның сыншылық, әдебиетшілік, фольклоршылық, түріктанушылық саласындағы ізденістері 42 кітап, мыңнан артық мақала түрінде жарыққа шықты.
Ғалымның бүлардан тыс атқарған игілікті ісі — М. Әуезов мүражай үйінде 35 жыл бойында Алматы қалалық қазақ әдебиеті мен өнері халық университетін басқарып, қазақ халқының соңғы 1500 — 2000 жыл бойындағы тарихы мен мәдениеті тақырыбына 500 дәріс өткізуі. Бүл еңбегі үшін сол кездегі Бүкілодақтық «Білім» қоғамының ең үлкен сыйлығы — Вавилов медалімен марапатталған.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Түркістан облысында туғандар]]
[[Санат:Абайтанушылар]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан фольклоршылары]]
[[Санат:Қазақстан түркітанушылары]]
[[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]]

Белгібай Бектұрғанов

2026-04-24T11:33:19Z

Rasulbek Adil:

{{Жазушы
|Есімі = Белгібай Бектүрғанов
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 1894
|Туған жері = Шымкент облысы, Түлкібас ауданы, Майлыкент
|Қайтыс болған күні = 1967
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{URS}}
|Ұлты = Қазақ
|Мансабы = Ақын
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = Ескі жыр-дастан, толғау-термелер
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Белгібай Бектұрғанов''' (1894-1967) - халық [[ақын]]ы. [[Түркістан облысы|ОҚО]], [[Түлкібас ауданы]]ндағы [[Майлыкент]] деген жерде кедей шаруа отбасында туған.

Ескі жыр-дастан, толғау-термелерді көп білген. Өзі де өлеңдері жергілікті баспасөзде жарияланған. Ауылды советтендіруге, байларды конфискелеу, коллективтендіру жұмысына белсене қатыскан .<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ. Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том, 245 бет</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Түркістан облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]

Әзілхан Нұршайықов

2026-04-24T11:30:00Z

Rasulbek Adil:

{{Жазушы
|Есімі = Әзілхан Нұршайықов
|Суреті = Нуршайыков.jpg
|Туған күні = 15.12.1922
|Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Жарма ауданы|Жарма ауданында}}
|Қайтыс болған күні = 12.02.2011
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Азаматтығы = {{USSR}} {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|Ұлты = Қазақ
|Мансабы = [[жазушы]], [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының ардагері]]
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = қазақ тілі
|Дебюті = 1964 жылы «Махаббат әні» повесті
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Отан ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Сурет: Order of Glory Ribbon Bar.png|40px|3ші дәрежелі Даңқ ордені]] {{!}}{{!}}[[Сурет:SU Order of the Patriotic War 2nd class ribbon.svg|40px|Отан соғысы 2ші дәреже]] {{!}}{{!}}{{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}{{!}}{{Халықтар Достығы ордені}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Сурет: SU Medal For Courage ribbon.svg|40px|КСРО Ерлігі үшін медалі]] {{!}}{{!}}[[Сурет: SU Medal For Battle Merit ribbon.svg|40px|КСРО Жауынгерлік Ерлігі үшін медалі]] {{!}}{{!}}[[Сурет: Order of Glory Ribbon Bar.png|40px|КСРО Германияны жеңгені үшін медалі]] {{!}}{{!}} [[Сурет: Ribbon Medal For The Liberation Of Warsaw.png|40px|КСРО Варшаваны азат еткені үшін медалі]]
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Сурет:SU Medal In Commemoration of the 100th Anniversary of the Birth of Vladimir Ilyich Lenin ribbon.svg|40px|Ленин 100 жыл]] {{!}}{{!}}[[Сурет:VeteranLaborRibbon.png|40px|КСРО Еңбек ардагері медалі]]{{!}}{{!}} [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|ҰОС 60 жыл медалі]]{{!}}{{!}}[[Сурет: RUS Medal 65 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|ҰОС 65 жыл медалі]]
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Сурет:KazSSR Premium.png|24px|Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегері]]
{{!}}}
|Сыйлықтары = [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты]]
|Қолтаңбасы =
}}
'''Әзілхан Нұршайықов''' ([[15 желтоқсан]] [[1922 жыл|1922]], Ақбұзау ауылы, [[Жарма ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] – [[12 ақпан]] [[2011 жыл|2011]], [[Алматы]]) — [[жазушы]], [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының ардагері]]. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты]] (1978). [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1990). А.А.Фадеев атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты (1987). Шығыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

== Өмірбаяны ==
[[Найман]] тайпасының [[Бура (найман)|Бура]] руынан шыққан.<ref>http://e-kitap.kz/book/2161/read {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715124142/http://e-kitap.kz/book/2161/read |date=2021-07-15 }}</ref><ref>http://e-kitap.kz/book/1315/read {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715124143/http://e-kitap.kz/book/1315/read |date=2021-07-15 }}</ref><ref>{{кітап|авторы= Х.М. Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref>
* Алматы қаласындағы Тау-кен институтында, [[Семей]]дегі қазақ педагогикалық училищесінде, [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|педагогикалық институтында]] оқыған.
* 1941 – 45 жылдары — Қызыл әскер қатарында соғысқа қатысты. Өлеңдері, әңгімелері мен очерктері майдандық, республикалық, облыстық газеттерде басылды.
* Соғыстан кейін [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-ды бітірген (1949).
* 1953 – 79 жылдары — “[[Қазақстан пионері]]” (қазіргі “[[Ұлан]]”) газетінің бөлім меңгерушісі, “[[Социалистік Қазақстан]]” (қазіргі “[[Егемен Қазақстан]]”) газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары,
* 1953 – 56 жылдары — Павлодар облысы “Қызыл ту” газетінің редакторы,
* 1961 – 63 жылдары — республикалық “Қазақ әдебиеті” газетінің бас редакторы, Қазақ Совет энциклопедиясы тіл, әдебиет және фольклор редакциясының меңгерушісі, Қазақстан ҒА Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер болды. Алғашқы очерк, әңгімелер жинағы “Алыстағы ауданда” деген атпен 1956 жылы жарық көрді.
* 1987 жылы — “Дорогие памяти” әскери-патриоттық жинағы үшін А.А. Фадеев атындағы халықаралық сыйлықты алды.<ref>Қалқабаева С., Ә.Нұршайықов прозасындағы адамгершілік ізденістер, А., 2004</ref>

2011 жылы [[Азиада 2011]] қысқы ойындарында эстафетаны жалғаған. Бірнеше күннен соң дүние салып, әйелінің жанында жерленген.

==Шығармашылығы==
* Тоғыз толғау, А., 1977
* Автопортрет, А., 1977
* Шығ. жин. 2 т., А., 1992
* Жамбылға хат: Әскери естеліктер, А., 1996
* Қаламгер және оның достары, А., 2000
* Өмір өрнектері: Әдеби күнделіктер, А., 2000
* Махаббат қызық мол жылдар (орыс тілінде, 1980 – 82), А., [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/986/986d529a8a7b7ae54ecc928c3d7d59f0.pdf&ln=kz 2002]
* Ақиқат пен аңыз, А., 2004
* Махаббат жырлары (орыс тілінде, 1965 – 82), А., 2005
* Мәңгілік махаббат жыры, А., 2005
* Таңд. шығ. жин., 10 т., 2005.
* Мәңгілік махаббат жыры: поэма.- А.:Өлке,2005.- 607 б.
* Мен журналистпін.-А.: Қазақстан, 1977.-167 б.
* Батырдың өмірі: шағын повестер, әңгімелер, естеліктер.-А.: Жазушы,1969.- 176 б.
* Боздақтар.-А.:Санат, 2005
* Жер туралы жыр: очерктер.-А.:Қазақстан, 1974.-320 б.
* Екі естелік (Мұхтар Әуезов пен Сәбит Мұқанов туралы хиқая, эсселер).-А.:Жалын,1985.-176 б.

== Аудармалары ==
[[Бунин Иван Алексеевич|И. Бунин]]нің шығармаларын, [[Шолохов Михаил Александрович|М. Шолохов]]тың “Адам тағдыры”, П. Павленконың “Жарияланбаған хат” әңгімелерін, А. Якобсонның “Қорқау” пьесасын, т.б. туындыларды қазақ тіліне аударды.

==Мемлекеттік марапаттары==
* [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің Құрмет грамотасы;
* 1943 жылы КСРО-ның «Ерлігі үшін» медалі;
* 1944 жылы КСРО-ның «Жауынгерлік ерлігі үшін» медалі;
* 1944 жылы КСРО-ның 3-дәрежедегі «Даңқ» Ордені
* 1945 жылы КСРО-ның «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылы КСРО-ның «Варшаваны азамт еткені үшін» медалі;
* 1956 жылы КСРО-ның «Құрмет белгісі» Ордені;
* 1984 жылы КСРО-ның «Халықтар Достығы» Ордені;
* 1985 жылы КСРО-ның 2-дәрежедегі «Отан соғысы» Ордені;
* КСРО-ның Еңбек ардагері медалі;
* 1970 жылы «Қажырлы еңбегі үшін Ленин туғанына 100 жыл медалі;
* 1978 жылы «Ақиқат пен аңыз» романы үшін [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Абай атындағы Қазақ КСР-нің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты]] атанды.
* 1987 жылы [[Александр Александрович Фадеев|А.А.Фадеев атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты]];
* 1990 жылы «[[Қазақстанның халық жазушысы]]» құрметті атағы берілді.
* 1995 жылы тәуелсіз Қазақстанның «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды.
* 2005 жылы Тәуелсіз Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаты «[[Парасат ордені]]» елбасының жарлығымен марапатталған.
* 2010 жылы Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Ең жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Отан ордені]]» мен елбасының өзі марапаттады (Астана, Ақорда 2010 жылы).
* 2010 жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті елбасының әдебиет пен өнер саласындағы мемлекеттік және Президенттік степендиясының иегері.
* [[Құрметті азамат|Шығыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы]]
* [[Құрметті азамат|Жарма ауданының Құрметті азаматы]].<ref>Әлім І., Махаббат жыршысы, Аст., 2005</ref>

== Жеке қасиеттері ==
* Әскери шені — аға сержант.
* Хоббиі — фотография, жақсы кітаптар жинау.
* Жұбайы — Өзбақанова-Нұршайықова Халима Қалиакбарқызы (1922-2001), оқытушы, әдеби серігі болған. Қыздары — Нұршайықова Жанар Әзілханқызы (1949 жылы туған), филология ғылымдарының докторы, профессор, Нұршайықова Жаннат Әзілханқызы (1951 жылы туған), [[экономист]]; ұлдары — Арнұр Әзілханұлы (1952 жылы туған), инженер-энергетик, Жаннұр Әзілханұлы (1954 жылы туған), инженер-электрик.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Әзілхан Нұршайықов шығармалары}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан халық жазушылары]]
[[Санат:Даңқ орденінің иегерлері]]
[[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]]
[[Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]

Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай

2026-04-24T08:43:33Z

Rasulbek Adil:

{{Жазушы
|Есімі = Тұрсын Жұртбай
|Шынайы есімі =
|Суреті = Тұрсын Жұртбай.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 15.08.1951
|Туған жері = Шаған, {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданында|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ұлты = Қазақ
|Мансабы = [[Жазушы]], [[Филология|филолог]], тарихшы, аудармашы
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = [[абайтану]], [[әуезовтану]], [[алаштану]]
|Жанры = [[поэзия]], [[проза]], ғылыми зерттеу
|Шығармалардың тілі = қазақ
|Дебюті =
|Марапаттары = "Қазақстан ғылымына сіңірген зор еңбегі үшін» Құрмет белгісі; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі .
|Сыйлықтары = Қазақстан Жазушылар одағының Ш. Құдайбердiұлы атындағы «Алаш» сыйлығының лауреаты, І. Жансүгiров атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты, Түрік дүниесі мәдениеті мен ғылымын насихаттағаны үшін мемлекетқаралық «Түріксой» қауымдастығының сыйлығы
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай''' ([[15 тамыз]] [[1951 жыл]]ы, Шаған, [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Абай облысы]]) - [[жазушы]], [[филология]] ғылымдарының докторы, [[абайтану]]шы, [[әуезовтану]]шы, [[алаштану]]шы.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

*[[1974 жыл|1974]]-[[1990 жыл|1990]] жылдары «Жетісу» газетінде, «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында қызмет істеді.
*[[1990 жыл|1990]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары М. Әуезов мұражайында ғылыми қызметкер, бөлім бастығы, директор.
*[[1998 жыл|1998]]- [[2001 жыл|2001]] жылдары докторант, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-да]] оқытушы.
*[[2001 жыл|2001]] жылдан «Отырар кітапханасы» ғылыми-зерттеу орталығының директоры.

== Шығармашылыққа алғашқы қадам ==
Тұрсын Құдакелдіұлының «Абай шыңы – Мұхтар шыңы» атты алғашқы шығармасы 1966 жылы мектеп оқушыларының республикалық байқауында бәйгеге ие болып, он бес жасында баспасөзде жарияланды. Содан бері ол қазақ сөз өнерінің барлық жанрында қалам тартып, өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Оның шығармашылық жолы ақын ретінде басталды. Оның алғашқы өлеңдері он алты жасында республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «[[Жас алаш]]») газетінде О.Бөкеевтің «Тұсаукесерімен» жарық көрді. «Қоңыр қаз», «Жүрегімде – жұмыр жер» атты жыр жинақтары кезінде әдеби сыннан жақсы бағасын алды.
Проза саласындағы алғашқы туындылары «Бесқарагер» мен «Аэродром» хикаяттары жастарға арналған республикалық конкурста бірінші, екінші бәйгеге ие болды. Оның «Мөлдір көз», «Көгілдір әлем», «Шилі өзен қамыс-ай», «Қар астындағы көбелек», «Ұш, маған, ұш балалығым», «Қалампыр» сияқты прозалық шығармалары лирикалық сыршылдығымен, соны түрлік ізденісімен, философиялық ой иірімдерімен ерекшеленді. «Бір уыс жусан», «Болашақтың бәйтерегі», «Түйешінің қызы» әңгімелерінде өмір мен өлімнің мәнін толғайтын жалған мен фанидің жік арасындағы мәңгілік аңсарлы сағыныш суреттелген.

== Шығармашылығы ==
«Замандасым, сырласым» (1976), «Қоңыр қаз» (1978), «Жүрегiмде жұмыр жер» (1980), «Бесқарагер» (1982), «Дара тұлға» (1984), «Жер – бесiк» (1985), «Бабочка под снегом» (орыс тiлiнде, 1990), «Талант Калибека» (1992, орыс тiлiнде), «Болашақтың бәйтерегі» (2007) атты көркем шығармалардың авторы. Бұл туындылар қаламгердiң өзiндiк жазу мәнерi мен философиялық-лирикалық сыйпаты арқылы ерекшеленедi. «Бейуақ» (1990), «Дулыға» (1–2 кiтап, 1994), «Кетбұға» (1996), «Бесiгiңдi түзе!», «Талқы» (1997), «Мухтар Омарханович Ауэзов» (түрiк, орыс тiлдерiнде, Анкара,1997), «Күйесiң, жүрек…сүйесiң!» (2001), «Бесігіңді аяла!» (2002), «Құнанбай» (2004), «Сүре сөз» (2005), «Дулыға» (қайта басылымы, 2007), «Ұраным – Алаш!..» (2007) атты деректi ғылыми-зерттеу кiтаптары шықты. Ол «Алаш ақиықтары» жинағын құрастырып, [[Алаш]] қайраткерлерінің беймәлім шығармаларын жалпы жұртшылыққа таныстырды.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Көркем шығармалары мен зерттеу еңбектері әлемнiң 15 тiлiне, ал ғылыми еңбектерi [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] ресми тiлдерiне аударылған. М. Икбалдың, С. Тогэнің, Л. Шералидің, В. Шефнердің, Р.Рождественскийдің, [[Сүйін Қапаев|С. Қапаевтың]] және т.б. өлеңдерін қазақ тіліне аударған.

== «Ұраным – Алаш!..» ==
'''«Ұраным – Алаш!..»''' атты үш бөлімнен (Жегі», «Тез», «Талқы») тұратын түрме әфсанасында ғалым 1922-1957 жылдары аралығындағы кеңестік идеологиялық қысым мен саяси жазалау, ұлт зиялыларын қудалау мен қуғын-сүргінге ұшырату, ұлттық сана мен құндылықтарды жою бағытына арналған тұқым үзу (геноцидтік) мен халықтың жадын өшіру, әдебиеті мен мәдениетін рухсыздандыру тұрғысындағы репрессияны «Алаш» және «Алашорда» үкіметінің мүшелерінің [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейхановтың]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсыновтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатовтың]], [[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедовтың]], [[Жанша Досмұхамедов|Ж. Досмұхамедовтің]], [[Мұхамеджан Тынышпаев|М. Тынышбаевтың]], [[Мырзағазы Есполов|М. Есполовтың]], [[Мұхтар Мұрзин|М. Мұрзинның]], [[Мағжан Жұмабай|М. Жұмабаевтың]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытовтың]], [[Халел Ғаббасов|Х. Ғаббасовтың]], [[Сейдәзім Қадырбаев|С. Қадырбаевтың]], [[Ахметсапа Жүсіпов|А. Юсуповтың]], [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров|Қ. Кемеңгеровтің]], [[Смағұл Сәдуақасов|С. Сәдуақасовтың]], [[Елдес Омаров|Е. Омаровтың]], [[Қайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев|Қ. Болғанбаевтың]], [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ә. Ермековтің]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезовтің]], [[Кәрім Жәленұлы|К. Жәленовтің]], [[Дінмұхамед Әділұлы|Д. Әділевтің]], [[Абдолла Байтасов|А. Байтасовтың]], [[Даниял Ысқақов|Д. Ысқақовтың]], [[Әбдірахман Байділдин|Ә. Байділдиннің]], т.б. жиыны 71 адамның үстінен жүргізілген тергеу істерінің негізінде патшалық отарлау мен жазалау саясатының заңды жалғасы ретінде қарастырып, шынайы ашып дәлелдеп берді. Өткен ғасырдың қырқыншы-елуінші жылдарындағы қысымның да астарлы себептерін әдебиетші барынша ашып көрсетті. Т. Жұртбай өзінің «Ұраным – Алаш!..» атты 3 томдық (2008-2011) іргелі зерттеу еңбегі мен «Алаш ақиықтары» атты сирек деректер жинағының негізінде біртұтас алаш идеясының тұжырымдамасын жасады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 Тұрсын Жұртбай (Жазушылар одағыңың сайтындағы жеке профайлы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401205344/http://www.writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 |date=2013-04-01 }}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Алаштанушылар]]
[[Санат:Абайтанушылар]]

Шериаздан Рүстемұлы Елеукенов

2026-04-23T07:46:23Z

Rasulbek Adil:

'''Шериаздан Рүстемұлы Елеукенов''' (3 қыркүйек 1929 жылы туған, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]], [[Аршалы]] ауылы) – [[филология]] ғылымының докторы (1988), [[профессор]] (1990). 
 
Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген [[мәдениет]] қызметкері (1981). ҚазМУ-ды (1951, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) бітірген. [[Шығыс Қазақстан облысы]] «Коммунизм туы» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі (1951–59), ҚазМУ-дың [[журналистика]] факультетінде аға оқытушы (1959–63), [[Қазақстан]] Компартиясы Орталық Комитетінің аппаратында нұсқаушы, [[сектор]] меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары (1967–71), [[Қазақстан]] Баспа, [[полиграфия]] және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетітінің төрағасы (1971–86), Әдебиет және өнер институтының директоры (1986–88), осы институттағы орыс әдебиеті бөлімінің меңгерушісі (1988–96) қызметтерін атқарған. 1997 жылдан аталған институтта бас ғылыми қызметкер және [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың [[журналистика]] факультеті кітаптану кафедрасында [[профессор]].<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

Ғылыми еңбектері қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясы мәселелеріне арналған. «Қазақ романы және қазіргі дәуір» (1968), «Замандас парасаты» (1977), «Фольклордан роман-эпопеяға дейін» (1987), «Мағжан» (1995, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1998), «Әдебиет және ұлт тағдыры» (1997), т.б. зерттеу кітаптары жарық көрген. Елеукенов «Мағжан» [[монография]]сында ұлы ақынның шығармаларына жан-жақты талдау жасап, байыпты баға берген. «Қазақ романының идеялық-эстетикалық және жанрлық өзгешелігі» деген тақырыпта докторлық [[диссертация]] қорғады. Оның «Кітаптану негіздері» (1997), өзге авторлармен бірігіп жазған «Газет жанрлары» (1964), «Қазақ кітабының тарихы» (1999) кітаптары баспагерлер үшін құнды оқулықтар болып табылады. «[[Құрмет]] Белгісі», «Парасат» ордендерімен және медальдармен марапатталған.<ref name=source1>Қазақ Энциклопедиясы</ref>

*Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультеті орыс журналистика бөлімін үздік дипломмен бітірген.
*[[1951]] — [[1959]] жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облыстық]] «Алтай большевигі», кейін «Коммунизм туы» газетінде істейді.
*[[1963]] жылы КОКП Орталық Комитеті жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясы әдебиет теориясы бөлімінің аспирантурасына түседі.
*«''Қазақ романы және қазіргі заман''» тақырыбына кандидаттық диссертация қорғайды.
*[[1964]] жылы «''Газет жанрлары''» атты оқу құралы,
*[[1968]] жылы «''Казахский роман и современность''» атты монографиясы жарық көрді.
*[[1967]]—[[1971]] жылдары партия қызметіне: ККП ОК-нің Насихат және үгіт бөлімінің нүсқаушысы, баспасөз, радио және теледидар секторының меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарды.
*[[1971]] — [[1986]] жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы болды.
*[[1986]]-[[1988]] жылдары [[Қазақ КСР]] ҒА [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]] атындағы Әдебиет және өнер институтының директоры қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
[[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Ш. Құдайбердиев]], [[Мағжан Жұмабай|М. Жұмабаев]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсынов]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатов]], [[Аймауытов Жүсіпбек|Ж. Аймауытовтардың]] өмірі мен шығармашылығы туралы « Жаңа жолдан» («С новой строки») атты кітап жазып жарыққа шығарды. (1989). [[1988]] жылдың қыркүйек айынан бастап [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М.О. Әуезов]] атындағы Әдебиет және өнер институтының бөлім меңгерушісі, бас ғылыми қызметкері болып істеді. [[1989]] жылы «''Қазақ романының идеялық-көркемдік және жанрлық ерекшеліктері''» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. «''Казахский роман и совремменность», «Замандас парасаты», «От фольклора до романа-эпопеи», «Әдебиет және ұлт тағдыры»'' ([[1997]]), «Сүлулыққа іңкәрлік ([[1999]]), «Ғасырмен сырласу» ([[2004]]), «Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде» ([[2006]]), «Казахская литература: новое прочтение» ([[2007]]), «Тәуелсіздік биігінен» (2007), «Мағжан. Өмірі мен шығармагерлігі» ([[2008]]) атты кітаптары, «Әттең, дүние» романы ([[2002]]) мен «Мұхаметжан — Мархума» ([[1998]]) атты деректі повесі, «Кітаптану негіздері» ([[1997]]), «Қазақ кітабының тарихы» (Ж. Шалғынбаевамен бірге, [[1999]]) оқулықтарын, «Маржан Жұмабаев» ([[1999]]) кітапшасы және мектеп оқушыларын арналған «Мағжан Жұмабаев» атты ([[1991]]) оқулықтары жарық көрді. Мағжан» моноғрафиясы үшін Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. Қазақ ПЕН-клубының Мағжан Жұмабаев атындағы халықаралық сыйлығының иегері.
== Жетістіктері ==
Көркем публицистика үшін Ш. Елеукеновке [[Қазақстан журналистер одағы]]ның [[Смағұл Сәдуақасов]] атындағы сыйлығы берілген. «Емтихан» атты сатиралық комедиясы Абай атындағы Жамбыл облыстық және Н.Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық драма театрларында қойылды. Бірқатар пьесаларды қазақ тіліне тәржімалады.

Екі дүркін Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің құрамына, үш мәрте Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына сайланды. Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы болды. Қазақстан тарихи және мәдени ескерткіштерін қорғау қоғамы орталық кеңесінің мүшесі, ГДР-мен достықтың Кеңес қоғамы қазақ бөлімінің төрағасы, Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы Әдебиет, өнер және сәулет саласындағы [[Қазақстан Республикасы]]ның Мемлекеттік сыйлықтары жөніндегі комиссияның мүшесі секілді қоғамдық жұмыстарды ұзақ жылдар бойы атқарыл келеді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

==Отбасы==
Жұбайы - Жаңыл, марқұм. Қыздары – Гүлнар (1953 жылы туған ), Гүлжауар, марқұм. Ұлы - Дастан (1957 жылы туған )<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Сыртқы сілтемелер ==
http://biografia.kz/famous/2495 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520230301/http://biografia.kz/famous/2495 |date=2011-05-20 }}

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Алаштанушылар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]]
[[Санат:1929 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Парасат орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]

Қазақ әдебиеттану ғылымы

2026-04-22T16:40:38Z

Rasulbek Adil: Қателер түзетілді

'''Қазақ әдебиеттану ғылымы''' – [[Қазақ әдебиеті|қазақтың ұлттық көркем әдебиеті]]н зерттейтін [[ғылым]].

[[Қазақ әдебиетінің тарихы]], [[теория]]сы, сыны, сондай-ақ [[текстология]]сы мен [[библиография]]сын қарастыратын салалары бар. Қазақ әдебиеттану ғылымының мақсаты мен міндеті – қазақ әдебиетінің туу, қалыптасу және даму жолдарын зерттеу, әдеби құбылыстар мен сыншылдық-эстетикалық, әдеби теориялық, және ғылыми-зерттеушілік ой-пікірлерді анықтап, ғылыми жүйеге түсіру және әр түрлі қоғамдық-әлеуметтік жағдайлар барысында ұлттық әдебиеттің халық руханиятына, қоғамдық сана-сезімі мен ұлттық таным білігіне жасайтын ықпалын айқындау. Қазіргі Қазақ әдебиеттану ғылымының ұлттық ғылым ретінде туу, қалыптасу және даму жолы негізінен былайша жүйеленеді:

== Қазақ әдебиеттану ғылымы пайда болуындағы тарихи [[алғышарт]]тар кезеңі ==
Бұл кезең ежелгі әдебиеттен басталып, қоғамдық даму сатыларына сай 20 ғ-ға дейінгі уақыт аралығын қамтыды. [[Түркі жазба ескерткіштері]]н хатқа түсіруден бастап, 19 ғ-дың соңына дейін созылған ұзақ мерзім Қазақ әдебиеттану ғылымының тууына дейінгі тарих алдындағы дайындық кезең болғандығы, тарихи сабақтастық принципіне сай өсу-толысу, эволюциялық даму сипатында өткені анықталды. Ол 19 ғ. шегінде Ресей [[ориенталист-фольклортанушы]] ғалымдарының еңбектерімен ғана шектелмей, ұлтттық зиялы қауым өкілдерінің фольклортану, әдебиет тарихы мен теориясы салаларындағы зерттеу еңбектерінде белгілі бір дәрежеде өсіп, ұлттық ғылымның тууына негіз болды.

== Қазақ әдебиеттану ғылымының туу кезеңі (1900 – 40) ==
20 ғ-дың басында ғұмырнамалық зерттеулердің көбеюі, ұлттық әдебиеттің тарихы мен теориясы мәселелерінің нақты сөз бола бастауы, библиографиялық бағытта алғашқы қадамдардың жасалуы Қазақ әдебиеттану ғылымының пайда болғандығын көрсетті. Әдеби мұраны ғылыми игерудегі барлық талап-тілек пен әдіс-тәсілді меңгеруге дейінгі ғылыми-зерттеушілік ой-пікір 20 ғ-дың басынан бастап әдебиет тарихы мен теориясын зерттеуде, әдеби сынды тудыруда ғылыми және эстетикалық биіктіктерге ұмтылды. 20 ғ-дың 20-жылдары “Әдеби мұра керек пе, жоқ па?” деген мәселеде пролеткультшылдық нигилизмге қарсы күресе отырып, әдеби мұраны игеруде “бірыңғай ағым теориясының” оң бағытын пайдаланды, оны жинау, жариялау, ғылыми тұрғыда бағалау, заман талабына сай пайдалану, шығармашылық үйрену секілді өзекті мәселелерді шеше алды. Ал 30-жылдары “тұрпайы социологизм” теориясының ықпалында бола тұра, фольклор мен қазақ әдебиетінің сан ғасырлық даму жолын тарихи тұрғыдан тану, зерттеу және кезеңдерге бөлу секілді келелі мәселелерге батыл бара білді. [[File:Literature Whitehall.jpg|thumb|left| alt=A.| ''[[Әдебиеттану]]''.]]

Сонымен қатар, осы уақыт аралығы Қазақ әдебиеттану ғылымы үшін ғылыми зерттеу әдіснамасын меңгеру, идеялық, шығармашылық принциптерді игеру кезеңі болды. Қазақ әдебиеттану ғылымының туу кезеңі тап келген бұл мезгіл [[республика]] тарихындағы өте ірі оқиғалар мен орны толмас қателіктерге толы кезең еді. Халық ағарту ісінің жолға қойылуы, мәдениет орындары мен зерттеу институттарының ашылуы, баспасөздің өркен жаюы, т.б. әдеби-мәдени іс-шаралар әдеби мұраны игеруге қолайлы жағдай туғызғанымен, ұлт саясатының бұрмалануы, жеке басқа табынушылық, маркстік-лениндік әдіснаманың тапшылдық, партиялық талаптары оған кері әсер етті. “Ұлтшыл-алашшылдарға” қарсы күрес пен 37-жыл зұлматы Қазақ әдебиеттану ғылымының ізашарларын, тәжірибелі әдебиетші ғалымдарды қуғын-сүргінге ұшыратты, ғылыми жұмыспен еркін шұғылдануға мүмкіндік бермеді. Осындай қиыншылықтарға қарамастан, Қазақ әдебиеттану ғылымы 1900 – 40 ж. аралығында өзінің туу кезеңін аяқтады.
== Қазақ әдебиеттану ғылымының қалыптасу кезеңі (1941 – 70) ==
Қазақ әдебиеттану ғылымы бұл тұста қазақ әдебиеті тарихын кезеңдеуде, жеке ақын-жазушылар шығармалары монографиялық тұрғыда зерттеуде, [[фольклортану]] мен әдебиет теориясының мәселелерінде көңіл аудараралық соны қадамдар жасады. 50-жылдардың орта кезінен басталған жаңа бетбұрыс жеке басқа табынушылықтың зардаптары мен бұрмалаушылықтарды түзете бастағанымен, Қазақ әдебиеттану ғылымының ұлттық мақсат-мүддеге сай ізденістер жасауына мүмкіндіктер бермеді. [[Маркстік-ленин]]дік әдіснаманың әдебиеттің таптығы, халықтығы, партиялылығы қағидалары, ұлттық нигилизмнің өріс алуы ғылыми-зерттеушілік ой-пікірдің адымын аштырмады.
== Қазақ әдебиеттану ғылымының даму кезеңі (1970 жылдан бастап) ==
Қазақ әдебиеттану ғылымының қалыптасу кезеңіндегі қиын-қыстау жолындағы талқыдан өткен, әдеби-тарихи, әдеби-теориялық, сыншылдық-эстетикалық ой-пікірді өркендетуде білімі мен біліктілігі, ғылыми сауаттылығы мен табандылығы жоғары әдебиетші, сыншы ғалымдар шоғыры пайда болды. Олар өздерінің туып, қалыптасу кезеңін толық аяқтап, 1970 жылдан бастап даму кезеңіне қадам басқан Қазақ әдебиеттану ғылымының алдына заман тартқан күрделі де көкейтесті мәселелерді шешуге жұмыла кірісті. 1970 – 80 жылдары ғылыми-зерттеу жұмыстары маркстік-лениндік әдіснама ықпалында болса да ұлттық әдебиетті тарихи, теориялық тұрғыдан тексеру жұмыстарында табысты қадамдар жасала бастады. Әдебиеттің тарихи бағыттары мен жекелеген жанр түрлерінің қазақ әдебиетінде өсіп-өркендеу жолдары монографиялық тұрғыда жан-жақты сөз болып, теориялық мәнде нақтылы ғылыми тұжырымдар жасалынды. Әдебиет жанрлары, тегі мен түрлері: [[поэзия]], [[проза]], [[драматургия]], [[роман]], [[повесть]], [[әңгіме]], [[трагедия]], [[комедия]], [[юмор]] мен [[сатира]] арнайы зерттеу нысанасына айналды. 1990 жылдан бастап, тәуелсіздік пен еркіндік жағдайында кеңестік кезеңде кеткен қателіктер мен “ақтаңдақтар” қайта қарастырылып, жаңаша бажайлау жұмыстары жүргізілді. 21 ғасырларға қарай Қазақ әдебиеттану ғылымы қазақ әдебиетінің өткеніне шынайы баға бере алатын, бүгінгісіне әлемдік әдебиеттанумен салыстыра отырып, саралай алатын ғылым саласына айналды. Қысқаша айтқанда, Қазақ әдебиеттану ғылымы өзі пайда болғанға дейінгі тарихи алғышарттар кезеңінен бастап бүгінгі күнге дейінгі аралықта, негізінен мынадай нәтижелерге қол жеткізді: бүкіл түркі халықтарына ортақ ежелгі дәуірдегі әдеби мұраны игеруден басталған сыншылдық-эстетикалық, әдеби-тарихилық, әдеби-теориялық сипаттағы ізденістер ұлттық ғылыми-зерттеушілік ой-пікір дәрежесіне дейін көтерілді; әдеби мұраның өте мол қоры жинақталды; қазақ фольклортану ғылымы жеке сала болып оңаша отау тікті, оның жазба әдебиетпен байланысы жан-жақты зерттеліп, түйінді тұжырымдар жасалды; қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі әдебиет тарихының көрнекті өкілдерінің өмірі мен шығармашылық мұрасы ғылыми тексеріліп, монографиялық тұрғыда тұтас және толық қарастырылды.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}

[[Санат:Қазақ әдебиеті]]
[[Санат:Әдебиеттану]]

Әуезовтану

2026-04-22T16:10:19Z

Rasulbek Adil:

'''Әуезовтану''', '''Мұхтартану''' — қазақ жазушысы және ғалымы [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] өмірі мен шығармашылық өнерін, қайраткерлік және ұстаздық қызметін, сондай-ақ, ұлы суреткердің әдеби және мәдени мұрасына қатысты басқа да мәселелерді зерттейтін [[әдебиет]]тану ғылымының бір саласы.

[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Әуезов]] шығармашылығы туралы тұңғыш пікір — “[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік-Кебек]]” пьесасының қойылымы туралы “Сарыарқа” журналында (1917, №2) “[[Игілікті іс]]” деген атпен жарияланған хабар. [[Сурет:Auesov.jpg|thumb|Мұхтар Омарханұлы Әуезов, қазақ жазушысы, драматург және ғалымы]]
==Қалыптасы:==
Әуезовтанудың қалыптасу кезеңі 1917 — 1927 жылы аралығын қамтиды. Бұл Әуезовтің зерттеу мақалалары, алғашқы әңгімелері, драм. шығармалары жарық көріп, драматург, [[проза]]шы, публицист және қоғам қайраткері ретінде танылып, бірегей дарын екенін байқатқан кезі. Осы кезеңде “Еңлік — Кебек” пьесасы туралы С. Мұқановтың (“Тілші”, 2.10.1925), Мұстафаның (“[[Еңбекші Қазақ газеті|Еңбекші қазақ]]”, 18.3.1928), “Бәйбіше — тоқал” хақында Даниалдың (“Ақ жол”, 23.12.1923; “[[Сана]]”, 1924, ғ 2—3), Ғ. Сағдидың (“[[Ақ жол]]”, 16.12.1923), Смағұлдың (“[[Еңбекші Қазақ газеті|Еңбекші қазақ]]”, 31.1.1926), т.б. мақалалары жарияланды. [[Әуезов]] шығарм. жөнінде алғаш пікір білдіргендердің қатарында қаласының [[Кемеңгеров Қошмұхамбет|Кемеңгеров]], Ы.Мұстанбаев, Ш.Тоқжігітов, т.б. бар. “[[Қорғансыздың күні (әңгіме)|Қорғансыздың күні]]” әңгімесі туралы жылы [[Аймауытов]]тың (“[[Қазақ тілі]]”, 22. 04. 1922) пікірі — Әуезовтанудың негізін қалаған мақалалардың бірі. Кеңестік әкімшіл-әміршіл жүйенің қалыптасуымен тұстас келгендіктен Әуезовтанудың даму жолы қайшылықты да күрделі болды. 20-жылдардың соңы мен 30-жылдардың басында [[Қазақ]] зиялыларын қаралаған мақалалар көбейді. Әуезов “қазақ ұлтшылдығының жас идеологтарының бірі”, “Алашорданың белсенді қайраткері”, “Қазақ байшылдығының ұлтшыл идеологы” деген сияқты саяси-идеол. қысымға түсіп, әр тараптан тұрпайы сынға ұшырады. Алайда, Әуезов шығарм-ның зерттелуі толастаған жоқ, соның негізінде Әуезовтану ғылымы да қалыптаса берді. Әсіресе, бұл кезеңде Әуезовтің драм. шығарм-ның қойылымдары туралы мақалалар көп жазылды. Мыс., 1917—1940 жылы Әуезов шығармаларына қатысты жазылған 140-тан астам мақалалардың бәрі дерлік оның драм. шығармаларын талдауға арналған. [[Қазақ әдебиеті]] тарихында өзге авторлар жазған драм. шығармалар жөнінде бірсыпыра сын мақалалар басылым көргенімен, олар сан және сапа жағынан жеке Әуезовтің драм. шығармаларына жазылған мақалалардың деңгейіне жете алмады.

==Әуезовтанудың екінші кезеңі==
Әуезовтанудың екінші кезеңі Әуезовтің “[[Абай жолы]]” [[роман-эпопея]]сы мен [[Абайтану]] саласындағы еңбектеріне тікелей қатысты. “[[Абай]]” романының жарық көруіне орай (1942), бұл шығарманы Қазақ әдебиетінің зор табысы деп бағалаған Б.[[Кенжебаев Бейсенбай|Кенжебаев]]тың, Е. [[Ысмайылов Есмағамбет Самұратұлы|Ысмайылов]]тың, Т. [[Нұртазин Темірғали|Нұртазин]]нің, [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]тің, т.б. пікірлері жарияланды. Романның 2-кітабы жарық көрген соң (1947), одақтық мерзімді басылымдарда В. Жирмунскийдің, Л. Климовичтің, З. [[Кедрина Зоя Сергеевна|Кедрина]]ның, М. Фетисовтың, П. Скосыревтің, т.б. мақалалары басылды. Соғыстан кейінгі жылдары идеол. қысым қайтадан күшейе түсті де, Әуезовтің шығарм. тағы да сын нысанасына айналды.
==Сын==
[[Қазақстан]] К(б)П ОК-нің “[[әдебиет және өнер институты]]ның өрескел саяси қателері туралы” қаулысында (1947) және [[Қазақстан ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясы]]ның төралқасы мен [[Қазақстан Жазушылар одағы]] басқармасы бірігіп өткізген [[Абайтану]] жөніндегі конференция қаулысында (1951) ұлы жазушының көркем туындылары мен ғылыми зерттеу еңбектері қатты сынға ұшырады.

Әуезов шығармасына қатысты мұндай әділетсіз сын-ескертпелер “[[Абай жолы]]” роман-эпопеясы толық жарық көріп, оған [[Лениндік сыйлық]] берілген соң (1959) ғана тоқтады. 1957 жылы “[[Абай жолы]]на” арналған конференция өтіп, оның материалдары “Қазақтың тұңғыш эпопеясы” деген атпен жеке [[кітап]] болып шықты.
==Әуезовтанудың үшінші кезеңі==
Әуезовтанудың үшінші кезеңі Әуезовтің шығармалары әлемге танымал болып, жан-жақты зерттеу объектісіне айналған кезден басталады. Бұл кезеңде “[[Абай жолы]]” эпопеясы туралы М.Қаратаев, З. Қабдолов, З. Ахметов, А. Нұрқатов, З. Кедрина, Ы. Дүйсенбаев, Е. Лизунова, Р. Бердібаев, Л. Әуезова, т.б. ғалымдар өз моногр. зерттеулерін жариялады. [[Қазақ]] және шет ел тілдерінде мыңдаған зерттеулер жарық көрді. Әуезов драматургиясынан кандидаттық, докторлық диссертациялар қорғалып, көлемді моногр. зерттеу жұмыстары жазылды (Р. Нұрғалиев, Б. Құндақбаев, А. Тоқпанов, С. Ордалиев).
Әуезовтің дүниетанымы мен филос. көзқарасы (Ә. Нысанбаев, А. Тайжанов), Қазақ әдеби тілін байытудағы орасан зор еңбегі (Ж. Жанпейісов, М. Балақаев, Е. Бектұрғанов, Р. Сыздықова, т.б.), психол., пед., эстет. ойлары (Қ. Жарықбаев, [[Құлмағанбет Лекерұлы Есбаев|Қ. Есбаев]], А. Тайжанов), көсемсөзі (Қ. Сыздықов), құқықтық танымы (Т. Күлтелеев) жөнінде іргелі зерттеулер жарық көрді. М. Әуезов шығармаларының екі биік шыңы бар: ол көркем туындыларының асқары — “[[Абай жолы]]” эпопеясы мен [[ғылым]] зерттеу еңбектерінің шыңы — [[Абайтану]] .[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 176.jpg|thumb|Әуезов маркасы]]
==Басылым==
Әуезовтің [[Абайтану]], фольклортану, Қазақ әдебиеті тарихы саласында жазған [[ғылым]]и еңбектері қайта басылып, зерттеушілер назарын өзіне аударумен келеді. Ғұлама ғалымның [[Қазақ ауыз әдебиеті]], “[[Манас]]” эпосы, [[Абайтану]] жөніндегі ғылыми зерттеулері туралы моногр. еңбектер жазылды, жүздеген мақала, зерттеулер жарияланды. (М. Мырзахметұлы, т.б.).
== Әуезовтің мұрасы==
Әуезовтің әдеби мұрасын толық қамтып, әлем жұртшылығына таныту мақсатында күрделі ғыл.-зерттеу жұмыстары (естеліктер жариялау, [[Жазушы]]ның эпистолярлық мұрасын жинақтау, әр салалы библиогр. көрсеткіштер даярлау, шығармаларын шет ел тілдеріне аудару) жүргізіліп, көптеген игі істер тындырылды. “Мұхтар Әуезовтің қолжазба мұрасы” (“Ғылым” баспасы, [[Алматы]], 1997), “[[Мұхтар Әуезов]]тің өмірі мен шығармаларының шежіресі” (“Ғылым” баспасы, [[Алматы]], 1997) деп аталатын ұжымдық еңбектер жарық көрді. Жазушының алты томдық (1957), он екі томдық (1967), жиырма томдық (1987) шығармалар жинағы жарияланып, елу томдық толық шығармалар жинағын шығару қолға алынды (1997). Қазақ Жазушыларының арасында әлем халықтары тілінде ең көп басылым көргені де, танымалысы да [[М.Әуезов]] шығармалары болып отыр.
“[[Абай жолы]]” эпопеясын француз тіліне аударған [[Луи Арагон]]ның: “Мен оның шығармаларын туған еліме таныстырушы болуды үлкен абырой санаймын. Менің ойымша “[[Абай]]” эпикалық романы — [[20 ғ.|20 ғасыр]]дағы ең үздік шығармалардың бірі. Бұл роман оқушыға қызықты қиял мен ерекше ой өлкесін кездіріп, талай терең толғаныстар тудырады. Бұл шығарма кеңес [[әдебиет]]і туындыларының маңдай легінен орын алады деу аздық қылады, әлемнің басқа елдерінде де онымен тең түсетін шығарманы табу қиын”, — деп бағалауы Ә-дың әлемдік деңгейге көтерілгенін танытты. Одан кейін әр елдерде әр жылдардағы аудармаларына байланысты А. Зегерс, А. Стиль, А. Курилла, Б. Матип сияқты [[Жазушы]]лардың пікірлері жалғаса келіп, 1997 жылы М. Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына орай [[ЮНЕСКО]] өткізген [[ғылым]]и конференцияға ұласты. А. Фишлердің “М. Әуезов — сайын дала жыршысы”, Жак Монньенің “М. Әуезовтің туған жеріндегі ядролық сынақтар”, Ш. Пужольдің “М. Әуезов — өз дәуірінің айнасы, келешекті кескіндеуші”, К. Лемерсье-Келкеженің “М. Әуезов — ұлттық рух бейнесі”, Л. Робельдің “Антуан Витез және “Абай” романы”, Р. Дордың “Қазақ әдебиеті” деген зерттеулері Ә-дың әлемдік өркениет тарихынан алатын орнын айқындай түсті.
<ref>[[Даниял Ысқақов]], Бәйбіше — тоқал, “Ақ жол”, 23 желтоқсан. 1923;</ref><ref>Кедрина З.С., Мұхтар Әуезов, М., 1951;</ref><ref>Нұрқатов А., Мұхтар Әуезов, А., 1957;</ref><ref>Лизунова Е., Мастерство Мухтара Ауэзова, А.-А., 1968;</ref>
<ref>Ауэзова Л.М., Исторические основы эпопеи “Путь Абая”, А.-А., 1969;</ref><ref>Мухтар Ауэзов — классик советской литературы. Сб., А., 1980;</ref><ref>Мырзахметов М., “Мұхтар Әуезов және [[Абайтану]] проблемалары”, А., 1982;</ref>
<ref>Ахметов З., Поэтика эпопей “Путь Абая” в свете истории ее создания, А.-А., 1984;</ref><ref>Нұрғалиев Р., Мұхтар Әуезов тағлымы, А., 1987;</ref><ref>Мұхтар Әуезов және қазіргі заманғы [[әдебиет]] (М.О. Әуезовтің 90 жылдығына арналған салтанатты мәжілістің материалдары, қазақ, орыс тілдерінде), А., 1989;</ref><ref>Muhtar Awezov Hakkіnda Makaleler, Ankara, 1997;</ref><ref>Мырзахметұлы М., Восхождение М. Ауэзова к Абаю, А., 1995;</ref><ref>[[Абайтану]] дәрістерінің дерек көздері (құрастырып, алғы сөзі мен ғылыми түсініктемелерін жазған Л.М. Әуезова мен М. Мырзахметұлы), А., 1997;</ref>
<ref>Мұхтар Әуезов: ұлттық болмыстың ұлы [[жыршы]]сы (ЮНЕСКО-да өткен халықаралық конференция материалдары, қазақ, орыс, француз тілдерінде), А., 1998.</ref><ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Мұхтар Әуезов шығармалары}}

[[Санат:Әдебиеттану]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов]]

Сумгайыт

2026-04-20T06:37:41Z

Rasulbek Adil:

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Сумгайыт
|шынайы атауы = {{lang-az|Sumqayıt}}
|сурет = Sumqayıt bulvarı, 04.09.2016 - 18.jpg
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Әзербайжан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =35 |lat_sec =30
|lon_dir =E |lon_deg =49 |lon_min =38 |lon_sec =23
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты = 1938
|алғашқы дерек = 1580
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 1949
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 26
|климаты = субтропикалық
|ресми тілі =
|тұрғыны =
|санақ жылы =
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +4:00
|DST =
|телефон коды = +994 18
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Сумгайыт''' ({{lang-az|Sumqayıt}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. Елдегі үшінші ірі қала (Баку мен Гәнжәдан кейін) және халқы жағынан екінші орында. Сондай-ақ, ол [[Абшерон түбегі|Абшерон]]дағы екінші ірі өнеркәсіп орталығы.
Сумгайыт қаласының халқы 2026 жылы 280 100 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/az/population-of-sumqayit-9017.html|title=Население Сумгайыт|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-15|lang=}}</ref>

== Географиялық сипаттамасы ==
[[Каспий теңізі]]нің жағалауында (Абшерон түбегінің солтүстік-батысында), Бакуден солтүстікке қарай 31 км жерде орналасқан.
Сумгайыттың климаты жартылай шөлді аймақ ретінде сипатталады, жазы ыстық, қысы жұмсақ. Шілде мен тамыз айларындағы орташа күндізгі температура шамамен 30-35°C, бірақ одан да жоғары көтерілуі мүмкін. Бұл кезеңде жауын-шашын сирек жауады, сондықтан ылғалдылық төмен.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/azerbaidzhan/sumgait/hub|title=Сумгаит (Сумгайыт)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-15|lang=}}</ref>

== Тарихы ==
Бір болжам бойынша, қаланың атауы сол аймақ арқылы ағып өтетін Сумгайыт өзенімен байланысты. Сондай-ақ, сүйіктісіне су іздеп жүріп жоғалып кеткен Сум есімді жас жігіт туралы жергілікті аңыз бар, кейіннен оның сүйіктісі Сумның жоғалып кетуіне жұбаныш таппай, өзенге барып, «Сум қайт!» деп айқайлайды (әзербайжан тілінде «Сум, қайтып кел!» дегенді білдіреді). Осылайша, өзен Сумгайыт деп аталып, қала осы атпен аталған.

Қазіргі Сумгайыт 1938 жылы құрылып, 1949 жылы қала мәртебесін алды. Оның пайда болуы Кеңес үкіметінің Абшерон түбегінде ірі өнеркәсіптік орталық құру туралы шешімімен анықталды. Оның жылдам өсуінің негізгі факторларына мыналар кірді:
*Географиялық орналасуы: Каспий теңізінің жағалауында, Бакуден солтүстікке қарай небәрі 31 км жерде орналасуы ыңғайлы логистиканы қамтамасыз етті.
*Өнеркәсіптік саясат: Қала бастапқыда химия және металлургия өнеркәсібінің орталығы ретінде жобаланған. Мұнда құбыр прокаты зауыты және алюминий балқыту зауыты сияқты өнеркәсіптік алыптар тез арада салынды.
*Адами ресурстар: КСРО-ның түкпір-түкпірінен жастар бүкілодақтық құрылыс алаңына ағылды, бұл Сумгайытқа бейресми «Жастар қаласы» деген ат берді.

Қалыптасу кезеңінен бастап Сумгайыт моноиндустриялық қала ретінде дамыды. Оның экономикасы толығымен ауыр өнеркәсіпке бағытталған болатын. Өнеркәсіптік бағытына қарамастан, қалада мәдени өмір де жанданды. Қоғамдық орталықтар, музыка мектептері және театрлар ашылып, жас және динамикалық кеңестік қаланың ерекше атмосферасын қалыптастырды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/azerbaidzhan/sumgait/istoriia|title=История города Сумгаит|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-15|lang=}}</ref>

1988 жылдың 27-29 ақпанында Сумгайытта қаланың армян халқына қарсы бүлік болды, оның құрбандары әртүрлі бағалаулар бойынша бірнеше ондаған адамнан бірнеше жүзге дейін болды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Бұрын Абшерон экономикалық аймағының құрамына кірді. 2021 жылдың 7 шілдесінен бастап Абшерон-Хызын экономикалық аймағының құрамына кіреді. 2011 жылы Сумгайыт химиялық өнеркәсіптік паркі құрылды.

Қалада 58 мектепке дейінгі мекеме, 52 жалпы білім беру мекемесі, 13 кәсіптік және музыкалық мектеп және Сумгаит жекеменшік түрік орта мектебі бар. Сумгаит мемлекеттік университеті бар. Сонымен қатар 40 медициналық мекеме, оның ішінде 17 аурухана, 33 емхана, оның ішінде төрт балалар емханасы, төрт жедел жәрдем станциясы, үш перзентхана және екі көз орталығы жұмыс жасайды.

Тәуелсіздік алғаннан бері Сумгайыт экологиялық жағдайын біртіндеп жақсартты, азаматтық құрылыс саласы жақсарды. Бүгінде Сумгайыт елдің ірі мәдени орталығы болып табылады. Онда театрлар (соның ішінде Әзербайжандағы жалғыз су қуыршақ театры), қоғамдық орталықтар, өлкетану мұражайы және спорт алаңдары бар. Жағалау, көптеген шайханалар, жағажайлар, саябақтар мен алаңдар туристер үшін қызықты орындардың бірі.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2320-Sumgait.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-15|lang=}}</ref>

== Галерея ==
<gallery mode="packed">
Sumgayit railway station.jpg|Сумгайыт теміржол вокзалы
Sumgait1.jpg|Сумгайыт алаңдарының бірі
8-ci mikrorayon, Sumqayıt.jpg|8-ші шағын аудан
Sumqayıt Cümə Məscidi.jpg|Сумгайыт жұма мешіті
Sumgait - my home.jpg|Сумгайыт
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]
[[Санат:Каспий теңізі кемежайлары]]

Мұзафар Әлімбаев

2026-04-18T06:45:24Z

Rasulbek Adil:

{{Жазушы|Есімі=Мұзафар Әлімбаев|Лақап аты=Мәлім<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 19 бет</ref>|Туған күні=29.10.1923|Қайтыс болған күні=26.11.2017|Туған жері=Маралды атырабы, [[Шарбақты ауданы]], [[Павлодар облысы]]|Қайтыс болған жері=[[Алматы]], [[Алматы облысы]]|Азаматтығы={{USSR}} → 
{{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Мансабы=Жазушы, ақын, аудармашы, әдебиеттанушы, редактор|Шығармашылық жылдары=1939 – 2017|Жанры=Поэма, өлең|Шығармалардың тілі=[[Қазақ тілі]]|Дебюті=Қарағанды туралы әндер (1952 жыл)|Марапаттары={{II дәрежелі Отан соғысы ордені|1985}}{{Отан ордені}}|Сыйлықтары=Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы (1984)|Суреті=}}

'''Мұзафар Әлімбаев''' ([[29 қазан]], [[1923 жыл]], Маралды атырабы, [[Шарбақты ауданы]], [[Павлодар облысы]] – [[26 қараша]] [[2017 жыл]], [[Алматы]]) — [[Қазақстанның халық жазушысы]], мемлекеттік сыйлығының лауреаты, қазақ әдебиетінде соғыс сұрапылын бастан кешіп келген қаламгер шоғырының бірі. 2017 жылы дүниеден озды.

[[Арғын]] тайпасы [[Шегендік]] руы Қақсал бөлімінен шыққан<ref>https://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf</ref>.

Әнші-күйшілердің, ақын-жыраулардың думан құрған өнер төрінде, солардың тәтті сазын, татымды сөзін қаршадайынан құлағына құйып өскен. Мұзағаң 5 жасында әріпті әліп деп біліп, кітап оқи бастаған. 6 сыныпта ауыл кітапханасының бір қыста 150-ден аса кітабын тауысып, «Бауырсақтан» бастап», «Батырлар жырын» ортаға ала, [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің 4 томдығын тауысады.

==Жетімдік==
Әкеден 8 жаста, шешеден 13 жасында айырылып, «Туар-тумастан тоналған ұрпақтың өкілі…». Сол тұста жетімектің кім екенін, жетімдіктің зіл мен мұң екенін анық та толық сезді.
1932-33 жылғы алапат аштықты көлденең көзбен көріп емес, өз басынан өткерген. 1937 жылдың сталиндік сойқанында халықтың зиялы ұл-қыздарын зорлық-зомбылықпен оққа байланғанын өз көзімен көріп, үрейі ұшқан ұрпақ. Осы тұста тырнақалды өлеңін жазды.

Өкінемін ерте өмірдің өткеніне,
 Көре алмай қызығымды кеткеніңе.
 Өзгелер өз баласын еркелетсе,
 Жетімдік сүйегіме жетпеді ме?!

==Сұрапыл соғыс==
Соғыс басталғанда он сегізге толар-толмаста болған М. Әлімбаевтың педучилищені енді бітірген кезі еді. Соғыс комиссарына арыз берді, бірақ оларды маңайына жолатпады. Сөйтсе, үкімет арнайы ұлттық құрамалар даярлап жатыр екен, сол үшін оларды сәл күттіріпті. Әйтеуір 1941 жылдың желтоқсанында соғысқа шақырылып, Павлодардан [[Семей]]ге, Семейден Талғарға келіп, бір ай саяси жауынгерлер бригадасының 120 мм миномет дивизионына барды. Үш жарым айдай қатардағы жауынгер, сосын саяси жұмыстар жөніндегі жетекшінің орынбасары болды. (замполитрук)
Калинин майданында Ржевтің түбінде 1942 жылдың қарашасынан ұрысқа кірісіпті, 1943-тің шілдесіне дейін соғысты. Сол кезде саяси қызметкерлер институтын жойып, жауынгер командир етіп даярланып, танк батареясының командирі болды.
Соғыс біткесін Мұзафар Әлімбаевты Шығыс Германия жерінде әскери қызметке алып қалып, одан елге … 1948 жылы оралады.
Майданда туған көп ақынның бірі — Мұзафар Әлімбаевтың «Батырға» деген бірінші өлеңі 1944 жылы 17 сәуірде Балтық майданының «Жауға қарсы аттан» газетінде жарияланған. [[Кеңес Одағының батыры]] [[Мәлік Ғабдуллин]]ге арналған осы өлеңінде:

 Баста алға батысқа,
 Ініңнің күші өскелең, — деген артиллерист, лейтенант Мұзафар «өскелеңдігін» тек соғыс майданында ғана емес, әдебиет майданында да көрсеткен.
М. Әлімбаев комсомолец кезінде ауылдан аттанып, арада жеті жарым жыл өткенде коммунист, жауынгер командир, офицер-танкист атанып, үйге оралды. Уақытты бағалауды, өмірді қадірлеуді, Отанды қастерлеуді үйреніп қайтты.

Ақынның «Ту тіккен» дастанында [[Рейхстаг]]қа алғаш ту қадағандардың бірі [[Рақымжан Қошқарбаев]]тың жан-дүниесін, қаһарман ерлігін шабытпен жырлайды. Бұл дастанда Советтік Қазақстанның саңлақ перзентінің сүйкімді бейнесі нанымды мүсінделген.
Ал «Жүрек лүпілі» атты кітабында қазақ жерінің, кешегі Отан соғысының отты күндері жырланады.
Мұзағаңның соғыстан кейін туған «Қарағанды жырлары», «Менің Қазақстаным», «Естай - Қорлан» секілді туындылары сол кезеңдегі қазақ поэзиясының да шынайы табыстары болып саналады.

==Ақындық бақыты==
Мұзафар Әлімбаев ақындық бақыты туралы айтқанда оның қазақ балалар әдебиетіне сіңірген еңбегіне тоқталу шарт. Ұзына тарихы қырық жылға жуықтаған «Балдырған» журналын Мұзафар Әлімбаев қолымен құрып, 25 жыл бас редактор ретінде басқаруы қазақ балалар әдебиеті үшін ырыс-құт болды. «Балдырған» журналы арқылы дүниежүзі балалар әдебиетіндегі бар дәстүрлер мен эксперименттер қазақ топырағына ағытылды. Қазақ топырағында бойындағы бар жұпарын балаларға арнайтын шын мәніндегі балалар қаламгері «[[Балдырған]]» арқылы қалыптасты.

М. Әлімбаев қазақ балалар әдебиетінің қатардағы қаламгері ғана емес. Ақын, прозашы, аудармашы, сыншы, жинақшы, ұйымдастырушы. Әдебиетте талант бейімі болмай, ештеңе де өнбейді, әдебиет зорлықпен жасалмайды. Мұзағаңның да балалар поэзиясына туа бітті бейімі болғаны анық.
М. Әлімбаев қазақ балалар әдебиетін дамытуға көп еңбек сіңірді. «Менің ойыншығым», «Отпен ойнама», «Орақ - олақ», «Шынықсаң - шымыр боларсың» тағы басқа кітаптары қазақ балалар әдебиетіне қосылған елеулі үлес болды. «Аспандағы әпке» жинағы үшін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілген. М. Әлімбаев мақал - мәтелдерді жинау, зерттеу, басқа халықтар мақалдарын қазақ тіліне аудару жұмыстарымен де айналысып келеді. «666 мақал мен мәтел», «Мақал - сөздің мәйегі», «Өрнекті сөз - ортақ қазына», т.б. жинақтар мен зерттеу еңбектері бар. Сын - зерттеу саласында еңбектері жарық көрді. Әлем әдебиетінің кейбір үздік шығармаларын қазақ тіліне аударды. Жазушының өлеңдері 38 тілге аударылған.
==Шығармалары==
* Шығармалар жинағы: Екі томдық.
* Таңдамалы: Екі томдық.
* Таңдамалы өлеңдер поэмалар.
* Ақсерек те көксерек: Тақпақтар, дастандар, ән - өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар.
* Аспандағы әпке: Өлеңдер, ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаштар.
* Аулақ бол жаман әдеттен: Балабақша және бастауыш сынып балаларына арналған.
* Балдәурен, шіркін, балалық: Өлеңдер, әндер, ойындар, аңыздар, ертегілер, дастандар.
* Биікке, биікке: Балаларға арналған өлеңдер.
* Екі тақтай - бір көпір: Өлеңдер, тақпақтар, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертектер.
* Ер айнасы - еңбегі: Еңбек туралы мақалалар мен нақылдар.
* Жауқазын: Дастандар мен өлеңдер.
* Жолдар - жырлар: Өлеңдер.
* Жүрек лүпілі: Өлеңдер мен поэма.
* Көзін көрдік жақсы менен жайсаңның: Естеліктер, эсселер.
* Көңіл күнделігінен: Эссе, зерттеулер.
* Көңіл күні: Таңдамалы.
* Көргендерім көңілде: Деректі эссе - очерктер.
* Қалам қайраты: Эсселер, сын мақалалар.
* Қоянның құлағы неге ұзын?: Балалар үшін өлеңдер, аңыздар, мысалдар, жұмбақтар, жаңылтпаштар.
* Құрбыма: Өлеңдер.
* Лирика.
* Менің Қазақстаным: Поэма.
* Менің ойыншығым.
* Отанның орны - жүректе: Туған Қазақстан туралы толғамды ойлар, эссе.
* Өмір. Өнер. Өнерпаз: Эссе, естеліктер, ой - толғамдар.
* Өрнекті сөз - ортақ қазына.
* Өскеніңді ел көрсін: Өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар.
* Өшпес от: Дастан мен өлеңдер.
* Сен дегенде: Өлеңдер, балладалар, мысалдар.
* Сүймеген жүрек семеді: Өлеңдер, балладалар, нақылдар.
* Тәрбие туралы әңгімелер.
* Толқыннан толқын туады: Зерттеулер, эссе, естеліктер.
* Ту тіккен: Поэма мен өлеңдер.
* Халық - ғажап тәлімгер: Қазақ халқының мақал - мәтелдері, қара өлеңдері.
* Хас батыр Қасым Қайсенов.
* Қарағанды жырлары. Өлеңдер. А.. 1953;
* Жұмбақтар. Өлеңдер. А., 1954;<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
==Қосымша деректер==
* Әскери атағы - капитан.
* Хоббиі - сөзжұмбақ және сканворд құрау және шешу, әлем халықтарының мақал-мәтелдерін жинау және оларды қазақ тіліне аудару.
* Жұбайы - Сүлейменова Шапау, тарихшы, орта мектептің мұғалімі болған. Ұлдары - Арнұр, энергетик; Жаннұр, мүсінші; Баламер, сәулеткер. Немерелері - Ая, журналист; Әсел, дизайнер; Бахтияр, студент; Әсет, студент; Жәнібек, студент; Балнұр, оқушы.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалықаласы Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Фильмдер ==
* [[1994]] — [[Алаш туралы сөз(фильм)|«Алаш туралы сөз»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]]
* [[2009]] — [[“Алашорда” (фильм)|«Алашорда»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ. Умаров]]
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы

==Дереккөздер==
<references/>

== Сілтемелер ==
* [https://turkystan.kz/article/71801-parasat-patshasy/ Парасат патшасы]
* [https://sputnik.kz/20220214/muzafar-alimbaev-zhayly-ne-bilemiz-22760827.html Бала жанының бағбаны атанған Мұзафар Әлімбаев жайлы не білеміз]

{{Мұзафар Әлімбаев шығармалары}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}

[[Санат:29 қазанда туғандар]]
[[Санат:1923 жылы туғандар]]
[[Санат:Шарбақты ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан халық жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:26 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:2017 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]

Герольд Карлович Бельгер

2026-04-14T18:35:11Z

Rasulbek Adil:

{{Жазушы
|Есімі = Герольд Карлович Бельгер
|Шынайы есімі = {{lang-de|Herold Belger}}
|Суреті = 2024 Herold Belger Kazakh stamp (1461).jpg
|Ені = 250px
|Суреттің аты = Бельгер бейнеленген 2024 жылғы пошта маркасы
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты = Гарри Карлсон, Гер аға
|Туған күні = 28.10.1934
|Туған жері = {{туғанжері|Энгельс (қала)|Энгельсте}}, [[Еділ Немістерінің Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Еділ Немістері АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федеративті Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Қайтыс болған күні = 7.02.2015
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} {{байрақ|Қазақ КСР}} {{байрақ|Қазақстан}}
|Ұлты = [[Немістер|неміс]]
|Мансабы = [[жазушы]], [[сыншы]], аудармашы
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = аударма
|Жанры = [[публицистика]]
|Шығармалардың тілі = [[неміс тілі|неміс]], [[орыс тілі|орыс]], [[қазақ тілі|қазақ]]
|Дебюті =
|Марапаттары = {{{!}}
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Достық ордені}}{{!}}{{!}}{{Германия Федеративтік Республикасына сіңірген еңбегі үшін орденінің иегері}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Тыңға 50 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}{{!}}{{!}}{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}}
{{!}}}
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Герольд Карлович Бельгер''' ({{lang-de|Herold Belger}}, [[28 қазан]] [[1934 жыл]], [[Энгельс (қала)|Энгельс]], [[Еділ Немістерінің Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Еділ Немістері АКСР]] – [[7 ақпан]] [[2015 жыл]], [[Алматы]]<ref>http://khabar.kz/ru/novosti-50/obshchestvo/item/13315-v-almaty-skonchalsya-izvestnyj-kazakhstanskij-pisatel-gerold-belger</ref>) — қазақстандық [[жазушы]], [[сыншы]], [[аударма]]шы, [[Публицистика|публицист]], әдебиеттанушы және қоғам қайраткері. Қазақстанның халық жазушысы. ҚР Президентінің Мемлекеттік бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының лауреаты.

== Өмірбаяны ==
* Герольд Бельгер [[1934 жыл]]ғы [[28 қазан]]да Саратов облысындағы Энгельс қаласында туған.
* 1941 жылы ол отбасымен бірге неміс ұлтының өкілі ретінде Қазақстанға жер аударылған. Ол осыдан бастап [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ндағы қазақ ауылында өсті. Осында ол қазақ тілін жетік меңгеріп шықты.
* Ол Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының әдебиет факультетін бітіріп, еңбек жолын Жамбыл облысында орта мектепте орыс тілі мен әдебиетінен сабақ беруден бастады.
* 1958–1960 жылдары [[Жамбыл облысы]]ның Байқадам совхозындағы орта мектепте мұғалім,
* 1960–1963 жылдары Абай атындағы ҚазПИ-дің аспирант
* 1963–1964 жылдары [[Жұлдыз журналы|«Жұлдыз» журналында]] әдеби қызметкер болды.
* 1971 жылдан [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның мүшесі болды.
* 1992 жылдан неміс тіліндегі «Феникс» альманағының бас редакторы.
* 1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты.
* Ол неміс мәдени қоғамы Алматы қаласындағы бөлімшесінің төрағасы, Қазақстан немістері кеңесінің мүшесі және ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік саясат жөніндегі ұлттық кеңестің мүшесі болды.

== Шығармашылығы ==
Герольд Бельгер 53 кітаптың авторы. Қазақ әдебиетінің Бейімбет Майлин, Ғабит Мүсірепов, Әбдіжәміл Нұрпейісов секілді классиктерінің шығармаларын орыс тіліне аударды.<ref>{{cite web | url=http://egemen.kz/2015/02/07/49073 | title=Алматыда жазушы Герольд Бельгер қайтыс болды}}</ref> Еңбектерінде ол Абайдың сан қырлы шығармашылық дарынына, ақындық құдіретіне, жаңашыл дәстүріне шолу жасады. [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|И.В. Гете]] мен [[Абай Құнанбайұлы]] шығармалары үндестігінің филос., эстетик., этик., психол. заңдылықтарын талдады. Гетенің «Жолаушының түнгі жыры» шығармасы негізінде туындаған М.Ю. Лермонтовтың «''Тау шыңдары''» мен Абайдың «''Қараңғы түнде тау қалғып''» өлеңдеріндегі поэтикалық рухани бірлігін, әлеуметтік ой толғауындағы жақындық пен тамырластықтың түп төркінін ашып көрсетті. Абай өлеңдерінің орыс тіліне аударылуындағы жай-күйіне, ақынның кемел ойы мен көркем теңеулерін тәржімелеудегі кемшіліктерге, текстолгиялық ала-құлалықтарға, жаңсақ жазылған сөздерге тоқталды. [[Майлин Бейімбет|Б. Майлин]], [[Есенжанов Хамза Ихсанұлы|Х. Есенжанов]], [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов|Ә. Нүрпейісов]], [[Әбіш Кекілбаев|Ә. Кекілбаев]], [[Дүкенбай Досжанов|Д. Досжанов]], т.б. қазақ жазушыларының бірқатар шығармаларын қазақшалан орыс тіліне, А. Раймген, Э. Кончак, Н. Ваккер, т.б. неміс жазушыларының жекелеген туындыларын неміс тілінен орысшаға аударды. Жиырмадай жинақтың қүрастырушысы және жекелеген әңгіме, мақалалары енген 25-тей жинақтары бар.

=== Шығармалары ===
* «Сосновый дом на краю аула.» А-А., 1973
* «Даладағы шағала.» А., 1976
* «Алтын асу.» А., 1977
* «Живые предметы родства.» А-А., 1981 (неміс тілінде)
* «Лицом к лицу со временем.» А-А., 1985 (неміс тілінде)
* «Мотивы трех струн.» А-А., 1986
* «Тас өткел.» М., 1987
* «Гете и Абай.» А-А., 1989
* «Завтра будет солнце.» А., 1992
* «Земные избранники.» А., 1995
* «Тихие беседы на шумных перекрестках.» А., 2001
* «Этюды о переводах Ильяса Жансугурова.» А., 2001
* «Казахское слово.» Астана, 2001
* «Дом скитальца.» Астана, 2003
* «В темный час перед рассветом.» А., 2003
* «Карл Бельгер - мой отец.» А., 2003, т.б.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref><ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>
* «''Үндестік''» (А., [[1982]]),
* «Гете және Абай» (А., [[1989]], екеуі де орыс тілінде) зертеу еңбектер,
* «<nowiki>''Шың''</nowiki>»,
* «''Туыстықтың жанды өрнектері''» (А., [[1981]], неміс тілінде),
* «''Асылға абай болайық''» («Қазақ әдебиеті», [[1985]], 9 мамыр),
* «''Ақындар сыры''» («Простор», N° 2, [[1992]]) т. б. қазақ, орыс, неміс тілдерінде оннан астам мақала,
* «''Мұнартау''» («Жалын», № 1, [[1974]]) атты көркем әңгіме.

== Марапаттары ==
* 1970 жылы "Қажырлы еңбегі үшін Лениннің туғанына 100 жыл" медалі
* КСРОның "Еңбек ардагері" медалі
* 1987 жылы Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері
* 1988 жылы Қазақстан Жазушылар одағының Б.Майлин атындағы сыйлығының иегері
* 1992 жылы ҚР Президентінің Мемлекеттік бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының лауреаты.
* 1994 жылы [[парасат ордені]] (№1)
* 1996 жылы Қазақстан-дағы ПЕН клуб сыйлығы.
* 2001 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі
* 2004 жылы "Тыңға 50 жыл" медалі
* 2005 жылы "ҚР Конститутциясына 10 жыл"медалі
* 2006 жылы "ҚР Парламентіне 10 жыл" медалі
* 2007 жылы «[[Алтын самұрық]]» сыйлығы
* 2008 жылы "Астанаға 10 жыл" медалі
* 2010 жылы "Германия алдындағы еңбегі үшін" ордені
* 2010 жылы президенттің жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат ІІ дәрежедегі [[Достық ордені]]мен марапатталған.

==Отбасы==
Жұбайы — Хисматуллина Раиса Зәкірқызы, педагог. Қызы — Ковалева Ирина, актриса, кинорежиссер. Немересі — Всеволод (1988 жылы туған), шөбересі — Юлиана (2005 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалықаласы Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алтын самұрық сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Тыңға 50 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық жазушылары]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]

Көлбай Төгісов

2026-04-12T12:03:30Z

Rasulbek Adil:

{{Тұлға
|Есімі = Көлбай Төгісов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1879
|Туған жері = [[Шорға]] болысы, [[Зайсан уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
|Мансабы = [[қоғам]] қайраткері [[журнал]]ист [[драма]]тург.
|Азаматтығы = [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]]
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні = 1919
|Қайтыс болған жері = [[Омбы]], [[Ресей Империясы]]
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}

'''Көлбай Төгісов''' (27 қараша [[1879]], бұрынғы [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Зайсан уезі]], Шорға болысы – [[1919]], [[Омбы]]) – қоғам қайраткері, журналист, драматург. «[[Үш жүз]]», «[[Алаш Орда]]», «[[Түркістан]]» осы үш партияның құрылуына көп көмегін тигізген сол партиялардың белсенді зиялысы. Бірінші орыс революциясы тұсында патша өкіметінің жүргізіп отырған отарлық саясатына қарсы шығып, [[Қарқаралы]] құзырхатын әзірлеуге қатысқан тұлға.

==Өмірбаяны==
Найман тайпасының [[Қаракерей]] руының [[Байжігіт]] бөлімінен шыққан.<ref>{{Cite web|url=http://megamozg.kz/index.php?page=view_mat&id=966&partition=other&subpartition=articles_kazakh|title=Көлбай Төпісовтың әдеби мұрасы|website=megamozg.kz|access-date=2021-09-15}}</ref>
1896 ж. Зайсандағы ауыл шаруашылық мектебін бітірген. Орыс тіліне жетік болғандықтан отарлық билік орындарының ұйғарымымен [[Зайсан уезі]]нің бітімгерлік сотының тілмашы болып қызмет етті. Бірінші орыс революциясы тұсында [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Ә. Бөкейханов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсынұлы]], [[Жақып Ақпаев|Ж. Ақпаев]] секілді қайраткерлермен бірге патша өкіметінің жүргізіп отырған отарлық саясатына қарсы шықты. [[Қарқаралы]] хұзырхатын әзірлеуге қатысты. 1906 ж. “Семипалатинский листок” газетінде патша өкіметінің қазақ халқына жасап жатқан қысымшылықтары жайлы мақалалар жариялады. Қазақ жеріне земство енгізу қажеттігін жақтады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

1909 ж. патша өкіметінің ұйғарымына орай “халықты бүлікке үндеуші” ретінде тұтқынға алынып, 1912 жылға дейін түрмеде отырды. Абақтыдан босағаннан кейін Семей өңірінде үш жыл мерзім аралығында тұру құқығынан айрылып, Қапалға жер аударылды. Ол Қапалда жүріп, “[[Айқап]]” журналында қазақ халқы арасындағы халық ағарту ісінің ахуалы жайлы мақалаларын жариялады. “Мамания” мектебін ашқан азаматтармен және онда дәріс берушілермен тығыз қарым-қатынаста болды. 1915 ж. “Надандық құрбаны” атты пьеса жазды. Оның бұл пьесасы [[Уфа]] қаласында басылып шықты. 1916 ж. [[Ташкент|Ташкентке]] келіп, сонда “Алаш” газетін шығаруды қолға алды.

Ақпан революциясынан кейін жергілікті халықтың саяси белсенділігін арттыру бағытында өткізілген іс-шараларға қызу ат салысты. Ташкентте құрылған “Шура и-ислам” ұйымына мүше болып кіріп, Қазалыда осы ұйымның бөлімшесін ашуға қатысты. 1917 ж. мамырда [[Мәскеу]]де өткен бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне мүше болып сайланды. Осы жылы жазда [[Зайсан]] у-не оралып, онда қазақ еңбекшілерінің съезін өткізуді ұйымдастырды. М. Әйтпеновпен бірге [[Омбы|Омбыда]] “[[Үш жүз]]” партиясын құруға басшылық етті. Осы партияның атынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. “Алаш” партиясына қарсы үгіт жүргізіп, кеңестік билікпен ымыраға келді. 1918 ж. 21 сәуірде [[Ленин|В.И. Ленин]] мен [[Сталин|И.В. Сталинге]] кеңестік билікті қолдайтындығы жөнінде жеделхат жолдады. 1919 ж. наурызда [[Омбы]]да А.В. Колчак үстемдігі орнаған кезде абақтыға жабылып, сонда қаза тапты.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub:Қазақ әдебиеті}}

[[Санат:Зайсан ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]

Белгібай Шалабаев

2026-04-11T12:23:07Z

Rasulbek Adil:

'''Белгібай Шалабаев''' (17.4.[[1911]], ''[[Павлодар облысы]] [[Баянауыл ауданы]] [[Далба]] ауылы'' – [[1990]], ''[[Алматы]] қаласы'') – әдебиет зерттеушісі, [[филология]] ғылымдарының докторы (1969), [[профессор]] (1970). [[Қазақ КСР]]-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1962). [[Қазақ КСР]]-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1985).

ҚазПИ-ді ([[1936]], ''қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]]'') бітірген. «[[Пионер]]» (1933–1934, ''қазіргі «Ұлан»'') газетінде редактор, ҚазПИ-де (1937–1942; 1944–1949, ''қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]]'') декан, кафедра меңгерушісі, [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның Тіл және әдебиет институтында аға ғылым қызметкер, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-да кафедра меңгерушісі, доцент, [[профессор]] (1949–1987); 1987 жылдан профессор-кеңесші қызметін атқарған.

''«История казахской прозы (сюжет и характер)»'' тақырыбында [[докторлық диссертация]] қорғаған.

1-дәрежелі Отан соғысы, [[Қызыл Жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз]] ордендерімен марапатталған.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]</ref>

Ш. «Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы» кітабының «Абай прозасы» тарауында ақынның қарасөздеріне талдау жасайды. Ақынның филос. ойлары мен дүниетанымын сөз етіп, қоғамдық, моральдық-этик. және тұрмыстық маңызын ашып көрсетеді. Ап, «Пушкин және Абай» («Казахстанская правда», 1936, 24 желтоқсан), «Пушкиннен нәр алған» («Казахстанская правда», 1945, 15 тамыз), «Орыс әдебиетінің ұлы алыбы - Пушкин Абайдың ұстазы» (ҚазССР ғылым академиясының хабаршысы», 1950, № 8) т. б. мақалаларында Абайдың А.С. Пушкин өлеңдерін тәржімелеудегі шеберлік әдістерін жан-жақты талдайды.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:17 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1911 жылы туғандар]]
[[Санат:Баянауыл ауданында туғандар]]
[[Санат:1990 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]]

{{Bio-stub}}

Қадыр Өтегенұлы Жүсіп

2026-04-11T10:33:33Z

Rasulbek Adil:

{{Жазушы
|Есімі = Қадыр Өтегенұлы Жүсіп
|Суреті =
|Туған күні = 10.01.1937
|Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|Ұлты = Қазақ
|Мансабы = [[ақын]], [[Филология|филолг]], [[Педагогика|педагог]]
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}} {{Парасат ордені}} {{!!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}-
{{!}} {{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}
{{!}}-
{{!}}{{Мәдениет қайраткері}}{{!!}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
{{!}}-
{{{!}} style="background:transparent"
{{!}} [[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы
{{!}}}
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
}}
'''Қадыр Өтегенұлы Жүсіп''' ([[1937 жыл]]ы [[10 қараша]]да [[Атырау]]да туған) — [[ақын]], [[Филология|Филология ғылымдарының докторы]] ([[1996 жыл|1996]]), [[профессор]] ([[1998 жыл|1998]]).[[Педагогика]] қызметкері. Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің Үздігі. Қазақстан Жазушылар Одағының және Журналистер Одағының мүшесі. [[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы.

== Толығырақ ==
Қадыр Өтегенұлы [[1937 жыл]]ы [[10 қараша]]да [[Атырау]]да дүниеге келген. Руы [[Адай]], бөлімі [[Сүйіндік (Кіші жүз)|Сүйіндік]].

Қаланың Жамбыл атындағы орта мектебін тәмамдап, 1961 жылы [[Атырау педагогика институты|Атырау мемлекеттік педагогика институтын]] бітірген.

1961–1982 жылдары Гурьев қаласының Абай атындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып еңбек етеді. Содан кейін Алтынсарин атындағы №11 орта мектеп директорының орынбасары, №2 мектеп-интернатта аға тәрбиеші, облыстық халық шығармашылығы үйінің директоры, М.Әуезов атындағы №7, Қ.Сәтбаев атындағы №19 орта мектептерде мектеп директоры болды.<ref>[https://atr.kz/zhanalyqtar/debiet-lemini-tola-ayyi/ Атыраудың Қадыры]</ref>

1960-1975 жылдары облыстық радиода дикторлық қызмет атқарды.

1982 жылы [[Гурьев педагогикалық институты|Гурьев педагогика институтына]] қазақ әдебиеті пәнінен дәріс беру үшін жұмысқа шақырылады. Мұнда бастауыш білім және бала тәрбиесі бөлімінде, кейіннен жаңадан ашылған қазақ тілі мен әдебиеті бөлімінде қазақ әдебиеті, әдебиет теориясы пәндерінен дәріс оқиды.

1988-2003 жылдары қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушілік жұмысын атқарды.

1984 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] филология факультетіне ғылыми ізденуші болып тіркеледі. Ғылыми жетекшілікке академик-жазушы, профессор [[Зейнолла Қабдолов]] тағайындалады.

1988 жылы «[[Жұмекен Нәжімеденов]]тың лирикасы» деген тақырыпта кандидаттық, 1996 жылы «Жұмекен Нәжімеденовтың ақындығы» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесіне ие болды.

1999 жылы Қазақстан Республикасы ЖАК-тің шешімімен профессор ғылыми атағы берілді.

2001 жылы Әлеуметтік ғылымдар академиясының корреспондент мүшелігіне сайланды.

2016 жылы Қазақстан Республикасы педагогика ғылымдарының академигі атағына ие болды.

Қазіргі таңда [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті]] қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының профессоры.

== Шығармашылығы ==
«Өлке» баспасынан «Естелік» (1993), «Ғылым» баспасынан «Асау Атырау» (1997) өлең жинақтары жарық көрген. «Әдебиет сабағында оқушылардың творчестволық ізденістерін қалыптастыру» (Әдістемелік құрал, 1993), «Орта мектепте лириканы талдау» (Әдістемелік құрал, 1994), «Жұмекен Нәжімеденовтың ақындығы» (Монография, 1995), «Жыр жиһазы» (Монография, 1995), академик-жазушы З.Қабдоловтың шығармашылығына арналған монография — «Жазушы. Ғалым. Ұстаз» (1997), жазушы Ә.Кекілбаевтың творчествосына арналған монография — «Шың мен шыңырау» (2000), «Таңғажайып Бейбарыс» (2000), «Алмас жыр» (2003), «Әдеби толғамдар» (2004), «Махамбеттану мәселелері» (2005), «Қазақтың Қабдоловы» (2005), «Жұмекен жұмбағы» (2006) сияқты кітаптар мен монографиялардың авторы.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Академик Зейнолла Қабдоловтың 5 томдық шығармалар жинағының соңғы үш томын құрастырушы.

== Марапаттары ==
* КСРО "Еңбек ардагері" медалі.
* Құрмет грамотасы.
* Қазақстан Республикасының мемлекеттік [[Ерен еңбегі үшін медалі]].
* 2001 жылы "Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігне 10 жыл" медалі.
* [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]].
* Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің Үздігі.
* 2016 жылы "Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігне 25 жыл" медалі.
* Ыбырай Алтынсарин атындағы құрметті төсбелгі иегері.
* Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері.
* 2017 жылдың 5 желтоқсанындағы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен [[Парасат ордені]]мен марапатталды.
* 2021 жылдың 29 қыркүйекте өткен Атырау облыстық мәслихатының VII сессиясы шешімімен «[[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы» атағы берілді.<ref>https://atpress.kz/16610-v-atyrau-proshla-ocherednaya-sessiya-oblastnogo-maslikhata</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]]
[[Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары]]

Әділ Құрманжанұлы Ахметов

2026-04-10T20:49:57Z

Rasulbek Adil:

{{Мемлекеттік қайраткер
| Есімі = Әділ Құрманжанұлы Ахметов

| Титулы = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның [[Қазақстан Парламенті Сенатының 4-сайланым депутаттары|IV]] және [[Қазақстан Парламенті Сенатының 5-сайланым депутаттары|V сайланымдарының депутаты]]
| Ту = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg
| Басқара бастады = 28 тамыз 2007
| Басқаруын аяқтады = 28 тамыз 2013
| тақырыпша1 = Тағайындады
| мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]

| Титулы_2 = [[Қазақстан-Британ техникалық университеті]]нің 1-[[Қазақстан-Британ техникалық университеті#Ректорлары|ректоры]]
| Қайтыс болған күні =
| Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg
| Басқара бастады_2 = желтоқсан 2001
| Басқаруын аяқтады_2 = сәуір 2004
| Ізашары_2 = лауазым пайда болды
| Ізбасары_2 = [[Ескендір Қалыбекұлы Бейсембетов|Ескендір Бейсембетов]]

| Титулы_3 = [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Еуропа|Қазақстанның Ұлыбритания, Швеция, Норвегия және Ирландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі]]
| Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_3 = Flag of the United Kingdom (3-5).svg
| Басқара бастады_3 = сәуір 2000
| Басқаруын аяқтады_3 = қараша 2001
| Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_3 = [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]
| Ізбасары_3 = [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]]

| Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан Сыртқы істер министрінің]] бірінші орынбасары
| Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg
| Басқара бастады_4 = қазан 1999
| Басқаруын аяқтады_4 = сәуір 2000
| Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_4 = [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]]
| Ізбасары_4 = [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]]

| Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Қазақстан Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі Білім беру комитетінің]] 1-төрағасы
| Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg
| Басқара бастады_5 = қазан 1997
| Басқаруын аяқтады_5 = қаңтар 1999
| Премьер_5 = [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]]
| Ізашары_5 = комитет пайда болды
| Ізбасары_5 = комитет жойылды; Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі Орта және кәсіптік білім беру комитетінің төрағасы ретінде [[Рысты Мағауияқызы Жұмабекова|Рысты Жұмабекова]]

| Титулы_6 = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]нің 13-[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті#Ректорлар|ректоры]]
| Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg
| Басқара бастады_6 = 1992
| Басқаруын аяқтады_6 = қазан 1999
| Ізашары_6 = [[Бейімбет Бабықтыұлы Ермұханов|Бейімбет Ермұханов]]
| Ізбасары_6 = [[Сәлима Сағиқызы Құнанбаева|Сәлима Құнанбаева]]

| Туған күні = 23.05.1941
| Туған жері = [[Нарынқол]], {{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Жұбайы = Дариға Қазыбекова
| Балалары = 3

| Партиясы = [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] (2001—)
| Білімі = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Алматы шет тілдері институты]]
| Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының докторы

| Марапаттары = {{Қатар
|{{Достастық ордені}}
|{{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}
}}
{{Қатар
|{{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
|{{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}}
|{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
}}
{{Қатар
|{{Құрмет ордені}}
|{{1 дәрежелі Барыс ордені}}
}}
{{Қатар
|{{Астанаға 20 жыл медалі}}
|{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
|{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}
}}
{{Қатар
|{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
|{{Астанаға 10 жыл медалі}}
|{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{Астана медалі}}
|{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
|{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}
}}
}}

'''Әділ Құрманжанұлы Ахметов''' ([[23 мамыр]] [[1941 жыл|1941]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, дипломат, мұғалім және филология ғылымдарының докторы. 2007—2013 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Парламент Сенатының]] депутаты. 1999—2000 жылдары [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Сыртқы істер министрінің]] бірінші орынбасары. [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері|Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] және [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Еңбек сіңірген қайраткер]].

== Өмірбаяны ==
[[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасынан шыққан.<ref>{{кітап
|авторы = Алмабеков Т.
|бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре.
|бөлім сілтемесі =
|тақырыбы =
|шынайы атауы =
|сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf
|уикитека =
|жауапты =
|басылым =
|орны = Алматы
|баспасы =
|жыл = 2003
|томы =
|беттері =
|барлық беті = 1352
|сериясы =
|isbn = 9965-00-838-8
|тиражы =
}}</ref>

[[Алматы шет тілдері институты]]ның (қазіргі [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]) ағылшын тілі факультетін бітірген (1963) соң осы институтта оқытушы, аға оқытушы, декан, проректор,<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жылы, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> ректор (1963–97) қызметтерін атқарды. «Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер (салыстырмалы этно-лингвистикалық зерделеу)» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. Әділ ұйымдастырушылық қызметімен танылып, кейін әр түрлі мемлекеттік қызметтерде (1997–2000) болды. 2001 жылы [[Қазақстан-Британия техника университінің]] ректоры. 2007 жылдан ҚР Парламенті Сенатының депутаты.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref>

Қазақ, орысжәне ағылшын тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2001 жылдан).

1963 жылдан - Алматы шет тілдері педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, деканның орынбасары, декан, оқу ісі жөніндегі проректоры. 1990 жылдан -[[Алматы қалалық атқару комитетінің сыртқы байланыстар бөлімі]]нің жетекші маманы, Алматы қаласындағы Тусон
қаласындағы өкілі (Аризона штаты, [[АҚШ]]), 1992 жылдан -Алматы шет тілдері педагогикалық институтының ректоры (1993 жылдық маусым айынан - Қазақ мемлекеттік әлем тілдері университетінің). 1997 жылдан - ҚР Білім беру, мәдениет және денсаулық сақтау министерлігінің Білім беру комитетінің төрағасы. 1999 жылдың ақпан айынан - [[Абылай хан]] атындағы Қазақ мемлекеттік әлем тілдері және халықаралық қатынастар университетінің ректоры. 1999 жылдың қазан айынан - ҚР сыртқы істер бірінші вице-министрі. 2000 жылдан - ҚР-ның Бірлескен
[[Ұлыбритания]] Корольдігі мен Солтүстік Ирландиядағы тетенше және өкілетті елшісі, 2001 жылдың наурыз айынан - ҚР-ның [[Ирландия]]ндағы, [[Норвегия]] Корольдігі мен [[Швеция]] Корольдігіндегі бірлескен төтенше және өкілетті [[елші]]сі. 2001 жылдың желтоқсан айынан - [[Қазақ-Британ техникалық университеті]]нің бірінші ректоры, халықаралық қатынастар жөніндегі проректоры.
2007 жылдың тамыз айынан бері - ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің хатшысы.

2009 жылдың маусым айынан - [[ЕҚЫҰ]] сол кездегі төрағасының мұсылмандарға қатысты төзбеушілік және кемсітуге қарсы күрес жөніндегі өкілі.

ОДБК қорғаныс және қауіпсіздік мәселелері жөніндегі тұрақты комиссиясының екілі ([[Санкт-Петербург]] қаласы, РФ);
ҚР сайлау заңнамасына өзгертулер мен толықтырулар енгізу женіндегі жұмыс тобының мүшесі; «[[ҚазМұнайГаз]]»
ҰК» АҚ «Управление человеческими ресурсами» («Адам ресурстарын басқару») журналы редакциялық кеңесінің
мүшесі; Еуропа жоғары оқу орындары бірлестігі атқару кеңесінің мүшесі (Брюссель қаласы, Бельгия); ҚР БҒМ Білім беру қызметін лицензиялау женіндегі комиссияның мүшесі.

Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері (2003).

«[[Құрмет]]» орденімен (2009); «Астана» (1998), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен; «Педагогикалық қызмет саласына сіңірген еңбегі үшін» Ы. Алтынсарин атындағы төс белгімен (2007) марапатталған.

''Әскери атағы'' - запастағы ӘӘК аға лейтенанты.

''Діни кезқарасы'' - [[мұсылман]].

''Қазақстанның болашағы туралы болжамы'' - «Қазақстан әлемдегі дамыған демократиялық мемлекеттердің біріне
айналады».

''Хоббиі'' -ғылым, кітап оқу, [[шахмат]], [[домбыра]].

''Сүйіп оқитын әдебиеті'' - майя өркениетін зерттеу.

''Үйленген.'' Жұбайы - Қазыбек Дариға Князьбекқызы. ¥лдары - Ахметов Нұрлан Әділұлы, Ахметов Нұржан Әділұлы; қызы - Ахметова Қарлығаш Әділқызы.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>

==Шығармалары:==

Табу и эвфемизмы в казахском языке. АКД., А., 1973;

Түркі тілдеріндегі табу мен эфемизмдер (салыстырмалы лингвистикалық зерделеу). ДДА., А., 1995;

Түркі тілдеріндегі табу мен эфемизмдер. Моног., А., 1995;

Казахский язык для русскоязычных и иностранных студентов. А., 1996 (авт. бірі);

Англо-казахский словарь. А., 1974 (құраст. бірі).

== Шығармашылығы ==

Әділ Ахметов екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында өмірге келіп, балалық шағы ауыр кезеңге тап келсе де қоғамдық санада, әдебиетте, өнерде, ғылымда, спортта жаңа серпін, тың көзқарас, өзіндік өрнек, сілкініс әкелген, ұлттық рухты қайта жаңғыртуға талпыныс жасаған буынның өкілі. Бұл кез – Кеңестер Одағын Н.С. Хрущев басқарған «жылымық» кезең еді. 1937 жылы «халық жауы» ретінде кінә тағылып, артынан атылып кеткен С. Сейфуллин, Б. Майлин, І. Жансүгіров т.б. тәрізді қоғам, әдебиет, мәдениет, ғылым қайраткерлерінің алғашқы тобы ақталып, тарихи шындықтың аз бөлігі болса да өз қалпына келуге мүмкіндік туған жылдар болатын.

Бұл кезеңде білім алуға деген құштарлық ерекше қарқын алды, қазақ жастары мамандықтың қайсысына болса да қызығушылық танытып, талпына бастады. Міне, сондай жастардың бірі Әділ Ахметов еді. Оның қияндағы қазақ аулынан келіп шетел тілдері институтына түсіп білім алуы, ел қатарлы ғана білім алып қоймай, үздік оқып өз қатарының алды болуы ерекше бағалауға тұрарлық талпыныс. Өйткені сол кездің көзқарасымен қарағанда, шетел тілдері институтына түсіп оқитындар қалада туып өскен, көбінесе орыс мектебін бітірген, жоғары дәрежелі қызмет істейтін әке-шешесі барлар ғана болып көрінетін. Олар ел, халық игілігі үшін қаншалықты іс тындырғанын қайдам, шетел тілін білудімөз жеке бастары үшін барынша пайдаланғаны анық. Ал қазақ ғылымы үшін, қазақ халқының рухани өмірі үшін Ахметовтың орны оқшау тұрғанына атқарған қызметтерімен қоса ғылыми еңбектері мен аудармашылық өнері айқын айғақ бола алады.

Қаймағы бұзылмаған қазақы ауылда туған, ұлттық менталитет, ұлттық рух жойылмаған, қазақы салт-дәстүр, әдет-ғұрып күні кешеге дейін сүттей ұйыған аймақта ержетіп, өнегесін мол сіңіріп өскен азаматтың өзге тілді білу арқылы өз халқының ой өрісінің кеңеюіне септігін тигізуі игілікті іс атқарудың бір үлгісі. Профессор Ахметовтың бүгінгі биікке көтерілген өмір белестеріндегі сан тарау соқпақтардың алғашқы бастау көзі осы ана тілінің кәусар бұлағынан қанып ішіп, айдынына шомылып өсуіне қоса тума қабілетінің нәтижесінде ағылышын мен орыс тілін еркін меңгере білуінде жатыр. Ана тілін шын сүйіспеншілікпен білмесе қазақ тілі де құрамына кіретін түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер туралы, ағылшын, орыс т.б. тілдерін еркін меңгермесе Америкалық үндістердің алтайлық тегі жөнінде ғылыми зерттеу жұмысын өз дәрежесінде жүргізе алуы екіталай еді. Әділ Ахметовтың тағылымы – мағыналы ғалым.

Тілдік материалдар рқылы халық тарихының тылсымына бойлауға, тарихи тамырластықты негіздеуге талпыну – ғалым еңбектеріндегі басты бағыт. Осы орайда Ахметов зерттеулерін негізінен этнолингвистикалық тұрғыда қарастырады. Ғалымның «Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер» деп аталатын еңбегі автордың ғана емес, қазақ лингвистика ғылымының ірі жетістігі. Әлемдік тіл ғылымында ең алғаш айтылған ой-пікірлерден бастап, дүниежүзі көрнекті ғалымдардың этнолигвистикаға қатысты теориялық ойларына сабақтастыра отырып түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмді салыстырма әдс арқылы пайымдап, мағыналық, мәндік тұрғыдан тамырластық сипатын ашып береді.

Тыйым сөздер мен эвфемизмдердің этнолигвистикалық жүйесі мен олардың этномәдени негіздерін қарастыру барысында табу, машия, эвфемизмнің түрлері, олардың дәстүрлі наным-сенімдерге байланысты қалыптасуы деген мәселелер ғылыми жүйеленеді. Тыйым сөздер мен эвфемизмдердің мифологиялық деңгейдегі көріністері, түркі тілдеріндегі ауру атауларымен байланысты қалыптасқан табу мен эвфемизмдер, тотемдік нанымдар мен аңшылық кәсіптің негізінде қалыптасқан түркі халықтарына тән тыйым сөздер мен эвфемизмдер сараланып, этнолингвистикалық пайымдау арқылы негізделеді. Дәстүрлі моральдік-этикалық қатынастар саласында қалыптасқан табу мен эвфемизмдерге классификация жасау арқылы өлімге байланысты, анатомия мен физиологиялық процестерге қатысты табу мен эвфемизмдердің астарына мән беріліп, саяси эвфемизмдер сарапқа салынады. Эвфемизмдердің жасалу жолдарына назар аударыла отырып, олардың троптардан айырмашылықтары мен ұқсастықтарына тоқталады. Эвфемистік метафора, метонимия, синекдоха, символ, ирония, парафраза, т.б. мәселелер нақты мысалдар, таризи деректер арқылы түсіндіріледі. Тыйым сөздер мен эвфемизмдердің сөз мағынасын және тілдің сөздік құрамын байытудағы қызметі, эвфемизмнің қазіргі тіл мәдениетіне қатысы деген мәселе де жан-жақты талданады.

Ғалымның соңғы жиырма жылдай үздіксіз ізденіп, тер төге еткен еңбегінің нәтижесіндей болған «Америкалық үндістердің алтайлық тегі» атты зерттеуін бұрынғы ойларының жалғасы, ғылыми бағытының шеңберін кеңейте түскен үлгісі деуге болады. Бүгіндері басқа құрлықта өмір сұріп жатқан бір халықтың тілдік тұрғыдан да, этникалық тұрғыдан да түркі халықтарымен тарихи тамырластығы туралы болжам жасайды. Америка құрлығында өмір сүріп жатқан он бесінші ғасырдың соңы, он алтыншы ғасырдың басынан бері тарихқа «үндіс» деген атпен енген халықтың о бастағы шыққан тегі Алтай, Азия құрлығы екендігі ғылыми дәлелдер, нақты мысалдар келтіріліп, тарихи деректер арқылы айғақталады. Бұл орайды ғалым кітаби деректерге ғана сүйенбейді. Жергілікті халық өкілдерімен тікелей тілдік қарым-қатынас жасау, олардың тұрмыс-салтымен. Әдет-ғұрпымен көзбе-көз танысу арқылы ой тұжырымдап, лингвист ғалым ретінде ғылыми тұрғыдан түйіндеп берген. Әлемдік деңгейдегі ғалымдардың еңбектерін жан*жақты зерттеп оқыған ғалым олардың лингвистикалық, этнолингвистикалық, археологиялвқ, антропологиялық, тарихи, топонимикалық пікір-толғамдарымен ой сабақтастыра отырып, қазақ оқырмандары мен ғылыми бағыт үшін мүлде тың пайым ұсынады. Тіпті ежелден бәрі анық, нақты шындық боп көрінетін Христофор Колумб мен Америго Веспучи туралы да өте тың мәліметтерді алға тартады. Этнолингвистикалық талдау барысында Американың байырғы халқының Азия, оның ішінде Алтай жерінен кеткендігі, дәстүрі, салты, тілдік фактілері жөнінен түркі халықтарымен тарихи тамырластығы, ежелгі тарихы бір жерден басталатыны жөнінде жүйелі ғылыми тұжырым жасалады.

Түбі түркі халықтардың ұлы өркениетінен тылсым сыр шертетін құндылығы мол Әділ Ахметовтың еңбектері Мәдениет және ақпарат министірлігі қолдауымен тек ғылыми ортаға ғана бағышталмай, бүкіл Республика кітапханаларына таралып, өзінің ана тілін, түпкі тегін, тарихын және мәдени мұраларын көзінің қарашығындай қастерлейтін қалың жұртшылыққа да жолын тапты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер==
*[http://web.parlam.kz/kk/senate/person/931 АХМЕТОВ Әділ Құрманжанұлы - Қазақстан Республикасы Парламентінің ...]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://anatili.kz/?m=201011 “Ана тілі” газеті » 2010 » Қараша]
*[http://www.jasqazaq.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=1408:2011-04-15-07-10-32 Әділ АХМЕТОВ: Күпір сөз айтпайық!]

[[Санат:Қазақстан дипломаттары]]
[[Санат:Қазақстан вице-министрлері]]
[[Санат:Қазақстанның Ұлыбританиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Ирландиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Норвегиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Швециядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті оқытушылары]]
[[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]

Серік Смайылұлы Қирабаев

2026-04-10T20:37:52Z

Rasulbek Adil:

{{Ғалым
|Есімі = Серік Смайылұлы Қирабаев
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 23.03.1927
|Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Жаңаарқа ауданы|Жаңаарқа ауданында}}, [[Жаңаарқа]]
|Қайтыс болған күні = 26.10.2021
|Қайтыс болған жері = Алматы
|Азаматтығы = {{USSR}} {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|Ғылыми аясы =
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі. Филология ғылымдарының докторы, [[профессор]]
|Сыйлығы = [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]
|Альма-матер =
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Отан ордені}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Барыс ордені}}{{!}}{{!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!}}{{!}}{{Халықтар Достығы ордені}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Сурет: KZ Premium.png|20px|Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]] {{!}}{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}{{!}}{{!}}[[Сурет: The honourable worker of education.jpg|22px|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызыметкері]]
{{!}}}
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Уикиқайнар =
}}
'''Серік Смайылұлы Қирабаев''' ([[23 наурыз]], [[1927 жыл]]ы [[Қарағанды облысы]], [[Жаңаарқа ауданы]], [[Жаңаарқа]] кентінде туған – [[26 қазан]], [[2021 жыл]]ы [[Алматы]]да қайтыс болған, Астанадан оңтүстікке қарай 20 шақырым жердегі Ұлттық қорымға жерленген) - [[ғалым]], филология ғылымының докторы, [[профессор]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі. Қазақстанның және Қырғызстанның Еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Қазақстан білім беру ісінің Құрметті қызметкері.

==Жалпы мәліметтер==
Серік Смайылұлы [[23 наурыз]], [[1927 жыл]]ы [[Қарағанды облысы]], [[Жаңаарқа ауданы]], [[Жаңаарқа]] (Атасу) кентінде туған. [[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руы Алсай бөлімінен шыққан<ref>Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014</ref>.
1951 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын бітіргеннен кейін аспирантурада оқи жүріп, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасының аға редакторы, «Әдебиет және искусство» журналының бөлім меңгерушісі болып істеген. 1952—1955 жылдары «[[Пионер журналы|Пионер]]» журналында [[редактор]], 1955—1958 жылдары «Социалистік Қазақстан» (қазіргі (([[Егемен Қазақстан]]») газетінде меңгеруші, редакциялық алқа мүшесі болды. 1958 жылдан Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында 30 жыл бойы [[доцент]], [[профессор]], [[филология]] факультетінің деканы, қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, институт ректорының оқу ісін басқаратын орынбасары қызметтерін атқарды. 1988—1995 жылдары Қазақ КСР ғылым академиясының М.О. Әуезов атындағы [[Әдебиет және өнер институты]]ның директоры болып істеді. Қазір сол институтта бөлім меңгерушісі.
[[Сурет:С._С._Кирабай_место_захоронения.jpg|нобай|оңға]]

==Шығармашылығы==
* Қазақ әдебиетінің өзекті мәселеріне арналған сын мақалалары мен рецензиялары 1948 жылдан бастап жарық көре бастады. Содан бергі уақытта 800-ден астам әдеби сын, ғылыми мақалалары мен еңбектері жарық көрді. С.[[Спандияр Көбеев|Көбеев]]тің жазушылық жолы жайында кандидаттық [[диссертация]] қорғады (1957), «Сә Сейфуллин» монографиясы негізінде докторлық диссертация (1964) қорғады. «Жүсіпбек Аймауытов» атты кітабы ҚР Ұлттық ғылым академиясының Ш. Уәлиханов атындағы сыйлығына ие болды (1994).
* 1952 жылдан бері қазақ әдебиетінен орта мектепке арналған (IX—X сыныптар) оқулықтар жазумен шұғылданып келеді.
* Ол КСРО Жоғарғы Аттестациялық Комиссияның сараптамалық кеңесінің мүшесі, Қазақстан ЖАК-тың төралқа мүшесі, Қазақ энциклопедиясының ред. алқасының мүшесі және әдебиет жөніндегі кеңестің төрағасы болған. КСРО Жазушылар одағы басқармасы тексеру комиссиясының, КСРО Жазушылар одағы жанындағы Сын кеңесінің мүшесі, [[Қазақстан Жазушылар одағы]] басқармасының мүшесі, одақтың хатшысы, төралқа мүшесі, сын кеңесі төрағасы болып бірнеше жыл істеген. Көп жылдар бойы Қазақстан Білім министрлігі жанындағы оқу-әдістемелік кеңесінің [[әдебиет]] секциясының төрағасы ретінде орта және жоғары мектепке арналған оқулықтар мен бағдарламаларды жаңғырту, жетілдіру ісіне басшылық жасады. «Қазақ әдебиеті және мектеп», "Қазақ әдебиеті оқулығына методикалық нұсқау" (Қ. Мырзағалиевпен бірге), т.б. көптеген оқулықтары жарық көрді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Жеке өмірі==
Әскери атағы - отставкадағы капитан. Үйленген. Жұбайы - [[Бейсенова Әлия Сәрсенқызы]],ҚР ҰҒА академигі. Ұлдары - Қирабаев Нұр, философия ғылымдарының докторы, профессор; Қирабаев Әлім, ҚР СІМ Америка департаменті директорының орынбасары.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Шығармалары==
* Ғабиден Мұстафин. Сын-библиографиялық очерк. А., ҚМ КӨБ, 1956;
* Габиден Мустафин. Критико-биографический очерк. А., КИХЛ, 1957;
* Спандияр Көбеев. А., ҚМКӘБ, 1960;
* Өрлеу жолында. Әдеби-сын мақалалар. А., ҚМКӘБ, 1960;
* Сә Сейфуллин. А., «Жазушы», 1962;
* Сә Сейфуллин. А., «Жазушы», 1966;
* Октябрь және қазақ әдебиеті. Мақалалар мен зерттеулер. А., «Жазушы», 1968;
* Өнер өрісі. Мақалалар мен зерттеулер. А., «Жазушы», 1971;
* Сакен Сейфуллин. Монография. М., Советский писатель. 1973;
* Әдебиет және дәуір талабы. Мақалалар мен зерттеулер. А., «Жазушы», 1976;
* Революция және әдебиет. Екі томдық. А., «Жазушы», 1977;
* Қазақ әдебиеті және мектеп. Зерттеу. А., «Мектеп», 1979;
* Революцией призванный. Статьи исследования. А., «Жазушы», 1980;
* Шындық және шығарма. Мақалалар мен зерттеулер. А., «Жалын» 1981;
* Шындық пен шеберлік. Зерттеулер мен мақалар. А., «Жазушы», 1983;
* Высокое назначение. Статьи, критические очерки. А., «Жазушы», 1985;
* Талантқа құрмет. Зерттеулер мен мақалалар. А., «Жазушы», 1988;
* Таңдамалы шығармалары. Екі том. А., «Жазушы», 1990-1991;
* Жүсіпбек Аймауытов. Өмірі мен шығармашылық. А., «Ана тілі», 1993;
* Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. А., «Білім», 1995;
* Кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиеті. Зерттеу. А., «Білім», 1998;
* Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. Зерттеулер мен мақалалар. А., «Ғылым», 2001;
* Тәуелсіздік рухымен. Зерттеулер, мақалалар, естеліктер. Астана, «Фолиант», 2002;
* Өмір тағлымдары. 2006;
* Тарих және әдебиет. 2007;
* 8 томдық таңдамалы шығармалар жинағы. Алматы, “Қазығұрт” баспасы, 2007.

==Марапаттары==
* [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің «Құрмет» Грамотасымен марапатталған.
* 1964 жылы Филология ғылымының докторы (құрметті ғылыми атағы);
* 1966 жылы [[профессор]] (атағы);
* КСРОның «Еңбек Қызыл Ту» Ордені;
* КСРОның «Халықтар Достығы» Ордені;
* 1968 жылы КСРО Педагогика ғылымдары академиясының [[корреспондент]] мүшесі;
* 1977 жылы «Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген ғылым қайраткері» құрметті атағы;
* 1994 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі (құрметті атағы);
* 1995 жылы «Қырғыз Республикасының Еңбек сіңірген ғылым қайраткері (құрметті атағы;
* 1996 жылы [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері атанды.
* 2005 жылы президент жарлығымен «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]» құрметті атағының иегері.
* 2007 жылыдың 30 наурызында ҚР тұңғыш президенті – Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]тың жеке қабылдауында болып, қазақ ғылымына сіңірген айрықша еңбектері үшін еліміздің ең жоғарғы «[[Отан ордені]]» мен марапаттады.
* 2012 жылы президент жарлығымен ІІ дәрежедегі «[[Барыс ордені]]» мен марапатталды.
* Көптеген мемлекеттік медалдармен марапатталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]]
[[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]]

Мырзабек Төлегенұлы Дүйсенов

2026-04-10T20:36:55Z

Rasulbek Adil:

'''Мырзабек Төлегенұлы Дүйсенов''' - [[1928]] жылы 20 желтоқсанда [[Қызылорда облысы]]ның Сырдария ауданында туған. [[1949]] жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университетінің]] тарих-филология факультетін бітірт, Қазақ КСР Ғылым академиясының аспирантурасына қабылданады. [[1953]] жылы [[филология]] ғылымының кандидаты, [[1968]] жылы [[филология]] ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алды. Көп жыл ҚР ҮҒА жанындағы М.О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында аға ғылыми [[қызметкер]], бөлім меңгерушісі болған. Қазақ [[кеңес]] әдебиеті тарихының очеркін, қазақ әдебиет тарихын жазысуға белсене қатысты.

М. Қаратаевпен бірге орта мектептің орыс кластары үшін «Қазақ әдебиеті хрестоматиясын» құрастырған.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

Бірнеше әңгімелер жинағы, оннан астам повесі бар. «Гүлжан», «Ана махаббаты» повестері орыс тілше, «Емтихан» повесі өзбектіліне аударылды.
== Шығармалары ==
*Мен қалай торғай болдым? Әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, [[1958]];
*Жолын болсын. Әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, [[1959]];
*Қалыңдық. Повесть. А., ҚМ КӨБ, [[1962]];
*Ана махаббат. Повесть. А., «Жазушы». [[1965]];
*Гүлжан сүйеді. Повестер. А., «Жазушы», [[1968]];
*Меймандар. Повестер. А., «Жазушы», [[1971]];
*Ант. Повестер. А.,»Жазушы», [[1974]];
*Үміт. Повестер. А., «Жалын», [[1979]];
*Біз күн перзентіміз. Повестер. А., «Жалын», [[1983]];
*Әдебиеттегі мазмұн мен түрдің бірлігі. Монография. А., ҚМ КӨБ, [[1962]];
*Ілияс Жансүгіров. Монография. А., «Жазушы», [[1965]];
*Ақын мұраты. Монография. А., «Жазушы», [[1967]];<ref name=source1>Қазақ Энциклопедиясы</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қызылорда облысы]]
[[Санат:1928 жылы туғандар]]

Тарбағатай қорықшасы

2026-04-09T14:01:18Z

Rasulbek Adil:

{{Қорық аймағы
|Атауы = Тарбағатай қорықшасы
|Төл атауы =
|Сурет =
|Сурет атауы =
|ХТҚО санаты =
|Ауданы = 240 мың га
|Орташа биіктігі =
|Құрылған уақыты = [[1968 жыл|1968]] жыл
|Келушілер саны =
|Келушілер саны жылы =
|Басқаратын ұйым =
|Сайты =
|Координаттары = 47.289766/84.100246
|CoordScale =
|Ел = Қазақстан
|Аймақ = Шығыс Қазақстан облысы
|Аудан = Зайсан ауданы/Тарбағатай ауданы
|Ең жақын қала =
|Позициялық карта =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Тарбағатай мемлекеттік қорықшасы''' – 10 жылға арналып [[1968 жыл]]ы құрылған. [[1978 жыл|1978]] жылы қызмет мерзімі келесі 10 жылға ұзартылды. Облыстық мәні зор.

== Географиялық орны, жер бедері ==
[[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Зайсан ауданы|Зайсан]] және [[Тарбағатай ауданы|Тарбағатай]] аудандарының 240 мың га жерін алып жатыр. [[Маңырақ]] жотасының далалық бөлігі мен [[Шілікті аңғары]]ның солтүсті бөлігінде орналасқан. Қорықшаның жерін [[Құсты (өзен)|Құсты]], Қызыл қайыңды, [[Қандысу]], Қарасу және т.б өзендер кесіп өтеді.

== Флорасы мен фаунасы ==
Таудың ортаңғы белдеуінде бетеге аралас, астық тұқымдас өсімдіктер, тау етегінде жусан, бетеге аралас көптеген шөп түрлері өседі. Шатқалдар мен тау баурайында бұта мен ағаш, атап өтсек: зерек, итмұрын, үшқат, қараған, тал, мойыл, көктерек. аққайың шоқтанып, жанданып тоғайға айналған. Қорықшада Қызыл кітапқа енгізілген жолақ қарашұбар жылан, дуадақ, ақбас тырна, дала бүркіті, қарабауыр бұлдырық, лашын, ителгі, бүркіт, қарақұс, арқар, қоян, суыр, елік, құр, сұр шіл, кекілік, үкі мекендейді.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан қаумалдары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы географиясы]]

Мұрат Ноянбайұлы Ахманов

2026-04-09T09:28:22Z

Rasulbek Adil:

{{Кинематограф
|есімі = Мұрат Ноянбайұлы Ахманов
|шынайы есімі =
|сурет =
|туған кездегі есімі =
|туған күні = 01.06.1959
|туған жері = [[Алматы облысы]] {{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}}
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|мамандығы = {{актер|Қазақстан}} театр [[режиссер]]і
|азаматтығы = {{USSR}} {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|белсенді жылдары = [[1976 жыл]]дан
|бағыты = [[драма]], [[мелодрама]]
|ұжымы =
|марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Құрмет ордені}}
{{!}}}
|сайты =
}}

'''Мұрат Ноянбайұлы Ахманов''' ([[1959 жыл]]ы [[1 маусым]]да [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы]]нда туған) — [[актер]], театр [[режиссер]]і. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] ([[1998]]). [[Құрмет ордені]]нің иегері ([[2012]]).

== Толығырақ ==
* Мұрат Ноянбайұлы Ахманов [[1959 жыл]]ы [[1 маусым]]да [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы]] Ұзынбұлақ ауылында дүниеге келген
* [[1971]] - [[1976]] жылдары Алматы хореографиялық училищесін үздік бітірген. Алғашқы еңбек жолы 1976 жылдың тамыз айынан «Қазақ ССР-нің ән-би ансамблінде» балет артисі болудан бастау алады.
* [[1980]] - [[1984]] жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]] (бұрынғы Алматы театр және көркемсурет институты)ның актерлік бөлімін бітірген.
* [[1994]] - [[1998]] жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның режисерлік бөлімін бітірген.

== Еңбек жолы ==
* 1976 жылы «Қазақ ССР-нің ән-би ансамблінде» балет артисі болудан бастау алады.
* [[1984]] - [[1993]] жылдары [[Бикен Римова атындағы Талдықорған қалалық қазақ драма театры]]ның қоюшы [[режиссер]]і
* [[1999]] - [[2001]] жылдары [[С. Қожамқұлов атындағы Жезқазған қазақ музыкалық драма театры]]ның бас [[режиссер]]і
* [[2001]] - [[2005]] жылдары қазіргі [[Хадиша Бөкеева атындағы Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театры]]ның бас режиссері
* [[2005]] - [[2010]] жылдары Б. Римова атындағы Талдықорған облысының қазақ драма театрының директоры әрі көркемдік жетекшісі болды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>
* [[2010 жыл]]дан [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]ның қоюшы [[режиссер]]і.

== Марапаттары ==
* [[1998 жыл]]ы ҚР Президентінің жарлығымен [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы берілді.
* [[2012 жыл]]ы — [[Құрмет ордені]]

== Отбасы ==
* Жары: актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері [[Хазима Нұғманова]]
* Екі ұл, бір қызы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]]

Болат Нұрғалиұлы Қалымбетов

2026-04-08T19:52:56Z

Rasulbek Adil:

{{Кинематограф
|есімі = Болат Нұрғалиұлы Қалымбетов
|шынайы есімі =
|сурет =
|туған кездегі есімі =
|туған күні =20.06.1956
|туған жері = [[Алматы облысы]] {{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}}
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|мамандығы = {{актер|Қазақстан}} {{Кинорежиссёр|КСРО|Қазақстан}}
|азаматтығы = {{USSR}} {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|белсенді жылдары = [[1967 жыл]]дан
|бағыты = [[драма]], [[мелодрама]], [[комедия]], [[Тарихи фильм|тарихи]], [[Атыс-шабыс фильм]]дер
|ұжымы =
|марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}
{{!}}}
|сайты =
}}
'''Болат Нұрғалиұлы Қалымбетов''' ([[1956 жыл]]ы [[20 маусым]]да [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы]] [[Нарынқол ауылдық округі|Нарынқол ауылы]]нда туған) - [[актер]], [[режиссер|кинорежиссер]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі]] ([[1998 жыл|1998]]). [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның [[профессор]]ы. [[Өнертану|Өнертану ғылымдарының]] [[доцент]]і. [[Парасат ордені|Парасат]] және [[Құрмет ордені|Құрмет]] ордендерінің иегері.

== Толығырақ ==
* Болат Нұрғалиұлы [[1956 жыл]]ы [[20 маусым]]да [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы]] [[Нарынқол ауылдық округі|Нарынқол ауылы]]нда дүниеге келген.
* [[1977 жыл]]ы [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның актерлік бөлімін КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері, профессор [[Хадиша Бөкеева]]ның классын бітірген.
* [[1989 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]] (бұрынғы Алматы театр-көрқемсурет институты)н режиссерлік бөлімін бітірген.
* 1967 жылы Алғашқы түскен киносы режисері [[Қарсақбаев Абдолла|А. Қарсақбаевтың]] "Балалық шаққа саяхат филъмі"не түсті.
* Қалымбетов 50- ден астам киноға ("Раушан", "Менің ағай", "Даладағы қуғын", "Адамды қабылдаңдар", "Ауылым Алатаудың баурайында", тағы басқа) түскен. Өзі де қинофильмдер ("Тамшы" 1989, "Айналайын" (1990), "Соңғы суық" (1993), тағы басқа) түсірді.

== Марапаттары ==
* [[1984 жыл]]ы КСРО Киноматографистер одағының мүшесі.
* [[1990 жыл]]ы "Дарын" мемлекеттік жастар сыйлығының иегері.
* [[1998 жыл]]ы Елбасының жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат "[[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі]]" құрметті атағымен марапатталды.
* [[2009 жыл]]ы Елбасының жарлығымен "[[Құрмет ордені]]" мен марапатталды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>
* Көптеген Халықаралық кино-фестивальдардың жүлдегері.
* [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның [[профессор]]ы.
* [[Өнертану|Өнертану ғылымдарының]] [[доцент]]і.
* [[2017 жыл]]дың [[5 желтоқсан]]ындағы ҚР Президентінің жарлығымен [[Парасат ордені]]мен марапатталды.

== Отбасы ==
Үйленген. Жұбайы - Қалымбетова Тоғжан Бәсірқызы (1960 жылы туған ), педиатр. Ұлы - Қалымбетов Бектас Болатұлы (1981 жылы туған ); қызы - Қалымбетова Айжан Болатқызы (1982 жылы туған ).<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:20 маусымда туғандар]]
[[Санат:КСРО кинематографтары одағы мүшелері]]

Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев

2026-04-08T06:27:04Z

Rasulbek Adil:

'''Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев''' (17 ақпан 1950 жылы туған, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Семей|Семей қаласы]]) – [[геология]]-минералдық ғылымдарының докторы (1997), [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы]]ның академигі (2003).

[[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы Нұрбике-Шаншар руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Т.А. Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}</ref>

Қазақ политехникалық институтын (1972, қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық техникалық университеті]]) бітірген. 1972–79 жылдары Алматы облысы «Казгеофизика» өндірістік геология бірлестігі экспедициясында инженер-геофизик, аға геофизик, бас инженер, бас физик (1992), [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Геология және жер қойнауын қорғау министрінің 1-орынбасары (1992—1993), Геология және жер қойнауын қорғау министрі (1993—1997), [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Экология және табиғи ресурстар министрі (1997—1999), Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрі (1999—2000), [[Атырау облысы]]ның әкімі (2000—2002), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым Академиясы]]ның президенті (2002—2003), Геология институтының директоры (2002–04). 2006 жылдан «Қазмұнайтеххим» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарады. ''«Основные проблемы геологии, размещения полезных ископаемых и развития минерально-сырьевого комплекса Казахстана в условиях реформирования экономики''» деген тақырыпта докторлық диссертацияны қорғады. Дәукеев 55 ғылым мақала мен 3 монографияның авторы. [[Құрмет ордені|«Құрмет» орденімен]] марапатталған.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>

== Шығармалар: ==
# Минерально-сырьевая база РК на рубеже перехода к рыночной экономике. Минеральные ресурсы Казахстана, А., 1995;
# Атлас карт. Минеральные ресурсы Казахстана, А., 1996.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Атырау облысының әкімдері]]
[[Санат:1950 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан экология министрлері]]

Абайтану

2026-04-07T17:35:51Z

Rasulbek Adil:

'''Абайтану''' — [[қазақ әдебиеттану ғылымы]]ның саласы.<ref>Қ 18 «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия / Бас ред. Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. — 720 бет. ISBN 5-89800-123-9</ref>

Абайтану [[Абай Құнанбайұлы]]ның өмірі мен шығармашылық өнері, [[философия]]сы, қоғамдық, эстететикалық көзқарастары, [[қазақ поэзиясы]]ндағы өлең жүйесін, ақындық тілді дамытудағы үлесі, музыкалық мұрасы жайлы сан-салалы зерттеу еңбектерін қамтиды. Абайдың өмірі мен шығармашылық мұрасын зерттеу шын мәнінде [[Әлихан Бөкейханов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]] мақалаларынан басталды деуге болады.

== Бастауы ==
[[Ахмет Байтұрсынұлы]] [[1913]] ж. [[Қазақ газеті|«Қазақ» газетінде]] басылған «Абай — қазақтың бас ақыны» атты мақаласында «''Одан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ''» — деп Абайды аса жоғары бағалады.

Абай шығармаларын жинап, қағазға түсіріп, реттеп баспаға дайындау ісі ақын қайтыс болған соң ұзамай-ақ қолға алынғанын дәлелдейтін нақтылы деректер жетерлік. Жарық көруінен бірнеше жыл бұрын құрастырылып, [[1909]] ж. [[Санкт-Петербург]]те басылған Абай өлеңдерінің жинағында ақынның жүз қырықтай өлеңі (аударма өлеңдерін қосып санағанда) мен [[Ескендір (поэма)|«Ескендір»]], [[Масғұт (дастан)|«Масғұт» поэмалары]] басылғаны, яғни осы күнгі белгілі поэзиялық шығармаларының көрнектілері түгелге жуық қамтылды.

Бұл тұңғыш жинақты дайындаған, бастырып шығарған [[Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев|Кәкітай Ысқақұлы]] мен Абайдың баласы [[Тұрағұл Абайұлы|Тұрағұл]] болатын. Абайдың бастамасы, алғашқы деректік арнасы ретінде осы [[1909]] ж. жарық көрген Абай шығармаларының тұңғыш жинағын, оған кірген Кәкітай жазған ақынның тұңғыш өмірбаянын айтуға болады. Абайдың көзі тірісінде жарық көрген шығармалары бірлі-екілі ғана екенін және ақынның өз қолжазбалары сақталмай, шығармалары түгелдей дерлік [[Мүрсейіт Бікеұлы]]ның қолжазбалары арқылы жеткені ескерілсе, бұл тұңғыш жинақтың мәні зор екені анық. Басқа жекелеген қолжазбалардың көлемі шағын, оларда Мүрсейіт қолжазбасында жоқ өлеңдердің орны көп толыға қоймаған. Сондықтан олар қосымша деректер ретінде бағалануы орынды.

Ал кейінгі жинақтарды айтқанда, бір топ бұрын жарық көрмеген жаңа өлеңдері [[1916]] ж. [[Орынбор]]да [[Самат Әбішұлы Нұржанов|Самат Әбішұлы]] бастырған [[Абай термесі|«Абай термесі»]] атты кітап та жарияланды. [[1922]] ж. [[Ташкент]]те, [[Қазан]]да басылған жинақтар бұрын жарияланған шығармаларды қамтиды. Ташкентте шыққан жинаққа сын пікір ретінде [[Ілияс Жансүгіров]] [[1923]] ж. «Тілші» газетінде «Абай кітабы» атты мақала жазып, бір алуан қате басылған сөздерді қалай дұрыстап оқу керек екендігін нанымды дәлелдеді.

Ақынның көзі тірісінде [[1903]] ж. [[Санкт-Петербург]]те Бөкейханов берген мағлұматтар бойынша басылған «Ресей. Біздің Отанымыздың географиялық баяны» атты көптомдық жинақтың 18-кітабында А. Сидельников жазған мақалада: «''Абай — [[қазақ әдебиеті]]ндегі жаңа бағыттың өкілі''» деген баға берілгенін көреміз. Абай шығармалары жеке кітап болып басылғанға дейін-ақ халық арасына қолжазба түрінде және ауызша тараған. Байтұрсынов ақын өлеңдерімен [[1903]] ж. қолжазба арқылы танысқанын айтады. 1914 ж. Мәскеуде жарық көрген «Восточный сборник» атты кітапта Абайдың өмірі мен шығармалары туралы мағлұмат келтіріліп, бірнеше өлеңінің мазмұны [[орыс тілі]]нде қара сөзбен берілген. 1914 ж. Санкт-Петербургте шыққан «По киргизской степи» деген кітабында [[Дмитрий Львович Иванов|Дмитрий Львович]] «Татьяна хаты» ел ішінде әнге салып айтылып жүргенін ескертеді.

Абай өлеңдері төңірегінде 20-жылдарда, одан кейінгі кездерде айтыс-тартыс көп болды. Осыған орай Байтұрсыновтың «Қазақтың бас ақыны» атты [[1913]] ж. жарияланған мақаласындағы Абайға берген бағасы, ұлы ақынның қазақ әдебиеті тарихындағы алатын орнын анықтауы, өнерпаздық өзгешелігін, асқан шеберлігін тануы шынайы ғұлама ғалымға тән айрықша көрегендіктің, білгірліктің, өлең сөздің қадірін терең бағалай алатын ақындық сезімталдықтың, талғампаздықтың үлгісі деуге лайық. Бөкейханов, Байтұрсынов, Дулатовқа ілесе Абай шығармашылығы жайында үлкенді-кішілі мақала жазып, ақын өлеңдерін жұртшылыққа танытуға Н. [[Нұх Рамазанов|Рамазанов]], Ғ. Сағди, Ы. Мұстамбайұлы және Н.Н. Белослюдов, т.б. ат салысты.

Абай шығармашылығына қайтадан жүйелі, дәйекті түрде дұрыс көзқарастың қалыптаса бастағанын [[1933]] ж. [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] бастырған жинақтан (мұнда Әуезов жазған ақынның өмірбаяны берілген) және [[1934]] ж. жарық көрген [[Ілияс Жансүгіров]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] секілді белгілі әдебиет, ғылым қайраткерлерінің мақалаларынан байқауға болады. Әуезов Абайтануды дербес ғылым саласы дәрежесіне көтерді. Ол «[[Абай жолы]]» эпопеясымен ұлы ақын, ағартушының алып тұлғасын дүние жүзі оқырмандарына танымал әдеби бейне қатарына жеткізсе, ғылымда да сондай күрделі еңбек атқарды. Оның Абай жөніндегі зерттеулері осы ғылымның мызғымас негізі болып табылады. 1933–57 ж. аралығында ақын шығармаларын жариялауда, олардың ғылыми басылымын жасауда орасан зор еңбек етті. Бұл басылымдар ақынның [[1909 жыл]]ғы жинағы мен Мүрсейіт қолжазбалары негізінде жүзеге асырылды. Әсіресе, [[1957]] ж. [[Ғылым баспасы|«Ғылым» баспасынан]] жарық көрген, Әуезовтің басшылығымен және тікелей қатысуымен дайындалған Абай шығармаларының екі томдық толық жинағының Абайтану ғылымындағы елеулі табыс болғанын атау қажет. Әуезов ұзақ жылдар бойы ізденіп, сан алуан деректерді зерттеп, жүйеге түсіріп, Абайдың ғылыми өмірбаянын жазып шықты.

20 ғасырдың 40–60-жылдарында Абай өмірі мен шығармашылығын зерттеу ісі кең көлемде жүргізіліп, жаңа белеске көтерілді. Абайдың қоғамдық, эстетикалық, философиялық көзқарасын, психологиялық және педагогикалық пікірлерін, ақындық тілін, композиторлық өнерін, аудармаларын тереңдеп тексерген еңбектер жарық көрді. Солардың ішінде [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С. Мұқанов]], Қ. Жұмалиев, Б. Кенжебаев, М.С. Сильченко, Қ. Мұқамедханов, Ы. Дүйсенбаев, Т. Тәжібаев, Б.Г. Ерзакович, Х. Сүйіншәлиев сынды ғалымдардың еңбектері бар.

[[1970]] ж. Абайдың туғанына 125 жыл толуына орай шығармаларының жинағын шет тілдерде кітап етіп бастыру ісі жандана түсті. Орыс тілінде Абай шығармалары [[1940]] жылдан бастап он бес рет жеке кітап болып басылды. 1945–60 жылдардың басында Абай шығармалары жеке жинақ болып [[Өзбек тілі|өзбек]] ([[Ташкент]]), [[Татар тілі|татар]] ([[Қазан]]), [[Түрікмен тілі|түрікмен]] (Ашғабад), [[Қырғыз тілі|қырғыз]] ([[Бішкек]]), [[Моңғол тілі|моңғол]] ([[Ұланбатыр]]), [[Қытай тілі|қытай]] ([[Пекин]]), [[чех тілі|чех]] ([[Прага]]) тілдерінде басылып шықты.

1970 ж. [[Украин тілі|украин]] ([[Киев]]), [[армян тілі|армян]] ([[Ереван]]), [[Беларусь тілі|беларусь]] ([[Минск]]), [[молдаван тілі|молдаван]] ([[Кишинев]]) және [[Латыш тілі|латыш]] ([[Рига]]) тілінде жарық көрді. Сол жылы [[Мәскеу]]де «Прогресс» баспасында [[Араб тілі|араб]], [[Ағылшын тілі|ағылшын тілдерінде]] шығармаларының жинағы басылды.

Абайдың өмірі мен шығармалары туралы жазылған зерттеу еңбектерді, монографияларды, диссертацияларды түгелдей алғанда Абайтану сан алуан маңызды мәселелерді қамтитын, көп салалы ғылым болып қалыптасты. Басты мәселелер қатарында алдымен Абайдың өмір жолын зерттеу, оның шығармашылық жолының халықтық негіздерін, ұлттық сипатын айқындау, лирикалық шығармаларының, дастандары мен қара сөздерінің тақырыптық, идеялық, жанрлық, тілдік ерекшеліктерін, ақындық тұлғасын, суреткерлік әдісін, көркемдік шеберлігін тереңдеп ашып көрсетуге қатысты мәселелерді, сондай-ақ ұлы ойшыл ақынның дүниетанымын, қоғамдық, философиялық, эстетикалық көзқарастарын зерттеу мәселесі жатады. Бұларға қоса Абайдың шығыс, орыс, еуропа әдебиетімен шығармашылық байланысы, ақын шәкірттері, өнерпаздық дәстүрлерінің қазақ әдебиетінде жалғасуы секілді мәселелерге де үнемі назар аударылып келеді.

Кейінгі жылдарда Абай шығармаларын [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]], [[Мағжан Жұмабаев]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатов]] секілді терең зерттеле бастаған әдебиетіміздің ірі өкілдерінің өнерпаздық жолымен жалғастыра қарастыруға мүмкіндік туды. Бұл ақынның 150 жылдық мерекесі қарсаңында жарық көрген еңбектерден анық байқалды. Осы мереке тұсында басылып шыққан ондаған іргелі зерттеулер Абайтанудың ғылыми-теориялық деңгейі бұрынғыдан да биіктей түскенін айқын танытты.

[[1995]] ж. жарық көрген [[Абай энциклопедиясы|«Абай» энциклопедиясында]] ұлы ақынның өмірі мен шығармашылық жолына қатысты қыруар деректер, құнды ой-пікірлер жинақталып, жүйелі түрге түсірілген. Абай шығармаларының ғылыми толық жинағы басылып шықты. Р. Сыздықова, Т. Әлімқұлов, А. Нұрқатов, М. Мырзахметов, Ж. Ысмағұлов, З. Ахметов, З. Қабдолов, Ғ. Есім, Т. Қожакеев, Ғ. Мұқанов және басқа да ғалымдардың зерттеулері Абайтану ғылымына елеулі үлес болып қосылды. Абай шығармаларын жариялау, зерттеу ісіне шет елдерде айрықша мән берілді. Қытайда профессоры Қабайдың «Абай және Абай шығармашылығы» атты еңбегі (Пекин, 1987), кейін Су Чжоусюннің зерттеу еңбегі мен Абайдың қара сөздерінің аудармасы жарияланды. Чех ғалымы П.Гржебичек Абайдың ақындық жолын арнайы зерттеді. [[1995]] ж. ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойы барысында шет елдердің көптеген әдебиетшілері, қоғам қайраткерлері Абай шығармалары жайлы мақалалар, баяндамалар жасады. Парижде, Түркия қалаларында, Мәскеуде, Санкт-Петербургте, Киевте, Минскіде, Вильнюсте, Ташкентте, Бішкекте, Қазанда ұлы ақынға арналған салтанатты мәжілістер мен ғылыми конференциялар өткізілді. Абай шығармалары Түркияда, Пәкстанда, Иранда, Қытайда басылды, француз, ағылшын, неміс және басқа тілдерге аударылды.

== Абайтану тарихы ==

Абайтану тарихы [[1889 жыл]]ы басталып, қазақ әдебиетінде 50-жылдары өpic алды. Бұл мөселені тұңғыш рет сөз етіп, өз алдына арнайы түрде зерттеу қажеттілігі ең алдымен [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]], сонымен бірге [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]], [[Қажым Жұмалиев]], [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов]], [[Митрофан Семенович Сильченко]], [[Әбіш Мұсылманқұлұлы Жиреншин]] еңбектерінде көрініс тапты.

Академик Қ. Жұмалиевтің жетекшілігімен осы тақырыпқа «''Абай Құнанбаевтың әдеби мұрасының зерттелу жайы''» деп аталатын [[кандидаттық диссертация]] қорғалып, ақын мұрасы туралы жазылған еңбектердің тұңғыш библиографиялық көрсеткіші «Абай Құнанбаев» деген атпен жарық көрді ([[1965]]).

Осы еңбектер негізінде М. Мырзахметұлының «''Абайтану тарихы''» деген тақырыпта монографиялық ғылыми-зерттеу жұмысы жарияланды ([[1994]]). Ендігі жерде абайтанудың негізін салушы Әуезов дәуірін аяқтап, 1965-1995 жылыаралығындағы Абайтану тарихын жазу міндеті алға шықты. Абайтану саласындағы ақтаңдақтар қатпары жазылып, бұрын назардан тыс қалған мақалалар мен зерттеулер арнайы топтастырылған жинақ «Абайды оқы, таңырқа» деген атпен оқырман қолына тиді (1993). Абай тарихы жоғары оқу орындарында 1966 жылдан бастап арнайы курс ретінде бастады.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>

Абайтану тарихы — бүгінде үдере дамып, өсу, өркендеу жолында қызу түрдегі пікірталас үстінде қалыптасқан Абайтанудың іргелі саласының біріне айналды. Абайтану жөніндегі ой-пікірлер арнайы түрде зерттеу нысанасына алынбаса да зерттеушілер тарапынан Абай мұрасының бір саласын зерттеу үстінде жанама түрде айтылса, екіншілері оған арнайы тоқталып пікір айтса, үшіншілері Абайтану саласының жалпы қалыптасу жолына орай қарастырса, соңғылары Абай мұрасының жариялану тарихына орай пікір қозғады. Ал Абайтанудың негізін салушы Әуезов болса Абайтану жөніндегі ой-пікірін елуінші жылдар ішінде Абайтанудан оқыған дәрістерінде сөз ете бастаған еді.

=== Хронологиясы мен кезеңдері ===
Абайтану тарихында хронологиялық, тақырыптық жүйедегі дербес библиотекалық көрсеткіштерді құрастыру айрықша мәнге ие болуы себепті [[1946]] ж. Н.Сәбитовтің тақырыптық жүйеге негізделген «Абай», [[1965]] ж. хронологиялық жүйедегі Мырзахметов, тағы басқалардың «Абай Құнанбаев», [[1998]] ж. тақырыптық жүйеде жасалған «Абайтану», [[1995]] жылы «Абай Құнанбаев» деген атпен төрт рет дербес толық библиографиялық көрсеткіштер жарияланған.

Осыларға негізделе отырып, Абайтанудың тақырыптық, кезеңдік мезгілдері анықталды:

# Абайды танудың алғашқы кезеңінде Абай мұрасының Қазан төңкерісіне дейінгі жариялану, танылу, таралу жолдарын қамтумен бірге алғаш рет ақын мұрасын танып насихаттаушылар мен ол мұраның орыс тілінде танылу мәселесі қарастырылған;
# Абай мұрасының жаңа заманда зерттелуі, яғни 1918–26 және 1926–40 ж. аралығында зерттеліп тану жолы негізінен таптық, партиялық принцип тұрғысынан қаралып, тұрпайы социол. дүниетанымның үстемдік етуі бұл кезеңде басым жатты;
# Абайдың 100 жылдық мерекесіне орай 1940–45 ж. аралығында жазылған зерттеу еңбектері мен насихаттық тұрғыдан Әуезовтің «Абай» романы мен Абай оқу орындарында Абайтанудың арнайы курсы мен семинар сабақтарын өткізу және өзге де зерттеушілердің монографиялық еңбектері айғақтай түседі.

Абайтанудың Әуезовтен кейінгі дәуірдегі даму жолы 1995 жылғы Абайдың 150 жылдық мерейтойы мен Әуезовтің 100 жылдық мерейтойы қарсаңында жарияланған ғылыми монографиялық зерттеулер мен әр түрлі тақырыптарға жазылған кітаптарда өз көрінісін толық берді. Жүз жылдан астам Абайтану тарихи ғылыми-зерттеу жұмыстарының нысанасына алынып, қорытындылану үстінде. Абайтану бүгінде арнайы курс пен семинар сабағы ретінде [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде оқытылады.<ref>Мұхтар Әуезов, Әр жылдар ойлары. А., 1959; Мұқанов С., Жарқын жұлдыздар, А., 1968; Мырзахметов М., Мұхтар Әуезов және абайтану проблемалары, А., 1989; соныкі, Абайтану тарихы, А., 1994; Ахметов З., Абайдың ақындық әлемі, А., 1995.</ref>

== Абай орталықтары ==
Абай орталықтары Вьетнамның [[Ханой]] Ұлттық педагогикалық университетінде және Қытай Халық Республикасының [[Құлжа]] қаласындағы Іле педагогикалық университетінде жұмыс жасайды.<ref>[http://www.baq.kz/news/23263 Вьетнамда Абай орталығы ашылды]</ref>

* [[Самарқан мемлекеттік университеті]]нде Абай атындағы ғылыми орталық ашылды.<ref>{{cite web
|url = https://khabar.kz/kk/news/alemde/item/165853-samarkand-memlekettik-universitetinde-abaj-atyndagy-gylymi-ortalyk-ashyldy
|title = Самарқанд мемлекеттік университетінде Абай атындағы ғылыми орталық ашылды
|author =
|date = 2024-10-22
|work =
|publisher = Khabar.kz
|accessdate = 2024-10-30
|lang = kk
}}
</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Абайтану]]

Қайым Мұқамедханов

2026-04-07T17:34:42Z

Rasulbek Adil:

{{Жазушы
|Есімі = Қайым Мұхамедханұлы
|Шынайы есімі = Ғабдулқайым
|Суреті =
|Сурет ені =400px
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі = Ғабдулқайым
|Лақап аты =
|Туған күні = 5.01.1916
|Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Ресей империясы]]
|Қайтыс болған күні = 30.06.2004
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақстан]]
|Азаматтығы = {{USSR}} {{KAZ}}
|Ұлты = [[қазақ]]
|Мансабы = [[ғалым]], [[абайтану]]шы, [[педагог]], [[жазушы]], [[Тілмаш|аудармашы]], [[драматургия|драматург]]
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =Kayum Mukhamedkhanov
}}
'''Қайым Мұхамедханұлы (Ғабдулқайым)''' ({{Туғанкүні|5|01|1916}}, [[Семей]], [[Ресей империясы]] — {{қайтысболғанкүні|30|6|2004}}, [[Семей]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақстан]]) — [[ғалым]], [[Абайтану|абайтанушы]], қоғам қайраткері, [[жазушы]], [[ақын]], [[Драматургия|драматург]], [[Тілмаш|аудармашы]], [[педагог]]. 1940 жылдан бастап КСРО Жазушылар одағының мүшесі. Семей қаласындағы Абай мұражайының негізін қалаушы (1940). Қазақ КСР-і [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны|Мемлекеттік Әнұраны]] мәтінінің авторы.

== Өмірбаяны ==
Қайым Мұхамедханов (5 қаңтар 1916 жыл – 30 маусым 2004 жыл) – ғалым, Мемлекеттік сыйлықтың иегері (1996), Қазақ ССР Әнұранның авторы (1945), Семей қаласында Абайдың мемлекеттік музейін ұйымдастырушы (1940), Абайдың ақындық мектебі мен Қазақстандағы текстология ғылымы, шәкәрімтану және алаштану ғылымдарының негізін қалаған көрнекті ғалым, ақын, жазушы – драматург, аудармашы, ұстаз, қоғам қайраткері, 1000-нан аса ғылыми еңбектің авторы.
1940 жылдан бастап КСРО Жазушылар одағының мүшесі. КСРО және Қазақ ССР Халық ағарту ісінің үздігі, Шығыс Қазақстан облысының Семей, [[Аягөз]] қалалары, Жаңасемей және Абай аудандарының Құрметті азаматы.
Көптеген мәртебелі атақтар мен марапаттар иегері:
Халықаралық Абай академиясының Алтын медалінің иегері (Лондон 1995), Қазақстан Жазушылар одағының Халықаралық Абай сыйлығының бірінші лауреаты (1996), Қазақстан Жазушылар одағының Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының бірінші лауреаты (1996), [[Қазақстан журналистер одағы|Қазақстан Журналистер Одағы]] сыйлығының лауреаты.

[[Уақ]] тайпасының [[Шоға]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/13615|title=Қайым Мұхамедханов: Шығармашылық Шыңына {{!}} Әдебиет порталы|website=adebiportal.kz|access-date=2021-05-12}}</ref>

Қайым жас жеткіншек кезінен бастап өлең жазды. 15 жасында кемежайда жүк тасушы, жұмысшы, кадр бөлімі қызметкері, мәдениет қызметкері, мұғалімдік қызметтерді атқарды.

Екі жылдық қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімдерін әзірлеу курсынан кейін Семей пединститутына түсіп, 1941 жылы экстернмен аяқтайды. Қайым 17 жастан бастап Семей қаласының әртүрлі мекемелерінде сабақ бере бастады. Үздік педагог-тәлімгер өмірінің 60 жылдан астамын жастарды тәрбиелеу және білім беру ісіне арнады.

1937 жылы әкесі Мұхамедхан Сейтқұлов тұтқындалғаннан кейін (1937 жылы 2 желтоқсанда ату жазасына кесілді) Қайым педагогикалық институттан қуылады. Сол кезде жасөспірім жігітке әкесінің досы Мұхтар Әуезов моральдық тұрғыда қолдау береді, ол Қайым үшін ғұмыр бойы тәлімгер және ұстаз болып қалды. Ұстаз және шәкірт өмірлерінің соңына дейін алаш ісіне адал болды. Адамдарды жақсы танитын Мұхтар Әуезов Қайымның бойынан ерекше дарын, имандылық пен адалдықты байқайды. Сол себепті Абайдың тұңғыш мұражайын ашуға негіздеме қалауды өзінің шәкірті Қайымға сеніп тапсырды. Қиындыққа толы сапарлар барысында Қайым Абай мұражайы үшін 500 ден аса жәдігерді тауып, сақтады, соның ішінде Абайдың жеке заттары, Абай және оның айналасындағы адамдардың қолжазбалары болды.

Мұхтар Әуезов шәкіртіне ғылымдағы жаңа бағыт бойынша зерттеу жүргізуді сеніп тапсырды, ол – Абай мектебі. Қайым Абайдың 30-дан аса шәкіртінің есімін нақтылады және олардың ғылыми-шығармашылық өмірбаяны туралы деректер жинап, жариялады. Ең бастысы ол Абайды көзі көрген қариялардың айтқандары және табылған жазба үзінділер арқылы ғылыми текстологиялық талдау әдісімен әр шығарманың Абайдың қай шәкіртіне тиесілі екендігін дәлелдеді. Өлшеусіз еңбек! Қайым Абай ізбасарлары қатарына алаш арыстарын енгізді. Ғалымдар

Мұхамедхановтың зерттеушілік еңбегінің ауқымдылығы мен жаңашылдығын бағалай келе, оның 30-дан аса диссертация қорғағанын атайды. Абай шәкірттері мен ізбасарларын мектептер мен жоғарғы оқу орындары оқытады, ал бұл – қазақ әдебиетіндегі бірегей мектеп, ұлт мақтанышы. Бір өкініштісі, ғалым Мұхамедханов осындай жанкешті еңбегі үшін 1951 жылы репрессияға ұшырап, 25 жылға бас бостандығынан айрылғаны туралы ешқайда айтылып, жазылмаған.

Қайым Мұхамедханов ғұмыр бойы Абай сөзінің түпнұсқасын сақтаумен айналысты: Абай өлеңдері мен поэмаларына текстологиялық талдау жүргізіп, әрбір шығармасына ғылыми түсініктеме жазды, ұзақ жылдар бойы бір басылымнан екінші басылымға көшетін жаңсақтықтар мен қателерді жөндеді. Сонымен бірге, ғалым Абайдың белгісіз болып келген 31 шығармасын тауып, олардың Абайдікі екенін дәлелдеді.

1940 жылы қызметін мұражайда аға ғылыми қызметкер болып бастаған Қайым, жоғары оқу орнында сабақ беруін жалғастырды, ал 1947 жылы Мұражай ҚазССР-і Ғылым Академиясы қарамағына өткізілген кезде Академия Президенті Қ. Сәтпаевтың бұйрығымен Мұражай директоры болып тағайындалды. 1945 жылы профессор Е. Исмаилов былай деп жазды: «Мұхамедханов Абайдың өмірі мен шығармашылығына тікелей қатысы бар ерекше құнды қолжазбаларды, мұрағаттық, фольклорлық материалдарды жинақтады».

Ғалым-әдебиетші Л.Перелыгин 1966 жылы: «Не забудем, что Каюм Мухамедханов – организатор Семипалатинского музея Абая. Кто знает, может быть, организация мемориального музея Абая является самым драгоценным, что было сделано за последнюю четверть века в области абаеведения».

Қ. Мұхамедханов 1940 жылдан бастап Абайдың 100 жылдығын әзірлеу жөніндегі мерейтойлық үкімет комитетінің Ғылыми хатшысы кезінде және кейінгі жылдары Абай бейнесін мүсін және бейнелеу өнерінде мәңгілік есте қалдыру, Абайдың Жидебайдағы қыстауын қайта қалпына келтіру, ақын және туған-туысқандарының қорымын жақсарту мәселелерін көтерді. Сол жылдардағы хаттар мен мұрағат құжаттары – соның айғағы.

Ә. Нұршайықов және Р. Нұрғалиевтың айтуынша, Мұхтар Әуезов ең сенімді шәкірті Қайым Мұхамедхановқа көптеген маңызды тапсырмаларды сеніп тапсыратын. «Абай жолы» эпопеясына байланысты көп деректі Мұхаң Қайым Мұхамедханұлынан алды. Сондай-ақ ұстазы шәкіртіне ақын-жыраулар мен батырлар – Қабанбай батыр, Бөгенбай батыр, Махамбет, Бұқар жырау т.б. туралы текстерді жаңғыртуды тапсырды.

Кеңес заманының бірегей идеологиясы марксизм-ленинизм мектебі болды. Абай мектебі – бұл абайтану ғылымындағы жаңа бағыт және оны, нақты айтқанда, мәдениеттің бір кезеңін анықтап және сақтап қалған Қайым Мұхамедханов. Абай мектебі – бұлар Абайдан оқыған, кеңесін тыңдаған, Абай арқылы орыс, әлем және шығыс мәдениетімен танысқан бір топ ақын-жыраулар, сазгерлер мен ертегішілер, әншілер. Абай шәкірттері ұлы ойшыл, ақынның гуманистік және мәдени философиялық көзқарасының әсерінде болды. Олар –Ақылбай, Әубәкір, Әріп, Әсет, Баймағамбет, Көкбай, Кәкітай, Мағауия, Мұқа, Тұрағұл, Уәйіс, Шәкәрім тәрізді ізбасарлары. Қайым Мұхамедханов отыздан аса есімді қалпына келтірді, олардың өмірі мен шығармашылығы туралы мәліметтер жинап, толық өмірбаяндарын жазды. Ол 1930 жылдардың соңында жоғалуға шақ қалған Абай шәкірттерінің хаттарынан үзінділер мен шығармаларын тауып, сақтады. Ол Абайды көзі көрген қариялардың ақын және оның шәкірттері, олардың шығармалары туралы естеліктерін жазып алды.

Ғылыми текстологиялық талдау әдісімен әр шығарманың Абайдың қай шәкіртіне тиесілі екендігін дәлелдеді. Ақылбайдың «Дағыстан», «Зұлыс», «Хисса Жүсіп», Мағауияның «Медғат-Қасым», «Еңлік-Кебек», Көкбайдың «Сабалақ», «Кенесары-Наурызбай», Әсеттің «Салиха Сәмен» және «Евгений Онегин» аудармасы, Әріптің «Біржан-Сара» және тағы басқа да шәкірттері мен алаш ізбасарларының шығармалары мен аудармалары бар.
Қайым Мұхамедханов Абай ізбасарлары қатарына Алаш арыстарын енгізіп, олардың өмірбаяндарын жазды, шығармаларын нақтылап сақтады, араб және латын қарпінен қазіргі жазуға көшіріп, ғылыми түсініктеме берді және оларды алғаш рет баспаға әзірледі.

Ғылым жолындағы қуғын-сүргін.

1951 жылы 7 сәуірде ҚазССР Ғылым Академиясында «Абайдың әдеби мектебі» атты диссертациясын қорғауы еліміздің тарихындағы елеулі оқиғаның бірі болды. Диссертация қорғалды, бірақ ұстаз бен шәкірт – Әуезов пен Мұхамедхановты айыптау тоқтамады. Диссертацияны қорғау кезінде басталған айыптаулар абайтану барысын талқылауда, сондай-ақ 1951 жылы баспасөзде тапсырыс бойынша жазылған мақалалармен жалғасын тапты. Мұның соңы Мұхамедхановты Абай мұражайы директоры және оқытушы қызметінен босатумен аяқталды. Ақыры 1951 жылы 1 желтоқсанда Қ.Мұхамедханов тұтқындалып, соңынан Семей және Алматы қалаларындағы НКВД түрмесіне, Қарағанды лагеріне қамауға алынды. Шектен шыққан азаптаулар – ыстық және суық камера, тырнақ астына ине жүгірту, басқа тамшылатып су тамызып қинау, моральдық қысым және өлім жазасымен қорқыту Қайымның ерік-жігерін сындыра алмады. Ол «Абай мектебі бар», «Өлсем, Алаш азаматтарынан жаным артық емес» деп жауап берді. Өйткені жастайынан Алаш арыстарын, халқымыздың белгілі азаматтарын, М. Әуезовті көріп өскен Қайым әке үйінің құндылықтарына адал болды.
Қайым Қарағанды, Теміртау, Долинка, Дарья, Құлайғыр, Қарабас, Шерубай, Просторное, Топар, Тартаул және басқа да Қарағанды лагерьлерінде болып, азап жолынан өтті.

Қ. МҰХАМЕДХАНОВТЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК РӘМІЗДЕРДІ ӘЗІРЛЕУГЕ ҚОСҚАН ҮЛЕСІ.

Қайым Мұхамедханов – Қазақ ССР-і мемлекеттік Гимні мәтінінің авторы (1945). 27 жастағы жас жігіт Қайым Мұхамедханов 1943 жылы Республика Гимнін жазып конкурс жеңімпазы атанды, оның алғашқы жолдары: «Ер қазақ ежелден еркіндік аңсаған» деп басталады. Бұл гимн шамамен 50 жыл бойы айтылғанын ұмытпаған жөн!

Қайым ақын ретінде 1936 жылдан бастап таныла бастады. Ол 300 ден аса өлең мен поэмалар жазды, сондай-ақ Ғ.Тоқай, Т.Шевченко тағы басқа ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды. Карлагта «Туған ел – алтын бесік», «Балаларыма», «Жұбайым Фархинурға», «Отырдық тар қапаста күнді санап», «Шерубай станциясы» т.б. өлеңдерін жазды. Сонымен бірге Н.Карамзиннің «Сормаңдай Лиза» повесін қазақ поэзиясы тілімен аударды.
Түрлі мәдениет өкілдерімен әдеби байланыс. Ғалымның ғылыми ізденістерінің қатарынан Рылеев, Семенов Тян-Шанский, Крачковский, Веселовский, Бартольд, Уәлиханов пен Достоевский, Каюм Насыйри, Ғабдолла Тоқай, Шариф Камал, Берді Кербабаев, Тоқтағұл, Хусаин Фаизханов, Хамза Ниязи, Микаэл Налбандян, Сулейман Стальский, Ильяс Бораганский, Ян Райнис, Лу Синь, Адам Мицкевич, Ежи Юрандет, Тарас Шевченко т.б. орын алды.

Қайым Мұхамедханов Шәкәрімнің ұлы Ахатпен бірге ақынның есімін ақтауда бар күш-жігерін аямады. 1958 жылы Мәскеуден Шәкәрімнің ақталғаны туралы анықтама келгеннен кейін, отыз жыл бойы Шәкәрім шығармашылығын ақтау және есімін тарихта қалдыру үшін күресті. Ол туралы архив құжаттары және сол кезеңдегі хаттар сөйлейді.

Мұхамедханов қазіргі күні де Қазақстандағы жалғыз-дара ғалым-текстолог болып табылады, оның XVIII–XIX ғғ. ақын-жыраулары және ХХ ғ. басындағы ақындар шығармаларының канондық негізін қалыптастыру жолындағы еңбегі аса құнды.

Ғалым бірқатар энциклопедиялар шығаруға қомақты үлес қосты: ҚСЭ-нің (Қазақ Совет энциклопедиясы) 12 томына ғылыми түсініктемелер жазып, тарих, әдебиеттану, өлкетану, театр, қазақ батырлары туралы т.б. мақалалардың қателері мен жаңсақтығын жөндеді. Ғалым «Абай» энциклопедиясы, «Абай елі» т.б. кітаптарды шығаруға елеулі үлес қосып, жанкештілікпен еңбек етті.

Қолжазбаларды жинаушы және сақтаушы Қайым Мұхамедханов 1940 жылдың басында көптеген қолжазбаларды анықтап, өңдеп ҚазССР-і ҒА мұрағатына сақтауға өткізді. Соның ішінде «Әріп», «Қабанбай батыр», «Бөгенбай батыр», Абай, Шәкәрімнің белгісіз өлеңдері, батырлар, Алаш зиялылары туралы материалдар және т.б. мәдени құндылықтар болды. Ол бұл жұмыспен ғұмыр бойы айналысты және Ғылым Академиясы, Мемлекеттік мұрағат, Абай мұражайы, Өлкетану мұражайы, Достоевский мұражайы, Орталық мемлекеттік мұражай қорларын құнды материалдармен толықтырды. Ол әкесі Мұхамедхан Сейтқұлов тәрізді құнды қолжазбаларды, сирек фотосуреттерді жинап сақтады, халықтың есінде қалдыру мақсатында адамдардың аты-жөндерін нақтылап, түсініктемелер берді.

«Майданнан майданға», «Аршын-мал-алан», «Перне», «Ер Білісай» тәрізді пьесалар жазды.

Аудармашы ретінде 1941 жылы жазушы, әзірбайжан драматургы, композитор, СССР халық әртісі У.Гаджибековтың «Аршын-мал-алан» музыка-комедиялық қойылымын алғаш рет қазақ тіліне аударды. Аталмыш комедия алғаш рет Семейдің музыкалық-драмалық театры және Шымкент театрында қойылды, кейіннен Қазақстанның басқа да драма театрларының репертуарына енді.
Ол татар тілінен Шариф Камалдың «Қажы әфенді үйленеді» комедиясын, Пушкиннің «Русалка» поэмасын, француз драматургы Пьер Огюстен Бомаршенің «Фигароның үйленуі», Боккачоның «Декамерон», поляк драматургы Ежи Юрандоттың «Уақыт сондай» т.б. пьесаларды қазақ тіліне аударды.

Қайым Мұхамедханов ұмытылған есімдер мен шығармаларды қайтаруға көп еңбек сіңірді. Соның қатарында Ильяс Бораганский, Мәжит Дәулетбаев, Ақылбек Сабалов, Ильяс Молдажанов, Тайыр Жомартбаев, т.б. алаш арыстары, қоғам қайраткерлері бар.

Майталман педагог-тәлімгер Қазақстан жастарының бірнеше буынын тәрбиелеп шығарды. Олар – педагогтар және ғалым-әдебиеттанушылар, философтар мен мемлекет қайраткерлері, білім және мәдениет мекемелерінің басшылары, ақындар мен газет-журнал құрылтайшылары. Қазіргі жастар, ғалымдар мен жерлестері Мұхамедхановтың өмірі мен шығармашылығынан шабыт алады.

Қ.Мұхамедханов 1942–1947 жылдары Семей облысына қарасты үш орталық – Семей, Павлодар, Өскемен және аудандар бойынша Қазақстан Жазушылар Одағының уәкілі болды. Ол ақындар мен жазушылардың шығармашылық дамуына зор үлес қосты. Жас таланттар мен ақындарды қамқорлығына алып, қолдау үшін түрлі ұйымдарға жазған хаттары сақталған.
Қайымның қиындыққа толы тағдыры мен баянды ғұмыры Ж.Саин, Естай ақын, Вс.Иванов, Қажымұқан, Жамбыл, халық ақындары, театр қайраткерлері, әртүрлі ұлттардың ғылым және мәдениет қайраткерлерімен, Абай, Шәкәрім, Әуезов, Алаш зиялыларымен өткізген әсерлі шығармашылық кездесулермен есте қалды.
Қайым Мұхамедхановтың есімі көптеген энциклопедияларға енді – Абай», «Шәкәрім», «Әуезов», «Қазақстан жазушылары» т.б.

Ғалым-патриот Қайым Мұхамедхановқа арналып Семей қаласында ескерткіш орнатылды (2010). Ал өзі өмір сүрген және еліміздің тарихының көрнекті қайраткерлері бас қосқан үйге Мемориалдық тақта қойылды (2004).
2016 жылы 20 шілдеде Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығы, ғалымның 100 жылдығына орай, халықтың патриоттық рухын көтеру мақсатында Қайым Мұхамедхановтың есімін мәңгі қалдыруды ұсынды.

2016 жылы ғалымның 100 жылдық мерейтойына орай пошта маркасы шығарылды. Семей, Астана, Ақтөбе, Атырау және тағы басқа қалаларда Қайым Мұхамедханов атындағы көшелер бар.
Ғалымның өмірі мен тағдыры, оның ғылым мен мәдениетке, мемлекеттік рәміздерге, жас ұрпақ тәрбиесіне қосқан өлшеусіз үлесі – нағыз патриотизм мен өз халқына қалтқысыз еңбек етудің жарқын көрінісі.

Белгілі философ және мәдениеттанушы Әуезхан Қодар өмірінің соңғы жылы (2016) Қайым Мұхамедханов туралы маңызды мақала жазып, ғалымның өмірі мен тағдырына, оның Отан алдындағы қажымас еңбегіне философиялық тұжырым жасады: «...Қайым Мұхамедханов – абайтану ғылымының негізін қалаушы, ірі ғалым-текстолог, Алаш дәуірінде өркендеген еркін қазақ мәдениетін Кеңес дәуірінде жаңғырта білген дәнекерші, ұлттық қазақы дәстүрді дамытқан алтын көпір...»

== Еңбектері ==
1. Т.1: Зерттеулер, мақалалар. – 2005. – 352 б. – Абай төңірегіндегі ақындар, Абай және XIX ғасырдың екінші жартысындағы әдебиет, Абайдың өнеге алған мектебі, Ақылбай Абайұлы Құнанбаев, Мағауия Абайұлы Құнанбаев, Әріп Тәңірбергенов, Көкбай Жанатаев, Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев, Мұқамеджан Майбасаров, Бейсембай Жәнібеков, Баймағамбет Мырзаханов, Мұқа Әділханов, Әлмағамбет Сексенбаев, Әубәкір Оспанов, Абай шығармаларының текстологиясы жайында.

2. Т.2: Зерттеулер, мақалалар. – 2005. – 344 б. – Әдебиет тарихы туралы зерттеулер: Қаракерей Қабанбай батыр жыры, Мұхаммед Хайдар Дулати, Қадырғали Қосынұлы Жалайыри, Дулат жырау, Шөже ақын, Ақмолла, Бұқар жырау, Мәшһүр-Жүсіп Көпеев, Жанақ Сағындықұлы, Махамбет өлеңдерінің басылымдары және текстологиясы жайында, Қазақ Совет Энциклопедиясындағы (ҚСЭ) кейбір мақалалардағы тарихи деректер, Абайға байланысты кейбір деректер, Абай ағартушы, Абай өлеңдері т.б.

3. Т.3: Абайдың ақын шәкірттері. – 2005. – 328 б. – Ақылбай Абайұлы Құнанбаев, Мағауия Абайұлы Құнанбаев, Тұрағұл Абайұлы Құнанбаев, Кәкітай Ысқақұлы Құнанбай немересі, Әбубәкір Ақылбайұлы шығармалары, Шаһкәрім, Әрхам Кәкітайұлы Ысқақов туралы.

4. Т.4: Абай мұрагерлері. Естеліктер. – 2005. – 328 б. – Көкбай Жанатайұлы, Уәйіс Шоңдыбайұлы, Әріп Тәңірбергенов, Әсет Найманбайұлы, Мұқа Әділханұлы, Тайыр Жомартбайұлы, Баймағамбет Айтқожаұлы, Иманбазар Қазанғапұлы, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып Дулатов, Ыдырыс Мұстамбаев, Қайым Мұхамедханов туралы лебіздер мен естеліктер.

5. Т.5: Мақалалар. Зерттеулер. – 2007. – 344 б. – XIX ғ. қазақ әдебиетінің ірі өкілдері: Махамбет Өтемісов, Шернияз Жарылғасұлы, Шоқан Уәлиханов, Мұхтар Әуезов, Абай өлеңдеріне түсініктер, соның ішінде жаңадан табылған сегіз өлеңі туралы жазылған мақалалар топтамасы, Ақбұлақ жырының тарихы; Орынбай ақын Бертағұлы, Естай Беркімбаев, Жаяу Мұса, Иса Байзақов, Шашубай Қошқарбаев, әйгілі әнші, композитор Майра, Ілияс Молдажанов, Нұрлыбек Баймұратов, Төлеу Көбдіков, Тәңірберген Әміренов, Сәду Машақов, Сапарғали Әлімбетов, Қозы Көрпеш Баян сұлу жыры, Бейсенбай ақын, Мұхамеджан Сералин, Ілияс Жансүгіров, Әлкей Марғұлан, Жұмат Шанин, Есмағамбет Ысмайылов туралы мақалалар топтастырылған.

6. Т.6: Мақалалар. Зерттеулер. Пікір хаттар. – 2008. – 320 б. – Шәкәрім шежіресі, Көкбай Жанатаевтың «Әудемжер» әні, «Құдай» сөзінің мағынасы, Мұздыбай Бейсенбаевтың «Абай және оның заманы» кітабы; Төлеу Көбдіков, Максим Горькийдің әңгімесі «Челкаштың» тұңғыш аудармасы, Уәйіс Шондыбаев, «Тәуке-Жікібай» поэмасы, Мақы Шыңғысұлы Уәлиханов, әйгілі әншілер Майра мен Әміре, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Әбілхайыр Досов, Сабыржан Ғаббасов, Абдолла Ярмұхамедов, Елубай Өмірзақов, Ғабиден Мұстафин, Асқар Тоқмағамбетов, Абайдың өнеге алған мектебі, шетел жазушылары туралы мақалалар: А.С.Пушкин, Лев Толстой, Федор Достоевский, Тарас Шевченко, Евгений Петрович Михаэлис, декабрист Кондратий Федорович Рылеев, М.Горький, Крылов және Абай, Абай мен Лермонтов, Абайдың «Қорқытпа мені дауылдан» атты өлеңінің аудармасы, Владимир Даль, П.П.Семенов-Тян-Шанский, В.В.Бартольд, Николай Островский, Всеволод Иванов, Адам Мицкевич; қытай жазушысы Лу Синь, Сулейман Стальский, Түркмен әдебиетінің классигі Берді Кербабаев, өзбек жазушысы Хамза Хаким-зада Ниязи, армян жазушысы Микаэл Налбандян, татар жазушысы Шариф Камал, Ғабдолла Тоқай, Ғалымжан Ғыйрфанұлы, Хұсайын Файзханов, Илияс Бораганский, Қаюм Насыйри, Әубәкір Диваев туралы мақалалар топтастырылған.

7. Т.7: Пьесалар. Өлеңдер. – 2009. – 312 б. – «Майданнан майданға», «Комиссар Ғаббасов», «Ер Білісай», «Перне» атты пьесалары мен осы пьесаларға пікірлер, өлеңдер, Карамзиннің «Сормаңдай Лиза» шығармасының аудармасы топтастырылған.

8. Т.8: Аудармалар. Мақалалар / ред. А.Аубакиров. – 2009. – 320 б. – «Қажы әфенді үйленеді», «Аршын мал алан»,«Уақыт сондай», «Фигаро», «Жас гвардия», «Русалка» пьесалары; орыс тілінде жарық көрген еңбектері: Литературная школа Абая, Абай и Бунин, Шакарим, Жамбыл Жабаев, Аубакир Ахмеджанович Диваев, «Абай» журналында жарық көрген мақалалары, М.Жұмабаевтың «Тоқсанның тобы» өлеңі, қазақ зиялылары Ыдырыс Мұстамбаев, Мұхтар Әуезов, Сабыржан Ғаббасов, қазақ ақындары мен жырауларының өлеңдері мен әндерінің орыс тіліне аудармасының алғашқы жинағы, Всеволод Иванов және ол туралы.

9. Т.9: Мақалалар. Зерттеулер. Абай шығармаларына түсініктемелер. – 2011. – 384 б. – Мақалалар мен зерттеулер: Баймағамбет Айтқожаұлы, Айтыс туралы, «Әдебиет және искусство» журналындағы кейбір шығармалар, Ығылман ақын, Абай музейі, латыш ақыны – Ян Райнис, Ыбырай Алтынсариннің шығармалары, Мұзафар Әлімбаев, Бейсембай Кенжебаев, Білісай Байғаранова, Баймағамбет Ізтөлин, Нығмет Нұрмақов, «Жүсіп-Зылиха» дастаны жайында, қазақ ақындары Жұмағали Саин, Сәдір Жәпекеұлы, Нармамбет Орманбетов; Алаш автономиясы және Алашорда үкіметі, Тұрлықан Қасенұлы, қазақ театры, Семей театры, «Жалбыр» операсы, «Үйлену» комедиясы, «Он бір белгісіз» пьесасы, «Ауру тістер» комедиясы, Семейдегі өлкетану музейі, Гоголь атындағы кітапхана, Абай атындағы опера-балет театры, «Қамар сұлу» операсы, «Семей таңы» газеті, Күләш Байсейітова, Семей театрының тарихы, Семей педагогика институты, Қалибек Қуанышбаев, Семей педтехникумы (қазіргі М.Әуезов атындағы педучилище), Екейбай Қашағанов туралы; Абай шығармаларына ғылыми түсініктемелер: өлеңдер, дастандар жинақталған.

10. Т.10: Стенограмма. Пікірлер. Материалдар. – 2012. – 384 б. – Стенограмма: 1951 жылғы жоғары аттестаттау комиссиясының стенограммасы, диссертациялық кеңес стенограммасы, құжаттар сөйлейді, Қ.Мұхамедханов «Абай кітабын алғаш шығарған Илияс Бораганский», Кәкітай Ысқақұлы туралы; Ғ.Мұқаметханов [Қ.Мұхамедханов]; Қазақ ССР Ғылым Академиясы, Абайдың мемлекеттік әдебиет музейі: филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. – Семей, 1950. – 318 б. – Қосымша: 478 б.

11. Мұхамедханов, Қ. Абай шәкірттері [Мәтін] : [сүйінші дана] /жинаған, түсініктерін жазған Қ.Мұхамедханов; сөз басын жазған М.Әуезов. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1951. – 263 б. – 1951 жылы Қ.Мұхамедханов тұтқындалған соң баспаханадағы кітап терімі шашылып қалған.

12. Мұқаметханов [Мұхамедханов], Қ. Абай шығармаларының текстологиясы жайында [Мәтін] / Қ.Мұқаметханов [Мұхамедханов]. – Алматы: Қазақстан мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1959. – 144 б.

13. Мұқаметханов [Мұхамедханов], Қ. Мағауия Абайұлы Құнанбаев [Мәтін] / Қ.Мұқаметханов [Мұхамедханов]. – Алматы: Қазақстан мемлекеттік оқу педагогика баспасы, 1959. – 36 б. – (Мұғалім кітапханасы).

14. Мұхаметханов [Мұхамедханов], Қ. Абайдың туған жері, өскен ортасы = Абаевские места / Қ.Мұхаметханов [Мұхамедханов]. – Алма-Ата: Жазушы, 1971. – 34 б.

15. Мұқаметханов [Мұхамедханов], Қ. Комиссар Ғаббасов [Мәтін] : пьесалар / Қ.Мұхаметханов [Мұхамедханов]. – Алматы: Өнер, 1984. – 176 б. – Мазмұны: Комиссар Ғаббасов; Білісай; Толқын; Хажы әпенді үйленеді.

16. Мұқаметханов [Мұхамедханов], Қ. Жүсіпбек Аймауытов [Мәтін] / Қ.Мұқаметханов [Мұхамедханов]// Бес арыс: естеліктер, эсселер және зерттеу мақалалар. – Алматы: Жалын, 1992. – Б. 381-452.

17. Мұхамедханов, Қ. Абайдың ақын шәкірттері. 1-кітап [Мәтін] : [кітапқа Ақылбай, Мағауия, Тұрағұл өлеңдері мен поэмалары, өмірі мен шығармашылығы туралы мәліметтер енген] / шығармаларын жинап, зерттеп, өмірбаяндары мен алғы сөзін жазып, баспаға әзірлеген Қ.Мұхамедханов. – Алматы: Дәуір, 1993. – 224 б.

18. Мұхамедханов, Қ. Абайдың ақын шәкірттері. 2-кітап [Мәтін] : [екінші кітапқа Кәкітай, Көкбай және Уәйіс ақындар енген] / шығармаларын жинап, зерттеп, өмірбаяндары мен алғы сөзін жазып, баспаға әзірлеген Қ.Мұхамедханов. – Алматы: Дәуір, 1994. – 336 б.

19. Мұхамедханов, Қ. Абайдың ақын шәкірттері. 3-кітап [Мәтін] : [Әріп, Әсет, Мұқа, Әубәкір ақындардың өлеңдері, өмірі мен шығармашылығы туралы мәліметтер енген] /шығармаларын жинап, зерттеп, өмірбаяндары мен алғы сөзін жазып, баспаға әзірлеген Қ.Мұхамедханов. – Алматы: Дәуір, 1995. – 320 б.

20. Мұхамедханов, Қ. Абайдың ақын шәкірттері. 4-кітап [Мәтін] : [Тайыр, Баймағамбет, Иманбазар, Әрхам ақындардың өлеңдері, өмірі мен шығармашылығы туралы мәліметтер енген] / шығармаларын жинап, зерттеп, өмірбаяндары мен алғы сөзін жазып, баспаға әзірлеген Қ.Мұхамедханов. – Алматы: Дәуір, 1997. – 240 б.

21. Мұхамедханов, Қ. Абай мұрагерлері [Мәтін] : [Шәкәрім, Турағұл, Кәкітай, Көкбай, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып Дулатов өмірі мен шығармашылығы туралы мәліметтер енген] / шығармаларын жинап, зерттеп, өмірбаяндарын жазып, баспаға әзірлеген Қ.Мұхамедханов. – Алматы: Атамұра, 1995. – 208 б.

22. Мұхамедханов, Қ. Тағдыр және Қарлаг [Мәтін] = Мухамедханов, К. Судьба и Карлаг [Мәтін] / «Қ.Мұхамедханов атындағы білім және мәдениет орталығы» қоғамдық қоры. – Алматы, 2008. – 278 б.

23. Мұхамедханов, Қ. Абай кітабын алғаш шығарған Илияс Бораганский [Мәтін] = Ильяс Бораганский – первый издатель книг Абая [Текст] / Қ.Мұхамедханов; жауапты ред. – Ғ.Қабышұлы; «Қ.Мұхамедханов атындағы білім және мәдениет орталығы» қоғамдық қоры. – Алматы, 2009. – 64 б.

24. Мұхамедханов, Қ. Абай шығармаларына ғылыми түсініктер [Мәтін] = Абай шығармаларына ғылыми түсініктер / Қ.Мұхамедханов; жауапты ред. – Ғ.Қабышұлы; «Қ.Мұхамедханов атындағы білім және мәдениет орталығы» қоғамдық қоры. – Алматы, 2009. – 174 б.

25. Мұхамедханов, Қ. Шәкәрім мен Қайым: тағдырлас [Мәтін] = Шакарим и Каюм: сплетение судеб [Текст] / Қ.Мұхамедханов. – Астана: Фолиант, 2009. – 336 б.

26. Мұхамедханов, Қ. Абай шығармаларының текстологиясы жайында [Мәтін] / Қ.Мұхамедханов; «Қ.Мұхамедханов атындағы бiлiм және мәдениет орталығы» қоғамдық қоры. – 2 бас. – Алматы, 2010. – 164 б.

27. Мұхамедханов, Қ. Тарта көр Семейімнің топырағы [Мәтін] : өлеңдер, поэмалар, мақалалар, арнаулар / Қ.Мұхамедханов; құраст.: Т.Ибрагимов, А.Ғабдуллина; Семей қалалық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімі. – Семей, 2010. – 144 б.

28. Мұхамедханов, Қ. Шығармалары [Мәтін] / Қ. Мұхамедханов; Шығыс Қазақстан облысының әкімдігі. – Астана: Фолиант, 2014. – (Алтай-Ертіс кітапханасы) Т.1: Абай шығармаларының текстологиясы жайында. – 2014. – 344 б.

29. Мұхамедханов, Қ. Хаттар сөйлейді = Письма говорят / Қ.Мұхамедханов. – Алматы, 2016. – 336 б.

30. Мұхамедханов, Қ. Абай шығармаларының текстологиясы жайында [Мәтін] /.Қазақстан Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы. – Алма-Ата, 1959. – 144 б.

31. Мұхамедханов, Қ. Абайдың әдебиет мектебі [Қолжазба] : филология ғылымдары дәрежесін алу үшін қорғалған диссертация / Қ.Мұхамедханов. – 1951. – ҚР Ғылым академиясы мұрағатында сақталған. – ҚазССР ҒА академигі М.О.Әуезовтың ғылыми басшылығымен. – Қолжазба бөлімі.

== Марапаттары ==
1996 жылы "Абайдың ақын шәкірттері"- 4 кітап, "Абай мұрагерлері" [[Абай энциклопедиясы|«Абай» энциклопедиясын]] шығарудағы еңбегі үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. КСРО және Қазақ КСР ағарту ісінің үздігі. [[Семей]] қаласының Құрметті азаматы. Абайдың дүниежүзілік академиясының алтын медалімен марапатталған.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Абайтану]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]

Аманжол Дүйсенбайұлы Әлтай

2026-04-07T15:04:06Z

Rasulbek Adil:

{{Ғалым
|Есімі = Аманжол Дүйсенбайұлы Әлтай
|Шынайы есімі =
|Суреті = Аманжол Әлтай (2023-08-12).jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 31.8.1971
|Туған жері = [[Ақтүбек (Ұлытау облысы)|Ақтүбек]] ауылы, {{туғанжері|Жаңаарқа ауданы|Жаңаарқа ауданында}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{Байрақ|КСРО}} → {{Байрақ|Қазақстан}}
|Ғылыми аясы = әдебиеттану саласындағы іргелі зерттеулер, қазақ және шетел әдебиетінің өзекті мәселелері
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының докторы (2009)
|Ғылыми атағы = [[Профессор|профессор]] (2014)
|Альма-матер = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Қарағанды зерттеу университеті]]
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі = айтыс ақыны
|Марапаттары = {{қатар
| теңестіру = солға
| {{Құрмет ордені}}
| {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
| {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
| {{Астанаға 20 жыл медалі}}
}}
{{қатар
| теңестіру = солға
| {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
}}
{{{!}}
{{!}}Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлық (2018)
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Дарын мемлекеттік сыйлығы|«Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығы]] (1999)
{{!}}}
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons = Amanjol Altay
}}
'''Аманжол Дүйсенбайұлы Әлтай''' ([[31 тамыз]] [[1971 жыл|1971]], [[Ақтүбек (Ұлытау облысы)|Ақтүбек]] ауылы, [[Жаңаарқа ауданы]], [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қазақстандық филолог, суырып салма ақын, айтыскер, филология ғылымдарының докторы (2009), профессор (2014). Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII сайланым (2022-2023) және VIII сайланым депутаты (2023 жылдан бастап).

[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2005), гуманитарлық ғылымдар саласындағы үздік ғылыми зерттеулері үшін Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты (2018). Республикалық, халықаралық ақындар айтысының жүлдегері.
== Өмірбаяны ==
1971 жылы 31 тамызда [[Жезқазған облысы]], Жаңаарқа ауданы, Ақтүбек ауылында дүниеге келген. [[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] ішіндегі мойын рақпанқұл руынан шыққан<ref>Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014</ref>.

1993 жылы [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Қарағанды мемлекеттік университетінің]] филология факультетін бітіріп, еңбек жолын сол жылы осы университеттің [[қазақ әдебиеті]] кафедрасының оқытушысы болып жұмыс істей бастаған.

2000-2005 жылдары — [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] қазақ және шетел әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы болды.

2005-2014 жылдары — Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ қазақ және шетел әдебиеті кафедрасының доценті болып жұмыс істеді.

2014 жылдан бастап Еуразия ұлттық университетінде қазақ және шетел әдебиеті кафедрасының профессоры міндеттерін атқарып келеді. Осы жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі атанды.

2022 жылдың наурызынан 2023 жылдың қаңтарына дейін «[[Аманат (партия)|Аманат]]» партиясынан ұсынылған Қазақстан Парламенті Мәжілісінің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII сайланым]] депутаты лауазымында қызмет атқарды<ref>{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/akyin-amanjol-altay-parlament-majls-deputatyi-bolyip-463443/|title=Ақын Аманжол Әлтай Парламент мәжілісі депутаты болып сайланады|publisher=TENGRINEWS.kz|date=2022-03-03|accessdate=2025-03-01}}</ref>.

2023 жылдың наурызынан бастап «[[Аманат (партия)|Аманат]]» партиясынан ұсынылған Қазақстан Парламенті Мәжілісінің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]] депутаты болып келеді<ref>{{Cite web |url=https://qaz365.kz/politics/1583-m-zhiliske-otken-deputattardyn-tolyk-tizimi/|title=Мәжіліске өткен депутаттардың толық тізімі|publisher=QAZ365.kz Жаңа Қазақстан порталы|date=2023-03-28|accessdate=2025-03-01}}</ref>.

Қарағанды қаласында өткен "Арқа арулары мен сал серілері" сайысының (1990), жыр сүлейі [[Иса Байзақов]]тың 90 жылдық мерейтойына арналған ([[Павлодар]], 1990), [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллиннің]] 100 жылдық тойына арналған (Жезқазған, 1990) республикалық айтыстардың жеңімпазы. 1990 жылы [[Қызылорда облысы]]нда өткен халық ақыны [[Нартай Бекежанов]]тың 100 жылдық мерекесіндегі, 1991 жылы [[Түркістан облысы]]нда болған атақты балуан [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]ның 120 жылдығына арналған тойында, 1993 ж. [[Ташкент]] қаласында өткен халықаралық ақындар айтысында, 1992 жылы [[Қарағанды облысы|Қарағанды облысында]] ұйымдастырылған. [[Аманжолов Қасым Рақымжанұлы|Қ.Аманжоловтың]] 80 жылдық мерейтойында, Ғ. Мүсірепов құрметіне арналған айтыста, Тоқтар Әубәкіровтың ғарышқа ұшқанына 1 жыл толуына арналған айтыста, [[Жамбыл Жабайұлы|Ж. Жабаевтың]] 150 жылдық мерейтойы құрметіне өткізілген ақын, жыршы-дастаншылар сайысында (Қарағанды, 1996) жеңімпаз атанды. 1995 жылы ұлы ақын, ойшыл, [[Абай Құнанбайұлы]]ның ЮНЕСКО дәрежесінде өткен 150 жылдық мерейтойында, т.б. өткізілген республикалық ақындар айтыстарында жүлделі орындарды иеленді.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Марапаттары ==
* 1999 жылы — Халық шығармашылығы номинациясы бойынша Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы]].
* 2005 жылы — «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]» құрметті атағы — ''ұлттық өнерді дамытуға қосқан үлесі және қоғамдық қызметі үшін''.
* 2012 жылы — «Үздік ЖОО оқытушысы — 2012» құрметті атақтары мен марапаттары.
* 2015 жылы — «Ыбырай Алтынсарин» медалі
* 2016 жылы — «ТURKSOY» халықаралық ұйымының медалі ([[Анкара]]).
* 2018 жылы — «Қазақ балалар поэзиясы: генеалогиялық, типологиялық, поэтикалық даму» еңбегі үшін гуманитарлық ғылымдар саласындағы үздік ғылыми зерттеуі үшін Ш. Ш. Уәлиханов атындағы сыйлығы
* 2019 жылы — ҚР Президентінің 2019 жылғы 29 қарашадағы Жарлығымен — ''ұлттық өнер мен ғылымға қосқан елеулі үлесі және қоғамдық қызметі үшін'' [[Құрмет ордені|«Құрмет» орденімен]] марапатталды.
* Мемлекеттік медалдар, оның ішінде:
** 2001 жылы — [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»]] медалі
** 2016 жылы — [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл»]] медалі
** 2018 жылы — [[Астанаға 20 жыл медалі|«Астанаға 20 жыл»]] медалі

== Ғылыми, әдеби шығармалары ==
2000 жылы «Қазақ әдебиетіндегі Ағыбай батыр бейнесі» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

2009 жылы «Қазақ балалар поэзиясы: генеалогия, типология, поэтикалық даму» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

=== Негізгі туындылары ===
* Айтыс өнерінің осы дәуір қоғамындағы рөлі.
* Ақын-жыраулар поэзиясы.
* Ақындар поэзиясы – жаңа мазмұндағы әдебиет бастауы.
* Қазақ балалар поэзиясы: генеалогия, типология, поэтикалық даму.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Айтыс ақындары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері]]

Мекемтас Мырзахметұлы

2026-04-07T07:28:15Z

Rasulbek Adil:

{{Ғалым
|Есімі = Мекемтас Мырзахметұлы
|Шынайы есімі =
|Суреті = Мекемтас Мырзахметұлы Abai TV.png
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы = Мырзахметұлы, 2024 жыл
|Туған күні = 09.05.1930
|Қайтыс болған күні = 11.01.2025
|Қайтыс болған жері =
|Туған жері = [[Майтөбе (Түркістан облысы)|Майтөбе]], {{туғанжері|Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданында}}, [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Азаматтығы = {{Байрақ|КСРО}} {{Байрақ|Қазақстан}}
|Ғылыми аясы = [[абайтану]]
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі = [[филология]] ғылымдарының докторы, [[профессор]]
|Сыйлықтары =
|Альма-матер = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|Ғылыми жетекші =
|Марапаттары = {{Қатар
|{{Парасат ордені}}
|{{Құрмет ордені}}
|{{Астанаға 10 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{Барыс ордені}}
|{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}
}}
{{Қатар
|{{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
}}
}}
'''Мекемтас Мырзахметұлы''' ([[9 мамыр]] [[1930 жыл]], [[Майтөбе (Түркістан облысы)|Майтөбе]], [[Түлкібас ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[11 қаңтар]] [[2025 жыл]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[қазақстан]]дық [[абайтану]]шы ғалым, [[филология]] ғылымдарының докторы, [[профессор]]. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның (1996) және «Түркі әлеміне сіңірген еңбегі үшін» халықаралық сыйлығының иегері. «Абайтану» ғылыми-зерттеу орталығының директоры, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.

== Ерте жылдары ==
Мекемтас Мырзахметұлы [[Ұлы жүз]]дің [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан шыққан еді.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref>

Мекемтас Мырзахметұлы 1930 жылғы 9 мамырда [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Түлкібас ауданы]], [[Майтөбе (Түркістан облысы)|Майтөбе]] ауылында дүниеге келген. Әкесі Мырзахмет 1933 жылы қайтыс болды. Анасы 1945 жылы 50 жасында дүниеден өтті. Балалары жетім қалды. Отбасында 12 бала болған, оның бірі [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық|ашаршылық]] кезінде қайтыс болса, енді бірі [[Екінші дүниежүзілік соғыс|соғыс]]тан оралмады, қалғандары [[қылша]]мен ауырып, науқат болып кетті. Солардан 3 бала ғана аман қалған (ағасы Ордабек 72 жасында дүниеден озды және әпкесі Күләнда орта жастан асқан соң дүниеден қайтты). Мекемтас Мырзахметұлының айтуы бойынша анасы ұзын бойлы, жүдеу, қараторы кісі еді. «Суретке түсу [[шариғат]]қа қайшы» – деп суретке түспеген. Балалары жастай [[шешек]]тен өле бергендіктен, «тастай қатты, бекем болсын» деген ниетпен кенже баласының есімін Мекемтас қойыпты. Анасы қайтыс болғаннан кейін Мырзахметұлы ағайындарының қолында тұрды. 8 жасында мектепке барды, кейін балалар үйі мен мектеп-интернатта тәрбиеленді. 8 сыныпты бітіре сала Тар1948 жылы Ванновқа (қазіргі [[Тұрар Рысқұлов ауылы (Түркістан облысы)|Тұрар Рысқұлов]]) ауылындағы Абай атындағы қазақ орта мектебін бітірді.

==Еңбек жолы==
*Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) филология факультетін (1953), оның аспирантурасын (1964) бітірген.
* 1953–1961 жылдары Низами атындағы [[Ташкент]] педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі, декан, проректор;
* 1969–1975 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ педагогикалық институты]]нда [[доцент]];
* 1975-1991 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясының]] [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]]нда ғылыми қызметкер, абайтану бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды.
* 1991–2000 жылдары арасында [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нің кафедра меңгерушісі‚ Ясауи ғылыми лабораториясының меңгерушісі, әдебиет және этнофилология ғылыми-зертттеу орталығының директоры;
*2002–2003 жылы Түркітану ғылыми-зертттеу институтының директоры қызметтерінде болды. 2000 жылдан [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]нде қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі және «Түркі халықтары әдебиетінің тарихы» ғылыми-зертттеу орталығының директоры, «Бауыржантану» ғылыми-зертттеу орталығының бас ғылыми қызметкері.
* 2018 жылдан өмірінің соңына дейін — Шымкент қаласындағы М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетіндегі “Мұхтартану” ғылыми-зерттеу орталығы басшысы қызметін атқарған.

== Ғылыми еңбектері ==
Мекемтас Мырзахметұлының зерттеу еңбектерінде абайтану мен [[әуезовтану]], бауыржантану, [[Қожа Ахмет Ясауи|ясауитану]], Абайдың ақындық зертханасының жайы, ақын мұрасының рухани нәр алған қайнар көздері, [[Абай Құнанбайұлы]] мұрасының шығыспен байланысы 1965 жылдан бастап терең зерттеле бастады. Абай мұрасындағы мораль философиясының негіздері оның исламға, адамгершілік мұраттарына қатысты зерттеліп ашылды. [[Қарахан мемлекеті|Қараханидтер]] заманынан бастау алған кемел адам мәселесі [[Жүсіп Баласағұни|Жүсіп Баласағұнидың]] [[Құтадғу білік]] дастанында қамтылып, Ясауидің «[[хал ілімі]]» (камили инсани) арқылы негізделіп, Абайдың толық адам ілімі арқылы дәстүрлі жалғастық тауып даму жолдары жәуанмәртлік, яғни [[имани гүл]] (үш сүю) жайындағы Абай танымдары негізінде талданып‚ бір жүйеге түсірілді.

Мырзахметұлы кеңестік кезеңде-ақ патшалық Ресейдің Қазақстанда жүргізген [[миссионерлік]] саясаты негіздерін әшкерелеп («Қазақ қалай орыстандырылды», 1993)‚ қазақ жеріндегі топонимдер мен антропонимдердің саяси-әлеуметтік сырларын ашып, қоғамдық ой-санаға ықпал етті. Абайтану мен мұхтартанудың ғылыми негізді қарым-қатынасын зерттеді. Абай шығармаларын жаңа қырынан талдап, ондағы айтылмай келген шығыстық мәселелер мен танылмай келген ойларды, шығыстық термин сөздерді бүгінгі күн талабы тұрғысынан жаңаша қорытып, ғылыми айналымға түсірді.

Сондай-ақ қазақ әдебиетінің түрлі салаларынан мамандар даярлап, отыздан астам кандидат диссертация қорғатты. Абайтанудың [[кітапнама]] көрсеткіштерін құрастырып (1965, 1988, 1995), алғы сөздерін жазды. «Абай» энциклопедиясы мен М. Әуезовтің 20 томдық, 50 томдық шығармалар жинағын шығаруға атсалысты.

==Ғылыми атақтары==
*1989 жылы [[филология]] ғылымдарының докторы (ғылыми атағы);
*1995 жылы [[профессор]] құрметті ғылыми атақтары берілді.

==Шығармалары==
* «Абай Құнанбаев. Библиографиялық көрсеткіш» (1965),
* «Мұхтар Әуезов және Абайтану проблемалары (1982),
* «Абай жүрген ізбенен» (1985),
* «Абайтану. Библиографиялық көрсеткіш» (1988),
* «Абайдың адамгершілік мұраттары» (1993),
* «Абайтану тарихы» (1994),
* «Восхождение Мухтара Ауэзова к Абаю» (1994),
* «Абай және Шығыс» (1995),
* «Әуезов және Абай (1996),
* «Түркістанда туған ойлар» (1998),
* «Түркістан, Тараз арасы...» (2002),
* т.б. монографиялар, кітаптардың («Абайды оқы, таңырқа», 1993; «Абайтану дәрістері», 1994; «Абайтану дәрістерінің дерек көздері», «Абайды білмек парыз, ойлы жасқа», 1997;

==Мемлекеттік марапаттары==
* Абай ілімін зерттеуге қосқан елеулі еңбегі үшін [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]н [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]тың қолынан алды (1996).
* [[Құрмет ордені]] (2001);
* «Түркі әлеміне сіңірген еңбегі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты ([[Анкара]], 2003);
* Бауыржан Момышұлының атындағы «Құрмет белгісі» ордені;
* [[Парасат ордені]] (2007);
* [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008);
* 1-дәрежелі [[Барыс ордені]] (ұлттық ғылымға қосқан үлесі мен қоғамдық қызметі үшін, 2019);
* [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]];
* [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі]] (2020);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] мен «ҚР Білім беру ісінің үздігі» төсбелгілері;
* [[Мәдениет саласының үздігі]] төсбелгісі (2020);
* [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы;
* [[Жамбыл облысы]]ның құрметті азаматы;
* мәдениет саласындағы Мемлекеттік стипендия тағайындалды (2016).
* [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] алғыс хатымен және тиісті төсбелгісімен марапатталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Мырзахметұлы, Мекемтас}}
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Абайтанушылар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]

Мәскеу

2026-04-07T07:13:12Z

Rasulbek Adil:

{{Елді мекен-Ресей
|статусы = [[Ресей]] астанасы, [[федералдық маңызы бар қала]]
|қазақша атауы = Мәскеу
|шынайы атауы = {{lang-ru|Москва}}
|сурет = MSK Collage 2015.png
|сурет атауы =
|елтаңба = Coat of Arms of Moscow.svg
|ту = Flag of Moscow.svg
|елтаңба сипаттамасы = Мәскеу елтаңбасы
|ту сипаттамасы = Мәскеу туы
|елтаңба ені = 100
|ту ені = 175
|lat_dir =N|lat_deg= 55|lat_min= 45|lat_sec=21
|lon_dir =E|lon_deg= 37|lon_min= 37|lon_sec=04
|CoordAddon =
|CoordScale =
|ел картасы =
|аймақ картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймағы = Мәскеу
|кестедегі аймақ = Мәскеу
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|мекен түрі =
|мекені =
|кестедегі мекен =
|ішкі бөлінісі = [[Мәскеудің әкімшілік-аумақтық бөлінісі|12 әкімшілік округ (125 аудан, 2 қалалық округ, 19 елді мекен)]]
|басшының түрi = [[Мескеу мэрі|Мэрі]]
|басшысы = [[Сергей Семёнович Собянин|Сергей Собянин]]
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек = 1147 жыл
|статусы 1 = [[Ресей]] астанасы
|статус алуы 1 = [[1478 жыл]]ы
|статусы 2 = [[Федералдық маңызы бар қала]]
|статус алуы 2 = [[1993 жыл]]
|жер аумағы = 2561,5<ref name="Mos2013">[http://moscow.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/moscow/resources/0464cf0048d9d677b368f3f7eaa5adf2/Москва_2013.pdf Москва в 2000-2013 гг.: Краткий статистический справочник/ Мосгорстат- М., 2014. - 74 с.] ISBN 978-5-904548-11-7 с.8 {{ref-ru}}</ref>
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 118—255
|климаты = [[Континенттік климат|континенттік]]
|ресми тілі = орыс
|тұрғыны = {{өсім}} 12 678 079
|санақ жылы = 2020
|тығыздығы = 4949,47
|шоғырлануы = {{nobr|15 512 000}} адам<ref name="World Gazetteer: Russia">{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia. World Urban Areas & Population Projections. 8th Annual Edition April 2012|title=Demographia. World Urban Areas & Population Projections. 8th Annual Edition April 2012|publisher=Demographia.com|accessdate=2012-07-02|lang=en}}</ref>
|ұлттық құрамы = [[орыстар]] (91,65 %), [[украиндар]] (1,42 %), [[татарлар]] (1,38 %), [[армяндар]] (0,98 %), [[әзербайжандар]] (0,53 %), [[еврейлер]] (0,49 %)<ref name="demoscope.ru">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2007/0271/tema01.php|title=Перепись 2002 года показала изменение национального состава населения Москвы|publisher=«Демоскоп» — Электронная версия бюллетеня «Население и общество». Институт демографии Государственного университета — Высшей школы экономики|accessdate=2009-01-13}} {{ref-ru}}</ref>
|конфессионалдық құрамы = христиандар, мұсылмандар, иудейлер, буддисттер және басқалары
|этнохороним = мәскеулік, мәскеуліктер
|телефон коды = 495, 499
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 101000—135999
|автомобиль коды =
|сандық идентификаторы = 45
|ортаққордағы санаты = Moscow
|сайты = https://www.mos.ru
|сайт тілі = ru
|сайт тілі 2 = en
|add1n = Марапаттары
|add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}}
}}
{{мағына|Мәскеу (айрық)}}
'''Мәскеу''' ({{lang-ru|Москва́}}, ({{audio|ru-Moskva.ogg|айтылуы}})) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның астанасы. Ресейдің еуропа бөлігінің ортасында, [[Мәскеу өзені]]нің жағасында орналасқан. Жер аумағы 1000 км2. [[Климат]]ы [[қоңыржай континент]]тік. Орташа температура қаңтарда –10,2 [[°C]], шілдеде 18,1 °C; жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм-ге жуық. Мәскеу – дүние жүзіндегі ең ірі қалалардың бірі. Халқы 11,5 млн (2011). Мәскеу – 13 – 14 ғасырларда [[Владимир Суздаль]] ұлы кінәздіктерінің, 15 ғасырдың соңғы ширегінен 1712 жылға дейін бір орталыққа бағынған орыс мемлекетінің, 1918 жылы наурыздан – 1922 жылдың желтоқсанға дейін [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]-дің, 1922 жылы желтоқсаннан – 1992 жылға дейін [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның астанасы болды. Мәскеу аумағындағы алғашқы қоныстар б.з.б. 2-мыңжылдықта пайда болды. 10 – 11 ғасырларда мұнда шығыс [[славяндар|славян]] [[тайпа]]сы – [[вятичтер]] қалашығы орналасты. Шежіре деректерінде 1147-жылдан ұшырасады.<ref>"Ордабасы": Энциклопедия.- Шымкент:"Ордабасы".2008.</ref>
[[Сурет:Moscow.gif|thumb|left|Ескі Мәскеу қаласының картасы]]
[[Сурет:Map of Moscow 1784.jpg|thumb|left|'''Мәскеу қаласының картасы''' 1784 жылы]]
[[Сурет:Moscow satellite image.jpeg|thumb|left|'''Мәскеу қаласының жер серігінен қарағандағы көрінісі''']]

== Халқы ==
{| class="wikitable"
! Ұлт өкілдері
! Саны, адам (барлығы — 11 млн)<ref>[http://moscow.gks.ru/perepis2010/perepis2010Doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_5_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0.xls Приложения к итогам ВПН 2010 ж. в городе Москве]</ref>
! Пайызбен
|-
![[Орыстар]]
| 9 930 410
| 91,65%
|-
![[Украиндар]]
| 154 104
| 1,42%
|-
![[Татарлар]]
| 149 043
| 1,38%
|-
![[Армяндар]]
| 106 466
| 0,98%
|-
![[Әзербайжандар]]
| 57 123
| 0,53%
|-
![[Еврейлер]]
| 53 142
| 0,49%
|-
![[Беларустар|Белорустар]]
| 39 225
| 0,36%
|-
![[Грузиндер]]
| 38 934
| 0,36%
|-
! [[Қазақтар]]
| 9 393
| 0,09%
|-
| Басқа ұлттар
| 668 409
| 5,81%
|}

[[Сурет:Population Development Moscow.png|500px|center|Мәскеу қаласының туу туралы статиктикасы (1350-2009)]]

<center>'''Мәскеу қаласының туу туралы статиктикасы (1350-2009)'''</center>

== Тарихы ==
'''Мәскеу (Ресей империясы) 1908 жылы''' (Бейнекөрініс)
[[Сурет:Moscow clad in snow - Moscou sur la neige - Москва в снежном убранстве - Москва в снегу (1908), noaudio.ogv|300px|left]]
Мәскеу жөніндегі ең алғашқы дерек [[Ипатьев]] [[жылнама]]сында кездеседі. 1147 жылғы сәуірдегі жазбада князь [[Юрий Долгорукий]]дің Чернигов-Северск князі Святослав Ольговичті өз мекеніне, “''Московқа''” кеңес өткізу үшін шақырғаны баяндалады. Осы жыл (1147) Мәскеудің (Москваның) іргесі қаланған мерзім болып есептеледі. Мәскеудің өсуіне, жетекші рөл атқаруына оның тұрған жері (орыс халқының қалыптасуына ықпал еткен орталық, сауда жолдарының торабы) себеп болды. 15 – 16 ғасырларда Мәскеу саудамен, қолөнермен айналысатын ірі қалаға айналып, біртіндеп бүкіл орыс жерінің мәдени орталығы бола бастады. Кремль, Покров соборы (Василий Блаженный), т. б. салынды. Мәскеуде орыстың кітап басу өнері дами бастады. 1607-12 жылы поляк-литван [[интервент]]тері Мәскеуді басып алды. Оларға қарсы К. Минин мен Д. Пожарский бастаған азаттық күрес орыс халқының жеңісімен аяқталды. Бірте-бірте Мәскеу бүкіл ресейлік нарықтық орталыққа айналып, [[Еуропа]], [[Азия]] көпестерінің назарын аударды. 1678 жылы славян-грек-латын академиясы ашылды. Мәскеу тұрғындары И. Болотников бастаған шаруалар соғысына, 17 ғасырдағы көтерілістерге (1648 жылы “''Тұз бүлігі''”, 1662 жылы – “''Мыс бүлігі''”, 1682 жылы “''Хованщина''”) белсене қатысты.

* Мәскеу 19 ғасыр мен 20 ғасырдың бас кезінде [[Ресейдегі революция]] күрестің басты орталықтарының бірі болды.
* 1935 жылы 10-шілдеде Кеңес үкіметі Мәскеуді көркейтудің бас жоспарын қабылдау жөнінде арнайы қаулы шығарды, сол жылы [[метро]] пайдалануға берілді.
* 1941 жылы Мәскеу түбінде неміс-[[фашист]] әскерлеріне алғаш күйрете соққы берілді. (қала Мәскеу шайқасы).
* 1945 жылы 24 маусымда Мәскеудегі [[Қызыл алаң]]да жеңіс шеруі болып өтті.
* 1947 жылы Мәскеудің 800 жылдық, 1997 жылы 850 жылдық мерейтойлары атап өтілді.

== Экономикасы ==
1712 жылы [[І Петр|Петр І]] астананы [[Санкт-Петербург]]ке көшіргеннен кейін де Мәскеу ірі экономикалық мәдени орталық болып қала берді, [[Ресей]]дің екінші астанасының рөлін атқарды. Мәскеуде 1702 жылы Ресейлік тұңғыш театр, 1703 жылы газет (“''Ведомости''”), 1755 жылы университет ашылды. 1918 жылы 12 наурызда [[Кеңес үкіметі]]нің астанасы [[Санкт-Петербург|Петроградтан]] Мәскеуге көшірілді. Мәскеу кеңес экономикасының орталықна айналып, қала халқы жедел өсті. Мәскеудегі [[Кремль]]дің іргетасы 11 ғасырдан қалана бастап, дүниежүзілік сәулет өнерінің қайталанбас ескерткішіне айналды. Кремльде 20 мұнара бар, олар негізінен 1485 – 1495 жылы салынды. [[Спасск]] мұнарасына 1625 жылы Кремль куранттары, 1937 жылы Спасск, [[Троицк (Челябинск облысы)|Троицк]], [[Никольск]], [[Боровицк]] мұнараларына асыл минералдардан бесжұлдыздар орнатылды. Мәскеудегі негізгі алаң – Қызыл алаң. Жылнамалардағы жазу бойынша Қызыл алаң 15 ғасырдың соңына қарай сауда алаңы ретінде пайда болған (16 ғасырда Троицк алаңы, ал 17 ғасырдан Қызыл алаң). Қызыл алаңда [[Владимир Ильич Ленин|В.И. Лениннің]] мазары, Белгісіз жауынгердің зираты, Мәңгі алау орналасқан. Мәскеуде әр түрлі тарихи кезеңдерде тек Ресей мәдениеті ғана емес, дүниежүзілік мәдениетке елеулі үлес қосқан әйгілі ақындар мен жазушылар, ғалымдар, суретшілер, сазгерлер, әртістер, т.б. өнер адамдары өмір сүріп, шығармашылық қызметпен айналысты. 1980 жылы жазда Мәскеуде [[1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|22-Олимпиадалық ойындар]] өтті. Мәскеу – көлік торабы әрі [[Еуропа]]дағы аса ірі әуе жолдары тораптарының бірі. Мәскеуден 11 бағытқа темір жол тарайды, мұнда үлкен өзен порты орналасқан. [[Внуково]], [[Домодедова]], [[Быково]], [[Шереметьево]] әуежайлары жұмыс істейді. 80-нен аса жоғарғы оқу орындары мен 70-ке жуық түрлі мұражайлар бар.

[[Сурет:Moscow pano.jpg|1100px|thumb|center|<center>[[Мәскеу өзені]]нен көрініс. Сол жағында — [[Богдан Хмельницкий]] көпірі, Ортасында — Еуропа Алаңы және Киевский вокзалы, артқы көрісте — салынып жатқан «Москва-Сити» Мәскеу халықаралық іскерлік орталығы, оң жағында — [[Бородинский көпірі]] және Смоленский метрокөпір, артқы көріністе — [[Ресей Федерациясының Үкіметінің Үйі]] (2006 жыл)</center>]]
{{wide image|Panorama of Moscow Kremlin.jpg|800px|<center>Мәскеу Кремльдің панорамасы: Кремль жағалауларының көрінісі. Фотосуретте мұнаралар (солдан оңға қарай): Боровицкая, Водовзводная, Благовещенская, Тайницкая, Бірінші атаусыз, Екінші атаусыз, Петровская, Беклемишевская бейнеленген. Қабырғалардың үстінде Үлкен Кремль сарайы, Архангел соборының күмбездері және Ұлы Иванның қоңырау мұнарасы көтеріледі.</center>}}
{{wide image|Moscow July 2011-49.jpg|860px|align-cap=center}}

== Қазақстан мен Мәскеу қарым қатынастары ==
19 – 20 ғасырларда Мәскеу мен [[Қазақтар|қазақ]] елі арасында кең көлемді мәдени, ғылыми, экономикалық қарым-қатынастар орнады. Әр жылдары [[Ғани Мұратбаев]], [[Тұрар Рысқұлов]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], т.б. қазақ халқының айтулы азаматтары Мәскеуде тұрып, жұмыс істеді. Қазақ өнері мен ғылымының көрнекті өкілдері Мәскеуде оқып, білім алды. 1936 жылы Мәскеуде қазақ әдебиеті мен өнерінің алғашқы онкүндігі өткізілді. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында [[Қазақстан]]да Мәскеуден көшіріліп әкелінген көптеген кәсіпорындар жұмыс істеді. Мәскеу ғалымдары мен өнер қайраткерлері (“''Мосфильм''” киностудиясының қызметкерлері) соғыс жылдары [[Алматы]]да тұрып, еңбектенді. 1942 жылы [[эвакуация]]мен келген “''Мосфильм''” мен “''Ленфильм''” киностудиялары Алматы көркемфильмдер киностудиясымен қосылып, 1944 жылға дейін біріккен Орталық киностудия (ЦОКС) деген атпен жұмыс істеді. С.Эйзенштейн, Ю.Я. Райзман, Г.Л. Рошаль, В.И. Пудовкин, Д.Вертов сынды кеңес кино өнерінің майталмандары қазақ шеберлерімен шығармашылық бірлікте болды. Мәскеуден көшіріліп келген ғылыми мекемелер мен академиялфп [[Вернадский|И. П. Вернадский]], А.Обручев, А.И. Понкратова, А.Скочинский, т.б. ғалымдар соғыс жылдарында Қазақстанда жұмыс істеді. Қазіргі таңда қалада 8,5 мыңнан аса (1989) қазақтар тұрады. Мәскеуде Қазақстан елшілігі, Мәскеу қазақтарының ұлттық орталығы жұмыс істейді. Мәскеу [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларымен экономикалық, мәдени тығыз байланыстар орнатқан. Қаладағы жоғарғы оқу орындарында көптеген қазақ жастары білім алуда.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{сыртқы сілтемелер}}
{{Еуропа елордалары}}
{{Азия елордалары}}
{{Жазғы ОО астаналары}}
{{Ресейдегі миллионер қалалар}}

[[Санат:Мәскеу]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Ресейдің федералдық маңызы бар қалалары]]

М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры

2026-04-06T18:56:56Z

Rasulbek Adil:

{{Театр
|атауы = М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры
|сурет = М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|театр типі =
|Негізделгені = 1899
|Негізін қалаған =
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанрлар = драма
|марапаттары =
|Орналасуы = {{KAZ}} [[Астана]], Желтоқсан көшесі, 13
|Мекен-жайы =
|Сыйымдылығы =
|Статус = Академиялық
|Ведомство =
|Директоры = Еркін Қасенов
|Көркемдік жетекшісі =
|Бас режиссёрі = Бекпулат Парманов
|Бас дирижёрі =
|Бас балетмейстері =
|Бас хормейстері =
|Бас суретші = Қанат Мақсұтов
|Сайты =
|Викиқор =
}}
'''М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры''' – [[Қазақстан]] және [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдері бойынша ең көне және алдыңғы қатарлы театрлардың бірі. [[Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Тарихы ==
* [[1899 жыл|1899]] жылы [[Нұр-Сұлтан|Ақмола]]да драма өнерін сүйетін қауым мен жергілікті көпестердің арқасында театр ашылып, көп ұзамай ол қала тұрғындары арасында асқан танымалдылыққа ие болды. Театрдың штаты 1920-жылдардың басында ғана толықтай жасақталып болды.
* [[1940 жыл|1940]]–жылдары Ақмола театры алдыңғы қатардағы шығармашылық ұжымға айналды.
* [[1943 жыл|1943]] жылдан бастап қазақ бөлімі өз жұмысын бастады. Осы кезеңдегі алғашқы қойылым — Ғабиден Мұстафиннің "Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу" пьесасы бойынша қойылған "Жарыс" спектаклі болды.
* [[1955 жыл|1955]] жылы "Ақмола өлкелік драма театры" деген атпен қайта құрылып, сол жылы 22 желтоқсанда тұңғыш рет театр шымылдығы В.М. Гусевтің «Иван Рыбаков» атты драмасымен ашылды. Алғашында жаңа ашылған театр труппасына МХАТ, Кіші театр, Мәскеудің Сатира және Ленин комсомолы атындағы театрлары қамқорлық жасады. Театр репертуарынан классикалық (А. Островскийдің «Тұңғиығы», совет (Погодиннің «Тыңға аттанған үшеуі», «Үшінші шабыты» мен «Кремль куранттары», Шекспирдің «Ромео мен Джульеттасы», Лондонның «Ұрлығы»), және шетел (Де Филиппоның «Филумена Мартураносы», Крониннің «Броуди қамалы» тағы басқа) драматургиясының туындылары орын алды. Мұнда режиссер Е.Е. Орел, А. Смеляков, актерлер А.А. Броженко, И. М. Быстрицкая, М. Ковалева, Г. Морев, Н.Г. Назарковская, Г. А. Пономарев, Д. Ф. Терентюк, К. Чистякова тағы басқа қызмет етіп, театр труппасының қалыптасып дамуына үлес қосты.
* [[1959 жыл|1959]] жылдан бастап театрға Максим Горькийдің есімі берілді. Қала тұрғындары Михаил Рощиннің "Валентин және Валентин", Алексей Коломиецтің "Көгілдір бұғылар", Бертольт Брехттің "Кураж шешей мен оның балалары", Вина Дельмардың "Ертеңгі күнге жол бер" және т.б. қойылымдарды сүйіп көрді. Гастрольдік сапармен театр труппасы Балқашта, Днепропетровскіде, Екібастұзда, Жезқазғанда, Кривой Рогта, Көкшетауда, Қарағандыда, Новосибирскіде, Теміртауда, Алматыда (1969) тағы басқа қалаларда болып, өнер көрсетті.
* [[1966 жыл|1966]] жылы облыстық драма театрына айналды.
* [[1991 жыл|1991]] жылы театрдың репертуары жаңа қойылымдармен толықты. Олар — Иранбек Оразбаевтың "Шыңғысхан" (1992 жыл), Мұхтар Әуезовтің "Абай жолы" романының желісі бойынша қойылған "Ақиқатты іздеп ерте есейдің" (1995 жыл), Мұхтар Әуезовтің 100 жылдығына арналған театр фестивалінде бірінші орын алған "Кене хан". Соңғысында басты рөлдерді сомдаған Константин Переверзев пен Наталья Косенко Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, ал [[Владимир Трофимович Архипенков|Владимир Архипенков]] "Қазақстан халық әртісі" атағын иеленді.

Театр труппасында Қазақстан ССР халық әртісі Е.Е. Орел, Қазақстан ССР-інің еңбек сіңірген әртістері В. Т. [[Владимир Трофимович Архипенков|Архипенков]], Л.С. Групп, Е. Марулина, Н. М. Моливидов, Молдавия ССР-інің еңбек сіңірген әртісі Р. И. Светинская, режиссер В.Е. Горюнов тағы басқа қызмет етеді. Театрдың бас режиссері – Қазақстан КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері И.И. Сермягин.

== Жаңа кезең жетістіктері ==
Қазір орыс драма театры репертуарында Н. Гоголь, А. Чехов, Ж. Кокто, А. Вампилов, У. Шекспир, Т. Уильямс, С. Мрожек, Б. Бехта шығармалары негізінде қойылған 20-дан астам қойылым бар. Бірнеше жылдың көлемінде көрерменді бала кезінен тәрбиелеу ісі дәстүрге айналды. Осыған орай, өнерді бағалайтын жас балғындарға арналған 10-нан астам музыкалық ертегілер театр репертуарынан орын алды. Гастрольдік сапарлар мен әртүрлі көлемдегі театр фестивальдарына қатысу театр өмірінің ажырамас бөлігіне айналды.

Марапаттары:
* [[Мәскеу]] қаласына гастрольдік сапар өткізуге шақырту алған – Саранск қаласындағы (Мордовия, 2006 ж.) [[Ресей]] және алыс-жақын шет мемлекеттердің орыс драма театрларының Халықаралық фестивалі: Құрмет дипломдарымен марапатталған, [[Санкт-Петербург]] қаласындағы «Встречи в России» атты ТМД және [[Балтық елдері]] орыс театрларының IX, XII және XIV Халықаралық фестивалінің қатысушысы;
* театр әртістері лауреат атанған, Гранададағы (Испания, 2007 ж.) орыс тілі жылына арналған, Бүкіләлемдік конгресс аясында өткен Халықаралық театр фестивалі;
* [[Бейжің|Пекин]] қаласына (Қытай, 2008 ж.) У.Шекспирдің шығармашылығына арналған, ІІІ Халықаралық театр фестиваліне сапар;
* [[2009 жыл|2009]] жылғы Ресейдің оңтүстік-орал астанасы [[Челябі|Челябинск]]іге гастрольдік сапар;
* XVII және XVIІІ Республикалық драма театрлары фестиваліне қатысушы (2009 және [[2010 жыл|2010]] жылдардың күз мезгілі);
* Қазақстанның [[Өскемен]], [[Алматы]], [[Қарағанды]], [[Шымкент]], [[Ақтау]] және т.б. қалаларындағы гастрольдік сапарлар;
* [[2011 жыл|2011]] жылдың наурыз айы Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдық мерейтойына арналған, І Ұлттық театрлар фестивалі;
* Махачкаладағы (Дағыстан Республикасы, 2011 ж.) [[Солтүстік Кавказ]] елдері және [[Қара теңіз]] бен [[Каспий теңізі]] аймақтарындағы мемлекеттердің драма театрларының ІІІ Халықаралық фестивалі;
* Қазақ-венгер байланысы тарихында театр тұңғыш рет Р. Отарбаевтың «Сұлтан Бейбарыс» қойылымымен, халқының көп бөлігін ғұндар (венгер қыпшақтары) құрайтын Сольнок қаласында ([[Мажарстан|Венгрия]], 2011 жылы) ғажайып гастрольдік сапар жобасына қатысты. Бұл Ортаазиялық Қазақстан мен Европалық Венгрияны байланыстырудағы түрік мәдениетінің маңызын көрсететін жоба болды. Алынған жоғары марапаттар мен орындар Горький театрының жаңа кезеңінің символына айналды.
* [[2012 жыл|2012]] жылы театр Академиялық мәртебе алды.
* [[2016 жыл|2016]] жылы [[Брест]] қаласындағы "Ақ Вежа" фестивалінде театр актрисасы Полина Харламова "Ең үздік әйел бейнесі" номинациясында марапатталды. Осы жылы театр Мәскеудегі Астананың он күндігі бағдарламасының аясында "Сақ патшасы Томирис" қойылымын қоюға Қазақстан атынан барған жалғыз өнер ұжымы болды.
* [[2017 жыл|2017]] жылдың шілде айында IV Қазақстанның этникалық театрлары атты республикалық фестивальде театр актрисасы Светлана Фортуна Анна Каренинаны сомдағаны үшін "Ең үздік әйел бейнесі" номинациясында марапатталды. Қазан айында Көкшетау қаласында өткен "Күзгі театр" республикалық фестивалінде Александр Яблонскийдің пьесасы бойынша қойылған "Пұтқа табынушылар" спектаклі ең үздік атанды. Осы жылы театрдың басты суретшісі, ҚР мәдениет қайраткері Қанат Мақсұтовке "Қазақстанның үздік суретші-сценографы" номинациясында "Сахнагер" ұлттық театр жүлдесі табысталды.
* [[2018 жыл|2018]] жылдың сәуір айында Санкт-Петербург қаласында ТМД және Балтық мемлекеттерінің қатысуымен өткен" Ресейдегі кездесулер" атты халықаралық орыс театрлары фестивалінде Максим Горький атындағы мәдениет ордасы "театр саласын дамытуға қосқан үлесі үшін" КСРО халық әртісі Кирилл Лавровтың жүлдесін иеленді. Маусым айында Астананың 20-жылдығына арналған VI халықаралық SAMGAU театрлар фестивалінде "Евгений Онегин" қойылымы бас жүлдені жеңіп алды. Қыркүйек айында театр ұжымы Астананың 20-жылдығы мен театрдың көрнекті қайраткері, актер, режиссер және Қазақстанның халық әртісі Райымбек Сейтметовтің 80-жылдығына арналған XXVI Қазақстанның драма театрлары республикалық фестивалінде Томиристің жарқын бейнесін халыққа жеткізе білген актриса Анастасия Вороцова "Ең үздік әйел бейнесі" номинациясын жеңіл алды. Қараша айында театр актері, ҚР халық әртісі, мәдениет қайраткері Сергей Матвеев II республикалық театрлардың кіші фестивалінде "Ең үздік ер адам бейнесі" номинациясын иеленді. Кіші формадағы фестиваль "Дарын" жастар сыйлығының иегері, режиссер, актер, ақын Рүстем Есдәулетовтің атымен аталады. ҚР еңбек сіңірген қайраткері Роман Чехонадский "Үздік ер адам бейнесі 2018" номинациясын жеңіп алды. Жас актерлер Полина Харламова мен Сергей Маштаковқа "Үміт" номинациялары берілді. "Жыл адамы 2018" республикалық жобасының нәтижесі бойынша ҚР еңбек сіңірген қайраткері Еркін Қасенов "Мәдениет қайраткері" номинациясын жеңіп, "Алтын адам" сыйлығының лауреаты атанды.

== Тетар актерлері ==
Бүгінгі таңдағы театр ұжымының өзегін – Қырғызстанның Халық әртісі, «Мәдениет қайраткері» Сергей Матвеев, Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі, Достық орденінің иегері Наталья Косенко, сахна майталмандары «Ерең еңбегі үшін», «Құрмет» ордендерінің иегері Владимир Иваненко, «Мәдениет қайраткері» Николай Макаров, «Ерең еңбегі үшін медалінің иегері» Людмила Крючкова, «Мәдениет қайраткері» Роман Чехонадский, Нина Дроботова, Наталья Матвеева, Зинаида Абаназиди, Маргарита Мухаметдиева, Игорь Седин, Светлана Фортуна, Александр Корженко, Иван Анопченко, Денис Анников, Виктор Житков, Лариса Лебедева, Болат Кирибаев, Ирина Наумова және жас талантты актерлар құрайды.

[[2007 жыл|2007]] жылдан театрды Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасының, Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығы мерейтойлық медалінің иегері, «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері», «Мәдениет қайраткері» Қасенов Еркін Тілеуғазыұлы басқарды. [[2009 жыл|2009]] жылдан театрдың бас режиссері – Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі, профессор Бекпулат Парманов және бас суретшісі – «Мәдениет қайраткері» Қанат Мақсұтов (''2012 жылғы мәліметтер'').<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>

== Галерея ==
<gallery>
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 1.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 2.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 3.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 4.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 5.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 6.jpg
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Астана ескерткіштері}}

[[Санат:Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Астана қаласы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Астана театрлары]]

Арыстан Сайлаубайұлы Қайнарбаев

2026-04-06T14:11:01Z

Rasulbek Adil:

'''Арыстан Сайлаубайұлы Қайнарбаев''' ([[1 шілде]], [[1939 жыл]]ы туған, [[Алматы қаласы]]) – [[сәулетші]], ҚазКСР-інің еңбек сіңірген архитекторы (1978).

== Өмірбаяны ==
* 1967 жылы [[Мәскеу]]дің Жоғары Көркем өнеркәсіп училищесін (Л.М. Поляков пен А.И. Зайцевтен) бітірген.
* Сол жылдан [[Алматы мемлекеттік қала жобалау институты]]ның бас архитекторы болды.
== Жобалары ==
* ҚР Мемлекеттік циркі (1972; [[Владимир Зелинович Кацев|В.З. Кацев]], С.В. Коханович, т.б. бірлесіп)
* [[Қазақ академиялық драма театры]] (1980; [[Орысбай Жұбайұлы Баймырзаев|О.Ж. Баймырзаев]], [[Марат Файзуллаұлы Жақсылықов|М.Ф. Жақсылықовпен]] бірлесіп)
* [[Әуезов ескерткіші|М. Әуезов ескерткіші]] (1980; мүсінші [[Ескен Аманжолұлы Сіргебаев|Е.А. Сергебаев]]) жобасын жасады.
Қайнарбаев салуға қатысқан ғимараттар көлемінің ықшамдылығымен, осы заманғы үлгілерді орынды пайдалануымен ерекшеленеді.
== Марапаттары ==
* КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1975)
* [[ҚазКСР-і мемлекеттік сыйлығы]] (1982) лауреаты.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1 шілдеде туғандар]]
[[Санат:1939 жылы туғандар]]
[[Санат:Алматыда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]

{{Bio-stub}}

Азамат Сатыбалды

2026-04-06T09:56:39Z

Rasulbek Adil:

{{Кинематограф
|есімі = Азамат Сатыбалды
|шынайы есімі =
|сурет =
|сурет ені =
|сурет атауы =
|туған кездегі есімі = Азамат Сатыбалдыұлы Сұрапбаев
|туған күні = 02.11.1977
|туған жері = {{туғанжері|Тұрар Рысқұлов ауданы|Тұрар Рысқұлов ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ КСР]]
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|мамандығы = {{актер|Қазақстан}}, тележүргізуші
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|белсенді жылдары = 2001 — осы уақытқа дейін
|бағыты =
|киностудия =
|марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
|imdb_id =
|сайты =
}}
'''Азамат Сатыбалды''' ([[1977 жыл]]ы [[2 қараша]]да [[Жамбыл облысы]], [[Тұрар Рысқұлов ауданы]], [[Көкдөнен |Көкдөнен ауылында]] туған) — тележүргізуші, кино және театр актері. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2014). [[Қазақстан жастар одағы]] сыйлығының иегері (2002). [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актері, [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының]] ректоры. 2023-2024 жж. [[Қазақфильм]] президенті

== Өмірбаяны ==
Азамат Сатыбалды Сұрапбаев [[1977 жыл]]ы [[Жамбыл облысы]], [[Рысқұлов ауданы]]нда дүниеге келген. Көп балалы отбасында туған. Үйдегі тоғыз баланың кенжесі.
1997 ж. Т. Жүргенов атындағы Өнер академиясына оқуға қабылданды.
2000 ж. дипломдық жұмысын қорғауға Қостанай облыстық драма театрына жіберілді.
2001 ж. дипломын алып, Қазақтың Мемлекеттік М.Әуезов атындағы академиялық драма театрына жұмысқа орналасты.

2022 жылдың 14 ақпанынан бастап – [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының]] ректоры<ref name=":0">[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/azamat-satyibaldyi-jurgenov-atyindagyi-kazak-ulttyik-oner-461874/ Азамат Сатыбалды Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының ректоры болып тағайындалды. tengrinews.kz]</ref>.

== Фильмографиясы ==
* [[2001]]-[[2003]] – «Қара шегіртке» - ''Ерлан''
* [[2008]] – «Бақсы» - ''эпизод''
* [[2009]] – «[[Ағайынды (телесериал)|Ағайынды]]» - ''эпизод''
* [[2010]] – «Жерұйық» - ''эпизод''
* [[2011]] – «Дәрігер Ахметова» - ''Ринат''
* [[2011]] – «[[Ғашық жүрек-2]]» - ''продюсер''
* [[2012]] – «Сыныптастар» - ''Дәулет Егоров''
* [[2013]] – «Парыз» - ''Нартай''
* [[2013]] – «Бір кем дүние» - ''эпизод''
* [[2014]] – «Қара шаңырақ» - ''Әлішер''
* [[2014]] – «[[Абайлаңыз, сиыр!]]» - ''эпизод''
* [[2015]] – «[[Рэкетир 2 (фильм)|Рэкетир 2]]<nowiki/>» - ''Қасым''
* [[2016]] – «Үйге апарар жол» - ''эпизод''
* [[2016]] – «[[Жұлдыздар тоғысқанда]]» - ''Ерлан''
* [[2017]] – «Барлығы сен үшін» - ''Асқар''
* [[2019 жыл|2019]] — «Армандастар<ref>[https://www.inform.kz/kz/20-zhyldan-keyin-auylynda-zholykkan-synyptastar-zhayly-armandastar-telehikayasy-korsetiledi_a3583474 20 жылдан кейін ауылында жолыққан сыныптастар жайлы «Армандастар» телехикаясы көрсетіледі. www.inform.kz]</ref>» - Талғат
* [[2019 жыл|2019]] — «[[Томирис (фильм)|Томирис]]<nowiki/>» - Қаваз
* [[2020 жыл|2020]] — «Полигон<nowiki/>» - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<ref name=":0" />
* [[2022 жыл|2022]] — «Мұқағали. Бұл ғасырдан емеспін» — [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]]<ref>[https://qazaqstan.tv/index.php/serials/muqagali-bul-gasyrdan-emespin/ Мұқағали. Бұл ғасырдан емеспін. qazaqstan.tv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214184842/https://qazaqstan.tv/index.php/serials/muqagali-bul-gasyrdan-emespin/ |date=2022-02-14 }}</ref>
* [[2022 жыл|2022]] — «Мағжан. Мен жастарға сенемін!» — Бичурин

== Марапаттары ==
* 2002 жылы Қазақстан жастар одағы "Серпер" жастар сыйлығының лауреаты.
* 2014 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы.
* 2016 жылы "[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл]]" медалі.
* 2026 жылы "Парасат" ордені.

== Отбасы ==
Жары: актриса, Дарын мемлекеттік сыйлығының иегері [[Назгүл Әдиетқызы Қарабалина|Назгүл Қарабалина]], 1 ұлы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub}}

[[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан театр актерлері]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан тележүргізушілері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы ректорлары]]

Төлеубек Мұхамеджанұлы Аралбай

2026-04-06T09:52:04Z

Rasulbek Adil:

{{Кинематограф
|есімі = Төлеубек Аралбай
|туған күні = 18.03.1950
|туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}
|қайтыс болған күні = 20.01.2022
|қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|мамандығы = {{актер|Қазақстан}}, [[доцент]]
|азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} {{байрақ|Қазақстан}}
|белсенді жылдары = 1966—2022
|бағыты =
|ұжымы =
|марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астана медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}}
}}
'''Төлеубек Мұхамеджанұлы Аралбай''' (1950-2022) — кино және театр [[актер]]і. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1995). [[Парасат ордені|Парасат]] және [[Құрмет ордені|Құрмет]] ордендерінің иегері.

== Өмірбаяны ==
Төлеубек Аралбай 1950 жылы 18 наурызда Семей қаласында дүниеге келген. [[Найман]] тайпасының [[Қаракерей]] руынан Мұрын бөлімінен шыққан. Әкесі - Аралбай Мұхамеджан, теміржолшы болған. Анасы - Аралбаева Бәтіш, үй шаруасымен айналысқан. Өнерге құштар ол бала кезінен-ақ қаладағы Пионерлер Сарайының драма үйірмесіне қатысты. Оның өнердегі ең алғашқы ұстазы атақты режиссер И. Вишневский болды. 1964-1966 жылдары Семей облыстық музыкалық драма театры жанындағы студияны оқып бітірген соң театрдың қазақ тобына қабылданып, алғашқы рөлдерін орындады.

1970-1973 жылдары әскери борышын өтеген соң Қазақ Мемлекеттік Мұхтар Әуезов атындағы академиялық драма театры жанындағы екі жылдық студияға оқуға түсіп, белгілі сахнагер Райымбек Сейтметовтің класынан 1975 жылы бітіріп шығады да, Көркемдік кеңестің шешімімен қарашаңырақ театрдың актерлік тобына қабылданады.

* Т. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институтының драма және кино режиссурасы факультетін бітірген (1996), драма және кино режиссері.
* 1964 жылдан 1970 жылға дейін - [[Абай атындағы Семей мемлекеттік қазақ музыкалық драма театры]]ның актері.
* 1972 жылдан 1974 жылға дейін - [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] жанындағы студияның актері.
* 1976 жылдан бері - М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері.
* «[[Қазақфильм]]» киностудиясы түсірген «Айдаһар жылы» (Мылқау Қытай) кинофильмінде, «Шегіртке» (Әлихан) телесериалында, «Азияшыл» фильмінде рөлдер орындаған.
* Рөжиссерлік-қойылымдық жұмыстары: Ы. Сапарбайдың «Сыған серенадасы», Н. Келімбетовтың «Үміт үзгім келмейді», Ә. Әмзеұлының «Қара кемпірі», В. Смеховтың «Али-Баба және 40 қарақшысы». «Абылай хан» (Бұхар жырау), «Мөлдір махаббат» (Жақыпбек), «Гамлет» (Клавдий), «Өмірзая» (Ес), «Ғасырдан да ұзақ күн» (Едігей), «Мен ішпеген у бар ма?» (Абай), «Ай тұтылған түні» (Дәруіш), «Үміт үзгім келмейді» (Мейірбек), «Сағыныш пен елес» (Хайретдин) спектакльдерінде ойнаған.

== Марапаттары ==
* 1995 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы;
* 1998 жылы «[[Астана медалі]]»;
* 2006 жылы «[[Құрмет ордені]]» иегері;
* Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның [[доцент]]і. (ғылыми атағы);
* 2016 жылы "[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл]]" медалі;
* [[2017 жыл]]ы президент жарлығымен [[Парасат ордені]]мен марапатталды.

== Жеке қасиеттері ==
Діни көзқарасы - «Жан дүниесімен құдайға сенуші». Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Тұрақтылық, экономикалық өркендеу, мәдени мұраларды жаңғырту». Хоббиі - автокөлік. Сүйіп оқитын әдебиеті - [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]], [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]], [[Мағжан Жұмабай|М. Жұмабай]], [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Ш. Айтматов]], [[Михаил Афанасьевич Булгаков|М.А. Булгаков]], [[Антон Павлович Чехов|А.П. Чехов]], [[Николай Васильевич Гоголь|Н.В. Гоголь]], [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]].

== Жеке өмірі ==
Үйленген. Жұбайы - Аралбаева Гүлмарам Аптыбайқызы (1955 жылы туған), дәрігер, педиатрия жөніндегі бас дәрігердің орынбасары.
* Қыздары - Әсел (1981 жылы туған), әкімшілік соттың бас маманы; Салтанат (1991 жылы туған).
* Немерелері - Ақбаян (2002 жылы туған), Айтбай (2003 жылы туған), Әмина (2006 жылы туған), Ратмир (2007 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Қазақстан театр актерлері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]

Асан Мәжит

2026-04-06T09:50:46Z

Rasulbek Adil:

{{Кинематограф
|есімі = Асан Мәжит Маратұлы
|шынайы есімі =
|сурет =
|туған кездегі есімі =
|туған күні = 1985
|туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|мамандығы = {{актер|Қазақстан}}
|азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}}
|белсенді жылдары = 2017 жылдан
|бағыты = [[драма]], [[комедия]]
|ұжымы = [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры|М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]
|марапаттары =
|сайты =
}}
'''Асан Мәжит Маратұлы''' (1985, [[Алматы]]) — қазақстандық театр және кино актері.

2017 жылдан бері [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актерлік құрамында қызмет етеді<ref>{{Cite web|title=М. Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры. Театр ұжымы. Мәжит Асан Маратұлы|url=https://auezov-theatre.kz/kz/people/person/asan-maratovich-mazhit}}</ref>.

== Өмірбаяны ==
1985 жылы Алматы қаласында дүниеге келген.

2001–2005 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясында]] «Музыкалық театр және эстрада артисі» мамандығы бойынша білім алды.

2017 жылы [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры|М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының]] актерлік құрамына қабылданды.

== Театрдағы рөлдері ==
{| class="wikitable" style="width:70%; font-size:90%;"
|+ '''Театрдағы негізгі рөлдері'''
! style="background:#FFA500; width:8%; text-align:center;" | №
! style="background:#FFA500; width:32%; text-align:center;" | Қойылым атауы
! style="background:#FFA500; width:20%; text-align:center;" | Автор
! style="background:#FFA500; width:20%; text-align:center;" | Режиссёр
! style="background:#FFA500; width:20%; text-align:center;" | Рөлі
|-
|1|| «Махаббат дастаны» || Ғ. Мүсірепов || Қ. Сүгірбеков || Қодар
|-
|2|| «Адасқақ» || А. Сүлейменов || Ә. Рахимов || Ақан Сері
|-
|3|| «Ғасырдан да ұзақ күн» || Ш. Айтматов || Д. Жұмабаева || Мәңгүрт
|-
|4|| «Сүйінбай» || Иран-Ғайып || М. Ахманов || Хан Кене
|-
|5|| «Біржанның соңғы әні» || А. Сүлейменов || Ә. Рахимов || Ақан
|-
|6|| «Қыз Жібек» || Ғ. Мүсірепов || Е. Нұрсұлтан || Бекежан
|-
|7|| «Қоштасқым келмейді...» || А. Володин || А. Маемиров || Козлов
|-
|8|| «Бейбарыс Сұлтан» || Р. Отарбаев || Ю. Ханинга-Бекназар || Хуан уәзір
|-
|9|| «Сүйікті менің ағатайым» || А. Чехов || А. Маемиров || Астров
|-
|10|| «Пері қатын» || Ж. Авторлар || Е. Нұрсұлтан || Аспаз
|-
|11|| «Ромео мен Джульетта» || У. Шекспир || Ө. Сәлімұлы, А. Кәкішева || Граф
|}

== Фильмография ==
{| class="wikitable" style="width:70%; font-size:90%;"
|+ '''Кинодағы рөлдері'''
! style="background:#FFA500; width:8%; text-align:center;" | №
! style="background:#FFA500; width:32%; text-align:center;" | Фильм
! style="background:#FFA500; width:20%; text-align:center;" | Жылы
! style="background:#FFA500; width:20%; text-align:center;" | Режиссёр
! style="background:#FFA500; width:20%; text-align:center;" | Рөлі
|-
|1|| «Тараз» || — || — || —
|-
|2|| «Оралман из Питера» || — || — || —
|-
|3|| «Весь мир у наших ног» || — || — || —
|-
|4|| «Талан» || — || — || —
|-
|5|| «Неделимое» || — || — || —
|-
|6|| «Ең сұлу қыз» || — || — || —
|-
|7|| «Жел қызы» || — || — || —
|-
|8|| «Құсайыновтар. Өмір жолы» || — || — || —
|-
|9|| «Кино по-понятиям» || — || — || —
|-
|10|| «Өгей жүрек» || — || — || —
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан театр актерлері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]

Асхат Мақсымұлы Маемиров

2026-04-06T09:49:58Z

Rasulbek Adil:

{{Кинематограф
|есімі = Асхат Мақсымұлы Маемиров
|шынайы есімі =
|сурет =
|туған кездегі есімі =
|туған күні = 12.03.1974
|туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]] {{туғанжері|Сырым ауданы|Сырым ауданында}}
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|мамандығы = {{актер|Қазақстан}} [[Режиссёр|театр режиссері]] педагог - [[доцент]]
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|белсенді жылдары = [[1997 жыл]] - осы уақыт
|бағыты = [[драма]]
|ұжымы =
|марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
|сайты =
}}
'''Асхат Мақсымұлы Маемиров''' ([[1974 жыл]]ы [[12 наурыз]]да [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Сырым ауданы]]нда туған) — [[Режиссёр|театр режиссері]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2015). [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның директоры ([[2018 жыл]]дан). [[Философия|Философия ғылымдарының докторы]] (PhD 2016).

== Толығырақ ==
* Асхат Мақсымұлы [[1974 жыл]]ы [[12 наурыз]]да [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Сырым ауданы]] Абай ауылы, Сарой ауылдық кеңесінде дүниеге келген.
* 1991 - 1995 жылдары [[Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті]] (бұрынғы А.С. Пушкин атындағы Орал педагогика институты)ның филология факультетін бітірген.
* 1995 - 1996 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының]] «драма режиссері» мамандығы бойынша Қазақстанның халық артисі, профессор [[Маман Байсеркенов]]тың классын бітірген.
* 2008 жылы [[Болашақ стипендиясы|Қазақстан Республикасының президенітінің "Болашақ" халықаралық степендиясының]] иегері. Сол жылы Université Sorbonne Nouvelle Paris университетінде білімін жетілдірген. ([[Франция]], [[Париж]]);
* 2008 жылы [[Париж]] Ұлттық өнер консерваториясының "драмалық өнер" мамандығы бойынша тағлымдамадан өткен ([[Франция]], [[Париж]]);
* 2010 жылы Ресейдің атақты ГИТИС өнер академиясында театр өнері бойынша магистр ғылыми атағын алды.

== Еңбек жолы ==
* 1997 жылы [[Хадиша Бөкеева атындағы Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театры|Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театры]]ның актерлік бөліміне қабылданады.
* Осы театр сахнасында [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Жұбан Молдағалиев]], [[Хамза Ихсанұлы Есенжанов|Хамза Есенжанов]], [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]], [[Ғарифолла Құрманғалиев]] және Сал-Мұхит сынды біртуар тұлғалардың мерейтойлық қойылымдардың авторы, әрі қоюшы-режиссері болды.
* Облыстық халық шығармашылығы орталығында бас режиссері.
* Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театрының сахнасында қойған, драматург М. Ахметжанның «Қараторғай» мұңлы драмасы бүгінгі күнге дейін табыспен жүріп жатыр.
* [[Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті]]нің оқыушысы.
* Құрманғазы атындағы Орал музыкалық колледжінің "актер шеберлігі" бөлімінің меңгерушісі.
* «Қазақстанның рухани даму қоры» АҚ вице-президенті.
* ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің жанындағы "Қазақ әуендері" АҚ президенті.
* 2014 жылдан [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының]] "актер шеберлігі" кафедрасының [[доцент]]і.
* [[2016 жыл]]ы [[22 қазан]]да [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] сахнасында "Ақтастағы Ахико" атты тарихи драмасы режиссер Асхат Маемировтың жетекшілігімен сахналанды. Карлаг қасіретін қазақ сахнасында алғаш рет бейнеленген қойылым Еліміздің Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналды.
* [[2017 жыл]]дың [[12 мамыр]]ындағы ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің бұйрығымен [[Қазақконцерт]] өнер бірлестігінің бас директоры.
* [[2018 жыл]]дың [[12 ақпан]]ындағы ҚР мәдениет және спорт министрлігінің бұрығымен [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның директоры лауазымында.

== Марапаттары ==
* 1998 жылы Астана қаласында өткен [[Оралхан Бөкей]] атындағы І-ші Республикалық көркемсөз шеберлері байқауының жеңімпазы.
* 1999 жылы Астана өткен шығармашыл жастардың ІІ-ші халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты.
* 1999 жылы Кеңес Одағының және Қазақ КСРнің Халық артисі [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың атындағы арнайы сыйлығының иегері.
* 2015 жылы "Қазақстан Республикасының Конститутциясына 20 жыл" мерекелік медалі.
* 2015 жылы Елбасының жарлығымен "[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]" құрметті атағымен марапатталды.
* 2016 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігінің шешімімен Өнертану мамандығы бойынша Философия ғылымдарының PhD докторы құрметті ғылыми дәрежесі берілді.
* 2016 жылы Еуразия ұлттық университетіне 20 жыл медалімен марапатталған.

== Отбасы ==
Үйленген. Екі баласы бар.

[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]]
[[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:12 наурызда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан театр педагогтары]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]