Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Таласбек Әсемқұлов

2026-06-07T06:13:01Z

Rasulbek Adil: /* Жүлделер мен марапаттар */

{{Тұлға
|Есімі = Таласбек Әсемқұлов
|Шынайы есімі =
|Сурет = Talasbek2005.jpg
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1.8.1955
|Туған жері = [[Таңсық (станция)|Таңсық]] теміржол станциясы, {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]]
|Мансабы = жазушы, кинодраматург, күйші
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні = 23.9.2014
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|Әкесі = Баймухамет Әсемқұлов
|Анасы = Кәмиля Жүнісбайқызы
|Жұбайы = Зира Наурызбаева, мәдениеттанушы
|Балалары = Хадиша, Жансүгір
|Марапаттары =
|Сайты = [http://otuken.kz/topics/talasbek/ otuken.kz]
|Басқалары = https://www.facebook.com/groups/394506140697607/
|Commons =
}}
'''Таласбек Әсемқұлов''' ([[1 тамыз]] [[1955]], [[Таңсық (станция)|Таңсық]] (теміржол станциясы), [[Аягөз ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]-[[23 қыркүйек]] [[2014]], [[Алматы]]<ref>{{Cite web|title=ТАЛАСБЕК ӘСЕМҚҰЛОВ ӨМІРДЕН ОЗДЫ|url=https://abai.kz/post/40084|date=26 Қыркүйек 2014 жыл}}</ref><ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов дүниеден озды|url=https://qazaqstan.tv/news/90605}}</ref>) — қазақ жазушысы, кинодраматург, күйші, әдебиет және музыка сыншысы, мифология, тарих және этнография зерттеушісі, домбыра шебері, қазақ тілінен орыс тіліне, орыс тілінен қазақ тіліне тәржіме жасаған аудармашы<ref>{{Cite web|title=Зерттеуші-жазушы Таласбек Әсемқұлов қайтыс болды|url=https://kaz.tengrinews.kz/books/zertteusi-zazusy-talasbek-asemqulov-qaitys-boldy-257013/}}</ref>.

«Талтүс» романы үшін Сорос-Қазақстан қорының [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%C2%AB%D0%9E%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B5_%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%C2%BB «Қазіргі заманғы Қазақстан романы» әдеби бәйгесінің лауреаты] атанған (2002 ж.). Бұл – жазушының көзі тірісінде жазып кеткен жалғыз кітабы. 2019-жылы романды Shelley Fairweather Vega (Шэлли Фейруэзер Вега) ағылшын тіліне аударып, ол [https://slavica.indiana.edu/bookListings/Three_String_Books/A_Life_at_Noon A Life at Noon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829172740/https://slavica.indiana.edu/bookListings/Three_String_Books/A_Life_at_Noon |date=2019-08-29 }} деген атпен Индиана Университетінің Slavica Pub баспасынан жарық көрд<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов атындағы байқаудың ережесі жарияланды|url=https://aikyn.kz/284469/talasbek--semk-u-lov-atyndag-y-bayk-audyn--erezhesi-zhariyalandy}}</ref>і. Сонымен қатар, роман қазақстандық “Рухани Жаңғыру” мемлекеттік бағдарламасы аясында БҰҰ-ның ресми тілдеріне аударылған<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов. Кемеңгердің өмірінен бір үзік сыр|url=https://abai.kz/post/12875}}</ref>.

== Өмірбаяны ==
Таласбек Әсемқұлов 1955-жылы тамыздың 1-күні Семей облысының Таңсық теміржол бекетінде тігіншілер отбасында дүниеге келген. Туа сала бауырына басқан нағашы атасы, атақты күйші [[Жүнісбай Стамбаев]] тың (1891-1973) қолында, Семей облысының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) [[Айғыз]] ауылында өскен<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұловтың өмірі туралы мәлімет|url=https://bilim-all.kz/article/22928-Talas%C2%ADbek-Asem%C2%ADqu%C2%ADlov%C2%ADtyn-omiri-turaly-malimet}}</ref>.

Атасы оны 7 жасынан бастап 11 жыл бойы, өзінің көзі жұмылғанша, дәстүрлі музыкалық өнерге баулиды. Сонымен бір мезгілде ол әнші Кәрім Баймұратовтың, күйші Ғазиз Нұрпейісовтің, есепші Мырзахан Оңғаров, домбыра шебері Төлеутай, ұста Ахметжаннан да тәлімін алады. Кейінірек атақты Атығай, [[Аққыз]], [[Бағаналы Саятүлеков|Бағаналы]] Саятүлеков, [[Мағауия Хамзин]], Әпике Әбенова сынды күйшілерден дәріс алған.

Таласбек Әсемқұлов - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Тәттімбет]] (XIX ғасыр) сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе күй мектебінің өкілі. Аталмыш мектеп өкілдерінің ұстаздық-шәкірттік сабақтастығы: Байжігіт – Қызыл Мойын Қуандық – Тәттімбет – Кенжебай – Бодау мен Қызай – Жүнісбай Стамбаев болып келеді. Ж.Стамбаев - [[Мұхтар Мағауин|М.Мағауин]]нің «Көкбалақ» романындағы, сондай-ақ, Т.Әсемқұловтың өзінің «Талтүс» романындағы бас кейіпкердің түптұлғасы.

Т.Әсемқұлов Байжігіттің, Тәттімбеттің, ұстазы Жүнісбайдың және басқа да шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаған, өзі де күй шығарған. Таласбектің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Байжігіттің көптеген күйлері, Кет-Бұғаның [http://otuken.kz/%d1%81%d0%b0%d0%ba%d0%b1%d0%b8%d0%ba%d0%b5/ «Жансауға»] күйі (13 ғасыр), Қотан тайшының (15 ғасыр) күйі, сол сияқты, Тәттімбет, Қызылмойын Қуандық, [http://otuken.kz/%d1%81%d0%b0%d0%ba%d0%b1%d0%b8%d0%ba%d0%b5/ Сақбике], Қасабай, [https://www.youtube.com/watch?v=uD2_yC8d4Ao Ақай қажы] ның сирек кездесетін бірқатар күйлері мәлім болды.

Т.Әсемқұловтың көкірегінен туған [http://otuken.kz/talasbek/ 8 авторлық күйі] бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=MrqQNXDjLP0&t=2s «Аққозым»], [https://www.youtube.com/watch?v=hScUOWmVMug «Азапкер»], «Тәттімбет сері», «Қара өткел», [https://www.youtube.com/watch?v=31WH-MZ_214 «Кемеңгер»], [https://www.youtube.com/watch?v=QcLslzsL7xU «Жеңеше»], [https://www.youtube.com/watch?v=OBNChra0ZGE «Еңлік»], [https://www.youtube.com/watch?v=jmhS8WRxYq4 «Әбікенді жұбату»].<ref>{{Cite web|title=Жазушы және күйші Таласбек Әсемқұлов шығармаларын мысалға ала отырып, дәстүрлі мәдениеттегі эксперимент|url=https://www.tselinny.org/kz/event/experimentation-in-traditional-culture-through-the-work-of-writer-and-kuishi-talasbek-asemkulov}}</ref>

== Білімі ==
1979 жылы Абай атындағы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]], «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша бітірген<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов|url=https://abaiacademy.kz/kz/avtory/talasbek-semlov}}</ref>.

== Қызметі ==
* Калинин атындағы колхоздағы қой өсіруші комсомол-жастар бригадасы,
* 1977-1982 – [[Алматы халық университеті]] музыкалық лекториясының оқытушысы (жоғары оқу орнындағы оқуымен қатар),
* 1980-1982 – [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]ның ғылыми қызметкері, [[Сазген|«Сазген»]] этнографиялық ансамблінің солисі. Мұражайдың іргесін қалаушылардың бірі (әуелгіде, экспозиция құрылғанға дейін мұражайдың тұңғыш директоры, музыкатанушы [[Жарқын Жақияұлы Шәкәрім|Жарқын]] оны шаруашылық ісінің меңгерушілігіне (завхоз) жұмысқа қабылдаған),
* 1984-86 – «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]» баспасының редакторы,
* 1987-1999 – Құрманғазы атындағы Алматы ұлттық консерваториясының (қазіргі [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]) қазақ тілі оқытушысы, әдеби редакторы, фольклор кабинетінің меңгерушісі,
* 1996—1998 — халықаралық «Zaman - Қазақстан» газетінің орысша бөлімінің редакторы,
* 1998—2006 — [[Жұлдыз (журнал)|«Жұлдыз»]] әдеби журналы, сын бөлімінің редакторы,
* 2004—2006 — ҚР Ұлттық кітапханасы жанындағы «Рух-Мирас» мәдениеттанушылық альманағының бас редакторы,
* 2006—2014 — фрилансер, «Алтын Орда», «Алматы Ақшамы» газеттерімен, «[[Қазақфильм]]» киностудиясымен бірлесіп жұмыс істеген.

== Шығармашылығы ==
=== Домбырашы-күйші ===
==== Дискография ====

* «Мелодия» бүкілодақтық фирмасының «Байжігіттің күйлері» атты жеке винилді гранд-дискі (1976),
* «[https://www.azattyq.org/a/1157200.html Мәңгілік сарын]» қазақ күйлерінің антологиясына енген («Мәңгілік сарын», «Қазақстан» ТРК, 2004, № 5-, 6-, 7-дисктер, Т. Әсемқұловтың орындауында жиыны 14 күй назарға ұсынылған).
* [https://egemen.kz/article/1772-kuy-oynaydy-qazaghymnynh-qanynda «Қазақтың 1000 күйі»] қазақ күйлерінің антологиясына енген (2010, Т.Әсемқұловтың орындауында 30-дан астам күй, соның ішінде, өзінің шығарған күйі де ұсынылған).
* [https://www.ktk.kz/ru/news/video/2010/10/7/10071/ «Dombra du Kazakhstan: L`heritage de Tattimbet»] («Қазақ домбырасы — Тәттімбеттің мұрасы») атты CD-альбомына (2010, [https://en.wikipedia.org/wiki/Buda_Musique Buda Musique]) орындаушы және құрастырушы ретінде үлес қосқан.
* Қайтыс болғаннан кейін жарық көрген [https://www.astana-akshamy.kz/talasbekting-taltusi/ «Талтүс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128045501/https://www.astana-akshamy.kz/talasbekting-taltusi/ |date=2021-01-28 }} аты жеке альбомына оның орындауындағы 73 күй енген (2015).<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұловтың орындауындағы күйлер|url=https://kitap.kz/music/2/talasbek-asemqulovtyng-oryndauyndagy-kuyler}}</ref>

=== Таласбек Әсемқұлов орындаған күйлер арқау болған анимациялық бейнебаяндар ===
* Байжігіттің «Көкбалақ» күйі сарынымен.
* Байжігіттің «Алмажай» күйі сарынымен.
* «Қоңыр қаз»] - Ж.Стамбаевтың «Қоңыр қаз» күйі сарынымен.
* «Аққозым»] - Т.Әсемқұловтың «Аққозым» күйі сарынымен.

=== Қазақ тіліндегі көркем шығармалары ===
[[File:Talasbek Asemkulov books.jpg|thumb|left]]
* «Атайы», «Болмашы әңгіме» (1980-жылдар),
* «Кәрі күйші» әңгімелері (2002),
* «Шымдан» хикаяты («Ерте келген күз» ұжымдық жинағына енген, «Жалын» баспасы, 1988),
* «Талтүс» романы,
* «Бекторының қазынасы» хикаяты (2011)<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов. Бекторының қазынасы|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/talasbek-asemqulov-bektorynyn-qazynasy__21217}}</ref>,
* «Тәттімбет сері» романының бірінші бөлімі.

=== Киносценарий ===
==== Қазақ тілінде ====
* «Біржан сал» (2004-жылы жазылған, 2009-жылы «Казақфильм» киностудиясында тұсауы кесілген),
* [https://www.youtube.com/watch?v=YrXpcCOfFZs «Құнанбай»] (2015-жылы «Қазақфильм» киностудиясында тұсауы кесілген), автор қайтыс болғаннан кейін «2016 жылғы ең үздік сценарий» номинациясы бойынша «Тұлпар» ұлттық сыйлығы берілген,
* «Тұмар падиша» (2010).

==== Орыс тілінде ====
* «Смерть Кокбалака» («Көкбалақтың өлімі») (1997, басқаша атауы «Смерть ханского коня», 2002-жылы «Простор» журналының № 5 санында басылған. Абылай хан жайлы),
* «Биржан-сал» (2004, қазақ тілінен авторлық аударма),
* «Жезтырнак» (2006-жылы жазылған, 2007-жылы «Книголюб» журналының № 1-2 сандарында басылған, Оңтүстік Кореяның Мәдениет министрлігі ұйымдастырған «Орталық Азия мен Кореяның аңыз, ертегі және батырлық дастандары желісімен жазылған сценарийлердің халықаралық байқауы – 2011» байқауының жүлдегері, 2011),
* «Алматы — Астана» (2008, заманауи тақырыпқа жазылған киносценарийлердің республикалық ашық байқауының 2-ші жүлдесін иеленген, 1-ші жүлде ешкімге берілмеді),
* «Царица Томирис» (2010, «Тұмар падиша» сценарийінің кеңейтілген авторлық нұсқасы),
* «Өгей» (Мұқағали Мақатаев жайлы; автор қайтыс болғаннан кейін оның жазып қалдырған нобай-нұсқалары мен ауызша айтқан әңгімелері негізінде сценарийді 2014 жылы жесірі Зира Наурызбаева аяқтады).

=== Негізгі зерттеулері ===
* «Единая тюркская мифологическая система» (1979-жылы жазылған, 1995 жылы «Горизонт» газетінде «Казахский эпос: человеческий дух в поисках изначального смысла» деген атпен шыққан),
* «Көне қазақ романдарының эстетикасы» (1980—1990),
* «Домбыраға тіл бітсе: Қазақтың байырғы музыкалық терминологиясы хақында» (1989, «Жұлдыз» журналында басылған, «Традиционная домбровая терминология», З. Наурызбаеваның қысқаша аудармасы),
* «Тәттімбеттің Шығыс Түркістанға сапары» (1980—1990, «Путешествие Таттимбета в Восточный Туркестан», авторлық аударма),
* «Жылан қайыс ырымының сипаттамасы» (1998) (З.Наурызбаеваның аударуындағы орысша нұсқасы - «Мифологическое описание обряда „Жылан қайыс“),
* „Последний поход Кет-Буги: сакральная миссия кочевой цивилизации“ (2001)» — «Кет—Бұғаның соңғы жорығы. Көшпелі өркениеттің құпия миссиясы» (З. Наурызбаевамен бірлесіп жазған),
* «Күй өнерінің болашағы» (1998, «Будущее искусства кюя», З.Наурызбаеваның аудармасы),
* «Аштық және соғыс» («Голод и война», авторлық аударма),
* «Бастырма»,
* «Қондыгердің бір-ақ беттік тарихы»<ref>{{Cite web|title=Қондыгердің бір-ақ беттік тарихы. Адам рухының дүниенің бастапқы мәнін іздеуі|url=https://qalam.global/kk/articles/qondygerdin-bir-aq-bettik-tarixy-kz}}</ref>,
* «Қамбар есімі» (2012).
* «Аңыз жайындағы аңыз, немесе ауызекі мәдениеттің пайда болуы турасында бір-екі толғам» («Эвакуация традиции» деп аталатын З.Наурызбаеваның қысқаша мазмұндауындағы орыс тіліндегі нұсқасы).

=== Cын мақалалары ===
# Аюп hәм Абай (2003)<ref>{{Cite web|title=Таласбек шығармаларының жаңа топтамалары|url=https://qazaqadebieti.kz/40306/talasbek-shy-armalaryny-zha-a-toptamalary}}</ref>,
# Абайдың ұлы жұмбағы,
# Кеменгердің өмірінен бір үзік сыр (2013),
# Талғам — эстетикалық ар-ұят,
# Қазіргі қазақ жастар прозасының бағыт-бағдары,
# «Оқығам жоқ»,
# Эфиальттың кегі,
# Интертекст,
# Сұлулықта ояну<ref>{{Cite web|title=ТАЛАСБЕК ӘСЕМҚҰЛОВ. СҰЛУЛЫҚТА ОЯНУ|url=https://ult.kz/post/talasbek-asemkulov-sululykta-oyanu}}</ref>,
# Ар мен ожданның өрті,
# Сүгір әулиеті (2014).

=== Аудармалары ===
* Кобэ Абэ «Жат әлпет» («Чужое лицо»),
* Иво Андрич «Дринадағы көпір» («Мост на Дрине», Астана: Аударма, 2004),
* А. Есмаханов «Қазақтың кілемдері» («Казахские ковры», Алматы: DIDAR, 1998).
* Мериме П. «Маттео Фальконе»,
* Шаламов В. «Жидек» («Ягоды»)
* Генис А. «Бабыл мұнарасы» («Вавилонская башня»)
* Якубовский А. «Әмір Темір» («Эмир Тимур»)
* Цуладзе А. «Саяси мифология» («Политическая мифология», еркін аударма)
* Қажғалиұлы (Малаев) Ә. «Киіз туырлықтағы көркем шежіре»
* Қажғалиұлы Малаев Ә. «Көне сымбат сыры»
* Наурызбаева З. «Антропологиялық дағдарыс жағдайындағы мәдениет пен білім беру»
* Наурызбаева З. «Батыс дәстүршілдігі және қазақ мәдениеті»
* Сондай-ақ, әңгімелер, ғылыми зерттеулер, «Хабар» телеарнасындағы көркем және ғылыми-көпшілік фильмдердің дубляжы (1997—2003),
* «Zaman-Қазақстан» газетінде басылған «Житие пророка нашего Мухаммеда» баянының түрікшеден орыс тіліне аудармасы (1998).

== Жүлделер мен марапаттары ==
* Сорос-Қазақстан қоры ұйымдастырған «Қазіргі заманғы Қазақстан романы» байқауының жеңімпазы (2003),
* ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі ұйымдастырған Толықметражды көркем фильмдер сценарийлері ашық байқауының жеңімпазы (2009),
* «Орталық Азия мен Кореяның аңыз, ертегі және батырлық дастандарының желісімен жазылған сценарийлер халықаралық байқауы - 2011» байқауының «Сценарий жоспары» номинациясы бойынша жеңімпазы,
* abai.kz сайты тағайындаған ҚР 20 жылдығына арналған Әлихан Бөкейханов атындағы тәуелсіз қоғамдық марапатының иегері (2011),
* Қайтыс болғаннан кейін оған «Құнанбай» фильмінің сценарийі үшін [https://egemen.kz/article/105888-baygeninh-alghashqy-tulpary-tanyldy «Тұлпар»] ұлттық киносыйының «2016 жылдың ең үздік сценарийі» номинациясы бойынша жүлдесі берілді. Фильм ҚР Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды.

''Ескертпе''
* «Құнанбай» фильмнің авторлық ұжымы 2016 жылғы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын иеленді, алайда, сыйлық тағайындау шарттары бойынша аталмыш сыйлық қайтыс болған сценарий авторына берілмеді.

== Таласбек Әсемқұлов туралы ==
=== Пікірлер ===
* Мұхтар Мағауин. Күй бабасы Байжігіт (үзінді)
* Зейнолла Серікқали. «Талтүс» романына алғы сөз (үзінді)
* Әлия Бөпежанова. Таласбек Әсемқұловтың «Қазіргі қазақ романы» конкурсына түскен «Кәрі күйші» атты қолжазбасына пікір
* Мурат Ауэзов. Большие надежды (фрагмент)
* Мәдина Омарова. «Талтүсті» оқыған сон...
* Әсия Бағдәулетқызы. Қазақты өзіне таныту миссиясы (“Біржан сал” фильмі туралы)

=== Жоқтау ===
* Тыныштықбек Әбдікәкімұлы. Таласбек
* Мейірхан Ақдәулетұлы. Сен – жұмақтықсың!
* Әбубәкір Қайран. Күрсініс пен сілкініс
* Лиля Калаус. Он слышал шепот Тенгри...
* Дидар Амантай. Помню первую нашу встречу...
* [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]]. Ұлтын ерекше сүйген азамат еді...
* Сәбит Досанов. Сан қырлы саңылақ
* Талғат Ешенұлы. Ойдың Отыкені кетті...
* Асия Байгожина. Хранитель Традиции
* Ақберен Елгезек. Қазақ халқы абыз ұлынан айырылды
* Айнаш Садықова. Алғыс, Ұстаз!
* Рүстем Нүркенов. Ұстазым
* Қанат Тасибеков. Таласбек аға маған домбыра болып көрінді
* Тізімбек Анашұлы. Жоқтау
* Ербол Алшынбай. Сілкініп өмір ағаш ұшты бір құс...

=== Сағыныш ===
* Зира НАУРЗБАЕВА. Таласбек соңғы жылдары өмір сүруден шаршағанын айта берген
* Аянат Ахметжан. Таласбек Әсемқұловтың рухына
* Жарқын ШӘКӘРІМ. Таласбекті тану
* Тамара Муканова-Мендошева. Казахский Шырақшы
* Тамара Муканова-Мендошева. Ценности истинные и мнимые
* Асима Ишанова. Памяти Таласбека Асемкулова
* Бақыт Сарбаұлы. Талантын Талтүсі еді…
* Есей Женісұлы «Көкбалақтың»
* Қали Сәрсенбай. Бір күні Таласбек кіріп келді
* Раушан Джуманиязова. Об этом знал только он, или Таттимбет-кюйши vs Таттимбет-золотопромышленник
* Зира Наурзбаева. Соперница (әңгіме)
* Мәдина Омарова. Талтүс (әңгіме)

=== Таласбектану ===
* Әсия Бағдәлуетқызы. Тереңдік. Тәмсіл. Таласбек.
* Раушан Джуманиязова. Не преданное наследие
* Сағадат Ордашева. «Құдай Бекторыны кездестіргеннен сақтасын!» (Таласбек Әсемқұловтың «Бекторының қазынасы» хикаятына орай)
* Сағадат Ордашева. «Еш заманның маңдайына сыймаған», немесе Таласбек, Бредбери һәм Абай мұңы
* Сағадат Ордашева «Біртұтас теория» иесі
* Сағадат Ордашева. Күнде жексенбі болса ғой...
* [[Ардаби Мәулет]]. Таласбектің қызық домбырасы
* Кенжехан Матыжанов. “Талтүсте” үзілген талант-тағдыр
* Зира Наурзбаева. Жунусбай Стамбаев: «Кюй – это шепот Тенгри»
* Зира Наурзбаева. Таласбек: «Только то есть музыка, что может стоять вровень со смертью»
* Жүсіпбек Қорғасбек. Таласбек пен «Талтүс»
* Нұрлан Садыр. Бар болғыр, Бекторы...!
* Зира Наурзбаева. Травмы истории и их влияние на современных казахов в романе Таласбека Асемкулова «Полдень» <ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Драматургтер]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Күйшілер]]

Иван Петрович Шухов

2026-06-07T06:11:22Z

Rasulbek Adil: /* */

'''Шухов Иван Петрович''' (31.7. 1906, [[Солтүстік Қазақстан облысы]] Пресновка ауданы Пресновка а. – 30.4.1977, [[Алматы]]) – орыс жазушысы.

Омбы жұмысшы ф-тін бітірген (1926), Мәскеудегі Әдебиет ин-тында оқыған (1927). 1928 – 34 жылы “Рабочий путь” (Омбы), “Красная Башкирия” (Уфа), “Волжская коммуна” (Самара), “Советская Сибирь” (Новосибирск), “Сельскохозяйственный работник” (Мәскеу) газеттерінде әдеби қызметкер, 1934 – 37 жылы Солтүстік Қазақстан облысындағы Пресновка ауданы “Ударник” газетінің редакторы, 1963 – 74 жылы “Литературный Казахстан” альманахының (қазіргі “[[Простор]]”) бас редакторы болды. Шығармалары 1926 жылдан жариялана бастады. “Өшпенділік” романында (1931) әлеум., саяси-экон., адамгершілік мәселелері көтеріліп, орыс халқы мен қазақ халқының жаңа заман орнату жолындағы еңбегі, халықтар достығы, ескінің тозып, жаңаның озуы шынайы баяндалады. “Қасірет белдеуі” романы (1931) қазақ, орыс халықтарының Қазан төңкерісінен кейінгі өмірін суреттеуге арналған. Шухов шығарм-на А.М. Горький жоғары баға берген, жазушының қазақтар өмірінен тым қатал әрі нанымды етіп суреттегеніне баса назар аударған. (Горький. Шығ. жинағы, 1967, 30-т., 223-б.). Солтүстік Қазақстандағы ұжымдастыру тақырыбы “Отан” романында (1936) жалғасын тапқан. “Майдандағы армия” романында (1-бөл., 1940) көтерілген тарихи оқиғалар 1-дүниежүз. соғыспен, Қазан төңкерісі, Азамат соғысымен байланысты. Шуховтың әр кезеңдерде “Алтын алқап” кітабы (1957), “Американың күндері мен түндері” (1960), “Югославия күнделігі” (1963), т.б. очерктер жинағы, “Туған ел және жат жер” деген прозалық топтамасы (1968), “Қара шеңбер” әңгімелер жинағы (1932), “Қазақстан желі өтінде” очерктер жинағы (1931), “Көмескі ой” пеьсасы (1933), т.б. жарық көрген. Көркем аударма саласында еңбек етіп, С. Мұқановтың “Ботагөз”, “Өмір мектебі” романдарын, М. Әуезовтің, Ғ. Мүсіреповтің, Ғ. Мұстафиннің, Ә. Әбішевтің бірқатар шығармаларын орыс тіліне аударды. Шуховтың көптеген туындылары КСРО және шет ел тілдерінде басылды. “Өшпенділік” (1935), “Қасірет белдеуі” (1972) романдары қазақ тілінде жарық көрген. Шухов Қазақ КСР-і [[Мемлекеттік сыйлық|Мемлекеттік сыйл]]. иегері (1977). 2 рет “Халықтар достығы” және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Солтүстік Қазақстан облысы орталығы [[Петропавл]] қаласында Шуховқа мұражай-үй ашылған.

== Дереккөздер ==
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:1906 жылы туғандар]]
[[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]

Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев

2026-06-03T15:58:20Z

Rasulbek Adil: /* */

{{Музыкант
|Есімі = Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев
|Атауы = Бәкір Төлеуұлы
|Сурет =
|Сурет ені = 200px
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туған кездегі есімі = Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев
|Толық аты =
|Туған күні = 15.5.1926
|Туған жері = [[Ақтөбе]] облысы, {{туғанжері|Байғанин ауданы|Байғанин ауданында}}, Ақбұлақ ауылы
|Қайтыс болған күні = 8.11.1994
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет =
|Мамандықтары = ақын, сазгер, драматург
|Дауыс түрі =
|Аспабы = [[домбыра]]
|Жанрлары =
|Лақап аттары = Бәкір ақын
|Қызметтес болған =
|Марапаттары =
|Сайты =
}}
'''Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев''' ([[1926]], [[Ақтөбе облысы]] Байғанин ауданы [[Ақбұлақ|Ақбұлақ ауылы]] - [[1994]], [[Алматы]]) — қазақ ақыны, драматург, әнші, сазгер.

[[Алматы көркемсурет-театр училищесі]]н бітірген (1950). 1950 - 1958 жылы [[Жамбыл]], [[Шымкент облысы]] драма театрларында актер. 1958 - 1974 жылы [[Қазақ опера және балет театры]]нда бөлім меңгерушісі. Алматы обысы халық шығармашылығы үйінің директоры. Қазақ театр қоғамында кеңесші-әдіскер болды.

1974 жылдан шығармашылық жұмыста. Алғашқы шығармалары 1956 жылы жарияланған. "Қара торғай" тұңғыш жинағына (1967) [[новелла]]лары енген. "Сал сері-Қыз қосан" (1956), "Ана жүрегі (1960), "Қарагөз қарындасым" (Ж. Жұмақановпен бірге, 1962), "Ақтау әні" (1970) [[пьеса]]лары республикалық, облыстық театрлар сахналарында қойылды. Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев -"Қамар сұлу" операсы (Музыкасы Е. Рахмадиевтікі, 1963) либреттосының, 150-дей әннің авторы. Бірқатар әндері ("Жас дәурен", "Ақбұлақ", "Әппағым-ау, әппағым", "Гүлсің-ау", т.б.) Қытай, Моңғолия, Түркия, Ауғанстан, Иран, т.б. елдерде тұратын қазақтар арасында кең тараған. Бәкір Төлеуұлы Тәжібаевтың орындауында көптеген өз әндері күйтабаққа жазылды.

== Шығармашылығы ==
Қара торғай. Новеллалар. А., [[1967]];
Біздің Роза. Очерк. А„ [[1969]];
Сахна жүлдыздары. Портреттер. А.,[[1977]];
Балбұлақ. Өлеңдер. А., [[1969]];
Ән -дәурен. Өлендер. А., [[1973]];
Жүріп келем. Өлеңдер. А., [[1976]];
Дала жолдары. Өлеңдер. А., [[1980]];
Жыр - жолаушы.Өлендер. А., [[1982]];
Ақбұлақ. Өлеңдер. А.,[[1985]].<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі түлектері]]

Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық

2026-06-03T15:55:58Z

Rasulbek Adil: /* Марапаттар */

{{Ғалым
|Есімі = Рәбиға Ғалиқызы Сыздықова
|Шынайы есімі =
|Суреті = Сыздық.tif
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 17.08.1924
|Туған жері = Ақтөбе облысы, Ойыл қалашығы
|Қайтыс болған күні = 04.07.2020
|Қайтыс болған жері = Алматы
|Азаматтығы = Қазақстан
|Ғылыми аясы = лингвистика
|Жұмыс орны = А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты
|Ғылыми дәрежесі = филология ғылымдарының докторы
|Ғылыми атағы = Академик, профессор
|Альма-матер = әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Уикиқайнар =
}}

'''Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық''' ([[1924 жыл]]ғы 17 тамызда [[Ақтөбе облысы]] [[Ойыл (ауыл)|Ойыл]] ауылында туған – [[2020 жыл]]ғы [[4 шілде]]де [[Алматы]] қаласында қайтыс болған) – филология ғылымдарының докторы (1972), [[профессор]] (1989). [[Қазақстан Республикасы]] [[ҰҒА|Ұлттық ғылым академиясының]] академигі (2003), [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері]] (1989), [[Сәтіғали Құтқожин]] мен Айғанымның қызы.

==Өмірбаяны==

{| class="wikitable"
|-
! Жыл !! Оқиға
|-
|1924
жылы
|Рәбиға Сәтіғалиқызы дүниеге келеді.
|-
|1937
жылы
|Қуғын-сүргінге ұшыраған.
|-
| [[1940]] жылы || [[Ақтөбе]]дегі (Темір қаласы) педагогикалық училищені бітірген
|-
|1943
жылы
|Педучилищені толық аяқтап, қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ беруге жұмысқа орналасады.
|-
|1944
жылы
|Ақтөбедегі пединститутқа оқуға түсіп, жедел тәмамдап, үздік бітіріп шығады.
|-
|1945
жылы
|«Ұлы Отан соғысы кезінде еңбектегі ерлігі үшін» медалімен наградталады.
|-
|1945
жылы
|Абайдың 100 жылдық мерейтойы мен дәстүрлі Тамыз конференциясына қатысуға делегат мүшесі боп аттанады.
|-
| [[1947]] жылы || Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) бітірген
|-
|1950
жылы
|«Халық жауының қызы» атымен ұрпақ тәрбиелеу ісінен шеттетіледі.
|-
| [[1951]] жылы || Абай атындағы Қазақ педагогикалық институттың аспирантурасын бітірген
|-
|1957
жылы
|Ісмет Кеңесбаевтың шақыртуымен Ғылым Академиясына ауысып, нағыз ғалымдық жолға түседі.
|-
|1959
жылы
|«Абай қара сөздерінің негізгі морфологиялық ерекшеліктері» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.
|-
| [[1940]] – [[1994]] жылы || мектепте мұғалім, педучилищеде оқытушы, “Мектеп” (қазіргі “Рауан”) [[баспа]]сында [[редактор]], редакция меңгерушісі
|-
| [[1961]] – [[1967]] жылы || А.Байтұрсынұлы атындағы [[Тіл Білімі Институты|Тіл білімі институтында]] қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы бөлімнің меңгерушісі
|-
|1964
жылы
|Қ. Жұбановқа арнап баяндама жасап, кейін «Ғалым-азамат» атты кітапша шығарады.
|-
|1971
жылы
|«Абай шығармаларының тілі» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
|-
| [[1980]] – [[1994]] жылы || А.Байтұрсынұлы атындағы [[Тіл Білімі Институты|Тіл білімі институтында]] тіл мәдениеті бөлімнің меңгерушісі
|-
| [[1994]] жыл || құрметті демалыста
|-
|1995
жылы
|Ш. Уәлиханов атындағы сыйлыққа ие болды.
|}

== Зерттеулер ==
Сыздық Рәбиға "Абай қара сөздерінің негізгі морфологиялық ерекшеліктері" (1959) тақырыбында кандидаттық, Сыздық Рәбиға “Абай шығармаларының тілі” (1972) тақырыбында докторлық [[диссертация]] қорғаған. Қазақ әдеби тілінің нормаларын қалыптастыруға арналған “Тілдік норма және стиль” (1984) еңбегі – қазақ тіл мәдениетінің негізін қалаушы зерттеушілердің бірі. Ғылыми-зерттеу еңбектері қазақ әдеби тілінің тарихы, Абайдың поэтикалық тілі, қазақ тілінің поэтикасы, XV – XIX ғасырлардағы [[ақын]]-[[жырау]]лар тілі, ортағасырлық жазба [[ескерткіш]]тер тілінің тарихы мен лексика-грамматикалық құрылымы, текстологиясы, тарихи лексика, лингвостилистика, тіл мәдениеті, орфография, жазу теориясы, Ахметтану, лингводидактика салаларында 100-ден астам магистрлік және кандидаттық диссертациялар қорғаған.

== Марапаттары ==
“Қазақ әдеби тілінің тарихы” [[монография]]сы үшін Ш.Уәлиханов атындағы сыйлығы ([[1995]]), Абайдың шығармалық мұрасын зерттеген еңбектер топтамасы үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығын ([[1996]]) алған. Түркітану саласындағы еңбектері үшін халықаралық конференцияларда бірнеше мәрте арнайы дипломдар мен сертификаттарға ие болды. “Құрмет белгісі” ([[1971]]), “[[Парасат ордені|Парасат]]” ([[2004]]) ордендерімен, бірнеше [[медаль]]дармен марапатталған.

== Шығармалары ==
* Қазақ тілі орфографиясы мен пунктуациясы жайында анықтағыш, А., 1959, 1996;
* Сөздер сөйлейді, А., 1980, 1994, 2004;
* Сөз сазы, А., 1983;
* А.Байтұрсынов, А., 1990;
* Қазақ әдеби тілінің тарихы, А., 1993, 2004;
* Абайдың сөз өрнегі, А., 1995, 2004;
* Сөз құдіреті, А., 1997;
* Қазақ тілінің анықтағышы, Аст., 2000;
* Тілдік норма және оның қалыптасуы, Аст., 2001;
* Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі, А., 2004;
* Қ.А. Иасауи “Хикметтерінің” тілі, А., 2004.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://mtdi.kz/til-bilimi/soz-tarixy/1681-gylymda-jurgen-kazak-aielinin-jugi-oye-auyr Рабиға Сыздық: Ғылымда жүрген қазақ әйелінің жүгі өте ауыр]

[[Санат:17 тамызда туғандар]]
[[Санат:Ойыл ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Парасат орденінің иегерлері]]

Хамза Жұматов

2026-05-28T10:39:58Z

Rasulbek Adil: /* Шығармалар */

{{Ғалым
|Есімі = Хамза Жұматұлы Жұматов
|Шынайы есімі =
|Суреті = Жуматов портрет 1965 г..jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 15.10.1912
|Туған жері = Ақбеттау ауылы, [[Баянауыл ауданы]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
|Қайтыс болған күні = 26.5.1972
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Азаматтығы =
|Ғылыми аясы = [[Вирусология|вирусология]], [[Эпидемиология|эпидемиология]]
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі = медицина ғылымдарының докторы
|Ғылыми атағы = ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі
|Альма-матер =
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары = {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты|1974}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}}
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons = Khamza Zhumatov
}}
'''Хамза Жұматов''' ([[15 қазан]] [[1912 жыл|1912]], Ақбеттау ауылы, [[Баянауыл ауданы]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] – [[26 мамыр]] [[1972 жыл|1972]], [[Алматы]]) – ғалым, вирусолог-эпидемиолог, [[медицина]] ғылымдарының докторы (1954), [[профессор]] (1959), [[Қазақстан]] Ғылым Академиясының академигі (1967), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1960).

== Өмірбаяны ==
1912 жылы 15 қазанда Ақбеттауда [[Жұмат Досқараев|Жұмат Досқараұлы]] отбасында дүниеге келген, алты жылдан кейін бауыры – [[Ғаббас Жұматұлы Жұматов|Ғаббас]] (1918-2018) дүниеге келді, [[Ұлы Отан соғысы|Екінші дүниежүзілік соғысқа]] қатысушы, Брест бекінісін қорғауға қатысқан. [[Орта жүз|Орта жүздегі]] [[Арғын]] тайпасының [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] руының Айдабол руынан шыққан.

Қазақ медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1937). 1937 – 44 жылдары Алматы мемл. медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетті) дәрігер-ординатор, аспирант, ассистент, доцент болды. 1944 – 47 жылдары Бүкілодақтық эксперименттік медицина институтында аға ғылым қызметкер, КСРО Медицина Ғылым Академиясының Вирусология институтының докторанты, 1947 – 50 жылы осы академияның Эксперименттік медицина институтында (Ленинград) аға ғылым қызметкер, 1951 – 72 жылы ҚазКСР Денсаулық сақтау министірінің Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар институтында (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) ғылыми жетекші және Қазақстан Ғылым Академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі болды. 1961 жылдан өмірінің соңына дейін КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Жоғары аттестациялық комиссиясының (ЖАК) мүшесі болды. Негізгі ғылыми еңбектері вирустардың молекулалық биологиясы мәселелерін зерттеуге арналған. Жұматовтың жетекшілігімен тұмау вирустарының штаммдары бөлініп алынып, жеке зерттелді. Ол тұмау вирустарынан, полиомиелит ауруларынан вакцина егу арқылы сақтанудың әдістерін ұсынды. Жұматов тұмау вирусын, адам және жануарларда ауру тудыратын вирустардың рибонуклеин қышқылдарын, жұқпалы гепатит ауруын, өсімдіктердің вирустық кеселдерін зерттеді. Жұматов 1-Халықаралық жұқпалы аурулары патологиясы конгресінде (Франция, Лион, 1956) француз тілінде, 1-Халықаралық Африка – Азия дәрігерлерінің конгресінде ([[Мысыр]], [[Каир]], 1964) баяндамалар жасады. Қазақстан Мемлекет сыйлығының лауреаты (1974). 2 рет «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдермен марапатталған. Жұматовқа Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығында ескерткіш тақта орнатылған.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

==Шығармалары==
* Инфекционный гепатит, А.-А., 1962;
* Инфекционные рибонуклеиновые кислоты вирусов животных и человека, А.-А., 1967;
* Молекулярная биология миксовируса гриппа, А.-А., 1972.

==Дереккөздер==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Баянауыл ауданында туғандар]]

Стэнли Коэн

2026-05-27T12:34:30Z

Rasulbek Adil: /* Өмірбаян */

{{Ғалым
| Есімі = Стэнли Коэн
| Шынайы есімі = Stanley Cohen
| Суреті = Stanley Cohen Nobel.webp
| Сурет ені = 180px
| Сурет тақырыбы = Стэнли Коэн
| Туған күні = 17.11.1922
| Туған жері = [[Бруклин]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
| Қайтыс болған күні = 05.02.2020
| Қайтыс болған жері =
| Гражданство = АҚШ
| Ғылыми аясы = [[биохимия]]
| Жұмыс орны =
| Альма-матер =
| Ғылыми жетекші =
| Атақты шәкірттері =
| Несімен белгілі =
| Марапаттары = [[Луиза Гросс Хорвиц жүлдесі]] (1983) [[Гайрднер халықаралық жүлдесі]] (1985) {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1986 ғылымдағы жыл|1986]]) [[АҚШ Ұлттық ғылыми медалі]] (1986) [[Негізгі медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер жүлдесі|Ласкер жүлдесі]] (1986) [[Франклин медалі]] (1987)
| Сайт =
}}
'''Стэнли Коэн''' ({{lang-en|Stanley Cohen}}; [[17 қараша]] [[1922 жыл|1922]], [[Бруклин]], [[Нью-Йорк]] – [[5 ақпан]] [[2020 жыл|2020]]) — [[АҚШ|американдық]] [[Биохимия|биохимик]], [[Рита Леви-Монтальчини]] бөліскен [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]н алды. [[Жүйке тінінің өсу факторы]] және [[эпидермиялық өсу факторы]]н ашты.

== Өмірбаяны ==
Стенли Коэн өмірге 17 қарашада 1922 жылы [[Бруклин]]нің ([[Нью-Йорк]]) Флатбуш ауданында келген. Оның [[Ресей империясы|Ресей]] ата-анасы еврей иммигранттар — Луи Коэн және Фанни Коэн (Фейтель). Ол [[Бруклин колледжі]] 1943 жылы бітірген және сүт зауытында бактериолог ретінде қысқа уақыт жұмыс істеді. 1948 жылы [[Мичиган мемлекеттік университеті|МичиганУниверситетнің]] биохимия кафедрасында диссертация қорғады. Ол [[Вашингтон университеті]]нде және [[Вандербильт университеті]]нде жұмыс істеді ([[Нэшвилл]]).
[[Жасуша]]ның өсуін факторларын зерттеді. Его исследования факторов роста стали фундаментальными работами, которые позволили понять развитие
Оның өсу факторларына зерттеулері [[Қатерлі ісік|ісік]] және ісікке қарсы препараттарды әзірлеудің дамуын түсінуге мүмкіндік берген іргелі еңбектерге айналды.
1986 жылы Коэн [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]н және [[АҚШ Ұлттық ғылыми медалі]]н алды.

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1986/ Нобель комитетінің веб-торабынан ақпарат]{{ref-en}}
* [http://n-t.ru/nl/mf/cohen.htm Стэнли Коэнның өмірбаяны]
* [http://almaz.com/nobel/medicine/1986a.html Stanley Cohen Nobel link]{{ref-en}}

{{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1976-2000}}

[[Санат:АҚШ биохимиктері]]
[[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]]

Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры

2026-05-25T14:11:46Z

Rasulbek Adil: /* Театр репертуары */

{{Театр
|атауы = Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры
|сурет = Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|театр типі =
|Негізделгені = [[1991 жыл]]
|Негізін қалаған = [[жақып Омаров]]
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанр = музыкалық драма
|Наградалар =
|Орналасуы = {{KAZ}} [[Астана]]
|Мекен-жайы =Астана қаласы, Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1
|Сыйымдылығы =
|Статус = Ұлттық
|Ведомство =
|Директоры = Ербол Хабылбеков
|Көркемдік жетекшісі = Гүлсина Миргалиева
|Бас режиссёрі =
|Бас дирижёрі =Ерлан Бейсембаев
|Бас балетмейстері =Салтанат Сұңғат
|Бас хормейстері =Амантай Жұмашев
|Бас суретші =Ерлан Тұяқов
|Сайты = kaztheatre.kz
|Викиқор =
|сайты=https://kaztheatre.kz/}}

'''Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры''' – [[Нұр-Сұлтан|Астана]]дағы қазақ музыкалық драма театры. Қ. Қуанышбаев көшесі, 8/1 мекен-жайында орналасқан.

== Театр тарихы ==
* Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры '''1991 жылы 15 қарашада Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' трагедиясымен ашылды. Алғашқы қойылымды театрдың '''негізін қалаушы дарынды режиссер Жақып Омаров''' сахналады.
* 1993 жылы театрға КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың есімі берілді.
* Театр өзінің алғашқы жүлдесін 1996 жылы Уфа қаласында Түркітілдес мемлекеттер арасында өткен Халықаралық «Туғанлық» театр фестивалінде алды.Онда Ш. Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды.
* Бүгінде ұлттың рухани қажеттілігін өтеп отырған киелі шаңыраққа дарынды өнер қайраткерлері: 1991-1996 жылдары Жақып Омаров, 1996-1998 жылдары Қадыр Жетпісбаев, 1999-2009 жылдары Халық Қаһарманы Әзірбайжан Мамбетов жетекшілік еткен. Осындай үлкен режиссерлердің бастамасымен негізі қаланған театр тек өз жерімізде ғана емес, алыс-жақын шетелдерді де бағындыра бастады. 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік театрлар фестиваліне қатысса, 2000 жылы Германия Федеративтік Республикасының үлкен бес қаласына гастрольдік сапарға шықты. 2001 жылы Ресей Федерациясының Омбы қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. 2002 жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті.
* [[2011 жыл|2011]] жылы 14 желтоқсанда Театр ұжымына «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>
* 2020 елорданың асқақ сәулетіне сән берер жаңа театр ғимараты бой көтерді.
* 2021 жылы театр қабырғасынан тұңғыш рет '''«QALLEKI театр-лабораториясы»''' құрылды. Лабораторияның мақсаты – шығармашыл жандар үшін байланыс ортасын құру және өнерге өзгеше көзқарас жасап, тың дүниелерді сахналау.
* 2024 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қаллеки театрына '''«Ұлттық» мәртебесі''' берілді.

== Театр актерлері ==
[[Рымкеш Омарханова]], [[Шәміл Сыздықұлы Жүніс|Шәміл Жүнісов]], Болат Ыбыраев, Түймехан Атымтаева, [[Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова|Гүлжан Әспетова]], [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Тілектес Мейрамов]], [[Жұмагүл Өмірзаққызы Мейрамова|Жұмагүл Мейрамова]], Бақыт Исабекова, Бақыт Жұмағұлова, Зибагүл Карина, [[Ақыш Қоңыртайұлы Омар|Ақыш Омар]], Лейло Бекназар-Ханинга, [[Жанат Аңсабайқызы Чайкина|Жанат Чайкина]], [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]], [[Кеңес Нұрланов]], Гүлбаршын Қылышбай, Айман Аймағамбет, [[Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова|Нұрзада Тәшімова]], [[Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек|Алтынай Нөгербек]], [[Қуандық Қыстықбаев]], Мейрам Қайсанов, Боранбай Молдабаев, Күлия Қожахметова, [[Ерлан Малаев]], Жанқалдыбек Төленбаев, [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов|Нұркен Өтеуіл]], [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова|Айнұр Бермұхамбетова]], [[Сырым Әбдіқадырұлы Қашқабаев|Сырым Әбдіқадырұлы]], [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков|Әбунасыр Серіков]], Асхат Сұлтан, Аманжол Молдахмет, Бақытгүл Батырханова, Ержан Нұрымбет, Қасымхан Бұғыбай, Асылбек Қапаев, Жәнібек Мұсаев, Ботагөз Мақсұтова, Самат Байыров, Дастан Әлімов, Айшолпан Ибраева, Айман Карпсейітова, Жанар Қасымова, Сая Тоқманғалиева, Жанат Оспанов, Шах-Мұрат Ордабаев, Олжас Жақыпбек, Жасұлан Ерболат, Алтынгүл Серкебаева, Айнұр Жетпісбаева, Гаухар Жүсіпова, Нұрсұлтан Есен, Ақмарал Танабаева, Ерғұлан Жанпейісов, Инабат Әбенова, Қобыланды Болат, Айкөркем Тұранова, Бәзіл Сұлтанғазы, Ақжан Құрмашева, Әнуар Бектас, Динара Егеубаева, Сағыныш Нұрхайдарова т.б.

== Театр репертуары ==
* Театр репертуары көнеден келе жатқан классикалық өнер туындыларын заманға сай жаңартып, ұлттық және әлемдік драматургиямен толықтырылып келеді.
{| class="wikitable"
| rowspan="7" |'''1991'''
|Театрдың «Елім-ай» әншілер ансамблі құрылды. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі болып Мұса Мағзұмтегі тағайындалды. Ансамбльдің «Ән домбыра – сән домбыра» атты халық композиторларының әндері мен күйлері негізінде жасалған концерттік бағдарламасы және ұлттық дәстүрге арналған «Атадәстүр» театрландырылған музыкалық композициясы көрермендер назарына ұсынылды.
|-
|«Саржайлау» ұлт аспаптар оркестрі және вокалдық хор ұжымы құрылды. Оркестр құрамында домбырашылар тобы, сырнайшылар тобы жұмыс істеді. Оркестрдің бас дирижері болып Алпысбай Тұяқбайұлы, театрдың бас хормейстрі Амантай Жұмашев, бас суретшісі Дәулет Доспаев, суретшісі болып Мұрат Мақсұтұлы бекітілді. Қараша айында театр ұжымы екі сағаттық концерттік бағдарлама әзірлеп, С. Сейфуллин атындағы институтта, училище, техникумдарда және басқа оқу орындарында өнер көрсетті.
|-
|Театр ұжымына қала орталығындағы алаңға жақын орналасқан қалалық партия комитетінің ғимараты біржола берілді. Оның балконмен қоса есептегенде 192 орындық көрермен залы, 1 грим бөлмесі, 1 реквизит бөлемсі, 8 артистер бөлмесі, бірнеше кабинет және асханасы театрдың игілігіне айналды.
|-
|15 қарашада Целиноград облыстық қазақ музыкалық драма театрының '''тұңғыш премьерасы''' '''Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' спектаклі қойылды. Театрға берілген облыстық атқару комитетінің ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан спектакль «Тың игерушілер» сарайында (бүгінде Конгресс холл) болды. '''Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы.''' Суретшісі – М. Мақсұтов. басты рөлдерде – Қ. Кемалов (Ақан сері), Г. Рәшқалива (Ақтоқты), Ш. Жүнісов (Хазірет Науан), Б. Ыбыраев (Жалмұқан).
|-
|З. Жақыпов, Ж. Сәрсенов '''«Бажалар мен балдыздар»''' спектаклі қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|С. Жүнісовтің «'''Қысылғаннан қыз болдық»''' музыкалық комедиясы дүниеге келді. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Ш. Бошбековтің '''«Темір қатын»''' пьесасы сахналанды. Аударған Ж. Омарұлы, реж. Т. Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі Е. Қамкенов.
|-
| rowspan="8" |'''1992'''
|8 наурызда '''«Арман қыздар»''' концерттік бағдарламасы;
|-
|22 наурызда '''«Наурызым – әнім, наурызым - сәнім»''' концерттік бағдарламасы жұртшылықты қуантты.
|-
|Ұлттық аспаптар оркестрі көрермен назарына '''«Есілім - еркем»''' атты бағдарлама ұсынды.
|-
|С. Жүнісовтің '''«Жаралы гүлдер»''' драмасы Жеңіс күніне арнап қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|'''«Ой, тоба-ай!..»''' атты сатирикалық концерттік бағдарлама театр маусымының сәтті туындысы болды.
|-
|Шілде, қыркүйек айларында театр ұжымы Ақтөбеде болып, Тама Есет батырдың 325 жылдығына орай ас беру салтанатына қатысып, өнер көрсетті.
|-
|Театр өкілдері 28 қыркүйек – 4 қазан аралығында Алматыда болған Дүниежүзі қазақтарының І Құрылтайына қатысты.
|-
|Қараша айында '''«Ақан сері - Ақтоқты»''' спектаклінің жаңаша қойылымын әзірлеп, Алматыда өткен Ғ. Мүсіреповтің 90 жылдық мерейтойына арналған Республика театрларының фествиаләне қатысты.
|-
| rowspan="6" | '''1993'''
|М.Шаханов '''«Танакөз»''' Режиссері – Қ. Қасымов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Қ. Ысқақов, Ш. Құсайынов '''«Шырғалаң»'''. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Қ. Мұхаметжанов '''«Біз періштеміз бе?»'''
|-
|'''«Аққу-дастан»''' концерттік бағдарлама
|-
|С. Балғабаев '''«Жиһанкез Тити»'''
|-
|Ә. Тауасаров '''«Махаббат аралы»''' Қоюшы режиссері – Қ. Жетпісбаев. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="4" |'''1994'''
|О. Бодықов «'''Айналдым, Ақмаңдайлым»''' - концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев.
|-
|Д.Исабеков '''«Ескі үйдегі екі кездесу»'''
|-
|О. Бөкей '''«Құлыным менің».''' Қоюшы режиссері – Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі М.Мақсұтов.
|-
|С. Балғабаев '''«Ең әдемі келіншек»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="6" | '''1995'''
|'''«Желсіз түнде жарық ай»''' концерттік бағдарлама
|-
|Ш. Құсайынов '''«Алдар Көсе»''' Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – М. Мақсұтов.
|-
|'''«Саржайлау»''' концерттік бағдарлама
|-
|«Елім-ай» концерттік бағдарлама
|-
|Ш. Айтматовтың '''«Ана – Жер Ана»''' пьесасы қойылды. Аударған – Қ. Мұхаметжанов. қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Дәулет Доспаев. Композиторы – Ғазиза Жұбанова. Басты рөлдерде – Р.Омарханова (Толғанай), Т. Атымтаева (Жер Ана), Ш. Жүнісов (Сыбанқұл), Г. Қылышбаева (Әлиман)
|-
|Театрдың камералық оркестрі құрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері болып Талғат Әбдірайымов, инспекторы болып Марат Ізбасов бекітілді. Құрамына Ақмола музыкалық училищесінің түлектері қабылданды.
|-
|'''1996'''
|А. Жұмашев '''«Ән домбыра, сән домбыра»''' концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы, суретшісі –Д. Доспаев
|-
| rowspan="2" |'''1997'''
|М. Әуезов '''«Қанды азу»''' («Көксерек» повесінің желісімен). Инсценировкасын жазған Байғали Есенәлиев. Қоюшы режиссері – Болат Ұзақов. Суретшісі – Мұрат Мақсұтұлы.
|-
|М. Байжиев '''«Құдалар»''' Қоюшы режиссері – Қ. Қасымов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="2" |'''1998'''
|А. Сейдімбеков '''«Қош бол, ардағым»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Қ.Жетпісбаев '''«Қалыңдық пен күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="2" |'''1999'''
|Ғ. Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|М. Әуезов '''«Қара Қыпшақ Қобыланды»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="6" |'''2000'''
|Ғ. Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу'''». Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|М. Әуезов '''«Қарагөз»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Т. Ахтанов '''«Жоғалған дос»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов, суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Ф.Эрве '''«Түлкі бикеш»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Б. Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|С. Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов. Қоюшы суретшісі – М. Икласова.
|-
| rowspan="3" |'''2001'''
|В. Дельмар '''«Баянсыз бақ»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Ф. Буляков '''«Күйеуге шыққан кемпірлер»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Ә. Сарай '''«Баулан Шолақ»''' Қоюшы режиссері – Н. Жұманиязов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|
|Ж. Мольер '''«Скапеннің айласы»''' Қоюшы режиссері – Н. Жұманиязов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="4" |'''2002'''
|Ж. Файзи '''«Башмағым»''' Қоюшы режиссері – Р. Машурова. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Д. Исабеков '''«Алтын тордағы тоты»''' Қоюшы режиссері – Н. Жұманиязов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Т. Әбдіков '''«Біз үшеу едік»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Қ. Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="3" |'''2003'''
|Ш. Айтматов '''«Ғасырдан да ұзақ күн»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Ж. Тәшенов, И. Саввин '''«Әй, Нұртаза, Нұртаза!..»''' Қоюшы режиссері - С. Срайылов. Суретшімі – М. Икласова.
|-
|С. Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Режиссері – Б. Ұзақов.
|-
| rowspan="3" |'''2004'''
|М. Әуезов '''«Еңлік - Кебек»''' Режиссері – Б. Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|М. Хасенов '''«Пай-пай, жас жұбайлар-ай!..»''' Режиссері - Н. Жұманиязов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|І. Жансүгіров, С. Назарбекұлы, Б. Әлдібеков '''«Махамбет»'''

Режиссері - Н. Жұманиязов. Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
| rowspan="5" |'''2005'''
|С. Ахмад '''«Келіндер көтерілісі»''' Қоюшы режиссері – С. Срайылов. Суретшісі – Ш. Елембаева.
|-
|Ш. Айтматов '''«Ана – Жер-Ана»''' Режиссері - Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев.

|-
|Г. Ғаджибеков '''«Аршын мал алан»''' Қоюшы суретшісі – М. Қарымсақов.
|-
|Ж. Әлмешұлы '''«Бейтерек басындағы кездесу»''' режиссері – О. Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д. Доспаев.
|-
|Е. Аманшаев '''«Үзілген бесік жыры»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – С. Балтаев
|-
| rowspan="6" |'''2006'''
|У.Шекспир '''«Ромео мен Джульетта»''' Реж. Н. Жұманиязов

|-
|Ғ. Ғаппаров, Ғ. Ғаппарова '''«Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші»''' режиссері – О. Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі – Е. Тұяқов.
|-
|С.Аксаков '''«Алқызыл гүл»''' Реж. Н.Жұманиязов Суретшісі – Ш.Елембаева.
|-
|А.Чехов '''«Ваня ағай»''' Қоюшы режиссері – Б.Құрманғожаев. Суретшісі – Д.Доспаев.
|-
|Дж.Патрик '''«Қымбатты Памелла»''' Реж. Ю.И.Ханинга-Бекназар. Суретшісі – Д.Доспаев.
|-
|М.Шаханов '''«Желтоқсан рухы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев.
|-
| rowspan="4" |'''2007'''
|Т.Ахтанов '''«Күшік күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев.
|-
|Ш.Айтматов «'''Ақ кеме'''» Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев
|-
|Б.Ұзақов '''«Жандауа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева.
|-
|М.Ақынжанов '''«Алтын сақа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева.
|-
| rowspan="6" |'''2008'''
|Ә.Нұрпейісов '''«Қан мен тер»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов Суретшісі – Д.Доспаев.

|-
|О.Бөкей «'''Құлыным менің»''' Режиссері – Б.Құрманғожаев Суретшісі – Д.Доспаев.

|-
|Ш.Мұртаза '''«Алжир азасы»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев.
|-
|'''«Алдардың айласы»''' ертегі, режиссері – Б.Ұзақов, Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев
|-
|'''«Құпиясөз»''' ертегі, , режиссері – С.Срайылов, суретшісі – Б.Бурбаев
|-
|Э.Хушвақтов '''«Қызыл алма»''' Режиссері – В.Омаров
|-
| rowspan="3" |'''2009'''
|Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' Режиссері – Н.Жұманиязов, суретшісі – Б.Бурбаев
|-
|А.Цагарели '''«Гамарджоба»''' Режиссері - Е.Тәпенов
|-
|М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
| rowspan="7" |'''2010'''
|Қ.Жүнісов '''«Махаббат мелодрамасы»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев.
|-
|Т.Джюдженоглу '''«Көшкін»''' Режиссері - Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|А.Дударев «Кеш» Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев

|-
|И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Режиссері - Н.Жұманиязов.

Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|Е.Жуасбек '''«Сен үшін»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қобшы суретші – Б.Бурбаев
|-
|Д.Рамазан '''«Кенесары - Күнімжан»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Қ.Мақсұтов
|-
| rowspan="4" |'''2011'''
|Е.Жуасбек '''«Антивирус»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев.
|-
|Ж.М.Шевре '''«Ізгілік формуласы»''' Режиссері - Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|М.Фриш '''«Дон Жуанның думаны»''' Қоюшы режиссері – А.Әшімов.
|-
|Е.Жуасбек '''«Терең тамырлар»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
| rowspan="4" |'''2012'''
|У.Шекспир '''«Гамлет»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|Ғ.Мүсірепов «'''Ақан сері - Ақтоқты»''' Режиссер - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Б.Бурбаев.
|-
|Ф.Оңғарсынова «'''Күйші Дина'''» Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев
|-
|Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Режиссері - Ә.Оразбеков. Суретшісі – Б.Бурбаев.
|-
| rowspan="7" |'''2013'''
|Ш.Мұртаза '''«Бір кем дүние»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Суретшісі М.Қарымсақов.
|-
|Д.Рамазан «'''Абылай ханның арманы»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Ш.Елембаева.
|-
|Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев.
|-
|А.Вальехо '''«Күн сәулесі түспеген»''' Режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
|Ә.Тарази '''«Үкілі Жұлдыз»''' режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – А.Қапаев.
|-
|Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев.
|-
| rowspan="5" |'''2014'''
|Ж.Ануй «'''Жалын жұтқан Жанна д’Арк»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Р.Отарбаев '''«Көлеңкесіз жолаушы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
|С.Балғабаев '''«Ең жақсы еркек»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
|М.Байжиев '''«Тіл табысқандар»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
|Қ.Жүнісов '''«Сәкен-Сұңқар»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
| rowspan="6" |'''2015'''
|С.Мұқанов, Ш.Уәлиханов '''«Шоқан»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
|В.Ежов «'''Тыраулап ұшқан тырналар»''' Қоюшы режиссері – Т.Теменов
|-
|М.Машаду '''«Бразилия байлығы»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|М.Байжиев '''«Жекпе-жек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев.
|-
|М.Әуезов, Қ.Ысқақ '''«Қараш-Қараш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Ә.Файзоллаұлы '''«Алтын адам»''' ертегі, Қоюшы режиссері – Ә.Баймаханова
|-
| rowspan="9" |'''2016'''
|Ж.Ерғалиев '''«Есігімді қаққан кім?..»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
|О.Жанайдаров '''«Жұт»''' Қоюшы режиссері – Айрат Абушахманов
|-
|А.Чехов '''«Шие»''' Қоюшы режиссері – С.Потапов
|-
|Ш.Айтматов '''«Аққудың көз жасы...»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов
|-
|Р.Мұқанова '''«Сарра»''' Қоюшы режиссері – Г.Мерғалиева
|-
|А.Айларов '''«Сүрінген сүрбойдақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Е.Шварц «Күлшеқыз» ертегі, Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай
|-
|'''«Ер Төстік»''' халық ертегісі, қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
|Р.Отарбаев '''«Әміре»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
| rowspan="5" |'''2017'''
|М.Әуезов '''«Қорғансыздың күні»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Ш.Айтматов '''«Қызыл орамалды шынарым»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов
|-
|Ұ.Есдәулет '''«Зере»''' Қоюшы режиссері – Н.Жақыпбай
|-
|А.Салбан '''«Ойыншықтар оянғанда»''' ертегі, қоюшы режиссері – Ф.Молдағали
|-
|С.Тұрғынбекұлы '''«Шәмші»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
| rowspan="3" |'''2018'''
|У.Шекспир '''«Отелло»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов
|-
|К.Кизи '''«7+1»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|Р.Куни '''«Туған күн»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
| rowspan="4" |'''2019'''
|Н.Гәнжәуи '''«Ләйлі-Мәжнүн»''' Қоюшы режиссері – Б.Абдураззаков
|-
|И.Кальман '''«Кабаре жұлдызы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов.
|-
|Ф.Болонья '''«Байланыс аясы...»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков.
|-
|А.Вампилов '''«Ақ жауын»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов
|-
| rowspan="2" |'''2020'''
|Ф.Оңғарсынова '''«Сенің махаббатың»''' Қоюшы режиссері - Н.Жұманиязов, Б.Ұзақов
|-
|М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. ''жаңартылды''
|-
| rowspan="7" |'''2021'''
|Т.Әсемқұлов '''«Құнанбай»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
|Р.Мұқанова '''«Бопай ханым»''' Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай
|-
|Qalleki театр лабораториясы. О.Бөкей '''«Ұйқым келмейді»''' Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы
|-
|И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов ''жаңартылды''
|-
|М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – О.Жақыпбек, Ш.Мұстафина ''жаңартылды''
|-
|Х.Алтай, Х.Оралтай '''«Алтайдан ауған ел»''' Қоюшы режиссері – Ф.Молдағали
|-
|А.Менчелл '''«Күзгі іңір»''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қарыпбаев
|-
| rowspan="5" |'''2022'''
|М.Сервантес '''«Дон Кихот»''' Қоюшы режиссері – Ә.Өмірбекұлы
|-
|Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – Г.Балпейісова
|-
|Э.Шмитт '''«Хат»''' Қоюшы режиссер – Р.Махатаев
|-
|Г.Пьянова '''«01»''' Қоюшы режиссер – Г.Пьянова
|-
|Қ.Жетпісбаев '''«Бала мерген»''' ертегі, режиссер – Н.Вахитов

|-
| rowspan="6" |

'''2023'''
|Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' музыкалық комедия, Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов
|-
|С.Балғабаев '''«Қыз жиырмаға толғанда»''' мелодрама. Қоюшы режиссері – Д.Серғазин
|-
|'''«Кешкі 7»''' спектакль-концерт. Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы.
|-
|Д.Рамазан '''«Жошы хан»''' тарихи драма, Қоюшы режиссер – Б.Ұзақов
|-
|Ж.Шайхисламұлы, Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' драмалық опера, Қоюшы режиссер – Ә.Өмірбекұлы
|-
|Қ.Жиенбай '''«Патша көңілім, не дейсің?!.»''' комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов
|-
| rowspan="6" |'''2024'''
|Э.Фелиппо '''«Әйел құпиясы»''' лирикалық драма. Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов
|-
|Qalleki театр лабораториясы. Г.Бюхнер '''«Войцек» ''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қабыл
|-
|М.Әуезов '''«Қарагөз»''' трагедия. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева
|-
|П.Бомарше '''«Фигароның үйленуі»''' музыкалық комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов
|-
|Т.Әбдік '''«Парасат майданы»''' психологиялық драма. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева
|-
|'''«Ертегі түннің әуені»''' классикалық ертегілер жиынтығы. Қоюшы режиссері – О.Дәлелхан.
|-
|'''2025'''
|Ж.Әлікен '''"Махаббатым сен..."''' драма. Қоюшы режиссері - Б.Сұлтанғазы
|}
*

== Театр жетістіктері ==
* [[1999 жыл|1999]] жылы [[Каир]] қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестивалі;
* [[2010 жыл|2010]] жылы қаңтар айында [[Иран|Иран Республикасы]], [[Тегеран]] қаласында Мәдениет Институтының ұйымдастыруымен өткен Фаджр атындағы Халықаралық театр фестиваліне [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің «Қарагөз» (Спектакльдің қоюшы режиссері Халық Қаһарманы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мәмбетов]]) шығармасымен үздік деп танылды;
* [[2014 жыл|2014]] жылы V Орталық Азия мемлекеттерінің Халықаралық театр фестиваліне Ж. Ануйдың «Жалын жұтқан Жанна ДꞌАрк» драмасымен қатысып Гран-приді иеленді. Сондай-ақ, актриса А. Бермұхамбетова «Ең үздік әйел бейнесі» номинациясына ие болды. Қоюшы режиссері ҚР еңбек сіңірген қайраткері – Ә.Оразбек;
* [[2015 жыл|2015]] жылы [[Өскемен]] қаласында өткен XXIII Республикалық театрлар фестиваліне В. Ежовтың «Бұлбұлдар түні» пьесасының негізінде сахналанған «Тыраулап ұшқан тырналар» атты лирикалық драмамен қатысып, «Үздік режиссерлік шешім» номинациясына ие болды. Қойылым режиссері, Қазақстанның Халық артисі – Т. Теменов;

== Театрдың гастрольдік сапары ==
* 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестиваліне қатысты.
* [[2000 жыл|2000]] жылы [[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]]ның үлкен бес қаласына гастрольдік сапарымен барды.
* [[2001 жыл|2001]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Омбы]] қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді.
* [[2002 жыл|2002]] жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті.

== Галерея ==
<gallery>
Сурет:Абай спектаклі.jpg|"Абай" спектаклі, режиссер: Ә. Оразбеков
Сурет:Бопай ханым.jpg|"Бопай ханым", реж:Ж. Жұманбай
Сурет:Ғасырдан да ұзақ күн.jpg|"Ғасырдан да ұзақ күн" реж: Ә. Мәмбетов
Сурет:М.Әуезов "Абай".jpg|Аға Абай - Т.Мейрамов, Абай - Н. Өтеуіл
Сурет:Отелло.jpg|У. Шекспир "Отелло"
Сурет:Дж.Патрик "Қымбатты Памелла".jpg|Дж.Патрик "Қымбатты Памелла"
Сурет:"Ғасырдан да ұзақ күн" драма.jpg|Едіге - Б. Ыбыраев
Сурет:"Алтайдан ауған ел".jpg|Х. Алтай, Х. Оралтай "Алтайдан ауған ел" реж. Ф. Молдағали
Сурет:"Жошы хан" спектаклі.jpg|Д. Рамазан "Жошы хан", реж: Б. Ұзақов
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{ӘДЕПКІСҰРЫПТАУ:Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры}}
[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Астана театрлары]]

Қандыағаш

2026-05-23T17:58:11Z

Rasulbek Adil:

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Қала
|атауы = Қандыағаш
|сурет =
|әкімшілік күйі = Аудан орталығы
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =49 |lat_min =27 |lat_sec = 35
|lon_deg =57 |lon_min =24 |lon_sec = 03
|CoordAddon = type:city(400000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|қала көлемі = 11066 га
|облысы = Ақтөбе облысы
|кестедегі облыс = Ақтөбе облысы{{!}}Ақтөбе
|ауданы =
|кестедегі аудан = Мұғалжар ауданы{{!}}Мұғалжар
|мекен түрі = қала{{!}}Қалалық әкімдігі
|мекені = Қандыағаш қалалық әкімдігі{{!}} Қандыағаш
|ішкі бөлінісі =
|әкімі = Өтемұратов Талғат Орналыұлы
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = ''Октябрьск'' (1997 жылға дейін)
|статус алуы = 1967
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны = {{өсім}}35 384<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref>
|санақ жылы = 2023
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды = 71333
|пошта индексі = 030700—030701
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
|сайт тілі 2 =
}}
'''Қандыағаш''' — [[Ақтөбе облысы]]ндағы қала, [[Мұғалжар ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Географиялық орны ==
Облыс орталығы - [[Ақтөбе]] қаласынан оңтүстікке қарай 95,2 км Елек өзенінің бастауы Жарық өзеніне жақын жерде орналасқан. Қаланың шығысы және оңтүстігі Мұғалжар тауының аласа төбелері, батысы тік жазықты. Мал шаруашылығы мен егін шаруашылығына және бау-бақшаға қолайлы мекен.

== Халқы ==
[[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 25553 адам (12342 ер адам және 13211 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 29169 адамды (14004 ер адам және 15165 әйел адам) құрады<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref>.

[[2021 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша 34898 адамды (17054 ер адам және 17844 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref>

==Транспорты==
[[Мәскеу]] — [[Ташкент]] және [[Атырау]] — Орск теміржол түйіcінде орналасқан. Үстінен Атырау-Ақтөбе тас жолы өтеді. Яғни, Солтүстігі Ақтөбеге, оңтүстігі Қызылордаға, шығысы Астанаға (Нұрсұлтан), батысы Атырауға бағытталған төрт тарапты теміржол торабы бар.

== Қала тарихы ==
Қаланың атауы бірінші нұсқада «қандыағаш» атты ағашпен (өсімдік) байланыстырылса, екінші нұсқасы XVII-XVIII ғасырларда болған қазақ-қалмақ соғысында болған оқиғаға байланысты аталады. Қандыағаш төрт жолдың торабы. Республикалық маңызы бар теміржол торабы.

Қаланың пайда болуы ХХ ғасырдың басында салынған Орынбор-Ташкент темір жолына тұспа тұс келеді. ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында солтүстік пен оңтүстіктің жолын жақындатқан теміржол бекетінен бастау алған Қандыағаштың бүгінде облыс аймағында өзіндік алар орны мен өркендеп дамыған инфрақұрылымы қалыптасып үлгерді. Өткен ғасырдың 60-шы жылдары Қандыағаш бекеті әлеуметтік салада тек қана 2 орта мектебі мен 1 ауруханасы, 1 мәдениет үйі бар 5-6 мыңдай ғана тұрғын қоныстанған, теміржол саласына қызмет ететін елді мекен болды.

Қандыағаш қаласының дамуы «Шилісай» фосфор фабрикасы мен «Жаңажол» мұнай кенінің игеруімен басталады.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/a ktobe-mugalzhar-kandyagash?lang=kk. Әкімдік]</ref>

Қандыағаш қаласы қала мәртебесін алғаннан бергі уақытта бірнеше өрлеу сатысынан өтті. Үлкен өндіріс орындарының қарқынды дамуы барысында қалада көппәтерлі тұрғын үйлер салынып, қала іші жолдары төселді. Қаланың «Финляндия», «Қазақ ауыл», «Финский», «Достық», «Жастық», «Болашақ», «Жаңақоныс» (Нұрлы көш) атты шағын аудандары бар.

Қаладағы 70-80 жылдары Шилісай кен орны құрылысына байланысты салынған көпқабатты үйлердің саны кейіннен мұнай кенін игеру кезеңінде қарыштап өсті.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/a ktobe?lang=kk+1 Ақтөбе облысының әкімдігі]</ref>

1967 жылы Қазан төңкерісінің 50 жылдығына байланысты қала атауы Қандыағаштан Октябрьск болып өзгертілді. 1976 жылы Қандыағаш маңынан фосфор кенінің табылуына байланысты Шилісай фосфор фабрикасы ашылды. 1977 жылы Қандыағаш қаласының жанынан қалашық салу үшін Бүкілодақтық комсомол жастарына Үндеу жарияланды. Соның негізінде «Фосфорит-78» жастар құрылыс бригадасы құрылып Одақтың түкпір-түкпірінен жастар келіп, «Жастық», «Достық», «Самал» шағын аудандарын салуға үлес қосты. 2006 жылдан бастап қала маңынан «Болашақ» шағын ауданы және «Самал-1,2,3» т. б. мөлтек аудандары бой көтерді. Сондай-ақ, қалада 2017 жылы «Жаңақоныс» (Нұрлы көш) шағын ауданы мен орталық саябақтар пайда болды. Қазіргі уақытта қала қарқынды дамып, көркейіп келеді. Шағын кәсіпкерлік өсіп, кәсіпкерлік нысандар көбеюде.

== Қала көрінісі ==
<gallery class="center">
Район ж.д.вокзала.jpg|Темір жол маңы ауданы
Кандыгаш ж.д.вокзал.jpg|Темір жол вокзалы
</gallery>

== Тағы қараңыз ==
* [[Қандыағаш ұрысы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан қалалары}}
{{Мұғалжар ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Ақтөбе облысы қалалары]]
[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]

Маңғыстау облысы

2026-05-08T21:46:54Z

Rasulbek Adil:

{{Қазақстан облысы
|облыстың атауы = Маңғыстау облысы
|елтаңба = Маңғыстау логотибі.jpg
|карта = Mangystau in Kazakhstan.svg
|әкімшілік бірліктің картасы =
|lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 52 |lat_sec =
|lon_dir = E |lon_deg = 052 |lon_min = 00 |lon_sec =
|облыс орталығы = [[Ақтау]]
|құрылған уақыты = [[20 наурыз]] [[1973 жыл]]
|аудандар саны = 5
|ауылдық округтер саны = 34
|кенттік әкімдіктер саны =
|қалалық әкімдіктер саны = 3
|ауылдар саны = 59
|тұрғыны = {{өсім}} 807 539 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref>
|санақ жылы = 2025
|халық саны бойынша орны =8
|тығыздығы = 4,87
|тығыздығы бойынша орны = 10
|ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 91,57 % [[орыстар]] 4,79 % [[әзербайжандар]] 0,90 % [[қарақалпақтар]] 0,57 % [[өзбектер]] 0,41 % басқалары 1,76 % (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref>
|жер аумағы = 165 642
|жер аумағы бойынша орны = 7-
|су ауданы =
|ЖІӨ =
|ЖІӨ бойынша орны =
|ЖІӨ жылы =
|жан басына шаққанда ЖІӨ =
|экономикалық аудан = [[Батыс Қазақстан]]
|ресми тілі =
|әкімі = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
|add1n = Әкімдіктің мекенжайы
|add1 = Ақтау қаласы, 14-шағын аудан, №1
|ISO 3166-2 коды = KZ-MAN
|телефон коды = +7 7292
|пошта индекстері = 13xxxx
|марапаттары =
|сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau?lang=kk Маңғыстау облысының әкімдігі
|ортаққордағы санаты = Mangystau Province
}}
'''Маңғыстау облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның қиыр оңтүстік-батысында орналасқан [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік бірлігі]].

Маңғыстау облысы [[Атырау облысы]]мен және [[Түрікменстан]] мен [[Өзбекстан]] мемлекеттері және [[Каспий теңізі]] арқылы [[Әзербайжан]], [[Иран]] елдерімен шектеседі. Облыс [[1973 жыл]]ғы [[20 наурыз]]да құрылды. [[1988 жыл]]ғы [[2 маусым]]да таратылып [[1990 жыл]]ғы [[17 тамыз]]да тарихи «Маңғыстау» деген атпен қайта облыс болып құрылды. Облыс орталығы — [[Ақтау]] қаласы.

Қазақстанның теңізбен байланыстыратын жалғыз су бекеті [[Ақтау халықаралық теңіз сауда порты]] бар. Маңғыстау жерінің тумасы жазушы [[Әбіш Кекілбайұлы]] Маңғыстауды «Ұйқыдағы аруға» теңеген. Сонымен қатар ғарыштан түсірілген сурттерде [[Маңғыстау түбегі]]нің контуры жас келіншектің профиліне ұқсайды.

Маңғыстау аймағы ежелгі кезеңдерден бері мал шаруашылығымен айналысады. Топырағы сортаң, өсімдігі бұталы, ащылы, қысы ұзақ емес, бірақ желді, қара суық ызғырықты, ылғалы аз, көктемі созылмалы, континентті шөл далаға жатады.

== Этимологиясы ==
[[Сурет:Sherqala.jpg|thumb|right|300px|Шерқала, Маңғыстау]]
'''Маңғыстау''' сөзінің шығу тегіне қатысты сан түрлі пікірлер бар. Соның бірі көшпелілердің құтты мекен, мың ауыл немесе мың қыстау дегені халық арасында кең таралған. [[1985 жыл]]ы жарық көрген Е. Қойшыбаевтың ''"Қазақстанның жер-су атаулары атты сөздігі"'' кітабында Маңғыстау атауының шығу тегі туралы төрт болжам келтірілген. Біріншісі, өлке аты ''"мың"'' және ''"қыстау"'' тіркесінен шыққан. Екіншісі - ноғайдың ''"менк"'' деген тайпасының атынан ауысқан. Үшіншісі көне түркі тіліндегі ''"мен"'' төрт жастағы қой сөзіне ''"қышлақ"'' жалғауы арқылы қалыптасса, төртіншісі Е. Қойшыбаевтың өз болжамы бойынша ''"Маңғыштағ"'' ''"Құбыжықтар тауы"'' дегенді білдіреді <ref>Серікбол Қондыбай, Маңғыстау географиясы. Маңғыстау мен Үстірттің киелі орындары. Толық шағрамалар жинағы, 3 том, Арыс баспасы, Алматы ұаласы, 2008 жыл, ISBN 9965-17-507-1 (3T)</ref>.

Маңғыстаудың өлкетанушы ғалым [[Серікбол Әділбекұлы Қондыбай|Серікбол Қондыбай]] ''«құбыжықтарға»'' қатысты болжам дұрыс деген ой айтады. Шығыс түркі () және [[моңғол мифологиясы]]нда ''"маңғыш"'' (маңғыс, мангус) [[Айдаhар (мағына)|айдахар]], керемет құбыжықтар дегенді білдіреді. [[Моңғолдар]]да ол тек зұлым, зиянды сипатқа ие болса, түркілерді екіұдай жақсы жаман қасиетке ие ретінде баяндалады. Қондыбайдың айтуы бойынша Маңғыстауда мекен еткен оғыз түркмен тайпалардың арасында ''«салыр»'' руы болған, бүгінгі түрікмен ұллытының құрамында ''«салор»'' ірі руы тайпасы бар. Сонымен қатар [[Қытай]]дағы Цинхай өлкесіндегі түркітілдес ''салыр'' мен осы ''салор'' арасында тарихи генетикалық байланыс бар деген тұжырым айтады. Маңғыстауға келген оғыздар Қаратауды "Маңғыштағ" деп атаған. Айдахар туралы аңыздар түрікмен халқында да, қазақ халқында да (Айназар батыр туралы) бар.

Оғыз салылар "Маңғыштағ" атауын өздеріне дейінгі аңыздарға негіздеп жасаған, аударма (калька) топоним. Сондықтан "Маңғыстауды" маңғыш тау қорқынышты алып айдаұһардың мекендеген тауы немесе "айдаһартау" дегенді білдіреді деген тоқтам жасауға болады.

== Географиясы ==
: ''Қосымша қараңыз'' ''[[Маңғыстау географиясы]]''

Маңғыстау өңірі – [[Қазақстан]]ның оңтүстік -батыс бөлігінде орналасқан. Облыстың батысы мен солтүстігін қоршай орналасқан [[Каспий теңізі]] арқылы [[Шығыс Еуропа]]ға шығуға толықтай мүмкіндік болса, оңтүстігінде [[Түрікменстан]], оңтүстік-шығысында [[Қарақалпақстан]], солтүстігі мен солтүстік-шығысында [[Атырау]], [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облыстарымен]] шектеседі.

'''Облыстың шеткі нүктелері:'''
* Батыс - Каспий теңізіндегі Құлалы аралы ш.б.
* Шығыс Қазақстанның Ақтөбе облысы және Өзбекстан, Маңғыстаудың шектескен жерінде
* Оңтүстік - Түркіменстан шекарасындағы Қапыланқыр шыңдарының жар қабағы
* Солтүстік - Атырау облысымен шекарадағы Желтау болып табылады.

Маңғыстау облысының ең биік нүктесі - [[Шығыс Қаратау]] жотасындағы [[Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)|Бесшоқы]] тауы (556 метр). Ең төменгі нүктесі Қарақия немесе Батыр ойысының түбі (132 метр), Бұл ойыс өзінің тереңдігі жөнінен дүниежүзінде бесінші орын алады.

== Өсімдік жамылғысы ==
Маңғыстау өлкесінің дүниесін зерттеу жұмыстары ерте кезден басталып, 150 жыл бұрын ботаник және әуесқой табиғат зерттеушілері: А. Шренк, И. Борщов, П. Семенов-Тянь-Шаньский, И. Северцов, Эйхвальдтардың еңбектері арқылы ғылымға белгілі бола бастады. Оның ішінде 1825–1826 жылдары жарық көрген Эйхвальдтың – Каспий теңізінің Маңғыстаудан Шағадамға дейінгі жағалауындағы өсімдіктер дүниесі туралы еңбегі айрықша маңызды. Г.С. Карелин 1832 жылы Каспий теңізінің терістік шығысынан қамал салу үшін қолайлы орын іздей жүріп, Маңғыстаудың өсімдіктер дүниесі жөнінде құнды пікірлер қалдырды. И.Г. Борщовтың 1965 жылы жарық көрген «Арал-Каспий аймағының ботаникалық географиясына материалдар» атты еңбегінде Маңғыстау жарты аралының өсімдіктер дүниесі жөнінде көптеген ескертпелер жасалды. Маңғыстау жерін зерттеген атақты геологтар Барбот де Марин, Баярунас, Андрусов, Алексейчиктердің еңбектерінен де бұл аймақтың өсімдіктердүниесі туралы көптеген мағлұматтар алуға болады.

Маңғыстаудың құмды аймақтары мен Үстірт жонындағы түйелер де, сондай-ақ, Сам, Матай құмадарында: сексеуіл, жүзген, жыңғыл, қоянсүйек, ақшаотау, шағыр, құсқанбас, Орталық Үстірт жонының шығыс, терістік шығыс бөлігінде баялыш; тау бойы мен Түпқараған аймағында және Оңтүстік Маңғыстау жазығының ойпаң тұстарында қарағаш, қаттықара, қараған, түйесіңір өседі. Сонымен қатар, жердің бедері мен құрылымына, топырағының ащы, тұщылығына қарай теріскен, күйреуік, жантақ; құм жағаларында – сүттіген, Бозашы түбегінің теңіз жағалауында сораң мен садақ, Оңтүстік Маңғыстау жазығының үштен екі бөлігінде тітір шөбі өседі. Итсигекпен адыраспан,құрқашаш пен сүттіген көбіне елді мекенде немесе мал көп жайлаған тұяқкесті жерлерде кездеседі.

Маңғыстаудағы жайылымның негізін құрайтын басты мал азығы – жусан. Жусан аймақтың барлық жерінде өседі. Жусаннан кейінгі төрт түлік мал талғамай жейтін шөп – күйреуік. Қоныссыз жылдары күйреуік жақсы шықса, малшы қауым жусанды көп іздемей,қанағат тұтады. Ал бұйрығынды көктемей тұрғанда, не шала көктеу кезінде, содан кейін күз, қыс қарсаңында жақсы пайдаланылады. Сондай-ақ,изен, жапақ, тітір,жантақ барлық жерде біркелкі кездесе бермейді, бірақ төртеуінің де малға жұғымдылығы, қоректік сапасы өте жоғары.

Маңғыстауда тұрақты қоныс бола бермейді. Қысы қарлы, көктемі желсізжылы,жазы жаңбырлы болған жылдары шөптің қай түрі де: қызғалдық, сарғалдақ, раң, мортық, сіргеқара, беде, мысыққұйрық, аққайың, жауылша, қазтабан, шытыр, қоңырбас, сіңбірік, қоянжын; таулы жерлерде: киікоты, ерқұны, қына, түйежапырақ, қызылша; ащылы жерлерде: көкпек, домалатпа, түйеқарын, алабұта, кекіре, торғайот,балықкөз т. б. қаптап шығып,дала құлпырып кетеді. Бірақ, бұл сирек, 7–10 жылда бір кездесетін өзгермелі құбылыс.

Көктемгі төл шөптердің ішінде шаруашылық үшін ең пайдалысы – мортық. Мортық қонысты жылдары Маңғыстаудың көптеген жерлерінде шығады. Көктемде бас жарғанға дейін мал жақсы жейді. Кей жылдары мортықты мал азығы үшін де дайындайды. Азықтық және шығымдылық сапасы жағынан мортықпен деңгейлес шөптердің бірі – ебелек. Ол да мортық сияқты Маңғыстаудың көпшілік жерінде кездеседі. Мортықтан ерекшелігі – жаңбырлы жылдары көктемнен қоңыр күзге дейін мезгіл таңдамай шыға береді. Малдың барлық түрлі, оның ішінде жылқы малы ебелекті жақсы жейді. Дәнденіп, қатайған уақытта қозы үшін тиімсіз. Әдетте қазан айының соңғы он күндігінен бастап ебелек ұша бастайды.
Малға жағымдылығы жағынан бағалы шөптердің бірі – ажырық. Ол тау қойнауларында, ағыстардың түйіскен, су жиналатын жартылай тақыр тегістіктерінде тұтас өседі. Ғылымда ажырықты мал семірткіш азық деп бағалайды. Шаруашылықтар қалың шыққан жылдары ажырықты малазығы үшін де дайындайды.

Маңғыстау даласында ши басқа өсімдіктер сияқты кең көлемде кездесе бердейді. Бұл су сағалайтын, жоғарғы қабаттағы тұщы сулардан нәр алатын өсімдік. Шиді тау бөктерлерінде, ызалы, еспелі бұлақтар маңында , құмның қоңырлыққа айқасар сулы, тепсенді алқаптарында кездестіруге болады. Ши сақалдарын мал жақсы жейді. Ал шидің өзін тартып дайындап, тоқып үй тұрмысына және малға ықтасын ретінде пайдаланады.
Суармалы жерлерде мал азығы үшін жоңышқа, жүгері, судан шөбі жақсы өседі. Бірақ су көздерінің тапшылығына байланысты, өсімдіктің бұл түрлері кең көлемде тарамаған. Өзен, көл, жайылма судың жоқтығына байланысты Маңғыстауда тұрақты шабындық жоқ. Қоныс реттеріне қарай әр жылда әр жерден мал азығы дайындалады.

Дәрілік өсімдіктер. Маңғыстаудың байтақ даласында кездесетін сан алуан өсімдіктер дүниесінде емдік шөптердің алатын орны ерекше. Маңғыстауда дәрілік өсімдіктердің қоры өте көп, олар болашақта мұқият зерттеуді қажет етеді. Осыған орай Маңғыстау даласының табиғат жайылымында өскен малдың етінің ерекше дәмді болуы да тегін емес.

Адыраспан. Маңғыстаудың барлық аймақтарында кездеседі. Оның биіктігі 30–60 см. Мамыр, шілде айларында гүлдейді. Жемісі қоңыр түсті, ірі ұрығы бар шар тәріздес қауашақ. Негізінен ескі жұрт маңдарында өседі. Емдік мақсатқа алдараспанның шөбін яғни бұтақтарын, жапырақтары мен гүледрін пайдаланады. Алдараспан – ежелден белгілі дәрілік өсімдік. Әбу Әли Ибн Сина оны сегізкөздік жүйкесінің қабынуы кезінде болатын шаншуларды басатын дәрі ретінде пайдаланған. Халық медицинасында адыраспанды ревматизм, қышыма, тері ауруларын булауға пайдаланады. Ал шөбінен жасалған қайнатындыны суық тигенде,безгек, жүйке жүйесінің әлсіреуіне пайдаланады. Шөбін жағып үйді, қойманы зарасыздандырады. Ұрығын зығыр тұқымымен қосып демікпені емдейді. Қара не қызылбұрышқа қосып, теңге қотырға жағады.

Ақ тұт. Түпқараған түбегі тауларында өседі. Тұт тұқымдас бұта, ақшыл-жасыл жемісі бар. Биіктігі 5–15 метрдей. Мамыр-маусым айларында гүлдейді. Қазіргі кезеңдерде тұт ағаштары күтімсіздіктен азып, жабайыланып, тұқымы азайып барады. Ақ тұттың жемістерінің, бұтақтарының қабығы мен тамырларының шипалық қасиеті бар. Жемісі қанды көбейтеді. Зат алмасуды реттейді, терлетеді, зәр айдайды, қақырық түсіреді. Діңінің қабығын жараға жапсырады, ал жапырақтары дене қызуын төмендетеді. Ақ тұт тамыры, қабығының суға қосылып жасалған тұнбасымен гипертонияны, бронхитті және демікпені емдейді.

Бәйшешек. Биіктігі 15–30 см. Иісті сары гүлдер шатырға ұқсас. Жемісі жұмыртқа тәріздес қауашақ мамыр-маусым айларында гүлдейді. Бәйшешек тамыры бронхит аурулары кезінде қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданылады. Витамин үшін жапырақтарын салат жасап жейді. Қақырық түсіреді, несеп жүргізеді, іш өткізеді. Гүлдерін бастың сақинасына, бастың айналуына, тамырын сүтке қайнатып туберкулезге, сабағы мен жапырақтарынан қайнатынды жасап, күн өткенле, аяқ-қол калтырағанда, буын сырқырағанда, ұйқы қашқанда ішуге болады.

Бозжиде. Ірі тікендері, тармақтары бар ағаш тәрізді, биіктігі 10 метрге жуық. Жапырағы сопақша, ақшыл тікенді түктері бар. Гүлдері бал иісті ашық сары, шоғырланып өседі. Шілдеде гүл жарып, қыркүйек, қазан айларында жеміс береді. Дәрілік мақсатта гүлдері мен жапырақтары, жемісі пайдаланылады. Бозжиде жемісі іш өткенде де пайдаланылады. Гүлінен қайнатып жүрек-қан тамырлары ауруларын, гипертониялық ауруларды емдеуге пайдалы тұнба жасайды. Сондай-ақ бозжиде жемісін тыныс органдары қабынғанда қақырық түсіруге де қоладанылады. Ғылыми медицинада бозжидеден асқазан ауруларын емдейтін лохпектан жән пшатин препараттарын жасайды.

Жантақ. Бұршақ тұқымдас, тікенді, көп жылдық өсімдік. Маусым, тамыз айларында гүлдейді. Маңғыстаудың құм етегі көлдеу тепсендерінде, тау шатқалы аңғарларында, сулы жерлерінде кездеседі. Емдік мақсатында жантақтың жапырақтары мен тамырын пайдаланады. Жантақ шөбін қайнатып, сүзгіден өткізгеннен кейін сұйығын күніне 3 рет 2 стаканнан ішеді. Қуыққа тас байланғанда сұйық дәрет жүргізу үшін, өт тазарту, іш жүргізуге пайдаланылады. Сондай-ақ бүйрек, қуық қабынуларына да пайдаланады. Жантақ қайнатындысынан геморройға қарсы ванна жасайды.

Изен. Алабұта тұқымдас, тік өсетін, жапырағы ұсақ, гүлдері де ұсақ, жасыл, қызғылт түсті болып келеді. Маңғыстауда құмды, бұйратты, қоңырлық жерлерде өседі. Емдік мақсатында изеннің дәндерін пайдаланады. Дәнін қыркүйек, қазан айларында жинайды. Қытай халық медицинасында изенді несеп жүргізетін, жүрек қызметін реттейтін емдік препарат ретінде қолданады. Сонымен қатар изенді тері мен тырнақтың кейбір ауруларын емдеу үшін пайдаланады.
Киікоты. Көп жылдық өсімдік. Көп сабақты. Киікотын гүлдеген кезде жинап көлеңкеде кептіріп қағаз қалтада сақтайды. Киікотының қайнатындысымен асқазан мен ішек және кеңірдек ауруларын, ақ жатыр ауруын емдейді. Бірақ киікотын екіқабат әйелге пайдалануға болмайды. Ас қорыту жүйелерінің жиырылуы, созылу қасиеті перистальтикасы бұзылғанда пайдаланады. Киікоты тұнбасын жөтелге, етеккірді реттеуге де пайдаланады. Тұнба тәбет ашады. Қақырық түсіреді. Хош иісті ванна, компресс жасауға да болады. Киікотының ас қорыту және қолқа бездерінің жұмысын жақсартатын қасиеттері де бар. Киікотынан дайындалған тұнбамен ревматизм, құрысуды, жалпы қан тамырының соғысын көтереді. Киікотынан жасалған дәрі майды дененің салданған мүшесіне, іш желденгенде қарын сыртына жағып сылайды.

([[Маңғыстау энциклопедиясы]]нан алынған)

=== Жануарлар дүниесі ===
Маңғыстау өңірінің миллиондаған жылдармен өлшенетін тарихы, соған сәйкес, сан алуан табиғат жаратылыстары мен жануарлар дүниесінің болғаны белгілі. Қазіргі кезеңде Маңғыстаудың қай түпкірінен болса да тіршіліктің маусымдық ерекшеліктеріне байланысты:хайуанаттардың, бауырымен жорғалаушылардың, сүтқоректілердің, кемірушілердің, жыртқыш аңдар мен құстардың шөл далаға тән өкілдерін кездестіруге болады. Олардың ішінде: кірпі, дала тасбақалары, кесірткелер, жыланбас пен улы қарашұбар жылан, оқ жылан, су жылан, құм жылан, сарыүйек, ешкіемерден бастап, дала тышқандары: қосаяқ, сарышұнақ, күзен, қарсақ, түлкі, қасқыр т.б. жиі кездеседі. Ал, мәлін, борсық, қарақұлақ өте сирек, оларды шалғайдағы қалыңдықтар мен мемлекеттік корықтардан ғана кездестіруге болады. Сондай-ақ, көктем шыға келетін кішкентай көк және сары шымшықтар мен күзгі салқындықтың хабаршысы суықторғайдан бастап, дала құстарының үйреншікті түрлері: қарға, бозторғай, қараторғай, қарабауыр, шыл, жек, қарлығаш, көкек пен кептер, жыртқыш құстар: қаршыға мен әр түрлі қарақұстар, дала бүркіттері кездессе, теңіз жағалауы мен аралдарда: қасқалдақ, шағала, үйрек, торалақаз, қоқиқаз, аққу сияқты су құстары мекен етеді. Ақтау қаласы маңындағы Қаракөл заказнигінде жоғарыда аталған су құстарынынң бірсыпырасын кездестіруге болады. Сонымен қатар, Бозашы, Ембі заказнигі мен Үстірт-Қарамая, Кендірлі қорығының таулы, шыңды жерлерінде – арқар; Жазық, Жайылма коңырлықтарында қарақұйрықтар мекен етеді. Бозашы түбегінің терістігі мен терістік шығысы, қарағайлы Кент, Тасорпа бетінде, Үстірт жонындағы үлейлерде, Сам, Матай құмы төңірегінде киіктер жиі ұшырасады.

Үй жануарларынан жергілікті халықтың өсіретін малдары: кәдімгі қазақтың түсайыр түйесі, Адай тұқымды жылқы, қаракөл қойы, жеке қожалықтарда сиыр, ешкі түліктері. Бұлардың ішінде Адай жылқысы мен қазақтың түсайыр түйесі – ғасырлар бойы түбектің табиғи ерекшелігіне сай қалыптасқан, өміршеңдігі мен экономикалық тиімділігі жоғары тұқымдық қор болып есептеледі.

([[Маңғыстау энциклопедиясы]]нан алынған)

=== Климаты ===
: ''Қосымша қараңыз'' ''[[Маңғыстау климаты]]''

Маңғыстау облысының климаттық жағдайы өңірдің Еуразия материгінің орталығында, әлемдік теңіз және мұхиттан алыс қашықтықта орналасуына байланысты қалыптасады.

Аймаққа тән сипаттама: жазы өте ыстық, осы ендік бойынша қысы суық; жылдық және тәуліктік температураның күрт ауытқуы; жауын-шашыны аз және жыл мезгілі бойынша тең таралмаған, ауасы қүрғақ; бүлтты аспаннан гөрі, ашық күндері мол. Осының бәрі аймақтың қиыр солтүстігінде және солтүстік-батысында дала, орталығында шөлейт және оңтүстігінде нағыз шөлді өңірлердің қалыптасуына әкеліп соқтырады

Жыл бойы ауа ағымының негізгі үш түрі әсер етеді:
* арктикалық,
* полюстік (немесе қоңыржай белдеулік)
* торпикалық.

Аймақ қоңыржай белдеудің оңтүстік белігінде жатқандықтан, қоңыржай ендік ауасының әсері басымырақ. Аймақтың ауа райына [[Атлант мұхиты|Атлант]] және [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік Мұзды]] мұхиттар да әсер етеді. Таулы кедергінің жоқтығынан, ауа ағымдары солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай еркін етеді. Атлант мұхитының теңіздерінен келетін ауа үлкен қашықтықтардан өте отырып, көп ылғалын жоғалтады. Сейте тұра, батыстан атмосфералық жауын-шашынның ең негізгі белігін әкеліп, қысқы температураны жоғарылатады да, жаздғы температураны төмендетеді. Солтүстік Мұзды мүхит аймағында қалыптасатын континенттік арктикалық ауаға қыста да, жазда да төмен температура және аз ылғалдылық тән.

Осындай ауаның келуіне байланысты антициклондық ашық күндер орнайды. Мүндайда қыста аяз, жазда ыстық болады. Арктиканың континенттік ауа массасы аймаққа жылдың мезгіл аралық кезеңінде жиірек өтіп кетуіне байланысты,көктемде тым кеш (бесқонақ), күзде ертерек суық түсу мысалдары ұшырасады.

Каспий теңізінің климатқа әсері шектеулі. Оның әсері жағалауға жақын жерлерде ғана байқалады, атап айтсақ, ауаның ылғалдылығы шамалы артып, қыста температурасы жоғарылайды, ал жазда төмендейді, температураның жылдық және тәуліктік амплитудасы кемиді.Осы жайттардың әсерінен тым қүрғақ континенттік климат қалыптасады.

. Атырау қаласында атмосфералық қысымының орташа жылдық мөлшері 1022 мб, қыста 1027 мб, жазда 1012 мб, яғни Қазақстаннан басқа аймақтарына қарағанда жоғары. Шығыстан және оңтүстік-шығыстан соғатын желдердің жиі қайталанып келетіні байқалады. Қыста Каспийдің суы, іргелес жатқан құмды шөлдермен салыстырғанда, аз ғана суиды.

Осыған байланысты суық ауа ағымының шөлден Каспийгө қарай ауысу тенденциясы қалыптасқан. Аймақта жел қуатының қоры мол, оны шаруашылықта пайдалануға болады. Күшті жел бұл аймаққа тән құбылыс. [[Каспий]] теңізінің жағалауы қатты желімен ерекшеленеді, оның жыл сайынғы орташа жылдамдығы 6–7 м/сек, бүл Қазақстан бойынша ең жоғары көрсеткіш. Мұнымен қоса, жазда жергілікті жел - бриз (күндіз теңізден қүрлыққа қарай, ал түнде,
керісінше, құрлықтан теңізге қарай соғады) байқалады.

Жылдың ең суық айы — қаңтар. Қиыр солтүстікте және солтүстік-шығыста қаңтардың орташа айлық температурасы минус 10–15,6° С ([[Ақтөбе]]). Маңғыстау облысының оңтүстігінде минус 5,5°С ([[Аққұдық]]). Жалпы алғанда, қысы қоңыр салқын, ал аймақтың солтүстігі, сол ендікте жатқан Украинамен және Солтүстік Кавказбен салыстырғанда, біраз суықтау. Солтүстігінде қыс 4,0–4,5 айға созылады, ал оңтүстігінде мерзімі қысқа да жұмсақтау. Қар жамылғысының қалыңдығы солтүстігінде 15–20 см, оңтүстігінде 10 см-ден кем, солтүстікке қар мызғымай 3 ай бойы жатса, оңтүстігінде 1,5–2 ай ғана жатады. Кей мезгілде, қысы біршама суық жылдары, аяздың көрсеткіші: [[Орал]] қаласында –43°С, Ақтөбеде –34°С, Маңғыстау облысының оңтүстігінде –26°С.

Алқаптың біраз бөлігінің жазы ыстық, құрғақ, күні ашық. Шілде айының (ең ыстық ай) орташа температурасы солтүстігінде (Орал) +22,0°С, оңтүстігінде (Аққұдық) +28,6°С. Кей жылдары ауаның температурасы +47°С-қа дейін (Аққұдық) көтеріледі. Аймаққа үзақ мерзімді аязсыз кезең тән, бұл көрсеткіш 160–215 тәулік аралығында өзгереді. Мол жылу қоры аймақта жылусүйгіш ауыл шаруашылық дақылдарын өсіру мүмкіндігін туғызады. Бірақ жауын-шашын мөлшері, тым аз, әсіресе Маңғыстау облысының оңтүстігінде оның орташа жылдық мөлшері солтүстігінде (Орал) 360 мм, оңтүстігінде (Аққұдық) 150 мм. Өсімдік өсуге қажетті ылғал мөлшері жеткіліксіз, сондықтан мұнда, негізінен,суармалы егістік алқаптары орналасқан. Жазда температураның жоғары болуынан булану да артады. Мұны дақылдардың көпшілігінің вегетациялық даму көзеңіндегі ылғалдылық жиынтығының жетімсіздік көрсеткішінен (1105–2860) байқауға болады<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық — Алматы: «Мұнайшы» Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref>.

Тіркелген ең суық күн 1969 жылы 10 ақпан –28 градус ыстық 43 градус (14.08.2006) орташа температура 12б2 орташа жылдык жауын шашын 167 мм.<ref>[http://www.kazhydromet.kz/kk/inforeg/ Облыстық орталықтар бойынша климаттық ақпарат және климат туралы ақпарат ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502031505/http://kazhydromet.kz/kk/inforeg/ |date=2013-05-02 }}</ref>

=== Жер бедері ===
: ''Қосымша қараңыз'' ''[[Маңғыстау жер бедері]]''

Облыс көлемінің бедері әр түрлі. Солтүстік жартысын [[Желтау (қырат)]] (221 м), Мың-суалмас (148 м) және құм алқабы ([[Қарақұм]], [[Сам (құм)|Сам]] және басқалар), көлемді сор ([[Өліқолтық]], [[Қайдақ]], Қаратүлей, [[Қаракешу]] және басқа) және Бозашы түбегі орналасқан Каспий жағалауы алып жатыр. Орталық бөлігін Маңғыстау (Ақтау, Қаратау 556 м) таулары, Маңғыстау үстірті және ТМД дағы ең терең ойпат (–132 метр) [[Қарақия ойпаты]] орналасқан [[Маңғыстау түбегі]] алып жатыр. Оңтүстік батысында Кендірлі-Қаясан үстірті орналасқан, оңтүстігінде - [[Қарынжарық ойысы|Қарынжарық]] ойпаты. Облыстың шығысын [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]] шоқысы алып жатыр

== Әкімшілік құрылымы ==
{| class="wikitable"
|-
! #!! Атауы!! Орталығы !! Халық саны !! Құрылған жылы
|-
| 1. || [[Ақтау қалалық әкімдігі]] || [[Ақтау]] || 185 100 || 1963
|-
| 2. || [[Жаңаөзен қалалық әкімдігі]] || [[Жаңаөзен]] || 142 000 || 1968
|-
| 3. || [[Бейнеу ауданы]] || [[Бейнеу]] || 62 586 || 1973
|-
| 4. || [[Қарақия ауданы]] || [[Құрық (ауыл)|Құрық]] || 34 066 || 1973
|-
| 5. || [[Маңғыстау ауданы]] || [[Шетпе]] || 35 963 || 1928
|-
| 6. || [[Мұнайлы ауданы]]|| [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]] || 128 750 || 2007
|-
| 7. || [[Түпқараған ауданы]] || [[Форт-Шевченко]] || 24 128 || 1992
|}

=== Тарихи кезең ===
Маңғыстау өңірі өткен ғасырларда әртүрлі құрамда болып, дәстүрлі көшпелі шаруашылық әкімшілік бөліктерге бөлінген. Нақты географиялық шекараның нышанға ие болуы он тоғызыншы ғасырдың орта шенінен басталады. [[1848 жыл]]ы [[Ресей империясы]]на қосылған өлке (Маңғыстау, Үстірт, Жем бойы, Доңызтау) Жоғарғы және Төменгі Адай дистанцияларына бөлінеді. Олар болыстардан (волость) тұрды. Болыстар ең төменгі әкімшілік-саяси құрылым ретінде [[1928 жыл]]ға дейін өмір сүрді. Территориялық, сандық тұрғыдан тұрақсыз болған болыстар саны 20-30 шамасында болатын.

[[1869 жыл]]ы "Жаңа ережеге" сәйкес Орал облысының құрамында Маңғыстау приставтығы құрылып, ол 20 мың қазақ шаңырағын біріктірді. Сол жылы [[Адай көтерілісі (1870)|Иса-Досан]] бастаған халық көтерілісіне байланысты бұл приставтық Кавказ әскери округіне қаратылды. [[1881 жыл]]ы приставтық Маңғыстау уезіне айналып, [[1899 жыл]]ы [[Түркістан генерал-губернаторлығы]]на қарасты Закаспий облысының (орталығы - [[Ашхабад|Ашхабад қаласы]]) құрамына кіргізілді. Сол кездері уездің жер ауданы 190 мың шаршы километр болды.

[[1920 жыл]]ғы шілдеде Кеңес билігі толық орнаған соң, үлкен Адай уезі құрылып, ол губерниялық құқықққа ие болды. [[Тобанияз Әлниязұлы]]ның басшылығымен бұл өлке [[Қазақ АКСР]] құрамына еніп, өзінің ұлттық мемлекетіне түпкілікті қосылды. [[1928 жыл]]ы Адай уезі таратылып, Маңғыстау округі аз уақыттан соң Маңғыстау ауданы болып қайта құрылды. 1930–1981 жылдары аралығында Маңғыстау-Үстірт жері оқтын-оқтын қайта пішінделіп, әр кезеңде Шевченко, Мұнайлы бөлікке бөлінді.

[[1973 жыл]]ы [[20 наурыз]]ында жеке әкімшілік облысқа айналып, өзінің территориялық құрылымын [[1990 жыл]]ы қалыптастырып болды.

=== Бүгінгі жағдайы ===
[[Сурет:Адми деление Мангыстауской области.png|thumb|right|300px|Маңғыстау обылысының администрациялық картасы]]
Маңғыстау облысының жер көлемі 16 564,2 мың га құрайды. Облыстың әкімшілік-аумақтық құрылымы 5 ауданнан, 5 облыстық маңызы бар қаладан, 6 кенттен,55 ауылдық елді мекеннен және 43 ауылдық округтен тұрады <ref>[http://www.auzr.kz/ru/lands/835-2012-02-28-04-58-17 -{Площадь земель, количество административных районов и населенных пунктов по областям на}- 1 қараша 2011 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510051027/http://www.auzr.kz/ru/lands/835-2012-02-28-04-58-17 |date=2012-05-10 }}</ref>. Қала халқының саны 274,6 мың адамды құрайды (76%), ал ауыл тұрғындарының саны - 87,1 мың адам (24%). Облыс орталығы - Ақтау қаласы, бұрынғы атауы Шевченко қаласы. Қаланың алғашқы іргетасы [[1963 жыл]]ы Ленинград жобасымен Каспий теңізінің жағасында салына бастады. Халқы 2005 жылдың басында Ақтау қаласының халқы 159,2 мың адамды құрады. Бұл барлық облыс халқының 44%. Ақтаудан [[Астана]]ға дейінгі ара қашықтық - 2413 км. Ақтау қалалық әкімшілігіне мынадай поселкелер кіреді: Маңғыстау (тұрғындарының саны 19,4 мың адам) және Өмірзақ (1,4 мың адам).

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері алғашқы құрылған аудан Маңғыстау облысында Мұнайлы ауданы болып құрылды. Екінші аудан [[Алматы қаласы]]ндағы [[Алатау ауданы]]. Мұнайлы ауданы Ақтау қаласының маңына жақын шет елдерден отанына орала бастаған және қоныстана бастаған саяжайларды дамыту мақсатында құрылды.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/ mangystau?lang=kk Әкімдіктің ресми сайты]</ref>

== Тарихы ==
: {{main|Маңғыстау тарихы}}
[[Сурет:Shakpak-Ata.jpg|thumb|right|300px|[[Шақпақ ата мешіті]]]]
Маңғыстау облысы Маңғыстау түбегінде орналасқан. Облыстың атауы географиялық орналасуына байланысты берілген. Маңыстау туралы ежелгі деректер 950-960 жылдар шамасында араб авторы Мұқаддасидің шығармасындағы [[хазарлар]]дың Джурджан жағындағы шкарасы Бенкишлах деген қала атауы болған. Маңғышлақ атауы аталған [[Махмұд Қашқари]]дың [[Диуани лұғат ат-түрк]] (Түрік тілі сөздігі) еңбегінде жазылған дерек 1070 жж-дар шамасында болған.

Маңғыстау туралы алғашқы жазба дерек 922 жылы [[Бағдат]]тан Еділ Бұлғармясына барған араб елшісі Ахмед ибн Фадлан қазіргі [[Хорезм облысы|Хорезм]] өңірінде болып, одан әрі [[Үстірт]] үстімен жалғастырып, жолшыбай 4 наурызда [[оғыздар]] еліне жетеді. Жолда өткізген уақыттың қысқалығына қарағанда бұл мекен [[Бейнеу]] мен [[Жылыой ауданы]]ның аралығында болғаны анық. Ибн Фадлан "Ар Рисале" атты еңбегінде оғыздар туралы біраз ақпарат келтірген.<ref>Серікбол Қондыбай. Маңғыстау географиясы, 14 бет</ref>

Әйгілі [[жібек долы]]ның бір тармағы Маңғыстау жерінен өткен, негізгі керуен жолдары ретінде Хазариядан Хорезмге дейінгі жолдар пайдаланылған.

=== Археология ===
: {{main|Маңғыстау археологиясы}}

== [[Демография]]сы ==
Маңғыстау облысы халық ең сирек орналасқан облыстың бірі. Өлкедегі археологиялық ізденістер осындан 180-200 мың жыл бұрын ([[палеолит]]) [[кейінгі неолит]], [[қола дәуірі]]лерінде адам мекендегенін анықтап, Үстірт пен Маңғыстаудағы ежелгі қоныс іздерін тапты. Маңғыстау халқының саны туралы алғашқы мәлімет [[1745 жыл]]ы тіркелді. Маңғыстауда сол жылы болған капитан В.Копытовскийдің журналында Мұрат Нияз деген кісінің түбекте түрікменнің алты руынан 1400 үй мекендейтінін айтқаны туралы жазылған. Сол кездері түбекті мекендеген қазақ халқымен бірге қосып санағанда бұл ймақта 15-20 мың адам өмір сүрген.

=== Халық саны ===
[[1897 жыл]]ы алғашқы [[халық санағы]] ол кезде уезд болатын облыс аумағында 63 468 адам тұрғандығын анықтады.

Серікбол Қондыбай Маңғыстаудың демографиялық тарихын 2-3 кезеңге бөледі:
* '''Бірінші кезең (1916 жылға дейінгі уақыт)''' - Ресей Империясына бағындырылған өлке оқтын оқтын болып тұрған қазақ-хиуа қақтығыстары мен орыс үкіметінің жазалау экспедицияларына қарамастан халықтың баяу да болса табиғи өсімі байқалады.
* '''Екінші кезең (1916–1959 жылдар аралығы)''' - 1916 жылдан басталған көтерілістің арты үлкен [[азамат соғысы]]на ұласты. Осы жылдары болған соғыс және аштық кесірінен халық санынынң 42 пайызына дейін кеміген. Ал кейінгі байларды тәркілеу уақыты кезінде де халық саны қатты кеміді.
* '''Үшінші кезең (1959–1990 жылдар алағы)''' - Мұнай мен стратегиялық маңызы бар шикізат қорларының игерілуіне байланысты Маңғыстауды қоныстану тез қарқынмен жүрді, небәрі 15–18 жылдың ішінде 10 есе өсті. Сырттан келу қарқынның жоғары болуымен қатар жергілікті халықтың да туу көрсеткіштері өте жоғары дәрежеде болды.
* '''Төртінші кезең (тоқсаныншы жылдар)''' — [[Кеңес Одағы]]ның ыдырауы демографиялық өзгерістерге әкелді. Басқа ұлт өкілдерінің өз тарихи отандарына оралуы мен Иран, Өзбекстан Түрікменстаннан қазақтардың елге орала бастауымен ерекшеленді.

====Маңғыстау облысының соңғы он жылдағы демографиялық динамикасы====
{| class="wikitable"
|-
! Маңғыстау облысының орташа демографиялық көрсеткіштері !! [[2001]] !! [[2002]] !! [[2003]] !! [[2004]] !! [[2005]] !! [[2006]] !! [[2007]] !! [[2008]] !! [[2009]] * !! [[2010]] !! [[2011]] !! [[2014]] !! [[2015]] !! [[2016]] !! [[2017]] !! [[2018]] !! [[2019]]
|-
| Халық саны, ''мың адам'' || 323,728 || 333,728 || 344,140 || 355,711 || 368,092 || 382,481 || 398,967 || 416,544 || 492,948 || 513,721 || 534,950|| 587,419 || 606,892 || 626,793 || 642,824 || 660,317 || 678,199
|}
2024 жылғы 1 қарашаға Маңғыстау облыс халқының саны 801,9 мың адамды құрады, соның ішінде қалалықтар - 368,8 мың адам (46%), ауылдықтар - 433,1 мың адам (54%).<ref>https://stat.gov.kz/</ref>

Халықтың табиғи өсімі 2024 жылғы қаңтар-қазанда 13357 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 14708 адам).
* - ''2009 жылғы халық санағының ресми қорытындысы''

{| class="wikitable"
|-
! Жыл басына, мың адам !! 2008 !! 2009 !! 2010 !! 2011 !! 2016 !! 2019
!2024
|-
| '''Маңғыстау облысы''' || 407,4 || 425,7 || 446,2|| 524,2 || 633,1 || 678,2
|801,9
|-
| [[Ақтау қаласы]] || 149,4 || 154,5 || 158,5 || 177,7 || 185,3 || 187,7
|
|-
| [[Жаңаөзен қаласы]] || 87,1 || 90,2 || 93,7 || 118,7 || 142,0 || 151,1
|
|-
| [[Бейнеу ауданы]] || 42,7 || 45,1 || 47,7|| 51,7 || 62,5 || 69,6
|
|-
| [[Қарақия ауданы]] || 28,2|| 28,8 || 29,6 || 30,8 || 34,0 || 37,6
|
|-
| [[Маңғыстау ауданы]] || 29,0 || 30,3 || 30,6 || 32,0 || 35,9 || 39,1
|
|-
| [[Мұнайлы ауданы]] || - || 59,6 || 68,3|| 91,8 || 128,7 || 161,2
|
|-
| [[Түпқараған ауданы]] || 16,7 || 17,2|| 17,8 ||21,6 || 24,1 || 31,7
|
|}

==== Облыстағы туу және өлім көрсеткіштері====
{| class="wikitable"
|-
! Дүниеге келгендер !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006 !! 2007 !! 2008 !! 2009 !! 2010 !! 2011
|-
| мың адам|| 8,086 || 9,385 || 9,898 || 11,248 || 12,201 || 13,348 || 14,236|| 14,676 || 16,025
|-
| 1000 адамға шаққанда|| 23.50 || 26.38 || 26.89 || 29.41 || 30.58 || 32.04 || 32.00|| 28.57 || 29.96
|}

=== Қала және ауыл халқы===
2016 жылы облыста 633.1 мың адам тұрды, оның ішінде қала халқы – 303,7 мың немесе 49%, ауыл халқы – 329,4 мың адам (51%). 2011 жылдың басымен салыстырғанда халық саны 98,1 мың адамға немесе 34,2% өсті <ref name="source7">МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНЫҢ CТАТИСТИКА ДЕПАРТАМЕНТІ, 2016 жыл, http://stat.gov.kz/faces/mangystau/regPublications/reg_OperData/reg_Public22/reg_Public22_Arch2016?_afrLoop=24145283132216529#%40%3F_afrLoop%3D24145283132216529%26_adf.ctrl-state%3Du9ys18526_4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024201023/https://stat.gov.kz/faces/mangystau/regPublications/reg_OperData/reg_Public22/reg_Public22_Arch2016?_afrLoop=24145283132216529#%40%3F_afrLoop%3D24145283132216529%26_adf.ctrl-state%3Du9ys18526_4 |date=2020-10-24 }}.</ref>.

=== [[Миграция]] ===
Егемендік алған 15 жыл ауқымында көршілес республикалардан Отанына оралған қандастарымыздың есебінен аймақтағы адам саны, оның ішінде қазақтардың үлес салмағы соңғы жылдары едәуір өсті. Есеп-санақ басқармасының (2007) мәліметі бойынша облыс көлеміндегі адам саны 390,0 мыңға жетті. Түбектегі барлық халықтың 1/3-іне жуығы ауыл шаруашылығы саласында еңбек етеді. Олар негізінен осы жердің байырғы тұрғындары.

=== Ұлттық құрамы ===
: {{main|Маңғыстау облысының ұлттық құрамы}}

Бұл республика халқының 2,5%-ға жуығы. Халықтың басым бөлігін қазақтар құрайды (90,26%): қалғандары орыстар (6,10%), әзербайжандар (0,91%), украиндар (0,31%), өзбек (0,35%), татарлар (0,27%), корейлер (0,14%), шешендер (0,11%), басқа ұлттар (1,38%). Облыс тұрғындарының 49,9%-ы (303,7 мың адам) қалада, 50,1%-ы (329,4 мың адам) ауылда тұрады. Халқының орташа тығызд. 1 км²-ге 3,6 адамнан келеді. Халық негізінен темір жол бойы және облыстың батысындағы Ақтау, Қаратау таулары етегінде қоныстанған. Кейінгі жылдары мұнай кен орындарының игерілуіне байланысты халық осы кен орындарына шоғырлана бастады. Қалалары – Ақтау, Жаңаөзен, Форт-Шевченко.

=== Өмір сүру көрсеткіштері ===

'''Халықтың тұрмыс деңгейінің негізгі [[әлеуметтік-экономикалық индикатор]]ы'''
{| class="wikitable"
|-
! Атауы !! [[2006]] !! [[2007]] !! [[2008]] !! [[2009]] !! [[2010]]
|-
| Халықтың атаулы ақшалай табысын бағалау (орташа жан басына шаққанда, бір айда), теңге|| 38 317|| 43 914|| 62 194 || 55 851||67 580
|-
| Халықтың нақты ақшалай табысы индексі, өткен жылға пайызбен || 118,0 || 104,5 || 103,0 || 102,5 || 114,6
|-
| Бір қызметкердің атаулы орташа айлық жалақысы, теңге || 72 086 || 82 055 || 98 743 || 112 907 || 133 148
|-
| Тағайындалған бір айлық зейнетақының орташа мөлшері (жыл соңына) ||10 264 || 10 956|| 13 940 || 17 723 || 20 991
|-
| Күнкөрістің ең төменгі мөлшері (орташа жан басына шаққанда), теңге || 10 322 ||11 823 || 15 050 ||15 883 || 17 261
|-
| Еңбекақы төлеудің ең төменгі мөлшері (орташа бір жылға), теңге|| 9 200 ||10 515 || 12 025 ||14 952 || 15 999
|}

== [[Экономика]]сы ==
{{main|Маңғыстау экономикасы}}

Маңғыстау облысы Қазақстанның негізгі донор өңірі болып табылады. Облыстың экономикалық белсенділігі негізінен өңірдегі пайдалы қазбалардың көп болуына, соның ішінде мұнай және газ кен орындарының игерілуіне байланысты. Соңғы 20 жылдың ішінде Каспий теңізінде орналасқан көптеген ірі мұнай және газ кен орындары игеріле бастады.

Маңғыстау облысы Каспий теңізінің бойында орналасқандықтан және басқа елдермен шекаралас болғандықтан жүк тасымалдау қарқыны да жыл сайын өсіп келе жатыр. Облыста "Жер-Теңіз-Аспан" ықпалдастық жобасы да қарқынды дамып келе жатыр.

Облыстың 2010 жыл қорытындысы бойынша экономикалқ даму көрсеткіштері:
* Жалпы аймақтық өнім - 1 422,9 млрд теңге (5 орын)
* Өндіріс өнімдерінің жалпы көлемі- 1647, 4 млрд теңге (2 орын)
* Ауылшаруашылығының өнімі - 4.4 млрд теңге (14 орын)
* Негізгі капиталға жасалған инвестиция - 372 млрд теңге (3 орын)
* Бөлшекті сауда көлемі - 78 млрд теңге (14 орын)

=== Облыстың әлеуметтік экономикалық көрсеткіштерінің динамикасы ===
{| class="wikitable"
|-
! !! [[2006]] !! [[2007]] !! [[2008]] !! [[2009]] !! [[2010]]
|-
| '''[[Жалпы аймақтық өнім]]''', ''(млн. теңге)'' || 593 994,0 || 756 591,8 ||1 095 816,2 ||1 108 520,5 || 1 484 848,4
|-
| '''Жан басына шаққандағы жалпы өңірлік өнім''', ''(мың теңге)'' ||1 552,9 || 1 896,2 ||2 631,0 ||2 248,8 || 2 890,4
|-
| '''Жалпы өңірлік өнімдегі аймақтардың үлесі''', (%) || 5,8 || 5,9 || 6,8 || 6,5 || 6,8
|}

=== Рейтингтері ===

[[File:Port Aktau.jpg|250px|left|Port Aktau]]

Жер қойнауы [[мұнай]], [[газ]], фосфорит, [[көмір]], [[марганец]], әр түрлі [[тұздар]], [[ұлутас]] қорларымен бай. 2004 жылы облыс бойынша жалпы қо-сымша құн 282,1 млрд теңге құрады, ал негізгі қорлар (2004 жыл соңына қалдық құны бойынша) - 324,9 млрд теңге. 2004 жылы негізгі капиталға инвестициялар 101 млрд теңге, немесе 2003 жылғы деңгейдің 126,9% құрады. 2004 жылы құрылыстық мердігерлер келісімімен жасалған жұмыс көлемі бағалау бойын-ша 27,7 млрд теңгені құрады, ол 2003 жылға қарағанда 1,3 есеге артық. Облыс үшін айқындайтын салаға кен өндіру өнеркәсібі жатады. 2004 жылы бұған негізгі капиталға инвестициялардың жалпы көлемінің 63% жұмсалмаған.

==Туризмнің дамуы==

==Мәдениеті==
{{main|Маңғыстау мәдениеті}}

=== Маңғыстау күй мектебі ===

=== Маңғыстаудың салт дәтүрлері ===

=== Бекет Ата ===

=== Маңғыстаудың жерасты мешіттері ===
: {{main|Маңғыстау жерасты мешіттері}}

=== Маңғыстау туралы шығармалар ===

==Білім беру жүйесі==
: {{main|Маңғыстаудың білім беру жүйесі}}

Облыста 117 күндізгі жалпы білім беретін мектеп (олардағы қатысушылар саны 88,1 мың), 13 [[колледж]] (10,3 мың қатысушы) 4 жоғары оқу орны (17,8 мың студент) жұмыс жасайды. Ең үлкен оқу орны Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университеті. 2010 жылы Ақтау қаласында Жер-Аспан-Теңіз мега жобасының аясында салынған университеттің жаңа оқу корпусы ашылды. Жаңа кампусты ашуға Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты.

==Денсаулық сақтау жүйесі==
: {{main|Маңғыстау медицинасы}}

Денсаулық сақтау ісі жөнінде Маңғыстау облысы әлі де артта қалып келеді. Дегенмен соңғы жылдары осы саладағы көптеген көрсеткіштер жақсарып келе жатыр.<ref>[https://stat.gov.kz/region/mangystau/- Ресми статистика халық, экономика.]</ref>

Облыста барлық мамандық бойынша 1,2 мың дәрігер қызмет ететін және 3,1 мың орта медицина қызметкерлері бар 36 аурухана мекемелері бар.

== Өнеркәсіп ==
: {{main|Маңғыстау өнеркәсібі}}

=== Ірі компаниялар ===
* Каспий Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорация
* Маңғыстаумұнайгаз
* Өзенмұнайгаз
* ПМК
* Ақтау порты
* Казмортрансфлот
* Қаражанбасмұнайгаз
* Қарақұдықмұнай
* Бозачи
* Каспий меруерті оперейтинг
* Н оперейтинг
* Құрманғазы Петролеум
* Хазар
* Ерсай
* МАЭК
* КазАзот
* Keppel Kazakhstan
* Теңіз сервис
===Мұнай өндірісі ===
: {{main|Маңғыстау облысының мұнай және газ өндірісі}}

Тарихи кезеңдер

{| class="wikitable"
|-
! # !! Кен орынның атауы !! Ашылған жылы !! Операторы !! Жалпы қоры
|-
| 1. || Қаламқас || || Маңғыстаумұнайгаз ||
|-
| 2. || Жетібай || || Маңғыстаумұнайгаз ||
|-
| 3. || Өзен || || ҚазМұнайГаз Барлау және Өндіру ||
|-
| 4. || Қаражанбас || || Қаражанбасмұнай ||
|-
| 5. || Жемчужина || || Каспий меруерті оперейтинг компани ||
|-
| 6. || Қарақұдық || || Қарақұдықмұнай ||
|-
| 7. || Арман || || Арман ||
|-
| 8. || Блок Н || || Н Оперейтинг компани ||
|-
| 9. || Құрманғазы || || Құрманғазы Петролеум ||
|-
| 10. || Дунга || || Маерск ||
|}

==Ауыл шаруашылығы==
: {{main|Маңғыстаудың ауылшаруашылығы}}

Облыстың ауыл шаруашылығы (850 ша-руа (фермер) қожалығы, ауылшаруашылық өндірісінің басқа кәсіпорындары мен ұйым-дары, халықтың жеке қожалығы) 2004 жылы өндірілген жалпыреспубликалық ауылшаруашылық жалпы өнімі көлемінің 0,2% береді.

Облыста 6,9 млн.гектар ауыл шаруашы-лығы пайдаланатын жер бар, оның 0,4 мың га. егіндік жерлер. 2004 жылы 0,7 мың тонна көкөніс, 9,4 мың тонна ет (сойылған салмағы-мен), 5,3 мың тонна сүт, 0,7 мың тонна жүн (нақты салмағымен), 27,2 мың қаракөл терісі өндірілді.

2004 жылдың соңында ірі қара малдың саны - 7,2 мың бас (оның 4,1 мыңы - сиыр), қой мен ешкі - 430 мың, шошқа - 0,2 мың, жылқы - 30 мың және түйе - 34 мың бас құрады.

2004 жылы 15,5 млн тонна шикі мұнай, 2,8 млрд тк. метр табиғи газ шығарылған, 2,9 млрд кВт сағат электр энергиясы, 74 тонна тіс пастасы мен ұнтағы, 311 тонна өңделген сұйық сүт пен кілегей өндіріледі.

== Билік органдары ==
Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес облыс дәрежесіндегі әкімшілік бірліктің басшысы - әкім деп аталады. Әкімді Президент тағайындайды.

{| class="wikitable"
|-
! # !! Жылдар !! Аты-жөні !! Қосымша
|-
| 1.|| [[қыркүйек]] [[1995 жыл]] – [[қазан]] [[1997 жыл]] || [[Вячеслав Леонидович Левитин]] ||
|-
| 2. || [[қазан]] [[1997 жыл]] – [[1999 жыл]] || [[Николай Иванович Баев]] ||
|-
| 3. || [[1999 жыл]] – [[2002 жыл]] || [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] ||
|-
| 4. || [[2002 жыл]] – [[2006 жыл]] || [[Болат Әбілқасымұлы Палымбетов]] ||
|-
| 5. || [[24 қаңтар]] [[2006 жыл]] – [[22 желтоқсан]] [[2011 жыл]] || [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]] ||
|-
| 6. || [[22 желтоқсан]] [[2011 жыл]] – [[16 қаңтар]] [[2013 жыл]] || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов]] ||
|-
| 7. || [[16 қаңтар]] [[2013 жыл]] – [[14 наурыз]] [[2017 жыл]]|| [[Алик Серікұлы Айдарбаев]] ||
|-
| 8. || [[14 наурыз]] [[2017 жыл]] – [[13 маусым]] [[2019 жыл]]|| [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов]] ||
|-
| 9. || [[13 маусым]] [[2019 жыл]] – [[7 қыркүйек]] [[2021 жыл]]|| [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]] ||
|-
|10.
|[[7 қыркүйек]] [[2021 жыл]] – [[16 мамыр]] [[2024 жыл]]
|[[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]] ||
|-
|11.
|[[17 мамыр]] [[2024 жыл]] – қазірге дейін
|[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] ||
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)|Бесшоқы]]
* [[Қарақия ойысы]]
* [[Өзенмұнайгаз]]
* [[Кендірлі]]
* Шерқала
* [[Бекет Мырзағұлұлы]]
* [[Жаңаөзен оқиғасы (1989)]]
* [[Жаңаөзен оқиғасы (2011)]]

==Сыртқы сілтеме==
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Маңғыстау_облысы Маңғыстау облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225702/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
* [http://mangystau.kz Маңғыстау облысы әкімдігінің ресми веб сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722142417/http://www.mangystau.kz/ |date=2011-07-22 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Маңғыстау облысы}}

[[Санат:Маңғыстау облысы]]

Махамбет (Атырау облысы)

2026-05-08T18:03:59Z

Rasulbek Adil:

{{мағына|Махамбет}}
[[Сурет:Махамбет 3.jpg |нобай|орта|1200px|Махамбет ауылы]]
{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Махамбет
|сурет = Махамбет ауылы 5.png
|әкімшілік күйі = аудан орталығы
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =47 |lat_min =40|lat_sec = 00
|lon_deg =51|lon_min = 35|lon_sec =00
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Атырау облысы
|кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау
|ауданы = Махамбет ауданы
|кестедегі аудан = Махамбет ауданы{{!}}Махамбет
|мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені = Махамбет ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Махамбет
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты = 1928
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = ''Жаманқала форпосты, Жаманқала (Яманхалинка, Яманка)''
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны = {{өсім}} 10 948
|санақ жылы = 2023
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = махамбеттік, махамбеттіктер
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Махамбет''' — [[Атырау облысы]] [[Махамбет ауданы]]ндағы ауыл, аудан және [[Махамбет ауылдық округі (Атырау облысы)|Махамбет ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
[[Атырау]] қаласынан солтүстікке қарай 68 км жерде, [[Жайық]] өзенінің оң жағасында орналасқан.<ref>Атырау Энциклопедиясы, Алматы 2000</ref>

== Тарихы ==
Негізі [[1928 жыл|1928]] жылы қаланған. [[1963 жыл|1963]] жылға дейін “Жаманқала (Яманка)" деп аталып, Бақсай ауданының орталығы болып келді. 1963 жылы Бақсай мен [[Есбол ауданы|Есбол]] аудандары біріктірілгеннен кейін, Махамбет ауданының орталығы болды. Қазіргі атауы [[Махамбет Өтемісұлы]] құрметіне берілген.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 6 том</ref> Ауылда 3 орта мектеп, арнайы мектеп-интернат, 5 балабақша бар.

== Халқы ==
[[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 7123 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 6685 адам (3191 ер адам және 3494 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 8012 адамды (3854 ер адам және 4158 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref>

[[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 10685 адамды (5260 ер адам және 5425 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref>

== Мәдени-әлеуметтік мекемелері ==
=== Мектептер ===
* Есенбай Ағелеуов атындағы Махамбет орта мектебі – Жаманқала орта мектебі болып 1938 жылы құрылды. 1985 жылы жаңа мектеп үйіне көшірілді. 1999-2000 оқу жылынан бастап білім ордасына мектеп түлегі, профессор Есенбай Ағелеуов есімі берілді.<ref>[https://kundelik.kz/soc/wiki/view.aspx?network=1000000055000&pageTitle=%u0415%u0441%u0435%u043d%u0431%u0430%u0439%20%u0410%u0493%u0435%u043b%u0435%u0443%u043e%u0432%20%u0430%u0442%u044b%u043d%u0434%u0430%u0493%u044b%20%u041c%u0430%u0445%u0430%u043c%u0431%u0435%u0442%20%u043e%u0440%u0442%u0430%20%u043c%u0435%u043a%u0442%u0435%u0431%u0456 Есенбай Ағелеуов атындағы Махамбет орта мектебі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406120655/https://kundelik.kz/soc/wiki/view.aspx?network=1000000055000&pageTitle=%u0415%u0441%u0435%u043d%u0431%u0430%u0439%20%u0410%u0493%u0435%u043b%u0435%u0443%u043e%u0432%20%u0430%u0442%u044b%u043d%u0434%u0430%u0493%u044b%20%u041c%u0430%u0445%u0430%u043c%u0431%u0435%u0442%20%u043e%u0440%u0442%u0430%20%u043c%u0435%u043a%u0442%u0435%u0431%u0456 |date=2023-04-06 }}</ref>
* Дүйсенғали Төленов атындағы орта мектеп — 1938-1940 жылдары салынған. 1940-1949 жылдары Жаманқала балалар үйі, 1950-1960 жылдары пансионат болып, 1960-1961 оқу жылынан бастап Махамбет мектеп-интернаты болып құрылған. 1990-1992 жылдары мектеп-интернат жабылып, сол кездегі аудан әкімі Қ. Сирановтың шешімімен мектеп болып ашылған. 1993 жылы мектеп-гимназия статусын алып, 2000 жылдың 29 қаңтарында аталмыш оқу орнына бірнеше жыл директор болған Дүйсенғали Төленов есімі берілген.<ref>[https://tolenov.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html Д.Төленов мектеп-гимназиясының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118182417/https://tolenov.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2022-01-18 }}</ref> 2023 жылы 1 қыркүйекте мектептің 600 орындық жаңа оқу корпусы 300 орындық интернатымен бірге пайдалануға берілді.<ref>[https://atpress.kz/kk/news/bilim/makhambette-zha-a-mektep-ashyldy МАХАМБЕТТЕ ЖАҢА МЕКТЕП АШЫЛДЫ]</ref>
* Оңай Шонаев атындағы орта мектеп — 1972 жылы 350 орынға арнап сегізжылдық мектеп ретінде салынып, батыр Оңай Шонаевтың есімі берілген.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/a tyrau-mahambet?lang=kk Махамбет ауданы әкімдігінің ресми сайты.]</ref> 1982 жылдан бері жалпы орта мектеп.<ref>[https://shonaev.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html О.Шонаев орта мектебінің тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220117084303/https://shonaev.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2022-01-17 }}</ref>
* Атырау облыстық көмекші мектеп-интернаты – 1974 ж. мектеп-интернат іргетасы салынды. Сол жылы Новобогат ауданы Сағыз станциясынан облыстық ақыл-есінде ауытқушылығы бар балалар мектебі Махамбет ауданына көшіп, орналасты.<ref>[https://schools.kundelik.kz/school.aspx?school=1000007354988 Атырау облыстық көмекші мектеп-интернаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220228160349/https://schools.kundelik.kz/school.aspx?school=1000007354988 |date=2022-02-28 }}</ref>
* З. Ещанова атындағы балалар өнер мектебі – өз жұмысын 1973 жылы бастаған.<ref>[https://zh-shugylasy.kz/zhanalyqtar/bilim/otyz-zhyldy-e-bek-tili-bar-os-staz.html Отыз жылдық еңбек өтілі бар қос ұстаз]</ref>
[[Сурет:Махамбет 2.jpg |нобай|оңға|200px|Махамбет ауылы]] [[Сурет:Махамбет ауылы.jpg |нобай|оңға|200px|Махамбет ауылы]] [[Сурет:Махамбет. Жаңа құрылыстар.jpg |нобай|оңға|200px|Жаңа құрылыстар]]

=== Мектепке дейінгі білім ===
* "Алтын балық" бөбекжай-бақшасы — № 1 балабақша болып 1954 жылдан бастап жұмыс жасаған. 1980 жылы № 1 балабақша жаңа типтік жобамен салынған 140 орындық жаңа ғимаратқа көшірілген. Балабақшаға "Алтын балық" атауы осы жылдан бастап берілген.<ref>[https://mahambet-bb.kz/kz/bala-ba-shalar/altyn-balik.html Алтын балық] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220117091108/https://mahambet-bb.kz/kz/bala-ba-shalar/altyn-balik.html |date=2022-01-17 }}</ref>
* "Жауқазын" бөбекжай-бақшасы – 1969 жылы 14 тамызда құрылған. 2000 жылы мектеп ғимараты бейімделіп, балабақша орнына берілген. Сыйымдылығы - 140 орын.<ref>[https://mahambet-bb.kz/kz/bala-ba-shalar/zhaykazn.html Жауқазын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220117114347/https://mahambet-bb.kz/kz/bala-ba-shalar/zhaykazn.html |date=2022-01-17 }}</ref>
* "Қызғалдақ" бөбекжай-бақшасы
* "Шолпан" бөбекжай-бақшасы – балабақша ғимаратының негізі 1973 жылы қаланған. 2014 жылғы қараша айында  балабақша күрделі жөндеуден өтіп, қолданысқа берілді.<ref>[https://sholpan.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/balaba-sha-pasporty.html Балабақша паспорты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220228151330/https://sholpan.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/balaba-sha-pasporty.html |date=2022-02-28 }}</ref>
* "Алтын-Ай" бөбекжай-бақшасы – 2014 жылы 9 қазан күні салынып берілген. Бөбекжай 280 орындық типтік жобамен салынған.<ref>[https://mahambet-bb.kz/kz/bala-ba-shalar/altyn-ay.html Алтын-Ай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220117092628/https://mahambet-bb.kz/kz/bala-ba-shalar/altyn-ay.html |date=2022-01-17 }}</ref>
* "Нұршуақ" бөбекжай-бақшасы – 2016 жылы маусымнан бері жұмыс жасайды. Сыйымдылығы - 280 орын.<ref>[https://mahambet-bb.kz/kz/bala-ba-shalar/nurshuak.html Нұршуақ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220117111341/https://mahambet-bb.kz/kz/bala-ba-shalar/nurshuak.html |date=2022-01-17 }}</ref>

=== Мәдени және спорт мекемелері ===
* Махамбет тарихи-өлкетану мұражайы — 2003 жылы Махамбет Өтемісұлының 200 жылдығына орай Орталық алаңда ашылған.
* Өнерпаз аудандық мәдениет үйі
* Махамбет аудандық орталық кітапханасы
* Аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — алғаш 1969 жылы 12 тамызда ашылған. 2003 жылы жаңа ғимараты пайдалануға берілді.
* Спорт кешені — 2022 жылы мамырда ашылды. Сыйымдылығы 160 орындық. <ref>[https://atyrautv.kz/kz/news/society/zhana-sport-kesheni-ashyldy-10 Жаңа спорт кешені ашылды]{{Deadlink|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

=== Денсаулық сақтау ===
* Махамбет аудандық орталық ауруханасы – 2001 жылы жаңа екіқабатты ғимараты пайдалануға берілген.<ref>[https://zh-shugylasy.kz/zhanalyqtar/audan-tynysy/makhambet-audanynyn-30-zhyldagy-30-zhetistigi.html Махамбет ауданының 30 жылдағы 30 жетістігі]</ref>
* Аудандық емхана – 2010 жылы желтоқсан айында ашылған. «100 мектеп, 100 аурухана» бағдарламасы бойынша бой көтерген үш қабатты емхана күніне 250 адамға қызмет көрсете алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/mahambet-kentinde-kunine-250-naukaska-kyzmet-korsete-alatyn-emhana-ashyldy-atyrau-oblysy_a2336773 Махамбет кентінде күніне 250 науқасқа қызмет көрсете алатын емхана ашылды]</ref>

== Инфрақұрылымы ==
Сүт зауыты, Төменгі Жайық суландыру жүйесінің басқармасы, Нарын көгалдандыру-мелиорациялық стансасы, "Агротехника" өндірістік кооперативі бар. Махамбет ауылы арқылы Атырау - Орал электр желісі мен Атырау - Индербор - Самара мұнай құбыры өтеді<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 6 том</ref>. 2018 жылы жаңа көпір ашылды.<ref>[https://lenta.inform.kz/ru/atyraudagy-mahambet-audanynda-elbasy-kunine-oray-zhana-kopir-ashyldy_a3471197 Елбасы күніне орай жаңа көпір ашылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406120656/https://lenta.inform.kz/ru/atyraudagy-mahambet-audanynda-elbasy-kunine-oray-zhana-kopir-ashyldy_a3471197 |date=2023-04-06 }}</ref>

== Діни ұйымдар қызметі ==
* «Исатай-Махамбет» мешіті — 2003 жылы ашылған. Ұзындығы 25 метр, ені 15 метр, жалпы көлемі 80 шаршы метр. Биіктігі 22 метрлік бір мұнаралы, биіктігі 4 метрлік бір күмбезді. Ғимаратқа 150 шырағы бар аспалы шам ілінген. Мұнда бір мезгілде 130 ер және 30 әйел намаз оқи алады.<ref>[https://www.muftyat.kz/kk/mosque/2632/ «Исатай-Махамбет» мешіті]</ref>

== Ауыл суреттері ==
{| class="wikitable"
|+ Махамбет ауылы
|-
! Аудандық әкімдік !! Орталық көше !! Аудандық сот үйі !! Мешіт !! Қазақтелеком !! Махамбет
|-
| [[Сурет:Махамбет. Аудандық әкімдік.jpg |орта|100px|]] ||[[Сурет:Махамбет. Орталық көше .jpg |орта|200px|]] || [[Сурет:Махамбет. Аудандық сот үйі .jpg |орта|150px|]] || [[Сурет: Махамбет. Мешіт .jpg|орта|180px|]] || [[Сурет:Махамбет. Қазақтелеком .jpg |орта|180px|]] || [[Сурет:Махамбет а.png‎ |орта|300px|]]
|}

[[Сурет:Махамбет 1.jpg‎ |нобай|орта|1200px|'''Ауыл панорамасы''']]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Махамбет ауданы елді мекендері}}
{{Жайық өзені бойындағы елді мекендер}}
[[Санат:Махамбет ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері]]

Алмалы (Ақжайық ауданы)

2026-05-07T14:38:48Z

Rasulbek Adil:

{{мағына|Алмалы}}{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Алмалы
|сурет = Алмалы Тайпақ.jpg
|әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =49 |lat_min = 11|lat_sec =03
|lon_deg =51|lon_min =53|lon_sec =47
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Батыс Қазақстан облысы
|кестедегі облыс = Батыс Қазақстан облысы{{!}}Батыс Қазақстан
|ауданы = Ақжайық ауданы
|кестедегі аудан = Ақжайық ауданы{{!}}Ақжайық
|мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені = Алмалы ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы){{!}}Алмалы
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = ''Котельный, Котельниково''
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны = {{құлдырау}}1272
|санақ жылы = 2021
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Алмалы''' (1993 жылғы 7 қазанға дейін — ''Котельниково'')<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930007000_ Об упоpядочении тpанскрибиpования на pусском языке казахских топонимов, наименовании и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> — [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Ақжайық ауданы]]ндағы ауыл, [[Алмалы ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)|Алмалы ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы - [[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 121 км-дей жерде, [[Жайық]] өзенінің оң жағалауында орналасқан.

== Халқы ==
[[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 1794 адам (888 ер адам және 906 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 1616 адамды (812 ер адам және 804 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref>

[[2021 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша 1272 адамды (625 ер адам және 647 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref>

== Тарихы, инфрақұрылымы ==
Бұрынғы кеңшар негізінде қайта құрылған Алмалы кооперативі жұмыс істейді. Ауылда орта мектеп, емхана, клуб т.б. мекемелер бар. Тұрғындары аудан орталығымен және елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref>

== Ауыл көшелері ==
* А. Иманов көшесі
* Абай көшесі
* Абылай хан көшесі
* Ә. Молдағұлова көшесі
* Бейбітшілік көшесі
* Жамбыл көшесі
* Жеңіс көшесі
* Құрманғазы көшесі
* М. Мәметова көшесі
* М. Өтемісов көшесі
* С. Датұлы көшесі
* Т. Масин көшесі
* Тың көтеру көшесі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Ақжайық ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері]]

Атырау

2026-05-07T08:31:18Z

Rasulbek Adil:

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = қала
|атауы = Атырау
|сурет = {{Photomontage
|photo1a = Урал река.jpg
|photo2a = Тенгизшевройл и Марриотт.jpg
|photo2b = Ural River Atyrau.JPG
|photo3a = Атырау. Иманғали мешіті.jpg
|photo3b = 카자흐스탄 아티라우(중앙공원) - panoramio - 우한길(HK Woo).jpg

|photo4a = Atyrau filarmonia(dom radio).jpg
|spacing = 2
|position = center
|color_border = white
|color = white
|size = 383
|foot_montage =
}}
|әкімшілік күйі = Облыс орталығы
|елтаңба = Coat of arms of Atyrau.svg
|ту = Flag of Atyrau, Kazakhstan.svg
|елтаңба сипаттамасы = елтаңба
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =47 |lat_min =7 |lat_sec =
|lon_deg =51 |lon_min =53 |lon_sec =
|CoordAddon = type:city(146862)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы = 300
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Атырау облысы
|кестедегі облыс = Атырау облысы
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі = Шәкір Кейкін
|add1n = Әкімдік мекенжайы
|add1 = Атырау қаласы, Әйтеке би көшесі, №77А
|құрылған уақыты = 1640
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = ''Усть-Яицкий қалашығы, Нижний Яицкий қалашығы, Чапаев, Гурьев''
|статус алуы = 1885
|жер аумағы = 458
|климаты = қатаң континенталды, қуаң
|тұрғыны = 316 449
|санақ жылы = 2023<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref>
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 88,95 % [[орыстар]] 7,73 % [[корейлер]] 0,79 % [[татарлар]] 0,50 % [[өзбектер]] 0,38% басқалары 1,65 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref>
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = атыраулық
|телефон коды = 7122
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 060001-060011
|ортаққордағы санаты = Atyrau
|сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-atyrau?lang=kk Атырау қаласының әкімдігі
|сайт тілі =
|сайт тілі 2 =
|сайт тілі 3 =
}}
{{мағына|Атырау (айрық)}}
'''Атырау''' — [[Атырау облысы]]ның әкімшілік орталығы, [[Қазақстан]]ның [[Батыс Қазақстан|батысында]], [[Жайық]] өзенінің бойында орналасқан қала. Қаланың негізі 1640 жылы қаланған. Тұрғыны 316 449 адам (2023).
Атырау қаласынан [[Астана]]ға дейінгі қашықтық 1810 км.

== Атауы ==
Қала жеріндегі белгілі тұңғыш тұрақты қоныс — қазіргі «Орбита» стансасы қасындағы [[Алтын Орда]] кезеңіндегі болған ''Лаэти'' асары. [[Ноғай ордасы]] кезеңінде балықшылардың тұрақты ''[[Үйшік]]'' қонысы [[Жайық|Жайық өзені]] [[саға]]сында орналасқан.

Казак-орыстар жаулап ала бастағанда [[1640]] ж. ''Яицкий городок'' аталған қалашық салынған. Жайықтың жоғарысында'' Верхний Яицкий городок'' (қазіргі [[Орал]] қаласы) деген қалашық салынғасын, ''Нижний Яицкий городок'' деп аталып кеткен, соңынан ол — ''Усть-Яицкий городок''.

[[Ресей империясы|Ресей ханшайымы]] [[Екатерина II]] ''Яик'' өзенін (Жайықтың [[Орыс тілі|орысша]] атауы) ''Урал'' деп атауын жарлығымен бекіткенде, қаланың атауы ''Гурьев городок'', ''Гурьев'' деп өзгертілген.

1920 жж. қысқа уақытқа большевиктер Гурьевті ''Чапаев'' деп қайта атаған.

1992 ж. бері қала атауы — Атырау.

== Этимологиясы ==
«Атырау» -лексикасы көбіне үлкен айдынды көлдің не теңіздің сала-салаға бөлініп, тармақтанып, шығанақтар мен арал, саға, мүйістер пайда болатын жағалауы.
Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауын, теңіздің алабын қоса, жергілікті тұрғындар күні бүгінге дейін атырау деп атайды.<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақтар|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Атажұрт|орны= Алматы|баспасы=«Білік»|жыл=2003|томы=VIII |беттері=480 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=-5-7667-2054-8|тиражы= }}</ref>

== Тарихы ==
[[File:Герб гурьев.gif|thumb|left|400px|Гурьев таңбасы]]
ХVІ ғасырдың бірінші ширегінен бастап , Жайық-Каспий жағалауына Ресей патшасы өкіметінің саясатына шыдамаған және патша үкіметін мойындағысы келмеген қашқын орыс еріктілері, күнкөріс іздеген крепостной шаруалар, қылмыстық элементтерден тұратын Волга бойы казактары келіп қоныс тебе бастаған. Олар келе сала өз кәсіпшіліктерін ашып,балық аулау, балық тұздау қостарын ұйымдастырып, жатар тұрақ орындарын тұрғызады. Сол уақыттан бастап тұрғызылған тұрақтар «[[Үйшік]]» атанып кеткен.

Жайық-Каспий жолы Азия елдерімен басқа да елдерге жол ашатын «әрі қақпа,әрі кілт» болатынына көзі жеткен патша өкіметі,ХVІІ ғасырдың 30-шы жылдарының аяғында Ярославлдық көпес, бай саудагер Гурьевтер әулетіне Жайық бойында балық кәсіпшілігін ашуға және бекініс тұрғызуға рұқсат қағазын береді.
1640 жылы Гурьевтер әулетінің басшысы Гурий Назарьев, балалары Михаил, Иван және Андреймен Жайық бойына келіп қоныстанып, өнеркәсіптерін ашып, [[Жайық]] және [[Ембі]] өзені балықтарын өндірістік және сауда мақсатында пайдалана бастайды.

Бой көтерген қала мен балықшылық өндіріс табыстары осы өңірді мекендеуші байырғы қалмақтар мен орыс казактарының қызғаныштарын туғыза бастайды. Ақыры қашанда көршілерімен жауласып-қырқысып отыратын қала, қалмақтардың тонауына ұшырайды.

Жайық бойындағы бұл оқиға [[Астрахан]] әскерлері басшылығын елең еткізді.
Ағаштан тұрғызылған қорған қамал жаудан және өрттен қорғануға қорғаныс бола алмайтынына көздері жеткен патша үкіметі,теңіз маңы және Жайық бойының қорғанысын күшейту мақсатында, 1645 жылдың 18 ақпанында М.Гурьевке қаланы [[қамал]] етіп тұрғызуға рұқсат береді. Рұқсат қағазында қала қамалын Астрахан қаласының үлгісіндей етіп тұрғызу көрсетіледі.

Тас қала-қорғанның құрылысы 1647 жылдың 6 маусымда басталып кетеді. Тұрғызылып жатқан қала 1649 жылы казактар атаманы И.Кондырев бастаған казактар тобының шабуылымен тоналады.
Жайық бойындағы тас қала-қамалдың құрылысы 15 жылдан соң 1662 жылы аяқталып, Гурьевтердің үлкен қаржылық шығынына шығады. ХVІІ ғасырдың аяғына таман және ХVІІІ ғасырдың басынан бастап, тас қала-қамалы ірі шекаралық қамалға айналады.

*1798 жылдың 11 желтоқсанындағы Патша жарлығымен Гурьев қаласы Орал әскери басшылығының қарауына беріледі.
*1865 жылы уездік қала болды.
*1917 жылға дейін және одан кейінгі 15 жыл бойы Орал әскери облысының орталығы
*1925 жылдан [[Бөкей губерниясы]]ндағы Гурьев уезінің орталығы
*1929 жылы [[Гурьев округі]]нің орталығы
*1930 жылы аудан орталығы
*1938 жылғы қаңтар айының 15-інен облыс орталығы.
*1992 жылы ақпан айының 21-і күні ҚР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы Гурьев қаласын Атырау қаласы деп атау жөнінде қаулы қабылдады.<ref>{{cite web|url=https://akimat-atyrau.kz/|title=Атырау қаласының ресми сайты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

== Климаты ==
Климаты қатты континенталды, жазда құрғақ ,ыстық, ал қыста ылғал қармен сипатталатын салқындық. Жазы [[жауын-шашын]]сыз, құрғақ, ыстық ұзаққа созылады. Қыс мезгілінде [[қар]] аз жауып, суық болады.
{{Қаланың ауа райы
| Ені = 70
| Жағдайы =
| Жер_ілік = Атырау
| Дерекнама = [http://www.pogoda.ru.net/climate/35700.htm Ауа Райы мен Климат]

| Қаң_ор =-6.4 | Қаң_ор_ж-ш =14
| Ақп_ор =-6.3 | Ақп_ор_ж-ш =11
| Нау_ор =0.8 | Нау_ор_ж-ш =15
| Сәу_ор =11.2 | Сәу_ор_ж-ш = 16
| Мам_ор =18.4 | Мам_ор_ж-ш =25
| Мау_ор =24.5 | Мау_ор_ж-ш =18
| Шіл_ор =26.8 | Шіл_ор_ж-ш =10
| Там_ор =24.8 | Там_ор_ж-ш = 10
| Қыр_ор =18.0 | Қыр_ор_ж-ш =8
| Қаз_ор =9.7 | Қаз_ор_ж-ш =16
| Қар_ор =1.3 | Қар_ор_ж-ш =18
| Жел_ор =-4.3 | Жел_ор_ж-ш =14
| Жыл_ор =9.9 | Жыл_ор_ж-ш =175

| Қаң_ор_мин =-9.4 | Қаң_ор_макс =-2.8
| Ақп_ор_мин =-9.9 | Ақп_ор_макс =-1.8
| Нау_ор_мин =-3.1 | Нау_ор_макс =5.8
| Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =17.2
| Мам_ор_мин =12.8 | Мам_ор_макс =24.5
| Мау_ор_мин =18.4 | Мау_ор_макс =30.8
| Шіл_ор_мин =20.5 | Шіл_ор_макс =33.4
| Там_ор_мин =18.5 | Там_ор_макс =31.6
| Қыр_ор_мин =12.3 | Қыр_ор_макс =24.6
| Қаз_ор_мин =5.0 | Қаз_ор_макс =15.3
| Қар_ор_мин =-1.7 | Қар_ор_макс =5.1
| Жел_ор_мин =-7.0 | Жел_ор_макс =-1.1
| Жыл_ор_мин =5.2 | Жыл_ор_макс =15.2

| Қаң_а_мин =-37.9 | Қаң_а_макс =10.5
| Ақп_а_мин =-37.4 | Ақп_а_макс =15.0
| Нау_а_мин =-32.3 | Нау_а_макс =26.3
| Сәу_а_мин = -12.3 | Сәу_а_макс =32.5
| Мам_а_мин =-2.3 | Мам_а_макс =37.6
| Мау_а_мин =2.3 | Мау_а_макс =41.9
| Шіл_а_мин =8.1 | Шіл_а_макс =42.7
| Там_а_мин =4.8 | Там_а_макс =41.6
| Қыр_а_мин =-5.7 | Қыр_а_макс =40.1
| Қаз_а_мин =-15.7 | Қаз_а_макс =29.6
| Қар_а_мин =-29.8 | Қар_а_макс =19.9
| Жел_а_мин =-35.8 | Жел_а_макс =11.8
| Жыл_а_мин =-37.9 | Жыл_а_макс =42.7
}}
Атырау қаласы ендігі 47, -07 С., ұзақтығы 51-53 болатын жазы ұзақ, қысы қысқа күндермен сипатталады.

Қаңтар айындағы орташа температура -60С-ден бастап -120С-ге дейін, ал шілде айындағы орташа температура +240С-ден бастап +260С-ге дейін. Ең төменгі температура -380С, ең жоғары температура +450С.
[[Каспий теңізі]]не құйып, облыс орталығынан өтіп жатқан [[Жайық өзені]]нің арқасында ол жердегі температура судан алыс жердегі аудандардың температурасымен салыстырғанда төмен болып келеді.
Жауын-шашын болар-болмас деңгейде, жылына орташа 150 мм, 200 мм шамасында болады. Жел бағыты қаңтар айында оңтүстік-шығыс бағытта болса, ал маусым айында батыс бағытта болады.

== Әкімшілік бөлінуі ==
Атырау қалалық әкiмшiлiгінің құрамында 1 қала, 6 ауылдық округ (Алмалы, Атырау, Дамбы, Еркiнқала, Кеңөзек, Қайыршақты), 15 елдi мекен бар. Қалаға 2013 жылы [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]], 2018 жылы Балықшы, Жұмыскер ауылдық округтеріндегі [[Ақжайық (Атырау қалалық әкімдігі)|Ақжайық]], [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]], [[Көкарна (Атырау қалалық әкімдігі)|Көкарна]], [[Водниково]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]], [[Рембаза]] елді мекендері, 2019 жылы Геолог ауылдық округіндегі [[Геолог (ауыл)|Геолог]], [[Бірлік (Атырау қалалық әкімдігі)|Бірлік]], [[Новокирпичное]], [[Теңдік (Атырау облысы)|Теңдік]], [[Қарабатан]], [[496 разъезд]] елді мекендері қосылды. Қалалық әкімдік аумағына Махамбет ауданынан Алмалы ауылдық округіндегі [[Алмалы (Атырау облысы)|Алмалы]], [[Береке (Атырау облысы)|Береке]] елді мекендері берілді.

== Әкімдері ==
* Нұрпейіс Мақашев 1992-1993
* Бекболат Нарегеев 1993-1995
* Жалғас Тікенбаев 1995-1998
* Арыстанғали Әшімғалиев 1998-1999
* Дүйсенбай Тұрғанов 1999-2002
* Манас Тасыбаев 2002-2006
* [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] 2006
* [[Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев|Сәлімжан Нақпаев]] 2006-2009
* Мереке Есмұратов 2009-2012
* Асқар Керімов 2012
* Серік Айдарбеков 2012-2014
* Нұрлыбек Ожаев 2014-2016
* [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]] 2016-2018
* Әлимұхаммед Құттымұратұлы 2018-2020
* Қайрат Оразбаев 2020-2022
* Мейірім Қалауи 2022-2023
* Шәкір Кейкін 2023-

== Халқы ==
Тұрғыны 1897 жылы 9,3 мың, 1959 жылы 78,1 мың, 1970 жылы 114,2 мың, 1979 жылы 130,9 мың, 2012 жылы 182,8 мың адам болды. 2014 ж. қала әкімшілігі тұрғындарының саны 280,6 мың адам құрады, оның ішінде:
* Атырау қаласы — 195,6 мың адам;
* [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]] — 17,1 мың адам;
* [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер кенті]] — 10,4 мың адам;
* Ауылдық тұрғындар -57,5 мың адам;

{| class="wikitable"
|-
! 1959 !! 1970 !! 1979!! 1989!! 1999 !! 2009 !!2010 !!2011 !!2012 !! 2013!!2014 !!2015 !!2016 <ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=Қазақстан / Qаzаqstаn|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>
|-
| 78 143 || 114 277 || 130 916 || 149 261 || 142 497 || 165 387 ||171 900 ||176 937 ||182 866 ||189 211 ||195 674 ||217,866 ||226,042
|}
Атырау қаласында 84 ұлт өкілдері тұрады.
Облыстың 2014 жыл басындағы деректер бойынша жекеленген этностар құрамы төмендегідей:<ref>2014 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны. Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі.</ref>

{| class="wikitable"
|-
! Барлық ұлттар!! қазақтар !! орыстар !!корейлер!! татарлар !! өзбектер !!украиндар !! немістер!! басқалары
|-
| 280 600 ||239 905 || 29 616|| 2 945 || 1 952 || 1 055 || 735 || 407 || 3 985
|}
2019 жылғы статистикалық деректер бойынша Атырау қаласында туғандар саны 9 760, ал өлгендер саны 1 920 адамды құрады. Табиғи өсім 7 840 адам. Келген адамдар саны 16 130, кеткен адамдар саны 13 311 болды. Туылым коэффициенті (1000 адамға) 27,9, өлім-жітім коэффициенті (1000 адамға) 5,49 болды.<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/252311/dynamic|title=ҚР өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

== Экологиясы ==
Атырау қаласы кәсіпорындардың ортасында қалуда. Ауаны ластаушылардың 80-85 пайызын мұнай тасымалымен және мұнай өңдеумен айналысатын кәсіпорындар құрайды. Атырау қаласындағы өндіріс орындарының ауаға лас қалдықтарды тарату көрсеткіштері артып, ол жылына бір мың тоннадан асып тұр. Ірі кәсіпорындар әлі күнге тазарту құрылғыларымен жабдықталмаған. Сөйтіп зиянды шығарындылар еш сүзгіден өтпестен қала аумағына таралып жатыр.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Ұлттық статистика бюросы, халықаралық экономика.]</ref>

[[Қазтрансойл|«ҚазТрансОйл» АҚ Атырау мұнай құбыры басқармасы]] көмірсутегі қоспаларын 68,7 пайыз көлемінде, [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС]] – 22,79, «Атырау жылу электр орталығы» көміртегі тотығын 46,08 пайыз, [[Каспий құбыр желісі консорциумы|«Каспий құбыр консорциумы-Қ» АҚ]] – 19,57, «Атырау жылу электр орталығы» ЖШС азот диоксидін – 73,2, Атырау мұнай өңдеу зауыты күкірт диоксидін 52,54 пайыз мөлшерінде ауаға шығаруда.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты.]</ref>

Атырау қаласында атмосфералық ауаның сапасын анықтайтын сегіз стансадан автоматты түрде тәулік бойына ауа құрамын анықтайтын сынама алынады. Соның ішінде «ВестОйл» ЖШС-нің базасы аумағында орналасқан стансадан күкіртті сутегінің шектеулі мөлшері концентрациясынан асып кететіні анықталып отыр.<ref>Атырау газеті, 03.06.2015</ref>

Қаланы улап жатқан негізгі 3 ошақ бар. Біріншіcі – мұнай компаниялары. Екіншісі – қаладан шыққан тұрмыстық қалдықтарды көмуге арналған полигон. Үшіншісі – қаланың екі жақ шетінде орналасқан қалдық суларды төгетін булану алаңы.<ref>«Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті, 08.08.2020</ref>

==Кәсіпорындары ==
{| class="wikitable"
|+ Кестеде 1000-нан астам қызметкері бар Атырау қаласының ірі кәсіпорындары көрсетілген<ref>KazDATA: все крупные компании Атырау и Казахстана</ref>
|-
! Кәсіпорындар !! Қызмет түрі
|-
| «АРИАДНА» ЖШС||Инженерлік құрылыстарын салу
|-
| «СИЧИМ С.П.А., КАЗАХСТАН» бөлімі || Мұнай және газ магистральдық құбырларын салу
|-
| «АТЫРАУ ЖЫЛУ-ЭЛЕКТР ОРТАЛЫҒЫ» АҚ || Жылу электр станцияларының электр қуатын өндіруі
|-
| [[Теңізшевройл|«ТЕҢІЗШЕВРОЙЛ» ЖШС]]|| Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру
|-
| «БОЛАШАҚ-АТЫРАУ» ЖШС|| Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет
|-
| «ФИРКРОФТ ИНЖИНИРИНГ СЕРВИСИЗ ЛИМИТЕД КАЗАХСТАН ЖШС» || Жұмыспен қамту агенттігінің қызметі
|-
| «НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ Н.В.» бөлімі || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру
|-
| «ПСН КАЗСТРОЙ» АҚ || Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет
|-
| «CAPITAL COMPLEX CATERING» ЖШС || Мейрамханалар мен тамақ беру қызметі
|-
|«ЮЛМАР-СЕРВИС» ЖШС || Изоляциялау жұмыстары
|-
| «КОНСОРЦИУМ «ISKER» ЖШС || Басқа топтамаларға енгізілмеген өзге де инженерлік құрылыстар салу
|-
| «ДЕНХОЛМ-ЖОЛДАС» || Арнайы мамандықтарды талап ететін өзге де құрылыс жұмыстары
|-
| «ҚАЗМҰНАЙГАЗ - БҰРҒЫЛАУ" СЕРВИСТІК БҰРҒЫЛАУ КӘСІПОРНЫ» ЖШС || Мұнай және табиғи газ өндірісін техникалық қолдау
|-
| [[Ембімұнайгаз|«ЕМБІМҰНАЙГАЗ» АҚ]] || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру
|-
| [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«АТЫРАУ МҰНАЙ ӨҢДЕУ ЗАУЫТЫ» ЖШС]] || Мұнай өңдеу өнімдерін өндіру
|}
{| class="wikitable"
|+ Атырау кәсіпорындары
|-
! Теңізшевроил кеңсесі !! Атырау «НКОК» кеңсесі !! Атырау мұнай өңдеу зауыты
|-
| [[Сурет:Атырау. Теңізшевроил кеңсесі.jpg|ортаға|300px]] || [[Сурет:Атырау. НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ.jpg|ортаға|300px]]|| [[File:Атырау АМӨЗ.jpg|ортаға|250px]]
|}

== Көлік және инфрақұрылым ==
Қазіргі таңда Атырау қаласында көліктің барлық түрлері де дамыған.[[Сурет:Атыраудағы экологиялық таза автобустар.jpg|thumb|right|300px|Атыраудағы экологиялық таза автобустар]]
'''Қоғамдық көлік.''' Атырау қаласының [[Автобустың маршруты|маршрут желісі]] күні бүгінге 51 маршрут жұмыс атқаруда. 2013-2015 жылдары аралығында қалаішілік маршрутында қызмет көрсететін «АйсТрансХолдинг» ЖШС-і өз қаражаты есебінен 51 дана [[автобус]] сатып алды.
Қоғамдық көліктер [[GPS]] – мониторинг жүйесін қолданады, ол онлайн режимінде қалалық қоғамдық көліктердің маршруттары, аялдамалар және көліктің ағымдағы жағдайы туралы ақпараттарды ұсынады.

«Атырау» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясының қатысуымен «Atyrau-Avtopark» автобус паркі құрылып, оған Семей қаласынан 65 жаңа автобус сатып алынды. 2020 жылы «Ақ Жайық Автопарк» ЖШС-і экологиялық тұрғыдан қоршаған ортаға лас шығарынды шығармайтын 160 жаңа автобус алды.
2021 жылдан бастап автобустар санын 140-тан 250-ге дейін көбейтуді жоспарлап отыр. Бұл саптағы 220 автобус мүмкіндігі шектеулі азаматтардың қажеттіліктері үшін толық бейімделген.<ref>{{cite web|url=https://ernur.kz/kazakstan/atyrauda-metanmen-zhuretin-avtobustar-zholgha-shykty|title=Атырауда метанмен жүретін автобустар жолға шықты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

Қалада троллейбус жүйесі 1996 жылдың 09 қыркүйегінде ашылып, 1999 жылдың 29 сәуірінде оның қозғалысы тоқтатылды. Бір ғана маршрутта 5 троллейбус қызмет көрсетті.<ref>{{cite web|url=https://transphoto.org/city/402/|title=Троллейбус компаниялары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

'''Темір жол көлігі.''' Атырау арқылы өтетін темір жол вокзалынан 13 бағыт бойынша 24 поезд кесте бойынша жолаушылар тасымалын қамтиды. Темір жол Атырауды Қазақстанның [[Алматы]], [[Ақтөбе]], [[Астана]] сияқты ірі қалаларымен, сондай — ақ Ресейдің ([[Мәскеу]], [[Саратов]], [[Волгоград]], [[Астрахан]]), Тәжікстанның ([[Куляб]], [[Худжанд]], [[Душанбе]]) қалаларымен және Өзбекстан астанасы-[[Ташкент]]пен байланыстырады.<ref>{{cite web|url=https://atyrau.invest.gov.kz/kz/about/infrastructure/|title=Инфрақұрылым|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

'''Әуе көлігі.''' Атырау әуежайынан келесі бағыттар бойынша рейстер ұшырылады:[[File:Атырау әуежайы.jpg|thumb|right|300px|Атырау халықаралық әуежайы]]
{{Airport-dest-list| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], {{flagicon|Түркия}} [[Ататүрік атындағы халықаралық әуежай|Ыстамбұл]], {{flagicon|Нидерланд}} [[Схипхол|Амстердам]]
| {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]|{{flagicon|Қазақстан}}[[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]],{{flagicon|Қазақстан}}[[Орал халықаралық әуежайы|Орал]]
| {{flagicon|Қазақстан}} [[Bek Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]]| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{flagicon|Қазақстан}}[[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Актау]], {{flagicon|Әзірбайжан}} [[Баку әуежайы|Баку]]
| {{flagicon|Ресей}} [[Аэрофлот]]|{{flagicon|Ресей}} [[Шереметьево әуежайы|Мәскеу-Шереметьево]]}}
Қабылдайтын әуе көлігі түрлері: Ан-12, [[Ан 24|Ан-24]], Ан-26, Ан-28, Ан-30, [[Ан-32]], [[Ан-72]], Ан-74, [[Ан-124]], Ил-62, Ил-76, [[Л-410]], Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, [[Airbus A320|Airbus A319]], [[Airbus A320]], Airbus A321, ATR 42, ATR 72, [[Boeing 707]], [[Boeing 737]], [[Boeing 747]], [[Boeing 757]], Boeing 767, және тағы да басқа 3-4 кластағы ӘК түрлері, барлық типтегі [[тікұшақ]]тар.

== Атырау қаласының көпірлері ==
[[1965 жыл]]ы [[28 тамыз]]да [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір салынып, пайдалануға берілді. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Символикалық рөлі Европа мен Азияны жалғастырады.

Қаланың солтүстік бөлігінде [[1985 жыл]]ы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды.
[[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|thumb|right|350px|[[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]]
[[2001 жыл]]ы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.
[[2008 жыл]]ы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м.

Осы жылы Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады.

[[2009 жыл]]ы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады.

Осы жылы қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар.<ref>{{cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/Atyrau_bridge_opening_salary/1784299.html|title=Атырау қаласындағы көпірдің тұсаукесері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

[[2010 жыл]]ы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

== Мәдениеті ==
Атырауда [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]], [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]], Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы орналасқан. [[Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі|Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі]] жұмыс жасайды.

[[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]], Қазақстандағы мезозой дәуірінен сыр шертетін жалғыз палеонтологиялық мұражайы Атырау қаласында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cT0rkEH4xWw|title=Палеонтологиялық мұражай жаңғыртылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Атырау облыстық өнер мұражайы|Ш.Сариев атындағы Атырау облыстық көркемсурет және қолданбалы сәндік өнер мұражайы]], кинотеатрлар, мәдениет және демалыс паркі, қонақ үйлер т.б.жұмыс істейді.

«Ғ.Сланов атындағы Атырау облыстық ғылыми әмбебап кітапхана», Атырау облыстық балалар кітапханасы, Облыстық көрмейтін және нашар көретін азаматтар кітапханасы, №1,2,3 Атырау қалалық орталық балалар кітапханалары қала тұрғындарына өз қызметтерін көрсетуде.

{| class="wikitable"
|-
! [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония|Н.Жантөрин атындағы филармония]] !! [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]] !! Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы !! [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы|Атырау тарихи-өлкетану мұражайы]]
|-
| [[Сурет:Atyrau filarmonia(dom radio).jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау тарихи-өлкетану мұражайы.jpg|ортаға|200px]]
|}

==Сәулеті және көрікті жерлері==
Атырау архитектуралық құрылысы жағынан үшке бөлінеді. Жайықтың оң жағасындағы ескі қалада негізінен ''20 ғасырдың басында'' салынған бір қабатты ағаш және кірпіш үйлер кездеседі. Орталық бөлігінде екі қабатты тас үйлер, ''4 – 5 қабатты тұрғын үйлер'' мен мекеме жайлары бар. Өзеннің сол жағалауында кеңес өкіметі жылдары Ембімұнай кенті мен мұнай айыру зауытының қалашығы пайда болды. [[Жайық]]қа салынған көпір (''1965'') [[Еуропа]] мен [[Азия]] құрлықтарында жатқан қаланың екі бөлігін байланыстырады.

Атырау қаласының заманауи сәулетіне Исатай мен Махамбет алаңы, Иманғали мешіті, XIX ғасырда салынған [[Успен соборы|Православ шіркеуі]], (бұл шіркеу Атырау қаласында тұрғызылған алғашқы ғимарат), Marriott қонақ үйі, Алмагүл ықшам ауданы, соңғы үлгіде салынған спорт, мәдениет сарайларын айтуға болады.<ref>{{cite web|url=https://www.nur.kz/leisure/tourist-routes/1721256-dostoprimecatelnosti-atyrau/|title=Атыраудың көрікті жерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>
{| class="wikitable"
|-
! [[Иманғали мешіті]] !! [[Успен соборы]] !! Marriott қонақ үйі
|-
| [[Сурет:Атырау. Иманғали мешіті.jpg |ортаға|300px]]|| [[Сурет:Атырау. Успен соборы.jpg|ортаға|300px]] ||[[Сурет:Marriott қонақ үйі.jpg|ортаға|300px]]
|}

== Саябақтары ==
Қазір Атырау қаласында 6 саябақ бар. Жеңіс саябағы, «Алмагүл» ықшам ауданындағы саябақ, «Балықшы» ықшам ауданындағы саябақ, ретро паркі, №1 және №2 ықшам ауданындағы, және «Тұрғындар қалашығындағы» саябақтар. Саябақтардың аумағы 10 гектарға жетеді. Олар жасыл желектерден, аллеялардан, абаттандырылған жолдардан, орындықтар мен серуендеу алаңдарынан тұрады. Сонымен қатар танымал тұлғаларға ескерткіштер, субұрқақтар, мүсіндер және т.б. бар.<ref>{{cite web|url=В.Гузиков. Атырау қаласындағы саябақтар жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтар сияқты өсуде|title=Атырау облысының ақпараттық ресурсы 07.08.2019.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

'''«Жеңіс» саябағы''' — Ұлы Отан соғысы жауынгерлерін еске алуға арналған мәңгілік алау арқылы таныс. Кіре беріс қақпадан кейін әскери техниканың нақты үлгілері қойылған. Мұнда [[Ан-2|ұшақ]], [[Т-34|танк]], зеңбірек, бронетранспортер т.б. көруге болады. Жеңіс саябағындағы "Тағзым Аллеясы" алаңында Ұлы Отан соғысының атыраулық қаһармандарына арналған 14 бюст орнатылған. Парктің орта тұсында аспанға бағытталған найзаның жанында орналасқан Мәңгілік алау бар. Сондай-ақ, парк құрамында «Естелік қабырғасы» бар. Ол бірнеше ондаған ірі гранит плиталардан тұрады, олардың үстінде Екінші дүниежүзілік соғыстан оралмаған Атырау облысы тұрғындарының есімдері жазылған. Саябақта қаза тапқан интернационалист жауынгерлерді, сондай-ақ тәжік-ауған шекарасында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлерді еске алуға арналған [[ескерткіш]] орнатылған.<ref>{{cite web|url=https://tumba.kz/putevoditel/48-%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/25303-park_pobedy_atyrau.html|title=Атырау бойынша нұсқаулық: Жеңіс паркі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

'''Ретро Парк саябағы''' — өткен ғасырдың елуінші жылдарындағы [[Неоклассицизм|неоклассикалық]] үлгіде салынған. Оның негізгі аумағын парк аллеялары құрайды. Бұл саябақ [[Жайық]] өзенінің жағалауы мен [[Мұнайшылар қалашығы|«Тұрғындар қалашығының»]] аралығында орналасқан. Саябақта әртүрлі павильондар, амфитеатр, түрлі түсті жарықпен әрленген су бұрқақтары, ретро стиліндегі дәмхана т.б. бар. Орта тұсында жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер, жасанды тоғандар және басқа да сәулет туындылары орналасқан. Саябақта "Дос-Мұқасан" музыкалық ансамбліне орнатылған ескерткіш бар.<ref>{{cite web|url=https://merei-m.kz/ru/2017/12/09/atyraudy-zha-a-retro-sayaba-y/|title=Атыраудың жаңа ретро-саябағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

'''Жастар саябағы''' — Жайық өзенінің Еуропа бөлігіндегі жағасында орналасқан. Саябақта жүгіру, велосипед, жаяу жүргіншілер жолы салынған. Мұнда көлеңкелі конструкциялы жазғы мобильді кафелер, балалар мен ересектерге арналған алаңдар, спорт жабдықтары, аттракциондар бар. Аумағы – 6,5 гектар.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-kalasynda-zhastar-sayabagy-ashyldy_a3701949/|title=Атырау қаласында Жастар саябағы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

{| class="wikitable"
|-
! Жеңіс саябағы !! Ретро парк !! Жастар саябағы
|-
| [[Сурет:Атырау. Жеңіс саябағы.jpg |орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Ретропарк.jpg|орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Жастар саябағы.jpg|орта|280px]]
|}

== Атырау қаласының ескерткіштері ==
{| class="wikitable"
|+ Танымал тұлғаларға арналған ескерткіштер
|-
! Сұлтан Бейбарыс ескерткіші !!Исатай-Махамбет ескертіші!! Үш биге арналған ескерткіш !! Халел Досмұхамедов ескерткіші
|-
| [[Сурет:Атырау. памятник Султану Бейбарысу.jpg |орта|250px]] ||[[File:Исатай Махамбет.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Үш биге ескерткіш.jpg|орта|250px]] || [[File:Atyrau university.jpg|орта|250px]]
|}
{| class="wikitable"
|+ Ақын-жазушыларға арналған ескерткіштер
|-
! Әбу Сарсенбаев ескерткіші!! Хамит Ерғалиев ескерткіші !! Фариза Оңғарсынова ескерткіші !! Жұмекен Нәжімеденовке ескерткіш
|-
| [[Сурет:Атырау. Абу Сарсенбаев.jpeg|орта|250px]]|| [[Сурет:Атырау. Х.Ерғалиевқа ескерткіш.jpg|орта|250px]]|| [[Сурет:Ф.Оңғарсынова ескерткіші.jpg |орта|200px]] ||[[Сурет:Атырау. Ж.Нәжімеденов ескерткіші.jpg|орта|200px]]
|}
{| class="wikitable"
|+ Күйшілер мен әншілерге арналған ескерткіштер
|-
! Құрманғазы Сағырбаев ескерткіші !! Дина Нұрпейсова ескерткіші !! Қаршыға Ахмедияров ескерткіші !!Атырау. Дос Мұқасанға ескерткіш
|-
| [[Сурет:Атырау. Құрманғазы ескерткіші.jpg|орта|200px]]|| [[Сурет:Атырау. Дина Нурпейсова ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Қаршыға Ахмедияров ескерткіші.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Дос Мұқасан.jpg|орта|200px]]
|}
{| class="wikitable"
|+ Соғыс ардагерлеріне арналған ескерткіштер
|-
! Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш !!Қайырғали Смағұлов ескерткіші !! Хиуаз Доспановаға ескерткіш !!Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш аллея
|-
| [[Сурет:Атырау. Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш.jpg|орта|280px]]||[[Сурет:Атырау. Қайырғали Смағұлов ескерткіші.jpg |орта|150px]] || [[Сурет:Атырау. Хиуаз Доспановаға ескерткіш.jpg|орта|200px]]||[[Сурет:Атырау. Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш.jpg|орта|250px]]
|}
{| class="wikitable"
|+Әртүрлі ескерткіштер
|-
! Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш !! Молекула ескерткіші !! Бекіре балығына ескерткіш !! Әлші (асық) ескерткіші
|-
| [[File:Атырау. Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш.jpg|орта|220px]]|| [[Сурет:Атырау. Молекула ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Бекіре балығына ескерткіш.jpg|орта|150px]]|| [[Сурет:Атырау. Әлші (асық) ескерткіші.jpg|орта|220px]]
|}

== Спорты ==
Атыраудан Токиодағы Олимпиадаға елдің құрама командасында ескек есу бойынша спорт шебері А.Круглов қатысты. Боксшы Б.Теміров Олимпиадалық ойындарға, әлемдік, еуропалық сайыстарға қатысып, үш дүркін КСРО чемпионы болды. Атырау ескекшілері Д.Савин, А.Сафарян, С.Сергеев Қазақстанның бірнеше дүркін чемпиондары. [[Арман Константинұлы Шылманов|Арман Чилманов]] 84 кг салмақты таэквондодан 2008 жылғы Олимпиялық ойындардың қола медалі иегері. [[Сәния Махамбетова]] самбо және дэюдо күрестері бойынша халықаралық және республикалық сайыстарда бірнеше рет жеңістерге жетті.

'''[[Атырау (футбол клубы)|«Атырау» футбол командасы]]''' республика чемпионатының 2 дүркін қола жүлдегері (2001 және 2002 жылдар), 2009 жылы Қазақстан кубогының иегері. Қазақстан кубогының иегері.<ref>{{cite web|url=https://qfl.kz/ru/team/1/|title=OLIMPBET Премер лигасы Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

''' [[Бейбарыс (шайбалы хоккей)|«Бейбарыс» хоккей клубы]] ''' 4 дүркін Қазақстан чемпионы (2010/2011, 2011/2012, 2015/2016 және 2018/2019).<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81|title=«Бейбарыс» хоккей клубы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

'''«Атырау» волейбол командасы ''' 2003 және 2006 жылғы еліміздің чемпионы, 4 рет Қазақстан кубогының иегері -2000, 2009, 2010, 2015

'''«Атырау Барыстары»''' баскетбол командасы Қазақстан біріншілігінің 2-рет алтын (2010/2011, 2015-2016), 7-дүркін күміс жүлдегері. (011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020.<ref>http: //www. bcbarsyatyrau.kz/</ref>

Спорт нысандарынан Атырау қаласының орталық [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] бар. Қасында спорт комплексі және жүзу бассейні орналасқан. Денешынықтыру және сауықтыру орталығында (ФОК) әртүрлі спорт секциялары жұмыс жасайды.
[[Атырау мұз айдыны]] сарайында хоккейден еліміздің біріншілігінің ойындары өтеді. Теннис орталығында үлкен теннис ойнауға арналған 4 ашық және 4 жабық алаң бар.<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy|title=Атырауда халықаралық талапқа сай теннис орталығы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

{| class="wikitable"
|+ Спорт нысандары
|-
! [[Атырау мұз айдыны|Мұз айдыны сарайы]] !! Атырау Теннис орталығы !! [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] !! Байдарка және каноэ спорты
|-
| [[Сурет:Атырау. Мұз айдыны сарайы.jpg|ортаға|200px]]|| [[File:Атырау Теннис орталығы.jpg|ортаға|250px]] || [[File:Munaishy stadium.jpg|ортаға|200px]] || [[File:Атыраудағы байдарка және каноэ спорты.jpg|ортаға|200px]]
|}

== Білім жүйесі ==
=== Мектепке дейінгі мекемелер ===
Мектепке дейінгі мекемелердің құрамына мектепке дейінгі жастардағы балалардың күндізгі уақытта және тәулік бойы болатын жалпы типтегі (бала бақшалар, балалар яслиі, балалар үйі, мектепке дейінгі балалар үйі) мекемелері, ақыл-ой және дене бітімі дамуында ауытқулары бар арнайы мектепке дейінгі мекемелер, аурушаң балаларды салауаттандыруға арналған жазғы демалыс орындары кіреді. Атырау қаласы бойынша 46 балабақшада 13 863 бүлдіршіндер тәрбиеленуде.<ref>{{cite web|url=http://goroo-atyrau.kz/balabakshalar.html|title=Атырау қаласының білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

=== Мектептегі білім ===
Атырау қаласының 61 мектебінде, оның ішінде Атырау облыстық дарынды балаларға араналған казақ-түрік лицейі, Атырау облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты, Ағышын тілін терең оқытатын техникалық гимназия, Атырау қалалық білім бөлімінің қалалық лицейі, Облыстық дарынды балаларға арналған мектеп-интернат, Үш тілде оқытатын дарынды балаларға арналған мамандандырылған №30 мектеп-гимназия, Облыстық ұлттық гимназия, №34 лингвистикалық мектеп-гимназия, Н.Тілендиев атындағы облыстық "Кіші өнер академиясы". Назарбаев Зияткерлік мектебі сияқты білім ордаларында 73 690 оқушы білім алуда.<ref>{{cite web|url=https://biznesinfo.kz/usefullinks/page/shkoly-atyrau-i-atyrauskoy-oblasti--adres--telefon|title=Атырау қалалық білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

=== Жоғары оқу орындары ===
[[Сурет:Atyrau university.jpg|нобай|оңға|200px|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]
'''[[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]''' —Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды.<ref>{{cite web|url=https://asu.edu.kz/university/|title=Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

'''[[Атырау мұнай және газ университеті|Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]]''' —еліміздің мұнай-газ саласы мен Батыс Қазақстан облысының экономикасын, білімі мен ғылымын жетілдіруге үлкен үлес қосуда. Атырау Мұнай және газ университеті Батыс Қазақстанның Білім және ғылым орталығына айналуда және Қазақстанның мұнай-газ саласындағы шығармашыл жастар мен өнеркәсіптік кәсіпорындар ұжымдары арасында лайықты құрметке ие болды. Атырау Мұнай және газ университеті еліміздің мұнай-газ саласы үшін жоғары білікті мамандарды даярлау бойынша Қазақстан Республикасының жалғыз мамандандырылған жоғары оқу орны болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://aogu.edu.kz/|title=Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

'''[[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]]''' —2001 жылы құрылып, білім және ғылым министрлігі берген лицензия негізінде еңбек нарығында табысты жұмыс істейді. Институт -күндізгі және сырттай оқыту формалары бойынша қазақ және орыс тілдерінде 16 мамандық бойынша жоғары-кәсіптік мамандар (бакалавриат) даярлайтын жоғары оқу орны. Институт жоғары білікті кадрларды даярлау бойынша маңызды ғылыми және оқу орталығы болып саналады. Институт инновациялық бағдарламаларды сәтті іске асырағаны үшін 2004 жылы Еуропа кәсіпкер қауымдастығының «INSAM» алтын медалімен (Женева, 2005 ж), Халықаралық «Алтын Құйма» (CBS Consult, Мәскеу, 2007) марапатталды. <ref>{{cite web|url=https://aigi.kz/language/kk/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

'''[[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|Губкин атындағы мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы]]''' – 2022 жылдан бастап Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінің базасында ашылған.<ref>{{cite web|url=https://minobrnauki.gov.ru/press-center/news/nauka-i-obrazovanie/57365/|title=Қазақстанда Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>

=== Колледждері ===
*[[Атырау аграрлы-техникалық колледжі]]
*Атырау балық өнеркәсібі колледжі<ref>{{cite web|url=https://edu-kz.com/kz/kolledzhder/atyraudagy-balyq-sharuashylygy-kolledzhi|title=Атырау балық өнеркәсібі колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref>
[[Сурет:Атырау. Қазақстан-Канада жоғарғы мұнай колледжі (APEC ).jpg|thumb|оңға|450px|Атырау. Жоғары мұнай колледжі<ref>{{cite web|url=https://ticketon.kz/kz/place/vysshij-kolledzh-apec-petrotechnic|title=Жоғары мұнай колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>]]
*Атырау бизнес және құқық колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034596018|title=Атырау бизнес және құқық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*Атырау жоғарғы медицина колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034595563|title=Атырау жоғарғы медицина колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://college.aigi.kz/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*Атырау индустриалды колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/15|title=Атырау индустриалды колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*Атырау сервис колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/ru/college/view/5|title=Атырау сервис колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*Атырау энергетика және құрылыс колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/1|title=Атырау энергетика және құрылыс колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/atyrauskiy-politekhnicheskiy-kolledzh-im-salamata-mukasheva|title=С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)<ref>{{cite web|url=https://musiccollege.kz/|title=Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі (ПСК)<ref>{{cite web|url=https://psvk.edu.kz/%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B/|title=Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*Жоғарғы мұнай колледжі (APEC)<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/vysshiy-kolledzh-apec-petrotechnic?ysclid=m3gzy0xxfx185332536|title=APEC PetroTechnic жоғары колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*Қ.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж<ref>{{cite web|url=https://gumcollege.edu.kz/|title=.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*Мұнай және газ технологиялық колледжі<ref>{{cite web|url=https://www.inatyrau.kz/catalog/index/237772/atyrauskij-tehnologiceskij-kolledz-nefti-i-gaza|title=Мұнай және газ технологиялық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
*«Болашақ» кәсіби-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/18|title=Атырау Жоғары көпсалалы «Болашақ» колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>

== Денсаулық сақтау ісі ==
Гурьевте тұрған әскери бөлімде алғаш рет 15 орындық [[аурухана]] ашылған. 1901 жылы осы ауруханаға арналған 2 үй салынып, оның біреуі хирургиялық, біреуі басқа ауруларды емдеу орны боп белгіленген және 1 дәрігер, 2 фельдшер жұмыс жасаған. [[Сурет:Атырау. №2 қалалық емхана.jpg|thumb|right|300px|Атырау.1951 жылы салынған мұнайшылар ауруханасы]]Ұлы Отан соғысы жылдарында Атырау қаласына 2 [[госпиталь]] орналастырылды. 1967 жыл мен 1987 жылдың аралығында облыстық аурухананың, балалар ауруханасының, перзентхананың, облыстық онкологиялық және туберкулезді емдеу диспансерінің жаңа үйлері іске қосылды.<ref>{{кітап|авторы=Ғарифолла Шәңгереев, Өнербай Жанбала|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау медицинасының шежіресі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Арыс"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=308|сериясы= |isbn=978-601-291-007-0|тиражы=1000 }}</ref>

Қазіргі кезде Атырау облыстық ауруханасы, балалар ауруханасы, №2 Атырау облыстық ауруханасы (Облыстық жұқпалы аурулар ауруханасы), Атырау қалалық медициналық жедел жәрдем станциясы, қалалық перзентхана, ЖИТС алдын алу және онымен күресу орталғы, балалар стоматологиясы, өкпе аурулар санаториясы, кардиология орталығы, көз аурулар ауруханасы, қан орталы, наркологиялық диспансері, онкологиялық диспансері, патологоанатомия бюросы, перинаталдық орталық, психиатриялық жүйке аурулар ауруханасы (Психикалық сауықтыру орталығы), тері-венерология диспансері, туберкулезге қарсы күрес диспансері, теміржол ауруханасы, орталық нерв жүйесі зақымдалған балаларға арналған сәбилер үйі т.б. дәрігерлік ұйымдар жұмыс жасайды.

== БАҚ ==
=== Газет-журналдары ===
[[File:Атырау газеті.jpg|оңға|200px]]'''[[Атырау (газет)|«Атырау» газеті]]''' —Қазақстанның батыс өлкесіндегі алғашқы ұлттық басылымдардың бірі. Оның негізін қалап, материалдық базасын жасақтап, алғашқы нөмірлерін шығарған 1923 ж. Гурьев уездік партия комитетінің бірінші хатшысы болған Төлепкерей Өтеулиев. Алғашқы саны «Ерік» деген атаумен 1923 жылы сәуір айында шықты. «Атырау» аймақтың тыныс-тіршілігін қалың оқырманға жеткізіп келе жатқан облыстық газет.<ref>Егемен Қазақстан. 02.11.2018</ref>
[[File:Прикаспийская коммуна.jpg|оңға|200px]]
'''[[Прикаспийская коммуна|Прикаспийская коммуна газеті]]''' —орыс тілінде шығатын облыстық қоғамдық-саяси газет. Газет 1920 жылдың 26 ақпан айынан бастап «Трудовая Правда» атымен шықты. Газет облыстың өзекті мәселелері туралы, нарықтық қатынастар, халық шаруашылығын дамыту тұрақты көрініс табуда.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000</ref>

'''[[Ақ Жайық (газет)|«Ақ жайық» газеті]]''' —Атырау облысындағы кең тараған әрі тұңғыш тәуелсіз апталық басылым. Алғашқыда «Компаньон» (1991), кейін «Местное обозрение» (1992) аталып, шағын көлемде жарық көрген газет 1993 жылы мамыр айынан «Ақ жайық» аталды. Бұл - нарық жағдайына бейімделген, облыс, республика көлемінде өзін-өзі қаржыландыруға толық көшкен алғашқы газеттердің бірі.[[File:Ақ Жайық.jpg|оңға|200px]]

Сонымен қатар "Мегаполис Атырау", "Мұнайлы Астана", "Алтын сақа", "Алтын аймақ" апталық газеттері және "Мерейлі мекен" журналы шығады.

=== Телеарналары ===
Атырау облыстық телерадиокомпаниясының хабар тарату саясаты [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК АҚ]] жүргізіп отырған саясатына толық сәйкес келеді. Ол ақпараттық және білім беру функцияларын орындай отырып, мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастарды [[Сурет:Атырау телемұнарасы.jpg|thumb|оңға|300px|Атырау телемұнарасы]] үйлестіруге бағытталған. Телеарнаның басты міндеті - аймақтық деңгейде мемлекеттік саясатты жүргізу. Телеарнаның жалпы апталық көрсетілімі 119 сағатты құрайды. Оның ішінде мемлекеттік тілде - 80,30 сағат, немесе жалпы хабардың 68%. Меншікті бағдарламалар 45 сағатты құрайды немесе жалпы эфирдің 38% құрайды. "Atyray" телеарнасының хабар тарату антеннасы 180 метрлік мұнараның 153-і метрінде орналасқан.
Жетістіктері:
*Телевизияның «АПТА» ақпараттық-талдау бағдарламасы (авторы және жүргізушісі Н. Қосшиев) Халықаралық «Шабыт» фестивалінің арнайы дипломымен марапатталды;
*Теледидарда алғаш рет «Өзен өз арнасыммен ағады» атты 7-сериялық телехикая түсірілді;
*Ұлы Отан соғысының 60 жылдығына орай "Тағдыр-Судьба" телефильмі түсіріліп, ол [[Волгоград]] қаласында өткен ІV-Халықаралық "Мәңгілік алау" фестивалінде "Үздік авторлық жұмыс" номинациясында ІІ орын алды;
*[[Астрахан]] қаласында өткен Халықаралық "Адам және теңіз" байқауында "белсенді азаматтық ұстанымы үшін" номинациясында "Каспий экологиясы: мәселелерді шешу жолдары" фильмі жеңіске жетті;
*«Туған өлкем – Атырау» бағдарламасы республикалық "Шаңырақ" шығармашылық байқауында жеңіске жетті /Астана қ./;
*«Аманат» циклдік бағдарламасы "Ең үздік тарихи-мәдени бағдарлама" номинациясы бойынша Қазақстан РТРК АҚ ұйымдастырған байқауда ІІ орын алды /Астана қ./
Сонымен қатар [[КТК (телеарна)|КТК]], НТВ, [[Хабар (телеарна)|Хабар]], [[24KZ]], [[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]], [[Qazsport]], Мир, [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]], 1-канал "Евразия", СТВ, [[Astana TV]], [[НТК (телеарна)|НТК]], 31 канал, Абай ТВ, [[Жетінші арна]], ТВЦ т.б.арналар жұмыс жасайды.

=== Радио ===
'''«Atyraý radiosy»'''—ның тарихы 1938 жылы Гурьев облысының құрылуынан бастау алады. 1938 жылдың 2-ші наурызында алғаш рет радио хабары
[[Сурет:Атырау радиосы.jpg|оңға|200px]] эфирге шықты. Қазір ол 102.0 FM жиілігінде тәулігіне 17 сағат хабар таратып отыр. 80 жыл бұрын сол кездегі Гурьев халқына алғашқы жаңалық таратқан бұл медиа-мекеме бүгінде заман сұранысына сай жаңа технологиямен жабдықталған. Елдегі саяси-экономикалық, төтенше жағдайлар кезінде дереу үн қосып, халыққа жедел ақпарат таратып, қоғамда оң пікір қалыптасуына ықпал етіп отыр.
Қазір кеңейтілген диапазонды 1000 киловаттық жаңа радиотаратқыш іске қосылып радиотолқынның таралу аймағы 60 шақырымға дейін кеңейді.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrauda-zhana-radiostudiya-men-zhana-radiotaratkysh-iske-kosyldy_a3542003/|title=Атырауда жаңа радиостудия мен жаңа радиотаратқыш іске қосылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>
Сонымен қатар 101,0 [[Қазақ радиосы]], 101,6 Радио Дача, 102,8 [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]], 103,6 [[Тандем радиосы]], 104,4 NS радиосы, 104,8 Lux FM, 105,2 Русское радио Азия, 105,7 Восток FM, 106,2 Дала FM, 106,8 Европа+ Казахстан, 107,2 [[Жұлдыз FM]], 107,7 Авторадио Казахстан т.б. жұмыс жасайды.<ref>{{cite web|url=https://vcfm.ru/vc/Asia/guryev.htm|title=Радиостанциялар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>

==Қаланың назар аударарлық орындары==
*[[Иманғали мешіті]]
*[[Успен соборы|Успен шіркеуі]]
*[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] ескерткіші
*[[Сұлтан Бейбарыс]] ескерткіші
*[[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]]
*[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова|Хиуаз Доспанова]] ескерткіші
*[[Исатай]]-[[Махамбет]] ескерткіші

== Атырау қаласының суреттері ==
<gallery>
Сурет:Atyrau street.jpg|Атыраудың көшелері
Сурет:Atyrau rivers.jpg|[[Жайық өзені]]
Сурет:New buildings of Atyrau.jpeg|Атыраудағы БТА банкінің ғимараты
Сурет:Hotel Kazakhstan in Atyrau.jpg|«Қазақстан» қонақ үйі
Сурет:Атырау қаласы Жаңа құрылыстар.jpg|Жаңа кварталдар

</gallery>

== Белгілі тұлғалар ==
* [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]] - Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқарушысы
* [[Темір Нұрбақытұлы Бекмамбетoв|Тимур Нұрбақытұлы Бекмамбетoв]] - кинорежиссер, клипмейкер , продюсер
* [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов]]- Қазақстан патриоттары партиясының төрағасы
* [[Аркадий Юрьевич Волож]] - Яндекс компаниясының бас директоры
* [[Фариза Оңғарсынова]] - ақын, халық жазушысы, журналист

== Бауырлас қалалары ==
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтау]], [[Қазақстан]]
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[Орал]], [[Қазақстан]]
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]]
* {{flagicon|Russia}} [[Астрахан]], [[Ресей]]
* {{flagicon|Russia}} [[Сыктывкар]], [[Ресей]]
* {{flagicon|Israel}} [[Ашдод]], [[Израиль]]
* {{flagicon|United Kingdom}} [[Абердин]], [[Құрама Патшалық]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Атырау облысы]]
* [[Атырау аграрлы техникалық колледжі]]
* [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]]
* [[Атырау мұнай және газ университеті]]
* [[Атырау университеті]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Atyrau}}
* [http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007025035/http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ |date=2014-10-07 }}
* [http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php Atyrau City ақпараттық-танымдық торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824051746/http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php |date=2006-08-24 }}
* [http://www.atr.kz Облыстық "Атырау" газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302044452/http://www.atr.kz/ |date=2015-03-02 }}

{{Қазақстан қалалары}}
{{Атырау облысы}}
{{Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері}}
{{Жайық өзені бойындағы елді мекендер}}

[[Санат:Атырау]]
[[Санат:Каспий теңізі кемежайлары]]
[[Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері]]

Әдібай Табылдиев

2026-05-05T17:49:33Z

Rasulbek Adil:

'''Әдібай Табылды''' ([[2 ақпан]] [[1926 жыл|1926]] ж.т., [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] [[Жаңатұрмыс (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Жаңатұрмыс]] ауылы) – ақын, жазушы, драматург, [[педагогика ғылымдарының докторы]] (2005), [[профессор]] (2005), [[Қазақ КСР]]-і және [[КСРО]] Білім беру ісінің үздігі, ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2007).
Лақап аты — Дулат<ref>Писатели Казахстана. Справочник. Алма-Ата, Жазушы, 1982, стр. 228</ref>.

== Білімі ==
* 1948 жылы [[Тараз]]дағы Абай атындағы педагогикалық училищені бітірген.
* ҚазПИ-ді (1955, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген.
== Еңбек жолы ==
* Еңбек жолын 1944 жылы Т. Рысқұлов ауданында мұғалім болудан бастаған.
* 1944 – 46 жылы әскер қатарында қызмет етті.
* Жамбыл облысы Т. Рысқұлов ауданындағы мектепте мұғалім (1946–50), оқу ісінің меңгерушісі (1950–57), [[директор]] (1957–68)
* «[[Қазақ энциклопедиясы]]» бас редакциясында аға ғылыми редактор (1968–72), редакция меңгерушісі (1972–80) болды.
* 1980 жылдан қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-да оқытушы (1980–90), доцент (1991), 2005 жылдан профессор қызметін атқарды.

== Ғылыми еңбектері ==

* 2004 ж. «Қазақ этнопедагогикасының негіздері» деген тақырыпта [[докторлық диссертация]] қорғады. Оның ғылыми-әдістемелік еңбектері мектеп оқушылары мен [[жоғары оқу орындары]]ның студенттерін тәрбиелеу және оқыту, этнопедагогикалық мәселесіне арналған.
* 1965 жылдан бастап 120 энциклопедиялық ғылыми мақала, 10-нан астам ғылыми-әдістемелік оқу құралдары, бағдарламалар мен кітаптардың авторы:
** «Халық тағылымы», 1992;
** «Тағылым» (1995)
** «Қазақ этнопедагогикасы оқытудың әдістемесі», 2000;
** «Қазақ этнопедагогикасының методологиясы мен этнопедагогика және мәдениеттану мәселелері» (2000)
** «Қазақ этнопедагогикасы», 2001, Ы. Алтынсарин атындағы республикалық сыйлық;
** «Этнопедагогикалық оқылымдар», 2005; т.б.) .<ref>[[Қазақстан ұлттық энциклопедиясы]]</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Шығармалары ==
Балаларға арнап 31 кітап шығарды.
* 1959 жылы шыққан «Бөбекке сөз» жинағы
* 2000 жылы жарық көрген «Қайырлы таң, балалар» атты жинағы
* Сатира жанрында да қалам тартып «Қой бағу оңай ма?»
* «Мен кіммін, білесің бе?» деген жинақтар шығарды.
* «Алыптардың алыбы»
* «Бәрекелді, Кірпі»
* «Ғажайып бақ» ертегі пьесалары республикалық қуыршақ театрында қойылды.
== Марапаттары ==
* 2001, Ы. Алтынсарин атындағы республикалық сыйлық.<ref>[[Тараз энциклопедиясы]]</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:2 ақпанда туғандар]]
[[Санат:1926 жылы туғандар]]
[[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан балалар жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]]
[[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]

Егор Фёдорович Летов

2026-05-04T11:20:30Z

Rasulbek Adil: Z.Aldyar (талқылауы) істеген нөмір 3599661 нұсқасын жоққа шығарды

{{Музыкант
| Атауы = Егор Летов
| Есімі = Егор Летов
| Сурет = Egor Letov Nature (cropped).jpg
| Сурет тақырыбы = Летов, 2007 жыл
| Туған күні = 10.09.1964
| Туған жері = {{туғанжері|Омбы|Омбыда}}, [[Омбы облысы]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні = 19.02.2008
| Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Омбы|Омбыда}}, [[Омбы облысы]], [[Ресей]]
| Мамандығы = [[музыкант]], [[әнші]], [[ақын]], дыбыс инженері, суретші-дизайнер, [[коллаж]]ист
| Белсенділік жылдары = 1982—2008
| Дауыс түрі = [[баритон]] және скриминг
| Аспаптары = [[соқпалы музыкалық аспаптар]], бас-гитара, [[гитара]]
| Жанрлары = сібірлік панк, панк-рок, постпанк, психоделикалық рок, нойз-рок, гараж рок, индустриялық, эксперименталды музыка, нойз, түпнұсқа ән, гараж панк
| Лақап аттары = * Егор Дохлый
* Жүйеден тыс соңғы панк
| Ұжымдары = «[[Гражданская оборона (топ)|Гражданская оборона]]» «[[Егор и Опизденевшие]]» «[[Коммунизм (топ)|Коммунизм]]» «[[Посев (топ)|Посев]]» «[[Пик Клаксон]]» «Инструкция по обороне» «П.О.Г.О.» «[[Чёрный Лукич|Спинки Мента]]» «[[Чёрный Лукич]]» «[[Янка Дягилева|Великие октябри]]» «[[Анархия (топ)|Анархия]]» «[[Цыганята и Я с Ильича]]» «[[Христосы на паперти]]» «Враг народа» «Адольф Гитлер» «[[Поп-механика]]»
| Лейблы = «ГрОб-рекордс»
| Сайты = [https://www.gr-oborona.ru/ gr-oborona.ru]
| Commons = Yegor Letov
}}
'''Игорь (Егор) Фёдорович Летов''' ([[10 қыркүйек]] [[1964 жыл]], [[Омбы]] – [[19 ақпан]] [[2008 жыл]], [[Омбы]]) — кеңестік және ресейлік [[музыкант]], [[әнші]], [[ақын]], дыбыс жазушы, суретші-дизайнер, [[коллаж]]ист. Летов — «Гражданская оборона» тобының негізін қалаушы, жетекшісі және жалғыз тұрақты мүшесі; сонымен қатар «Егор және Опизденевшие», «Коммунизм» және тағы басқалар музыкалық жобаларымен танымал [[саксофон]]шы Сергей Летовтың інісі.

Егор Летовты музыкалық аңыз деп атайды<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/news/2018/11/28/147149-v-omskoy-oblasti-v-chest-egora-letova-nazovut-chastnyy-aeroport-v-short-list-imen-dlya-aeroporta-omska-muzykant-ne-popal|title=В Омской области в честь Егора Летова назовут частный аэропорт. В шорт-лист имён для аэропорта Омска музыкант не попал|publisher=[[Новая газета]]|date=2018-11-28|accessdate=2019-07-08}} {{Wayback|date=2019-07-08|url=https://web.archive.org/web/20190708102844/https://www.novayagazeta.ru/news/2018/11/28/147149-v-omskoy-oblasti-v-chest-egora-letova-nazovut-chastnyy-aeroport-v-short-list-imen-dlya-aeroporta-omska-muzykant-ne-popal}}</ref> және Сібір панкының басты тұлғаларының бірі. Қайтыс болғаннан кейін Летов бірнеше рет ресейлік панк-роктың «крёстным отцом»,<ref>{{Cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/egor-letov-mn0002100112 |title=Информация о Е. Летове на Allmusic |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-14 |url=https://web.archive.org/web/20161014005618/http://www.allmusic.com/artist/egor-letov-mn0002100112}}</ref> «патриархом» және Ресейдегі панк қозғалысының ең ықпалды өкілдерінің бірі деп аталды.<ref>{{Cite web |url=http://bydlograd.narod.ru/cont/botva/botva2.html |title=Выдержки из интервью с А. Фишевым (Оргазм Нострадамуса) |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013080345/http://bydlograd.narod.ru/cont/botva/botva2.html}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1100618027.html |title=«ГРАЖДАНСКАЯ ОБОРОНА»: 20 ЛЕТ ПОДПОЛЬЯ или «ДОЛГАЯ СЧАСТЛИВАЯ ЖИЗНЬ»? |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013074928/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1100618027.html}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://afisha.yuga.ru/krasnodar/vecherinki/vecher_pamyati_egora_letova/ |title=Афиша Юга. Вечер памяти Егора Летова |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013075109/https://afisha.yuga.ru/krasnodar/vecherinki/vecher_pamyati_egora_letova/}}</ref>

Музыкадан басқа, Летов саяси қызметпен айналысты, өзінің саяси көзқарасын 1980 жылдардың аяғындағы кеңестік жүйені [[Анархизм|анархиялық]] қабылдамаудан 1990 жылдардың басындағы ұлттық коммунизмге өзгертті. [[Эдуард Вениаминович Лимонов|Эдуард Лимонов]] және Александр Дугинмен бірге қазір Ресейде тыйым салынған атышулы Ұлттық большевиктер партиясын құруға қатысты.<ref>Сандалов Ф. Формейшн. История одной сцены М., 2015, ISBN 978-99980-0010-0</ref> [[Ресейдегі президент сайлауы (1996)|1996 жылғы президенттік сайлау]]да [[Геннадий Андреевич Зюганов|Геннадий Зюганов]]ты қолдау мәселесіне байланысты жеке келіспеушіліктері мен келіспеушіліктеріне байланысты бұл ұйымға қатысудан бас тартты, бірақ партия билетін бермеді.<ref>{{Cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/1996/art_1996-03-xxb.html|title=Дело Летова (Обыкновенное предательство)|lang=ru|author=Дмитрий Невелев|website=ГрОб Хроники|date=1996.03.xx|publisher=Лимонка № 35|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=h4chus3PDRA|title=Почему Егор Летов ушёл из НБП?|last=Эдуард Лимонов|date=2020-02-26|access-date=2024-07-10}}</ref> Өмірінің соңғы жылдарында [[тоталитаризм]]нің кез келген нысандары мен көріністерінен бас тартатынын анық айтып, кез келген саяси қызметке қатысудан мүлдем алшақтады.<ref>{{Cite web |url=https://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html |title=Официальное заявление Е. Летова и ГО по поводу событий в Екатеринбурге |access-date=2024-06-22}} {{Wayback|date=2023-11-18 |url=https://web.archive.org/web/20231118214310/https://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html}}</ref>

== Өмірбаяны ==

=== Музыкалық мансабын бастамас бұрын ===
1964 жылғы 10 қыркүйекте Омбыда дүниеге келген. Анасы — Тамара Георгиевна Летова (Мартемьянова; 24 мамыр 1935 – 13 шілде 1988), әкесі — Фёдор Дмитриевич Летов (31 наурыз 1926 — 9 мамыр 2018)<ref>{{Cite web |url=https://gorod55.ru/news/society/10-05-2018/na-93-m-godu-zhizni-skonchalsya-otets-egora-letova |title=На 93-м году жизни скончался отец Егора Летова {{!}} Gorod55 |access-date=2018-05-18}} {{Wayback|date=2018-05-19 |url=https://web.archive.org/web/20180519032614/https://gorod55.ru/news/society/10-05-2018/na-93-m-godu-zhizni-skonchalsya-otets-egora-letova}}</ref> — әскери қызметкер, 1990 жылдары — [[Омбы]]дағы [[Ресей Коммунистік партиясы|РФКП]] аудандық комитетінің хатшысы,<ref>{{Cite web|url=https://omsk-kprf.ru/redway/letov-fedor-dmitrievic|title=Летов Федор Дмитриевич|website=Красный путь|access-date=2019-05-19}} {{Wayback|date=2021-10-08|url=https://web.archive.org/web/20211008185914/https://omsk-kprf.ru/redway/letov-fedor-dmitrievic}}</ref> ағасы — музыкант, саксофоншы, импровизатор Сергей Фёдорович Летов (1956 жыл 24 қыркүйек).

=== 1980 жылдары ===
Егор Летов өзінің музыкалық мансабын 1980 жылдардың басында Омбыда бастады, 1982 жылы Андрей «Боссом» Бабенкомен бірге НТС қоғамдық-саяси журналының атымен аталатын «Посев» рок тобын құрады.

Летовтың алғашқы қойылымы (бас-гитарада) 1983 жылдың соңында МИФИ жатақханасында, Сергей Курёхиннің импровизациялық ансамблінің құрамында өтті.<ref>{{кітап|авторы=Александр Кушнир|тақырыбы=Сергей Курёхин. Безумная механика русского рока|жауапты=|орны=|баспасы=БММ|жыл=2013|беттері=80—81|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref>

1984 жылғы 8 қарашада Летов пен Кузя Уо «Гр.Об» және «Г.О» аббревиатураларымен белгілі «Гражданская оборона» рок-тобын құрды. Егор Летов сол аббревиатураны үй студиясының («ГрОб-Records») атауына қолданды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113700.html|title=ГрОб с Музыкой|author=Сергей Носов|date=1998|publisher=Музыкальная Газета|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120212212451/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113700.html|date=2012-02-12}}</ref> «Мелодия» дыбыс жазу компаниясының монополистік жағдайына байланысты сол кездегі көптеген музыканттар өз пәтерлерінде музыкалық шығармаларды жазуға мәжбүр болды. Олардың қатарында Егор Летов бар. Кейін Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бұл тәжірибе жалғасты; «Гражданская оборона» барлық альбомдары «ГрОб-Records» үй студиясында жазылған.<ref name="avtobio">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056980189.html|title=Именно так все и было. Творческо-политическая автобиография|author=Егор Летов|date=1993-11|publisher=«Лимонка», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501230627/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056980189.html|date=2012-05-01}}</ref>

«Гражданская оборона» Сібірден тыс жерлерде танымал бола бастады. 1985 жылдың аяғында билік бұл топқа қарсы күресті бастады.<ref name="vse-idet-po-planu">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vse_idet_po_planu.html|title=Все Идёт По Плану, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120208023224/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vse_idet_po_planu.html|date=2012-02-08}}</ref> КГБ «Егор Летов пен «Гражданская оборона» тобын тергеуге алды». Нәтижесінде 1985 жылы күздігүні Летов психиатриялық ауруханаға мәжбүрлеп емдеуге жіберілді.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/poganaja_molodezh.html|title=Поганая молодёжь, 1985|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043345/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/poganaja_molodezh.html|date=2012-02-15</ref> Егор Летовтың айтуынша, оған «баяу шизофрения» диагнозы қойылған.<ref>{{cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/2008/art_2008-04-xxc.html#:~:text=Положили%20в%20психбольницу%20с%20диагнозом%20«вялотекущая%20шизофрения»|title=«Егор Летов. Всё, что не анархия» (Сборник публикаций)|work=сборник публикаций|publisher=Валерий Постернак|accessdate=2024-09-29|lang=ru}}</ref> Сергей Летовтың айтуынша, Егорға суицидтік синдром диагнозы қойылған.<ref>{{cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/2010/art_2010-05-16a.html#:~:text=Диагноз,%20который%20ему%20поставили%20—%20суицидальный%20синдром.|title=Русский рок в лицах: группа «Гражданская оборона»|work=стенограмма|publisher=Радиостанция «Финам FM»|accessdate=2024-09-29|lang=ru}}</ref> Летов 1985 жылғы 8 желтоқсаннан 1986 жылғы 7 наурызға дейін психиатриялық ауруханада болды.<ref name=5-tv>[https://www.5-tv.ru/news/184534/ «ГрОб» или всё пошло не по плану: 10 лет со дня смерти Егора Летова | Новости | Пятый канал]</ref> Летов өзінің өмірбаянында бұл кезеңді былай сипаттайды:<ref name="avtobio" />

{{Cquote|text=Мен «реанимацияда», нейролептиктермен емделдім. Психологиялық ауруханаға дейін адам көтере алмайтын нәрселер бар ма деп қорықтым. Таза физиологиялық деңгейде бұл мүмкін емес. Мен бұл ең жаман нәрсе деп ойладым. Психикалық ауруханада олар маған нейролептиктердің өте күшті дозаларын, неулептилді айдай бастағанда - неулептилдің үлкен дозасынан кейін мен тіпті уақытша соқыр болып қалдым - мен бірінші рет өліммен немесе өлімнен де жаман нәрсемен кездестім. Нейролептиктермен мұндай емдеу мұнда да, Америкада да барлық жерде бірдей. Мұның бәрі «мазасыздықтан» басталады. Галоперидол сияқты осы препараттардың шамадан тыс дозасын қабылдағаннан кейін адам өз денесін басқару үшін бар күшін жұмылдыруы керек, әйтпесе истерия, конвульсиялар және т.б. Адам бұзылған кезде шок басталады; ол айғайлап, айғайлап, тістеп, жануарға айналады. Одан кейін «міндетті» ережелер келді. Ондай адамды төсекке байлап қойып, әбден күйіп кеткенше шаншуды жалғастырды. Ол қайтымсыз психикалық өзгерістерді бастан өткергенше. Бұл адамды ақымақ ететін басатын дәрілер. Әсері лоботомияға ұқсас. Осыдан кейін адам «жұмсақ», «үйлесімді» болады және өмір бойы бұзылады. «Бір көкек ұшты» романындағыдай.

Бір кезде мен ақылсыз болмау үшін мен жасау керек екенін түсіндім. Күні бойы қыдырдым, шығарма жаздым: әңгіме, өлең жаздым. Күн сайын маған «Менеджер» Олег Судаков келді, мен оған жазғандарымның бәрін темір тор арқылы жеткіздім.}}

Ағасы «Егорды босатпаса, баспасөз мәслихатын өткізіп, шетелдік журналистерді шақырып, [[Қайта құру кезеңі|қайта құру]] болмағанын, музыканттарды себепсіз жындыханаға қамап жатыр» деген қауесет таратқан. Осыдан кейін Летов босатылды.<ref name=5-tv />

1987–1989 жылдары Егор Летов және оның серіктестері «Гражданской обороны» арналған бірқатар альбомдарды жазды: «Красный альбом», «Хорошо!!», «Мышеловка», «Тоталитаризм», «Некрофилия»,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/krasnyj_albom.html|title=Красный Альбом, 1987|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043330/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/krasnyj_albom.html|date=2012-02-15}}</ref> «Так закалялась сталь»,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/tak_zakaljalas_stal.html|title=Так Закалялась Сталь, 1988|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215024508/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/tak_zakaljalas_stal.html|date=2012-02-15}}</ref> «Боевой Стимул»,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/boevoj_stimul.html|title=Боевой Стимул, 1988|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215024458/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/boevoj_stimul.html|date=2012-02-15}}</ref> «Всё идёт по плану»,<ref name="vse-idet-po-planu" /> «Песни радости и счастья», «Война»,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vojna.html|title=Война, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043355/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vojna.html|date=2012-02-15}}</ref> «Армагеддон-Попс»,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/armageddon-pops.html|title=Армагеддон-попс, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043320/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/armageddon-pops.html|date=2012-02-15}}</ref> «Здорово и вечно», «Русское поле экспериментов».<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/russkoe_pole_eksperimentov.html|title=Русское Поле Экспериментов, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120213145839/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/russkoe_pole_eksperimentov.html|date=2012-02-13}}</ref> Сол жылдары «Коммунизм» жобасының альбомдары жазылды (құрамында: Егор Летов, Константин Рябинов, Олег «Манагер» Судаков),<ref name="avtobio" /><ref name="kommunism">{{cite web|url=http://www.redut.info/anons/103|title=Уникальный и неповторимый концерт легендарного проекта «Коммунизм»|author=Александр Редут|publisher=www.redut.info|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140826120838/http://www.redut.info/anons/103|date=2014-08-26}}</ref> Летов пен Янка Дягилева бірлесіп жұмыс істей бастады.<ref name="yanka">{{cite web|url=http://yanka.lenin.ru/biograf.htm|title=Биография Янки Дягилевой|publisher=yanka.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120204201416/http://www.yanka.lenin.ru/biograf.htm|date=2012-02-04}}</ref>

Жаңасібір рок-фестивалінен кейін (1987 жылғы сәуір) олар Летовты екінші рет психиатриялық ауруханаға жатқызғысы келді және ол іздеуде болғандықтан, 1987 жылғы қарашаға дейін Янка мен Лукичпен пойызбен және Украин КСР мен РКФСР бойынша автостоппен саяхаттап, «жүйелі хиппи» өмірін өткізді. Өмірбаянда: «Ақырында, ата-анамның күш-жігерінің арқасында іздеу тоқтатылды және мен жалғыз қалдым — оның үстіне «қайта құрудың» жаңа кезеңі басталып, диссиденттер енді ешкімге қажет емес болды.<ref name="avtobio" />

Музыканттар мен «ГрОб-студиясының» жартылай астыртын болуына қарамастан, 1980 жылдардың аяғында және әсіресе 1990 жылдардың басында олар КСРО-да, ең алдымен, жастар орталарында кең танымал болды; Кейбір мәліметтер бойынша, жүздеген мың адам топтың жанкүйерлеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113848.html|title=Вселенская Революция Егора Летова, интервью|author=Алексей Коблов|date=1997-05|publisher=«Я молодой» № 22|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501222137/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113848.html|date=2012-05-01}}</ref><ref name="lestn">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1117702497.html|title=«Лестница в небо» — статья про концерт в Лужниках|author=Александр А. Вислов, Олег Зинцов|date=2005-05-30|publisher=«Ведомости», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501150835/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1117702497.html|date=2012-05-01}}</ref> Сыншылардың пікірінше, Летов шығармашылығы өзінің қуатты энергиясымен және материалды беруімен, әдеттен тыс, ерекше дыбыспен, жанды және қарапайым ырғақпен, стандартты емес лирикамен, ерекше, өрескел және сонымен бірге талғампаз поэзия мен тілмен ерекшеленеді.<ref name="estonia">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056183500.html|title=Музыканта Егора Летова в Эстонию не пустили. Почему — не объяснили|author=gazeta.ee|date=2002|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501222145/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056183500.html|date=2012-05-01}}</ref> Летов 1960 жылдардағы американдық гараждық рок деп атады (бұл оның сүйікті музыкалық жанры болды): The Monks және The Sonics,<ref>{{Cite web |url=http://www.zvuki.ru/R/P/463/ |title=Звуки. Ру — Егор Летов — Как Платил Незнайка За Свои ??? (Вопросы) |accessdate=2014-03-25}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140325221633/http://www.zvuki.ru/R/P/463/ |date=2014-03-25}}</ref> Love,<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1131016423.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 02.11.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-07-26 |url=https://web.archive.org/web/20140726071655/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1131016423.html}}</ref> Sonic Youth,<ref>{{Cite web |url=http://grob-hroniki.org/article/2012/art_2012-04-xxa.html |title=ГрОб-Хроники {{!}} GQ № 4 (129) — Гражданин поэт: Последние слова Егора Летова |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-02-21 |url=https://web.archive.org/web/20140221193443/http://grob-hroniki.org/article/2012/art_2012-04-xxa.html}}</ref> Butthole Surfers топтары,<ref>{{Cite web |url=http://m.litfile.net/read/121181/110396-111600?page=57 |title=Егор Летов — Я не верю в анархию (Сборник статей) — чтение книги онлайн |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-03-25 |url=https://web.archive.org/web/20140325221032/http://m.litfile.net/read/121181/110396-111600?page=57}}</ref> ерте Pink Floyd (Баррет кеткенге дейін),<ref name="autogenerated2">{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1126545107.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 12.09.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20120209001650/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1126545107.html}}</ref> [[Боб Дилан]]ның,<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1159093842.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 24.09.2006 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2018-02-13 |url=https://web.archive.org/web/20180213212735/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1159093842.html}}</ref> [[Нил Янг]]тың,<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1112791243.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 05.04.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2009-10-23}} {{Wayback|date=2010-09-13 |url=https://web.archive.org/web/20100913152048/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1112791243.html}}</ref> [[Ким Фоули]]дің,<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056981236.html |title=Приятного аппетита! (Интервью с Егором Летовым) / Егор Летов «Я не верю в анархию» {{!}} Гражданская Оборона — официальный сайт группы |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-05-01 |url=https://web.archive.org/web/20120501233738/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056981236.html}}</ref> [[Дженезис Пи-Орридж]],<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1201629246.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 25.01.2008 (часть 2) / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-03-23 |url=https://web.archive.org/web/20120323155828/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1201629246.html}}</ref> [[Майкл Джира]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1140696028.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 23.02.2006 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20120209002719/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1140696028.html}}</ref> және де басқа да эксперименттік рок-топтардың орындауында негізгі рок-топтар, панк және постпанк, рухы жағынан әсер.

=== 1990 жылдар ===
1990 жылдардың басында «Гражданская оборона»ның концерттік қызметін тоқтатқан және топтың таратылғанын жариялаған Егор Летов өзінің ең танымал альбомдары болып табылатын «Егор и Опизденевш»інің психикалық жобасының бөлігі ретінде «Приг-скок» (1990)<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/pryg-skok.html|title=Прыг-Скок, 1990|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105045843/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/pryg-skok.html|date=2012-01-05}}</ref> және «Сто Лет одиночества» (1992)<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/sto_let_odinochestva.html|title=Сто Лет Одиночества, 1993|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105001617/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/sto_let_odinochestva.html|date=2012-01-05}}</ref> альбомдарын жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.info/pub/review/slo_pereizd/index.html|title=Рецензия на переиздание альбома Сто лет одиночества|author=Игорь Масленников|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://www.webcitation.org/65AeWoStc?url=http://www.gr-oborona.info/pub/review/slo_pereizd/index.html|date=2012-02-03}}</ref> 1993 жылы Летов тағы да Азаматтық қорғанысты концерттік және студиялық іс-шараларға жинады. Дәл осы кезеңде «Орыс серпіліс» ұлттық коммунистік рок қозғалысының жетекшілерінің бірі болды<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056979100.html|title=Пуля-Дура, учить меня жить|author=Алексей Курбановский|date=1994-07-22|publisher=«Северная Столица», СПб|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501233919/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056979100.html|date=2012-05-01}}</ref> және белсенді гастрольдік сапарда болды. 1994–1998 жылдары Егор Летов Ұлттық большевиктер партиясын қолдады және № 4 партия билетіне ие болды.{{s|с № 4}}<ref>{{cite web|url=http://limonka.nbp-info.ru/035_article_1226837547.html|title=Дело Летова|date=1996-03|publisher=«Лимонка» № 35, Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120220120939/http://limonka.nbp-info.ru/035_article_1226837547.html|date=2012-02-20}}</ref> [[Ресейдегі парламент сайлауы (1999)|1999 жылғы Мемлекеттік Дума сайлауы]]нда Виктор Анпиловты қолдау мақсатында гастрольдік сапарға шықты.

1995–1996 жылдары Егор Летов тағы екі альбом жазды: «Солнцеворот» және «Гражданская оборона» тобының құрамында қайтадан «Невыносимая лёгкость бытия». Екі альбом да 1997 жылы шығарылды.<ref name="solncevorot">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/solncevorot.html|title=Солнцеворот, 1997|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120106161620/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/solncevorot.html|date=2012-01-06}}</ref>

1990 жылдардың ортасында Летов [[Хулио Кортасар|Хулио Кортасардың]] «Игра в классики» романын түсіруді жоспарлады, бірақ кейін бұл идеядан бас тартты. Кино түсіру өте нәзік және күрделі іс екенін, «гараждық кинотеатр» әдісі оған жақын емес екенін түсіндірді.<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1103835530.html|title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 23.12.04 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» | Гра …|accessdate=2013-04-08}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130425074856/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1103835530.html|date=2013-04-25}}</ref>

=== 2000 жылдар ===
[[Сурет:Egor Letov 2000-11-04 Nuernberg.jpg|нобай|212x212 нүкте|«Luise Cultfactory» жеке концерті кезіндегі Егор Летов, [[Нюрнберг]], [[Германия]], 2000 жылғы 4 қараша]]

2002 жылы Егор Летовтың авторлық интерпретациясындағы әйгілі кеңестік әндерден тұратын «Гражданская оборонаның» «Звездопад» альбомы,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/zvezdopad.html|title=Звездопад|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105001341/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/zvezdopad.html|date=2012-01-05}}</ref> сондай-ақ «Егор және Опизденевшихтің» «Психеделия Tomorrow» альбомы шығарылды.<ref>{{cite web|author=Миша Вербицкий|date=|url=http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Oct2001/psych.html|title=Обзор альбома в каталоге издателя «Ур-Реалист»|publisher=imperium.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110630231915/http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Oct2001/psych.html|date=2011-06-30}}</ref> 2004 жылғы ақпанда Егор Летов ресми түрде кез келген саяси күштерден, оның ішінде ұлтшылдарынан бас тартты.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html|title=Официальное заявление по поводу событий в Екатеринбурге|author=Егор Летов и «Гражданская оборона»|date=2004-02-09|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120218073535/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html|date=2012-02-18}}</ref> 2004–2005 жылдары топтың екі жаңа альбомы жарық көрді: «Долгая счастливая жизнь» және «Реанимация» (атаулы ән Егор Летов реанимацияда болған кезде жазылған),<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/reanimacija.html|title=Реанимация|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121090457/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/reanimacija.html|date=2012-01-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1095686537.html|title=Жизнь Как Чудо, интервью с Егором Летовым|author=Максим Семеляк|date=2004|publisher=«Афиша», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20111220022651/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1095686537.html|date=2011-12-20}}</ref> олардың пайда болуы «Гражданской оборона» жалпы жұртшылық арасында да, баспасөзде де қызығушылықтың жаңа толқынын тудырды. Осы кезеңде Летов [[Сергей Станиславович Удальцов|Сергей Удальцов]]пен және оның әйелі Анастасиямен жұмыс істеді, олар топ үшін концерттер ұйымдастырды. Сонымен бірге, сәйкесінше «Солнцеворот» және «Невыносимая лёгкость бытия» жаңа атауларымен ремикстелген және шығарылған «Лунный переворот» және «Сносная тяжесть небытия» альбомдарының қайта шығарылымдары пайда болды.<ref name="solncevorot" /> 2007 жылғы 9 мамырда «Зачем снятся сны?» альбомы жарық көрді. шығарылды, бұл топтың соңғы альбомы болды. Бұл альбомды кейін Егор Летов үздік деп атады.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/sny.html|title=«Зачем Снятся Сны». Егор Летов о новом альбоме|author=Егор Летов|date=|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121102051/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/sny.html|date=2012-01-21}}</ref>

Егор Летов пен оның тобы [[Эстония]] (Сыртқы істер министрлігі түсініктеме берместен оларға виза беруден бас тартты)<ref name="estonia" /> және [[Латвия]] билігінің бірнеше рет қарсылығына тап болды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113348.html|title=Егор Летов объявлены персонами «нон грата» в Латвии до 2099 года|author=Сергей Попков|date=2000-09-28|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501221749/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113348.html|date=2012-05-01}}</ref>

«Гражданской оборонының» соңғы концерті 2008 жылғы 9 ақпанда [[Екатеринбург]]те өтті. Бұл концертті жергілікті телекомпания түсірген.<ref>{{YouTube|m3N_5qL74ZM|Про дурачка — Запись с последнего выступления «Гражданской обороны»}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/photo/1205782728.html|title=Последний концерт «Гражданской обороны» (Свердловск, 09.02.2008)|date=2008|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121045219/http://www.gr-oborona.ru/pub/photo/1205782728.html|date=2012-01-21}}</ref>

=== Өлімі ===
Егор Летов 2008 жылғы 19 ақпанда жергілікті уақыт бойынша сағат 16:57-де Омбыда кенеттен қайтыс болды. Бастапқы нұсқа бойынша, өлімнің себебі [[Жүректің тоқтап қалуы|жүрегінің тоқтауы]] болды, дегенмен кейінірек басқа нұсқасы пайда болды: алкогольмен уланудан туындаған жедел респираторлық жеткіліксіздік<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/870741 Установлена причина смерти Егора Летова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618070323/https://www.kommersant.ru/doc/870741 |date=2022-06-18 }} // [[Коммерсантъ]], 24.03.2008</ref> (кейбір деректер бойынша, Летов өмірінің соңғы айларында алкогольді асыра пайдаланған).<ref>{{Cite web |url=https://www.msk.kp.ru/daily/24052/104359/ |title=Отец Летова: «Сын был очень талантлив. Но слишком много пил» |access-date=2018-03-19}} {{Wayback|date=2018-03-19 |url=https://web.archive.org/web/20180319213537/https://www.msk.kp.ru/daily/24052/104359/}}</ref> «Гражданская оборона» сайты Летовтың жүрегі тоқтап қайтыс болғанын хабарлады.<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/lenta/news/23.html |title=Егор Летов умер сегодня во сне дома в Омске |access-date=2020-03-04}} {{Wayback|date=2020-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20200209043134/http://www.gr-oborona.ru/lenta/news/23.html}}</ref> 2008 жылғы 21 ақпанда Омбыдағы Ескі Шығыс зиратында, анасы бейітінің жанына жерленді.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2008/02/21/letov/ |title=Егор Летов похоронен на Старо-Восточном кладбище Омска |access-date=2020-04-25}} {{Wayback|date=2020-11-23 |url=https://web.archive.org/web/20201123224411/https://lenta.ru/news/2008/02/21/letov/}}</ref>

== Жеке өмірі ==
1980 жылдардың екінші жартысында Егор Летовтың сүйіктісі Яна Дягилева болды (1991 жылы қайтыс болды).<ref name="yanka" /><ref>{{cite web|url=http://yanka.lenin.ru/stat/go2002.htm|title=Панки строились рядами под лучами прожекторов|date=2002-03-24|publisher=InterMedia, yanka.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120503184451/http://yanka.lenin.ru/stat/go2002.htm|date=2012-05-03}}</ref> 1991 жылдан 1997 жылға дейін Летов Янаның досы және оның кейбір альбомдарын жазуға қатысушы Анна Волковамен бірге тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1144775403.html|title=Off-line интервью. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской обороны|author=Егор Летов|date=2006-04-11|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120209002611/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1144775403.html|date=2012-02-09}}</ref> 1997 жылы Летов Наталья Чумаковаға үйленді, «Гражданской обороны» бас гитарист ретінде қосылды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1101323043.html|title=Like a Rolling Stone. 20 лет «Гражданской обороне». 40 лет Егору Летову|author=А. Коблов|date=2004-09|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120104032522/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1101323043.html|date=2012-01-04}}</ref>

== Еске алу ==
[[Сурет:Egor Letov grave.PNG|нобай|181x181 нүкте|Егор Летов бейітіндегі ескерткіш, 2010 жылғы қыркүйек]]

2008 жылғы жаз мен күзде Жаңасібір, Барнауыл және Төменгі Новгород қалаларында Егор Летов, Олег Судаков және Константин Рябиновтың «Коммунизм-арт» коллаждары мен көркемдік нысандарының көрмесі өтті.<ref name="kommunism" />

2009 жылы Егор Летовтың «Автографы. Черновые и беловые рукописи» атты үш томдық өлеңдер жинағы шығарыла бастады.<ref>{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1252575837.html |title=Книга стихов Летова: написано его рукой / Интервью и публикации {{!}} Гражданская Оборона — официальный сайт группы |access-date=2010-01-07}} {{Wayback|date=2013-05-09 |url=https://web.archive.org/web/20130509214358/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1252575837.html}}</ref> Қолтаңбалардың бірінші томы 2009 жылдың күзінде, екінші томы 2011 жылдың тамызында, үшінші томы 2014 жылдың күзінде жарық көрді.

2010 жылғы 10 қыркүйекте Егор Летовтың бейітіне оның жесірі Наталья Чумакованың бастамасымен құлпытас орнатылды, онда алғашқы христиандардың «Вселенский» кресті бейнеленген мәрмәр текше, оны Иерусалим кресті деп те атайды,<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/memorial.html|title=Памятник Егору Летову|author=Наталья Чумакова|date=2010|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120207151813/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/memorial.html|date=2012-02-07}}</ref> алайда ғылымда мұндай крест алғаш рет XI ғасырда қолданылған деп есептелді. [[Крест жорықтары]], оның құрамындағы грек кресті әлдеқайда ежелгі. Оны өндіру мен орнатуға Елена Веремянина, Сергей Соколков, Юрий Щербинин, Евгений Козлов, Константин Вдовин, Николай Лепихин және Михаил Воронко қатысты. Егордың өзі кеуделік крест ретінде дәл осындай крест киген.<ref>{{cite web|url=http://omsk.kp.ru/daily/24556.5/732225/|title=На могиле омского рокера Егора Летова установили памятник|author=Светлана Кычанова|date=2010-09-13|publisher=Комсомольская правда в Омске|accessdate=2012-01-08|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140808053837/http://omsk.kp.ru/daily/24556.5/732225/|date=2014-08-08}}</ref> Ескерткіш Егор Летовтың жанкүйерлері мен «Гражданская оборона» қайырмалдық есебінен жасалды.<ref>{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/monument.html|title=Памятник на могиле Егора Летова|author=Наталья Чумакова|date=2008|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120502011404/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/monument.html|date=2012-05-02}}</ref>

2014 жылғы 20 қарашада Наталья Чумакованың Егор Летов туралы «Здорово и вечно» деректі фильмі шықты.<ref>{{Cite web |url=http://grobfilm.ru/ |title='Здорово и вечно' о ранней 'Гражданской обороне' |accessdate=2015-03-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150215100542/http://grobfilm.ru/ |date=2015-02-15}}</ref>

2015 жылғы 19 желтоқсанда Омбы қаласында «Слава» кинотеатрының фойесінде «Аллее звёзд» жұлдыздың салтанатты ашылу рәсімі өтті. Кеңестік және ресейлік ақын және рок-музыкант, «Гражданская оборона» тобының негізін қалаушы және жетекшісі Егор Летовтың есімі мәңгілікке қалды.

2018 жылғы 11 ақпанда Омбы филармониясында Омбы академиялық симфониялық оркестрінің орындауындағы «Симфоборона» құрмет концерті өтті. Музыканттардың бірі өзіне ұқсау үшін шашы мен сақалын ұзартқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.om1.ru/afisha/news/133317/|title=Александр Малькевич: «Мы идем по плану...»|publisher=om1.ru|accessdate=2018-03-24}} {{Wayback|date=2018-03-25|url=https://web.archive.org/web/20180325050239/https://www.om1.ru/afisha/news/133317/}}</ref>

19 ақпанда, Летовтың қайтыс болғанына 10 жыл толуына орай, концерттің жазбасы 12 арнада көрсетілді.<ref>{{Cite web|url=http://gtrk-omsk.ru/news/251983/|title=«Симфооборона» пробрала до слёз фанатов Егора Летова|publisher=http://gtrk-omsk.ru|access-date=2019-11-21}} {{Wayback|date=2018-11-24|url=https://web.archive.org/web/20181124102723/http://gtrk-omsk.ru/news/251983/}}</ref>

2018 жылы Вьетнамның солтүстігінде табылған ара қоңыздарының түрі ''Augyles letovi'' Егор Летовтың құрметіне аталды.<ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2018/11/21/augyles-letovi |title=Новый вид жуков-пилоусов назвали в честь Егора Летова |access-date=2018-11-21}} {{Wayback|date=2018-11-22 |url=https://web.archive.org/web/20181122005352/https://nplus1.ru/news/2018/11/21/augyles-letovi}}</ref>

2018 жылы Егор Летовтың есімі Омбы әуежайына тағайындалу үшін ұсынылды, бірақ алдыңғы қатарда болса да, екінші турға өте алмады.<ref>{{Cite web |url=https://www.omskinform.ru/news/125023 |title=Министр культуры РФ «воскресил» омского рокера Летова |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110184509/https://www.omskinform.ru/news/125023}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ren.tv/novosti/2018-11-14/medinskiy-nazval-poklonnikov-grazhdanskoy-oborony-marginalami |title=Мединский назвал поклонников «Гражданской обороны» маргиналами |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110183824/http://ren.tv/novosti/2018-11-14/medinskiy-nazval-poklonnikov-grazhdanskoy-oborony-marginalami}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://snob.ru/entry/168289 |title=Все идёт по бану. Почему «аэропорт имени Летова» объединил охранителей и либералов |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110183731/https://snob.ru/entry/168289}}</ref> Осыған қарамастан оның есімі Омбы облысындағы Поповка ауылындағы жеке аэродромға әлі күнге дейін берілді. Алайда 2019 жылдың шілдесінде сот шешімімен аэродром жабылды.<ref>{{cite web|title=В Омской области владелец аэродрома им. Летова не отстоял право на его эксплуатацию|url=https://bk55.ru/news/article/158091/|access-date=2021-08-14}} {{Wayback|date=2019-10-05|url=https://web.archive.org/web/20191005105504/https://bk55.ru/news/article/158091/}}</ref>

2019 жылы Ф. М. Достоевский атындағы Омбы мемлекеттік әдеби мұражайының басшылығы Егор Летов қорын құру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|title=Произведения Егора Летова пополнят музейные фонды|url=http://vomske.ru/news/13268-proizvedeniya_egora_letova_popolnyat_muzeynye_fond/|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2019-08-01|url=https://web.archive.org/web/20190801234736/http://vomske.ru/news/13268-proizvedeniya_egora_letova_popolnyat_muzeynye_fond/}}</ref> 2019 жылғы 9 қыркүйекте мұражайда музыканттың 55 жылдығына арналған көрме ашылды,<ref>{{cite web|title=В Омске открылась первая выставка, посвящённая жизни и творчеству лидера группы "Гражданская оборона"|url=https://omskzdes.ru/culture/65023.html|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2021-03-04|url=https://web.archive.org/web/20210304055832/https://omskzdes.ru/culture/65023.html}}</ref> одан кейін мұражайда құрылған Егор Летов қорына ең қызықты экспонаттар енгізілді.<ref>{{cite web|url=http://www.litmuseum.omskportal.ru/events/zakrytie-vystavki-vsyo-idyot-po-planu/|title=Экспонаты с выставки «Всё идёт по плану» пополнили фонды музея Достоевского|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2020-09-29|url=https://web.archive.org/web/20200929021822/http://www.litmuseum.omskportal.ru/events/zakrytie-vystavki-vsyo-idyot-po-planu/}}</ref>

2019 жылғы 10 қыркүйекте Летовтың 55 жылдығына арналған «Без меня» атты альбом шығарылды, онда 27 орындаушы мен музыкалық топ бар.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2019/09/10/leningrad-grechka-gromyka-rsac-naiv-komsomolsk-i-sansara-v-tribyute-egoru-letovu|title=Без меня|author=|website=[[Meduza]]|date=2019-09-10|publisher=|accessdate=2019-09-11}} {{Wayback|date=2020-10-01|url=https://web.archive.org/web/20201001024028/https://meduza.io/feature/2019/09/10/leningrad-grechka-gromyka-rsac-naiv-komsomolsk-i-sansara-v-tribyute-egoru-letovu}}</ref>

2021 жылғы тамызда Либерияның кеме тізілімінде тіркелген NS Energy құрғақ жүк кемесі Егор Летовтың есімімен аталды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fleetmon.com/vessels/egor-letov_9609732_8091910/|title=EGOR LETOV (Bulk carrier)|website=FleetMon.com|access-date=2021-08-20}}</ref> Бір типті ''NS Yakutia'' жаңа оператор ''Viktor Tsoy'' деп өзгертті.<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/business/29/09/2021/61545a539a79470e505c7ae8 |title=rbc.ru Viktor Tsoi и Egor Letov вышли в море под либерийским флагом |access-date=2021-09-30}} {{Wayback|date=2021-09-30 |url=https://web.archive.org/web/20210930171952/https://www.rbc.ru/business/29/09/2021/61545a539a79470e505c7ae8}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2021/09/29/zhivy/ |title=lenta.ru Viktor Tsoi и Egor Letov отправились в плавание |access-date=2021-09-30}} {{Wayback|date=2021-09-30 |url=https://web.archive.org/web/20210930171945/https://lenta.ru/news/2021/09/29/zhivy/}}</ref>

2022 жылы Летовтың де-факто әйелі Янка Дягилеваның өмірінің соңғы күніне арналған «На тебе сошёлся клином белый свет» көркем фильмі жарық көрді. Егор Летовтың рөлін актер Максим Козлов сомдады.

2022 жылдың 25 қаңтарында ресейлік ''Timelock Studio'' студиясы Croteam-пен бірге жасаған ''Serious Sam: Siberian Mayhem'' ойыны шығарылды, мұнда кейіпкерлердің бірі (Игорь Ледов) Егор Летовке сілтеме жасайды, оның ішінде кейіпкер гитарада ойнай алады және өзіне тән келбеті бар. Сондай-ақ, ойынның бірінші деңгейі «Вечность пахнет нефтью» деп аталады, бұл, ең алдымен, «Русское поле экспериментов» әнінің мәтініне сілтеме.

Хип-хоп әртісі Babangida өзінің «Пирдуха» трегінде Егор Летовты бірнеше рет атап өтеді,<ref>{{Cite web|url=https://genius.com/16536646/Babangida-pirdukha/|title=Но уже скоро нас тоже не станет / И лишь оскаленное время / Как пел старик Егор|website=Genius|access-date=2024-07-10}}</ref> сонымен қатар Гражданской оборонының «Вечная весна» әніне сілтеме жасайтын «Вечная зима» трегі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{DEFAULTSORT:Летов, Егор Фёдорович}}
[[Санат:КСРО әншілері]]
[[Санат:Ресей әншілері]]
[[Санат:XX ғасыр әншілері]]
[[Санат:XXI ғасыр әншілері]]
[[Санат:КСРО гитарашылары]]
[[Санат:Ресей гитарашылары]]
[[Санат:XX ғасыр гитарашылары]]
[[Санат:XXI ғасыр гитарашылары]]
[[Санат:КСРО рок-музыканттары]]
[[Санат:Ресей рок-музыканттары]]
[[Санат:XX ғасыр рок-музыканттары]]
[[Санат:КСРО дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:Ресей дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:XX ғасыр дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:XXI ғасыр дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:КСРО ән авторлары]]
[[Санат:Ресей ән авторлары]]
[[Санат:XX ғасыр ән авторлары]]
[[Санат:XXI ғасыр ән авторлары]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]
[[Санат:Ресей суретшілері]]
[[Санат:XX ғасыр суретшілері]]
[[Санат:XXI ғасыр суретшілері]]
[[Санат:КСРО ақындары]]
[[Санат:Ресей ақындары]]
[[Санат:XX ғасыр ақындары]]
[[Санат:XXI ғасыр ақындары]]
[[Санат:Баритондар]]
[[Санат:«Гражданская оборона» тобының музыканттары]]
[[Санат:Ресей панк-рок музыканттары]]
[[Санат:КСРО панк-рок музыканттары]]
[[Санат:Психеделикалық рок музыканттары]]
[[Санат:Омбы музыканттары]]
[[Санат:Орыс ақындары]]
[[Санат:Егор Летов]]
[[Санат:Лақап есімімен танымал әншілер]]
[[Санат:Кеңес диссиденттері]]
[[Санат:Ресей рок-вокалистері]]
[[Санат:Жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:ҰБП мүшелері]]
[[Санат:Ресей анархистері]]
[[Санат:Музыкалық лейблдердің негізін салушылар]]

Алпамыс батыр

2026-05-04T06:49:13Z

Rasulbek Adil:

[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 237.jpg|thumb|right|250px|"''Алпамыс батыр''" пошта маркасы]]
[[Сурет:Alpamis batir.jpg|нобай|Алпамыс батыр]]
'''“Алпамыс батыр”''' — [[қазақ]] халқының қаһармандық эпосы.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Терең мазмұны, көркемдігі мен тарихи шындықты қамтуы жағынан “[[Одиссея]]”, “[[Манас]]”, “[[Калевала]]”, “[[Қобыланды батыр]]” т.б. жырлар секілді әлемге танымал эпостық жыр. “Алпамыс батырда” халықтың басынан өткен қаһармандық оқиғалар эпик. әсірелеу заңдылығымен берілген. Жырда талай заманның түсінігі, дүниетанымы, шындығы қат-қабат қорытылып, полистадиялы түрде жинақталған. Мұнда түрік қағандығы дәуіріндегі (5-7 ғ.) азаттық үшін күрестің сарындарынан бастап, 17-18 ғ-ғы қалмақ шапқыншылығына қарсы қаһармандық ұрыстардың нақтылы елестері де сезіліп отырады. Зерттеушілер (В.М. Жирмунский т.б.) “Алпамыс батыр” жырында көне дәуірдің салт-санасы, ғұрпы, неғұрлым айқын бейнеленгенін атап өткен. Жыр дәл қазіргідей класик. бүтіндікке замандар бойында жетілу, толығу арқасында жеткен. Әсіресе, жырдан батырлық ертегілердің жігі айқын байқалуы эпосты ең байырғы туындылардың бірі деп есептеуге мүмкіндік береді. Мыс.: жырда қарт ата-аналардың жаратқаннан перзент тілеп әулиелерге түнеп мінәжат етуі, болашақ батырды зарығып көруі; жас қаһарманнның жедел ер жетіп, айрықша қайрат танытып өзі таңдап жүйрік ат мінуі; жау шапқыншылығына ұшыраған елінің кегін қайтарып, туған елін бақытқа кенелтуі; өзіне өмірсерік болатын сұлу жар таңдап бақытты өмір кешуі секілді ежелгі батырлық ертегілерге тән тұрақты сарындар жырда мейлінше анық және толық көрсетіледі. Алпамыс жау зынданында жатқан кезінде оның қалыңдығы Гүлбаршынды Ұлтақұлдың зорлықпен алуға ұмтылуы, батырдың өз әйелі “тойының” үстінен шығуы бұл эпосты ертедегі гректің “Одиссеясымен” үндестіреді. Әлбетте жырдың ең қызықты тармағы қазақ халқының бертіндегі тарихи өмірінің сипатын беретіндігі. Қазақ халқының 17-18 ғ-да қалмақ жаулаушыларына қарсы күресі көптеген жырларда фабулалық шынайы көрініс береді. Жырда көрсетілген жер, мекен, адам аттары, елдің шаруашылық кәсіптері, салт-ғұрыптары эпостың қазақ халқының төл туындысы екендігін дәлелдейді. Қаһармандардың туып-өскен, өмір кешкен елі — Жиде байсын, нақтылы тайпасының аты — қоңырат болып көрсетілгені көптеген ғалымдардың, соның ішінде Жирмунскийдің дастанды қоңыраттардың тайпалық эпосы деп айтуына мүмкіндік берген. Дегенмен, эпоста сипатталатын оқиғалар, адамдардың іс-әрекетінің молдығы, сан-дәуірдің наным-сенім ерекшелігін танытатын тұстары эпостың шеңберін бүкілқазақтық көлемге көтереді. “Алпамыс батыр” жырының халықтың есінен мәңгілік ұмытылмастай орын алу себебі тарихи әлеум. шындықтың биік көркемдікпен жырлануында. Мұндағы бейнеленетін көріністердің бәрі де қазақтың көшпелі өміріне тән мейлінше етене жәйттер. Байбөрі мен Байсарының бір-бірімен уәде байласып құдандалы болуы, қадым замандағы нағыз қазақтың шындығы. Құдалардың көкпар үстінде бір-бірімен өкпелесіп, Байсарының жат елге көшіп кетуі, барған жерінде зәбір көруі, ақырында Гүлбаршын сұлуды Алпамыс батырдың іздеп тауып, көп қиыншылық, азапты оқиғалардан соң алып қайтуы ұзақ жылдарға созылған жаугершілік заманның елестері. Әлбетте Алпамыс та, Гүлбаршын да мейлінше әсіреленген. Идея, мұрат дәрежесіне көтерілген бейнелер. Батырға тән ерекше қасиеттер: жаудан сескеніп қорықпайтындық, қалың дұшпанға қарсы шабатын, намыс пен арды жоғары қоя білетіндік, еліне қамқорлық Алпамыстың басынан табылса, әйел атаулының ең ұнамды сипаттары болып табылатын ақылдылық, мінезділік, опалылық сынды белгілер Гүлбаршынға тән болып көрінеді. Бұндай бейнелер халықтың ең ізгі адамдар туралы ұғымына, арманына сәйкес келеді. Эпостың қай заманда да халық көңіліне дөп келетін қасиеттері мұнда болғанды ғана емес, болуы мүмкіннің де жинақталып берілуінде. Алпамыстың отқа салса күймейтін, оқ өтпейтін, қылыш кеспейтін болып көрінуі халықтың ешқашан жойылмайтын, жаңсылықтан үмітін үзбейтін дәл осындай ел перзенті болса дейтін аңсарынан туған.

Батырдың туған жері жайлы да нақты мәлімет жоқ. Деректерде Алпамыстың қазіргі Жиделі-Байсын аймағында ғұмыр кешкені айтылады. «Алпамыс батыр» жырында да осы жерлер туралы мәлімет бар. Енді бір қызығы, Қызылорда облысының Шиелі өңірінде Жиделі және Байсын деген жер-су атаулары бар екен. Тарихшыларымыз Алпамыс батыр осы аймақта өмір сүруі мүмкін деген деректер келтіріп жүр. Алайда, бұл нақты мәлімет емес, болжам ғана.<ref>http://zhasorken.kz/%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%B5-%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521085833/http://zhasorken.kz/%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%B5-%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0/ |date=2018-05-21 }}</ref>

“Алпамыс батыр” жыры ел арасында замандар бойында айтылып келгенімен баспа жүзін алғаш рет 1899 ж. (“Қисса И-Алпамыш”, Қазан) көрген. Қазан төңкерісіне дейін бұл жыр 7 рет қайталанып басылып шыққан. Жырдың ел арасындағы түрлі нұсқаларын іздеп тауып, хатқа түсіріп орысша мазмұнда бастырған атақты фолькоршы Ә.Диваев. Ол бұл жырдың бір нұсқасын қарақалпақ бахшысы Жиемұрат Бермухамедовтан, тағы бірер нұсқасын Шымкент оязының тұрғыны Е.Ақылбековтің қолжазбасынан алған. Кеңес жылдарында өзге де батырлық жырларымен қатар “Алпамыс батыр” сан рет қайта басылды. Оның тарихи, көркемдік мәні мен орны туралы [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]], [[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]], [[Жұмалиев Қажым|Қ. Жұмалиев]], [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Марғұлан]], [[Ғабдуллин Мәлік|М. Ғабдуллин]], Н. Смирнова, Т. Сыдықов сынды зерттеушілер арнаулы еңбектер жазды. Бұл қатарда орыс ғалымы Жирмунскидің түрік батырлық эпосы туралы монографиясын айрықша атап өтуге болады. “Алпамыс батыр” жырының дүние жүзіне мәлім болуына осы аталған еңбектің пайдасы зор болды. Жырдың аса тартымды, кең танымал болуының тағы бір сыры оның фабулалық желілерінің түрік тілдес халықтарда да ұшырауына байланысты. Қазақ халқының бірнеше ертегілерінде “Алпамыс батыр” жырының оқиғалық сарыны кездеседі. Татар, башқұрт халықтарында бұл тақырып ертегі түрінде айтылады. “Қорқыт Ата кітабы” мен “Алпамыс батыр” жырының тараулары арасындағы ұқсастық тарихтың тағы да бір терең қабаттарына бойлатады. Мұның өзі қыпшақ-оғыз халықтарының бір заманда Сырдария бойларында ұзақ уақыт аралас өмір кешкендігінің де куәлігіндей. Тәуелсіздік туын көтерген көптеген түрік халықтары егемендік алған заманда бұл елдердің ерте кездегі өнер байланысын, тағдырлыстығын, мүдделерінің ортақтығын, көркемдік ойлау мәдениетінің жақындығын көрсететін этник. туыстықты дәлелдейтін нағыз қымбат куәліктің бірі “Алпамыс батыр” жыры болуы оның халықар. деңгейдегі мәнін арттыра түседі. Алпамыс батырдың түп негіздерінің пайда болғанына 1200-1300 жыл толды деп тұжырымдауымызға да осы мысалдар айқын себеп. Жырдың үлкен, көркем поэзиялық нұсқалары туысқан қарақалпақ, өзбек халықтарында да кездеседі. Бұл көрсетілгендер “Алпамыс батыр” жырының көптеген түрік халықтарының бастан кешкен тағдыр-талайын еске салатын жалпы түріктік қасиетінің молдығын аңғартады. “Алпамыс батыр” жырының халық арасында айрықша қастерленуі оның түрлі нұсқасы көп болуына ықпал етті. Қазан төңкерісіне дейін бұл жырды Қазақстанның барша облысында айтып келгені белгілі. Сол нұсқаларда жырдың соны қырлары кездесіп отырады. Әсіресе “Алпамыс батыр” жыры Оңтүстік Қазақстан уәләятында мол таралғаны атап көрсетерлік. Бұл өлкеде осы жырдың түрлі нұсқаларын айтқан С. Аққожаев, Ә. Байтұрсынов, Е. Керімбетов, А. Нысанов, Ж. Жақыпов тәрізді ақын-жыршылар өмір кешкен. Әсіресе Сұлтанбек Аққожаевтың жазып алған нұсқасы “Алпамыс батыр” жырлардың ішіндегі ең толық әрі көркем түрі болып табылады. “Алпамыс батыр” күйтабаққа жазылған. Ауыз әдебиеті шығармаларының қымбат қасиетінің бірі жаңа жазба туындылар жасауға негіз болатындығында. “Алпамыс батыр” жырының оқиғалық, құрылыстық және көркемдік ерекшеліктері бірталай авторларды жаңа туындылар жасауға ұмтылдырған. Мысалы: Өзбекстан мен Қарақалпақстан қаламгерлері осы жыр негізінде пьеса жазды. Ал қазақ композиторы Е.Рахмадиевтің “Алпамыс” операсы (Либр. жазған К.Кенжетаев) құндылықтарымыздың қатарына қосылды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Қосымша мәліметтер==
* [http://adebiet.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=7942&Itemid=23&limit=1&limitstart=3]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Қазақ эпостары туралы

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Батырлар жыры]]

Алғи Жәлімбетұлы

2026-05-04T06:47:32Z

Rasulbek Adil:

'''Алғи Жәлімбетұлы''' (туған жылы белгісіз – 1877) — 1870 жылы [[Маңғыстау|Маңғыстауда]] [[отарлық езгі|отарлық езгіге]] қарсы [[шаруа|шаруалар]] [[көтеріліс|көтерілісі]] жетекшілерінің бірі. Алға көтерілісшілердің үлкен бір тобын басқарып, [[Форт-Шевченко|Форт-Александровск]] [[қамал|бекінісіне]] [[шабуыл]] жасауға (1870 жылы 5–8 сәуірде) қатысты. [[Полк]] [[Рукин экспедициясы|Рукиннің әскерін]] қамауға алып, қолға түсірді. 20 сәуірде [[Төрткүл]] [[құдық|құдығының]] маңында [[граф]] [[Кутайсов|Кутайсовтың]] басшылығындағы [[Кавказ]] [[қару|қарулы]] күштерімен шайқасып, “[[Төменгі бекініс|Төменгі бекіністі]]” қиратуға қатысты. 1870 жылы қыркүйекте [[Калмыков]] оязында қасындағы үш жолдасымен қолға түсіп, Форт-Александровск бекінісінде 7 айдан астам тұтқында отырды. 1871 жылы көтерілістен кейін [[Хиуа|Хиуаға]] өтіп кеткен қазақтарды қайтарып әкелуге жіберілді. Бірақ [[патша]] әкімшілігі Алғиды қайта тұтқындап, 1876 жылы 8 наурызда әскери дала [[сот|соты]] оны көтеріліс басшысы ретінде әуелі 10 жылға айдауға, кейін 7 жылға жер аударуға кесті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]

Шоқыр Бөлтекұлы

2026-05-03T13:13:48Z

Rasulbek Adil:

{{Боксшы
|Есімі = Шоқыр Бөлтекұлы
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Толық есімі =
|Лақап аты =
|Азаматтығы =
|Туған күні = 29.10.1916
|Туған жері = [[Жармыш|Жармыш ауылы]], [[Маңғыстау облысы]]
|Қайтыс болған күні = 06.04.1994
|Қайтыс болған жері =[[Алматы]]
|Тұрғылықты жері =
|Салмағы =
|Тұрысы =
|Бойы =
|Қолдың қарқыны =
|Стилі =
|Бапкері =
|Команда =
|Алғашқы айқасы =
|Соңғы айқасы =
|Чемпион белдігі = 3 рет Қазақстанның (1945 — 47) чемпионы
|Айқастар = 223
|Жеңістер саны = 199
|Нокаут =
|Жеңілгені =
|Тең түскендері =
|Болмағандары =
|Әуесқой айқастары =
|Әуесқой айқастарда жеңгені =
|Әуесқой айқастарда жеңілгені =
|Әуесқой айқастарда нокауты =
|Әуесқой айқастарда тең түскендері =
|Рейтинг1 =
|Позиция1 =
|Үздік позициясы1 =
|Рейтинг2 =
|Позиция2 =
|Үздік позициясы2 =
|Рейтинг3 =
|Позиция3 =
|Үздік позициясы3 =
|Рейтинг4 =
|Позиция4 =
|Үздік позициясы4 =
|Рейтинг5 =
|Позиция5 =
|Үздік позициясы5 =
|Рейтинг6 =
|Позиция6 =
|Үздік позициясы6 =
|Рейтинг7 =
|Позиция7 =
|Үздік позициясы7 =
|Рейтинг8 =
|Позиция8 =
|Үздік позициясы8 =
|Рейтинг9 =
|Позиция9 =
|Үздік позициясы9 =
|Үздік позициясы =
|Нашар позициясы =
|boxrec_id =
|Сайты =
}}
'''Шоқыр Бөлтекұлы''' (29 қазан 1916, [[Жармыш|Жармыш ауылы]], [[Маңғыстау облысы]] — 6 сәуір 1994, [[Алматы]]) — [[Қазақстан]]да [[бокс]] спортының негізін қалаушылардың бірі.

== Өмірбаяны ==
Шоқыр Бөлтекұлы 1916 жылы 29 қазан күні [[Маңғыстау облысы]], [[Жармыш|Жармыш ауылы]]ның маңында Сарқауақ деген жерде дүниеге келген. Отызыншы жылдардағы ашаршылық, аласапыран тұста [[Форт-Шевченко]] қаласындағы жетiмдер үйiнде оқып, орта мектептi бiтiрдi. [[Байұлы]] тайпасының [[Беріш]] руының Құлкеш бөлімінен.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://everything.kz/article/41800149-aza-boksyny-atasy-shoyr-bltekly-skeri-frontta-berish-lkesh-maystauly|title=Қазақ боксының атасы Шоқыр Бөлтекұлы әскери фронтта. Беріш Құлкеш. Маңғыстаулық. - Қазақстан тариxы {{!}} История Казаxстана - #41800149|author=Қазақстан тариxы {{!}} История Казаxстана|website=everything.kz|access-date=2021-12-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/article_post/kˌazakˌstan-boksynyң-atasy|title=ҚАЗАҚ БОКСЫНЫҢ АТАСЫ|website=taisoigan.kz|access-date=2021-12-01}}</ref>

[[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, 1944 жылы жарақаттанып елге оралады. Шоқыр Бөлтекұлы рингте 223 кездесу өткізіп, оның 199-ында жеңіске жеткен. 1947 жылы [[Киев]]тегі Көркемсурет академиясын және Дене тәрбиесі институтын бітіреді. 50-ші жылдары Қазақ ССР-інің 3 рет чемпионы атанады.

Шаршы алаңның шаңын қаққан боксшы ізбасар шәкірт тәрбиелеп, боксқа баулу үшін алақандай алаң іздеп, Опера және балет театрының бір бөлмесін сұрап алады. 1937 жылы Шоқыр Бөлтекұлының басшылығымен бокстан Алматы қаласының ресми бiрiншiлiгi өттi. Оған 50 спортшы қатысқан. 1947 жылы [[Мәскеу]]де өткен Кеңестер Одағының бiрiншiлiгiне Қазақ елiнiң құрама командасын Шоқыр атамыз бастап барды. Оның мектебiнен [[Мақсұт Омаров]], [[Әбдiсалан Нұрмаханов]], [[Серiк Әбдiнәлиев]], [[Виктор Каримов|Виктор]] және [[Владимир Каримов]]тар, [[Асқар Құлыбаев]] секiлдi талантты шәкiрттер тәрбиеленiп шықты.

Ол республикада жаттықтырушылар қатарының көбеюіне де үлкен үлес қосты. Қуғын-сүргінге ұшырап, [[Қарлаг]]-та жүрген жаттықтырушылар Густав Кирштейн (неміс) мен Дәулеткерей Мулаевты (балқар) түрмеден босатып, оларды Алматыға әкеліп жаттықтырушы қызметіне орналасуына көп еңбек сіңірді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

Шоқыр Бөлтекұлы 1994 жылы 78 жасында [[Алматы қаласы]]нда дүниеден озды.

Қазіргі таңда Шоқыр Бөлтекұлының есімін құрметтеу мақсатындағы бірқатар шаралар іске асырылуда. Оның туған топырағы Маңғыстау облысында Ш. Бөлтекұлының атындағы халықаралық турнир дәстүрлі түрде ұйымдастырылып келеді. Бұл турнир былтыр төртінші рет өткен тұста Қазақстан Республикасы бокс Федерациясының шешімімен жеңімпазға спорт шебері атағы берілетін болды. Маңғыстау облысының Маңғыстау аудынының орталығында Шоқыр Бөлтекұлының атындағы спорт кешені салынып, спортшылардың игілігіне берілді. Сонымен бірге Ақтау қаласында Шоқыр Бөлтекұлының атымен аталатын боксшылар клубы құрылды.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:29 қазанда туғандар]]
[[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:6 сәуірде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан боксшылары]]
[[Санат:Қазақстан жаттықтырушылары]]
[[Санат:Қазақстан спорт шеберлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Қазақстан чемпиондары]]

Наурызбай батыр

2026-05-03T13:06:37Z

Rasulbek Adil:

{{Infobox Biography
|subject_name = Шапырашты Наурызбай
| image_name = Шапырашты Наурызбай.jpg
| image_size =
| image_caption = Наурызбай батыр
| date_of_birth = 1706 жыл
| place_of_birth = Алатаудың баурайында
| date_of_death = 1781 жыл
| deathplace =
| occupation = Қазақ батыры
| nationality = [[Қазақтар|қазақ]]
}}

Аты [[аңыз]]ға айналған ержүрек батырларымыздың бірі, XVIII ғасырдағы Қазақ елінің жоңғарларға қарсы ұлт-азаттық соғысындағы көрнекті [[қаһарман]] — '''[[Шапырашты]] Наурызбай Құттымбетұлы.'''

Құттымбетұлы Наурызбай 1706 жылы [[Жетісу]] жерінде, [[Алатау]]дың баурайында дүниеге келген. Бұл кезде [[Ӏле]], [[Талас]], [[Алатау]] мен [[Қаратау]] аралығындағы [[қазақ]] пен [[қырғыз]] [[жоңғарлар]]ға тәуелді еді.
Батырдың көзін ашқаннан естігені батырлар тұралы [[жыр]]лар, аңыз әңгімелер болып, теңдессіз бай рухани ортада өсті. Екінші жағынан елге үстемдігін жүргізген басқыншы жаудың [[Зорлық-зомбылық|зорлығы мен зомбылығын]] да көрді. Мұның өзі жүрегінде оты бар жасты туған елін, атамекенін жаудан азат ету тұралы арманға жетеледі, [[батыр]] болуға құлшындырды.
Наурызбай батырдың өмірі тұралы бүгінгі күнгі деректерде Шапырашты Наурызбай, [[Қабанбай батыр|Қаракерей Қабанбай]], [[Қанжығалы Бөгенбай]] бабаларымыз [[Абылай хан]] айналасындағы бас батырлар қатарында бағаланады. [[Бұқар жырау]] осы үш тұлғаның жанындағы мынадай ірі батырларды атайды: [[Шақшақұлы Жәнібек]], Сіргелі Қара Тілеуке, Қарақалпақ Қылышбек, Текеден шыққан Сатай мен Бөлек, Қаумен, Дәулет, Жәпек, Сеңкібай, Шойбек, Таңсыққожа, Мәмбет, Молдабай, Есенқұл және басқалар.
Әдеби-тарихи деректер мен ел есінде сақталған аңыз-әңгімелер Наурызбай батырдың бүкіл халықтың ықыласына бөленіп, мақтанышқа айналуы 1727-1731 жылдардың шамасы екендігіне мензейді. [[Қазақтар|Қазақ халқының]] жоңғар басқыншыларына қатарынан бірнеше рет қатты соққы беріп, ақыры үлкен жеңіске жетуі осы уақытқа сәйкес келеді. [[Алатау]] етегінде жоңғарлардың [[Шамалған]], [[Қаскелең]], [[Боралдай]] секілді атышулы батырлары өлім табатын сұрапыл шайқастарда Наурызбай бабамыз ересен ерлік көрсетеді. [[Қозыбасы]]да қалың қол бастап, бас батыр атағына ие болады.

==Карл Миллер күнделігі==
Наурызбай батырдың өмірінің бір сәті Ресей патшалығының 1742 жылы күзде жоңғар қонтайшысы [[Қалдан Серен]]ге жіберген елшісі [[Карл Миллер]]дің күнделігінде сақталған. 1742 жылы 6 қыркүйектің кешінде Карл Миллер Қарасу өзенінен өтіп, ертеңіне түске жуық [[Ұлы жүз]]дің Өтеміс деген батырының ауылына келеді. Қасында [[Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Ералы сұлтан]] бастаған топ пен жоңғардың қазақтарға келген екі жаушысы Қашқа мен Бурун болады. 16 қыркүйекте Ресей елшісі осы тобымен Шапырашты Наурызбай батырдың ауылына ат басын тірейді.

Батыр орыс елшісінің қайдан келе жатқанын, қайда баратынын, не мақсатпен жүргенін, сапарға кімнің жібергенін сұрап, аулына келген жолаушылар тұралы толық білгісі келеді. [[Карл Миллер]] Ресей патшасының жарлығы бойынша Орынбордан генерал Неплюевтен Қалдан Серенге хат алып келе жатқанын, онда жоңғарлардың қазақтарға шабуылын тоқтатуы тұралы ақ патшаның талабы жазылғанын баяндайды. Ресей елшісінен Наурызбай батыр Неплюевтің [[Қалдан Серен]]ге жазған хатын өзіне оқытуды талап етеді. Бұл талапқа байланысты К. Миллер хаттың мөрленген жабық қағазда екенін, оны бұзуға болмайтындығын айтқанда, Наурызбай былай деген екен:
''— Сенің айтқан сөзіңе сенейін бе, жоқ бастығыңның жазған хатына сенейін бе?'' Хатталмаған сөзіңе, оқымаған хатыңа қалай сенуге болады?

==Абылай ханның тұтқыннан босатылуы==
Сол жылғы 18 қыркүйекте Наурызбай батыр К. Миллермен тағы әңгімелеседі. Бұл жолы ол әңгімеге Мәмбетбай мен Келдібай деген екі биін қатыстырады. Ресей елшілігінің мақсаты тұралы әңгіме қайта басталады. Ол И. Неплюевтің қонтайшыға хатында анық көрсетілген-ді. Онда қазақтардың Ресей патшалығының қол астына қарайтыны тұралы мәліметтер де бар болатын. Сонымен бірге жоңғар тұтқынындағы Абылай ханды босатып, еліне қайтару тұралы да талап қойылған болатын. Бұл әңгімелердің мазмұнын Наурызбай батыр да Мәмбетбай мен Келдібай да мақұл көреді. Әңгіме соңында Наурызбай батыр Ресей елшісіне өзінің көңілі толғанын, оны енді жолынан қалдырмайтынын, сапарының сәтті болуын тілейтінін айтып, қанағаттанғандық сезімін білдіреді. 24 қыркүйекте Наурызбай батыр Ресей елшісін өз Ұлысының шекарасына дейін шығарып салады.

К. Миллер бастаған елшіліктің нәтижесінде жоңғар билеушілері Қазақстанның мүддесін Ресей қорғайтынына көздері жетеді. Жоңғардың қазақтармен қарым-қатынас үшін жауапты [[ноян]]ы Сары Манжы К. Миллермен бірге қазақ даласын аралап келген өз адамдары Кашка мен Бурун ақпарын тыңдап, одан елшіліктің сөзіне құлақ қойып, істің жайын [[қонтайшы]]ға мәлімдейді. Елшіліктің үсыныстары мен талаптары, тұжырымдары жоңғар басшысын ойға қалдырды. Ақырында қонтайшы Ресей талаптарын қабылдайтындықтарын білдіруге бет бұрады. Абылайды тұтқыннан босатып, еліне қайтарады. Осы оқиғадан кейін К. Миллер бастаған елшіліктің Ресей-Қазақстан-Жоңғария қарым-қатынасы аясында қазақтар үшін саяси-әлеуметтік маңызы жоғары келісімге қол жеткізуіне, [[Абылай хан|Абылайдың]] тұтқыннан босануына Шапырашты Наурызбай батырдың қосқан үлесінің барына көзіміз жетеді.

== Шәді төренің мәліметі==
[[Шәді төре]]нің дастанында да Шапырашты Наурызбай батырға қатысты бір мәлімет бар. Ол мәлімет бойынша [[Абылай хан]] [[қалмақ]]тармен бітімге келеді де, [[Қытай]]ға елші жібереді. Елшінің алдында [[Шәуешек]]те екі жаққа ортақ базар ашып, екі ел арасында сауда қарым-қатынасын орнату туралы келісімге қол жеткізу міндеті қойылды. Осы елшілік құрамындағы басты тұлғалардың бірі Шапырашты Наурызбай батыр болады. Шәді төре осы жайды былай сипаттаған: Шапырашты Наурызбай дүр бірісі, Найманнан Барлыбай бар екіншісі. Елшіге [[Кіші жүз]]ден қосылды кеп, [[Тама Есет|Тамадан Есет батыр]] деген кісі.
Осы сапардан [[елшілік]]тің алдына қойған міндеті ойдағыдай жүзеге асып, олжалы оралады.
[[Қабанбай батыр|Қабанбай]], [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], Наурызбай — үшеуі [[Абылай хан]]ның ту ұстаушы бас батырлары болған.
Бүгінгі ұрпақтың тарихи танымында Шапырашты Наурызбай батыр — осындай батыр, осындай ер. [[Тама Есет|Алматы облысының]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданындағы]] [[Қозыбасы|Қозыбасы тауында]] Шапырашты Наурызбай батырға ескерткіш орнатылған. Алматының бір үлкен көшесіне аты берілген.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>

== Қабдеш Жұмәділовтың Наурызбай батырды жоққа шығаруға тырысуы==
Жазушы Қабдеш Жұмәділов бірнеше рет Наурызбай, Қарасай батырлардың бар болғанын жоққа шығаруға тырысты. Мысалы "Общественная позиция" газетінің тілшісі Ж. Шөкеге берген сұхбатында:

– Қабдеш аға, «Дарабозды» жазу үшін оншақты жыл мұрағаттарды ақтарып, біраз тарихи кітаптарды оқыдыңыз ғой. Қазақ тарихында Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Албан Қангелді мен Райымбек сияқты батырлар айтылады. Ал кейбір тарихшылар қытай немесе орыстың жазбаша тарихында Шапырашты Наурызбай батыр туралы ешқандай деректің жоқтығын айтып жүр. Сізге кездесті ме?

– Жоқ, маған да кездеспеді. Бұқар жыраудың жырындағы батырлар – Қабанбай, Бөгенбай, Батыр Баян, Барақ, Олжабай, қаз дауысты Қазбек, Шақшақұлы Жәнібек – бәрі айтылады. Қарақалпақтан шыққан Қылышбек батыр да жырланады. «Дарабозда» осының бәрі бар. Ал мен шынымды айтайын: Шапырашты Наурызбайды саясат үшін ойдан қостым. Өйткені роман баспадан шығуы керек. Аяймын ба, кітапқа Наурызбайды солай қостым.
проект «DAT» № 22 (150) 23 мамыр 2012 ж.

Бұл пікірдің шындыққа жанаспайтындығын жоғарыдағы мәліметтер растайды.

[[Сәкен Сейфуллин]] жинақтап, 1931 жылы сол кездегі бірегей "Қазақстан" баспасынан шыққан "Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары" жинағында Бұқар Жырау толғаулары да бар. Сондағы толғауда Абылай қалмақтың ханы Қалдарды жеңгенде Бұқар жыраудың айтқаны:

— Қалдарменен ұрысып,
Жеті күндей сүрісіп,

Сондағы жолдас адамдар:
Қаракерей қабанбай,

Қанжығалы Бөгенбай,
Шақшақ ұлы Жәнібек,

Сіргелі Қара Төлек,
Қарақалпақ Қылышбек,

Текеден шыққан Сатай, Бөлек,
'''Шапырашты Наурызбай''',

Қаумен, Дәлет, Жепек батыр
қасында,

Бақ — дәулеті басында,
Сеңкібай мен Шойбек бар,

Таңсық қожа Мәмбет бар,
Қасқараудан Молдабай,

Қатарда жақсы қалдырмай,
Есенқұл батыр ішінде,

Өңкей батыр жиылып,
Абылай салды жарлықты.

Қалдар ханды қашырып,
Шеп салған жерді бұздырып,

Ұрысты қатты қыздырып.
Қасым ханның шешесін

Хан Абылай алған-ды...
Жабы деген қалмақ қа

Тырнағын қатты батырды.
Бұзылып қалмақ кеткен соң,

Өңкей батыр жиыл, деп,
— Хан Абылай шақырды!

Бір төбеге жиылды,
Құм төбедей үйілді,

Бөліске олжа түссін деп,
Хан Абылай бұйырды.

Сондықтан Жұмәділовтың Бұқар Жырау Наурызбайды атамаған деген уәжі шындыққа сай емес және сонау 1931 жылы Сәкен Сейфуллин жазбаға түсірген толғау мәтіні дұрыс болуы керек, өйткені ол тұлға қазіргі "саясатты" ескермеді, Наурызбайды қосуға ешқандай мүддесі болмады.

Қазақстан облыстарында, аудандарында Наурызбай батырдың аты көшелерге берілген, Наурызбай батырға арнап ескерткіштер орнатылған.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref>

==Сілтемелер==
* [[Қазақ хандығы]]
* [[Жоңғария]]

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

==Сыртқы сілтемелер==
http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Personalii_kaz/Bukar_zhyrau/Saken_zhigan_Bukhar_zhyrau_tolgaulary.pdf

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:1706 жылы туғандар]]
[[Санат:1781 жылы қайтыс болғандар]]

Мұсабек батыр

2026-05-03T12:46:25Z

Rasulbek Adil:

'''Мұсабек батыр Қалдарбекұлы''' (1815–1886) жылдар аралығында казіргі Оңтүстік Қазақстан облысының [[Сыр]] өңірінде өмір сүрген. Мұсабек батыр, [[Қоқан хандығы]]на қарсы күрес жүргізген Қоңырат тайпасының [[Байлар-Жандар]] руынан шыққан атақты қазақ батырларының бірі.<ref>[https://egemen.kz/article/238517-qoqan- ezgisine-qarsy-shyqqan-batyr Қоқан езгісіне қарсы күрес, патша құжаттары (2020)]</ref> Өз заманында алты алашқа аты шыққан[[ Сапақ датқа Қалдарбекұлының]] туған інісі. [[Қоқан]] хандығы 19 ғасырдың екінші жартысында алым саққа қазақ қыздарын ала бастағанда, ел арасында толқулар болып, Қоқан хандығына деген халықтың ашу ызасын тудырады. Мұсабек батыр қол бастап, қазақ батырларын жинап, [[Бадам (өзен)|Бадам]] өзенінің жағасы Ордабасы тауында Ташкент құсбегі Мырза бидің басын алады.<ref>[https://qazaquni.kz/alash/52357- myrzabidi-oltirgen-musabek-batyr Мырзабиді өлтіру оқиғасы (2016).]</ref> Бұл ұрыста Қоңырат [[Жаманқара]] батыр, Қоңырат [[Белес]] батыр, Қоңырат [[Ербөбек]] батыр, Ұлы жүз батыры [[Рысқұлбек]], Маделіқожа және тағыда басқа да батырлар болған. Мұсабек батыр жайлы ақындар көп жырлаған.

Майлы қожа:

: Сары даланы шаң қылған,

: Қоқаннан олжа мол қылған.

: Мырза биді өлтіріп,

: Батырлығын даң қылған,

: Мұсабек батыр жандардан.

Молда Мұса:

: Қоңыратта білемісің Мұсабекті,

: Солардай болар едің болсаң текті.

: Өлтіріп Мырза биді намыс үшін,

: Қоқанның хандығынан алған кекті.

Мұсабек батырдың ерлігін бейнелеуге арнап ақын [[Нәмет Сүлейменов]] жеке-дара бір кітап-поэма жазып шығарды. Ағартушы-ұстаз ақын [[Тәңірберген Отарбаев]], жазушы [[Әбжапар Жылқышиев]], ғалым [[Е. Құлымбетов]], Мұсабек батыр ұрпақтары Кенжебай, Нұржан, Шыналбай, Алибек құнды деректерге аз да болса қол жеткізді. [[Сыр]] өңірінің айтулы ақыны [[Сәдуақас]] Мұсабек батыр орыстармен соғысты деп жазады өз еңбегінде. Оңтүстік Қазақстан обылысы, Ордабасы ауданы, Теспе ауылының тұрғыны өткен ғасырдың 90-жылдарында талай бәйгелерде топ жарған айтыскер ақын [[Талап Өскенбайов]] бабасы Мұсабек батырға арнап жыр-дастан жазды. Жас қазақ үні газетінің бас редаторы,саяси қайраткер [[Ақ жол ]]<nowiki/>партиясының мүшесі [[ Қазыбек Иса]] мырза да Мұсабек батырдың ерліктері кейінгі ұрпаққа үлгі болу үшін көп еңбектеніп жүр. [[Қалдарбек]] батырдың төрт ұлы [[Жандарбек]], [[Сапақ датқа]], Мұсабек батыр,[[Айдарбек]] жайлы әліде терең зерттелуде,алдағы уақыттарда жариялайтын боламыз.

== Дереккөздер ==
<references />
[[Санат:Қазақ батырлары]]

Райымбек батыр

2026-05-03T12:37:35Z

Rasulbek Adil:

{{Тұлға
|Есімі = Райымбек батыр
|Шынайы есімі =
|Сурет = Райымбек.jpg
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1705
|Туған жері = [[Алматы облысы]]
|Мансабы = батыр
|Азаматтығы =
|Ұлты = Қазақ
|Қайтыс болған күні = 1785
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Райымбек Түкеұлы''' ([[1705 жыл|1705]] – [[1785 жыл|1785]]) — қазақ батыры, Абылай ханның дарынды қолбасшысы. 17 жасында жоңғар шапқыншыларына қарсы күресте ерлік көрсетіп, батыр атанды.

[[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Албан руы|Албаны]] ішіндегі [[Алжан]] руының Сырымбет тармағынан тарайды. Атасы Хангелді батыр 18 ғасырдың 1-жартысында жоңғарларға қарсы күресте аты шығып, 1733 жылы [[Төле би|Төле]], [[Қодар би]]лер, Сатай, [[Бөлек Қараұлы|Бөлек]] батырлармен бірге [[Ұлы жүз]] қазақтары атынан орыс патшайымы [[Анна Иоанновна]]ға елші жіберген.<ref name=":0">Райымбек Түкеұлы. Тарихи тұлғалар (құраст.: Тоғысбаев Б., Сужикова А.). – Алматы, 2005</ref>

Райымбек 17 жасында жоңғар басқыншыларына қарсы күресте ерлік көрсетіп, батыр атанды. Қалмақтың Бадам, Қорын, Ағанас, Секер, т.б. хан, ноян, батырларын жекпе-жекте жеңіп, [[Қаратау ауданы|Қаратау]] өңірі мен [[Жетісу|Жетісуды]] жаудан азат етуге басшылық жасағандардың бірі болған. Торайғыр және [[Сөгеті]] таулары аралығындағы “''Ойрантөбе''” деген жерде өткен шайқаста ерекше көзге түсті. 1733 жылы Бөлек батырмен бірге жоңғарға елші болып барған.

Көзі тірісінде “''көріпкел''”, “''әулие''” атанған. Ол Алматы алқабында Шілік, Жалаңаш өңірінде тоған қаздырып, су шығартып, егін ектірген.<ref name=":0" /><ref name=":1">Оразов Р.Е. Райымбек батыр: зиратына белгі қалай қойылды // Туған өлке. – 2012 –№3–№4</ref><ref name=":2">Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматы кітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>

== Өмірбаяны ==
Райымбек батырдың туған жылына қатысты даулар көп. Кейбір дерек бойынша, '''Райымбек батыр''' [[1705 жыл|1705 жылы]] <ref>Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 7 том. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакицясы, 2005. – 728 б.</ref>, басқа дерек бойынша [[1730 жыл|1730 жылы]]<ref>Жетысу. Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. –712 б.</ref> туған. Бірақ, мемлекет деңгейінде қабылданған өмір дерегі — 1705–1785 жылдар.

[[Қазақстан республикасының орталық мемлекеттік архиві|ҚР Орталық Мемлекеттік архивінде]] сақталған деректерге сүйенсек, Райымбек Түкеұлы Албансай сайында, қазіргі [[Алматы|Алматы қаласының]] Медеу ауданындағы Юбилейный елдімекенінің аумағында дүниеге келген.<ref>Түкеұлы Райымбек – Халық батыры. Бәйдібек баба — Алып бәйтерек. Албан ата энциклопедиялық шежіре. — Алматы, 2003 — 567 б.</ref>

Райымбектің өміріне қатысты аңыздар көп. Соның ішінде, екі жасар бала кезінде аузына жорғалап кіріп кеткен кішкентай жыланның басын тістеп жұлып алған. Аңыз бойынша, нағашы атасы небәрі жеті жасқа толған кішкентай Райымбекке ат етіп міну үшін көк тайды, қару-жарақтан – садақ, жебелі қорамсақ, қылыш, найза, жауынгерлік балта (айбалта), қалқан мен сауытты сыйға тартады. Тайының атын Көкойнақ деп атады – бұл Райымбек батырдың аңызға айналған аты еді.<ref>Райымбек батыр // Бабалар сөзі: Жүзтомдық. – Астана: «Фолиант», 2012. Т. 87: Тарихи аңыздар, 2012. – Б. 153-213.</ref>

=== Батырлығы ===
15 жасқа қараған шағында Райымбек нағыз сарбазға айналды, садақ тартудан мерген болған, қылышты өте жақсы меңгерген, тіпті күшті жауынгерлерді жекпе-жек айқастарда жеңе білген. Көкойнақ өте жүйрік шабандоз ат болды, Райымбек онымен бірнеше рет бәйгеде жеңіске жетті. 17 жасында бозбала қазақ-жоңғар соғыстарына қатысып, ерен ерлік көрсетіп, батыр атағын алды.<ref name=":4">Турлыбайулы Ж. Герой сурового времени // Казахстанская правда. – 2005. – 6 августа. – С. 4.</ref>

Батырлығы мен әскери стратегиясы үшін [[Абылай хан]] Райымбекті өз қолбасшыларының бірі етіп тағайындады. Жарияланымдарда көрсетілгендей<ref>Журекбаев А. Несломленный дух батыра Райымбека // Вечерний Алматы. – 2015. – 2 апреля (№ 39–40). – С. 8.</ref><ref>Шупейкин В., Васильева И. Райымбек из рода Албан // Вечерний Алматы – 2017. – 24 августа (№107). – С. 28.</ref>, Райымбек 1720-1730 жылдардағы қазақ-жоңғар соғыстарының негізгі шайқастарына ([[Бұланты шайқасы|Бұланты]], [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай]] және басқа да шайқастар) қатысты, бірақ бұл туралы ауызша тарихи аңыздарда айтылмаған, сонымен қатар жазбаша деректер де жоқ. Кейбір деректер бойынша 1733 жылы Райымбек Бөлек батырмен бірге [[Жоңғар хандығы|Жоңғарияда]] елші ретінде болған <ref>Казахстан. Национальная энциклопедия. Том 4 / Гл. ред. Б. Аяган. – Алмата: Главная редакция «Қазақ энциклопедиясы», 2006. – 568 с.</ref>. Неғұрлым толық материалдар Райымбектің XVIII ғасырдың 40-50-жылдарындағы қазақ-жоңғар соғыстарына қатысуы туралы сақталған.<ref name=":3" />

Жетісудың орталық бөлігінде Райымбектің басшылығымен Бақай, Сатай, Малай батырлар жоңғарларды шығысқа қарай қуып, олардың қолбасшылары [[Алматы|Алматыдан]] шығысқа қарай Секер, Арыс, Ағанаспен шайқасты.

Райымбектің қолбасшылығымен болған, қазақтың «Райымбек» атты дастанында айтылатын ең белгілі шайқас – [[Ойрантөбе шайқасы]] (1745)<ref name=":4" />. Шайқас [[Торайғыр (тау)|Торайғыр]] және [[Сөгеті (тау)|Сөгеті]] таулары аралығындағы Сөгеті жазығында'' ([[Көкпек (ауыл)|Көкпек]] жазығы)'' Ойрантөбе деген жерде болды. Секер ноян, Қорын ханның қаза тапқаны туралы білген соң, жоңғар қолбасшылары Ағанас пен Арысты шақырып, соғысу үшін Көкпекті жазығына әскерді жинауға бұйрық берді.

Қазақтардың жеңістері нәтижесінде [[Текес (өзен)|Текес]] және [[Қарқара (өзен)|Қарқара]] өзендерімен шекара анықталды. Райымбек батыр қазақ шекарасын межелеу мақсатында қызыл түсті тастарды [[Тұзкөл (Алматы облысы)|Тұзкөлден]] тасып, қызыл тастардан қорған тұрғызуға ұсыныс жасады. Сөйтіп, қазір [[Сүмбе (Райымбек ауданы)|Сүмбеге]] жақын жерде Қызыл Оба деп аталатын төбе бар. Ол биіктігі сегіз метрге жуық қызыл түсті дөңбектастардың үйіндісі. Бұл қорған XIX ғасырдың ортасында Ресей империясы мен Қытай арасындағы шекараларды белгілеу мен жерді бөлу кезінде шекараны анықтайтын белгі болды.<ref>Турлыбаев Ж. Қаһарлы заманның қаһарманы //Ұлағат. — 1997. — №1-2.</ref>

== Батыр туралы мәліметтер ==
[[Сурет:Райымбек батыр ескеткіші (2) (Алматы).jpg|thumb|right|250px|Райымбек батыр ескерткіші (Алматы, Райымбек және Пушкин көшелерінің бұрышы)]]
Райымбек батырдың әулиелік қасиеттері болған. Аңыз бойынша батыр қайтыс болғаннан кейін, денесін ақ түйеге артып, басын бос жіберуді және ол қай жерге барып шөксе, сол жерге жерлеуді өсиет етеді. Батыр қайтыс болған соң, түйе қазіргі [[Алматы|Алматы қаласына]] дейін жүріп келген екен. Зерттеушілер, ол өзінің өмірден өтетінін және жерленетін жерін болжап білген деп санайды.<ref>Есим Г. Әулие Райымбек жолы елдікке бастайды // Жетісу – 2006. – 30 июля.</ref>

Ақын [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]]тың аяқталмай қалған “Райымбек, Райымбек” атты дастанын жариялағаны үшін “Лениншіл жас” газетінің жетекшісі [[Сейдахмет Бердіқұлов]] партиялық сөгіс алған.

2005 жылы Республикалық көлемде Райымбек батырдың 300 жылдық тойы тойланды. Ер есімі ел есінде қайта жаңғырды.

==Райымбек батырдың есімі==
Райымбек батырдың есімі [[Албан руы|Албан руының]] ұранына айналды.[[File:RaimbekALA.JPG|thumb|300 px|[[Алматы]]да]]1990 жылы “''Райымбек''” тарихи-этнографиялық қоғамы құрылды.

=== Әдебиетте ===
Қазақ ақыны [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] батырдың ерлігін жырлап [[Райымбек! Райымбек!|“''Райымбек, Райымбек''”]] атты поэма жазған. Ал жазушы Ж. Тұрлыбайұлы батырға роман арнаған.

=== Жер-су, елді мекен атаулары ===
Алматы облысында Райымбек есімімен аталатын жер-су аттары көп кездеседі. [[Торайғыр (тау)|Торайғыр]] тауындағы Айырлы асуының маңында “''Райымбек бастауы''” бар.

Алматы облысының [[Нарынқол ауданы|Нарынқол]] мен [[Кеген ауданы|Кеген]] аудандары біріктіріліп, '''Райымбек ауданы''' деген атаумен құрылды. Кейін [[Кеген ауданы]] құрамынан шығарылды.

Қазір Райымбек батырдың есімімен келесі нысандар аталады:
* Алматы қаласындағы орталық көшелердің бірі — Райымбек даңғылы (оның зираты орналасқан көше);
* Алматы облысындағы аудан — [[Райымбек ауданы]] ([[Нарынқол ауданы|Нарынқол]] мен [[Кеген ауданы|Кеген]] аудандары біріктіріліп, '''Райымбек ауданы''' деген атаумен құрылды. Кейін [[Кеген ауданы]] құрамынан шығарылды);
* Алматы облысы, [[Қарасай ауданы|Қарасай ауданындағы]] ауыл — [[Райымбек ауылы]];
* Алматы қаласының метрополитеніндегі бір бекет — [[Райымбек батыр (метро бекеті)|Райымбек батыр метро бекеті]];
* 1997 жылы Алматы қаласындағы 46-мотоатқыштар бригадасына Райымбек батыр есімі берілді. Кейін, әскери бөлімге батыр есімі берілді: Райымбек батыр атындағы 38-ші арнайы десант-шабуылдау бригадасы;
* Алматы облысындағы ауылдарда көшелер және т.б.

=== Батыр ескерткіштері ===
* 1981 жылы [[Алматы|Алматыдағы]] Райымбек батырдың зиратында гранит тақтасы, ал 1994 жылы [[Райымбек батыр кесенесі|көрнекті батырдың кесенесі]] салтанатты түрде ашылды. Бұл — Алматы қаласының аумағында орналасқан жалғыз кесене.<ref name=":1" />
* 1996 жылы [[Райымбек ауданы|Райымбек ауданында]] [[Сарыжаз (Алматы облысы)|Сарыжаз ауылының]] маңында Райымбек батырдың ат үстінде бейнеленген мүсіні орнатылған. Архитекторы — К. Егізбаев.<ref>https://e-history.kz/ru/kazakhstanika/show/10679</ref> Бұл мүсінді орнатуға "Райымбек" қоғамдық қоры мен оның төрағасы [[Айтақын Алпысбаев|А.Алпысбаев]] (1987-1997) мұрындық етті.
* 2005 жылы сол кездегі Райымбек ауданына (қазіргі [[Кеген ауданы|Кеген ауданына]]) кірген бойда батырдың 300-жылдығына орай Райымбек батыр бейнеленген ескерткіш орнатылған. Бұл ескерткіште мүсінмен қатар "Райымбек баба мекені", "Кеген ауданына қош келдіңіз" деген жазулар орнатылған.
* 2012 жылы [[Алматы|Алматы қаласының]] ортасында Райымбек даңғылының бойында Райымбек батыр ескерткіші орнатылған. Ескерткіште Райымбектің мүсіні ат үстінде берілген. Ескерткіштің үстінде М. Мақатаевтың өлеңінен "Ұрпағыңа медет бер, Ұлы бабам!" деген үзінді жазылған. Мүсін авторы — Е. Рахмандиев.

== Райымбек ұрпақтары ==
Батырдың өмірі мен отбасы туралы деректер аз. Райымбектің көп некелі болғаны туралы мәліметтер бар.<ref name=":3">https://iie.kz/?p=25092</ref>

Шежіре бойынша, Райымбек атаның төрт әйелінен 11 баласы болған.<ref>Бәйдібек баба — Алып бәйтерек. Албан ата энциклопедиялық шежіре. — Алматы, 2003 — 498 б.</ref>

* Бірінші әйелінен: Құлжаман, Алтай;
* Екінші әйелі Көрпештен: Нарт, Сарт, Қожағұл, Әжі;
* Үшінші әйелі Жаманқыздан: Масақбай, Орақбай, Қонақбай;
* Жеңге алған әйелі Балқаштан: Рыскелді, Әйтімбет;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар]]
[[Санат:Қолбасшылар]]
[[Санат:Әулиелер]]

Байбек батыр

2026-05-02T20:05:16Z

Rasulbek Adil:

{{мағына|Байбек}}
'''Байбек, Байбақ''' (туған-өлген жылдары белгісіз) — [[батыр]], [[би]], [[Айшуақ]] [[сұлтан]]ның аталығы. [[Орыс]] құжаттарында [[Әбілқайыр]] ханның төлеңгіті, “хан сарайының қызметшісі” деп те аталады. 1736 жылы жазда [[Әбілқайыр]] ханның сарайында болған ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]]дің еңбегінде “Байбек Ағлық” деген атпен берілген.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Байбек, негізінен, [[Әбілқайыр]] ханның ең сенімді адамдарының бірі ретінде оның маңызды тапсырмалары бойынша [[қазақ]]-[[орыс]], [[қазақ]]-[[башқұрт]], [[қазақ]]-[[қалмақ]] қатынастарына белсенді араласты. 18 ғасырдың 30-жылдарының бас кезінде [[Кіші жүз]]дің [[Ресей]] бодандығына өту мәселелерімен [[Санкт-Петербург]]те болған (ол жөнінде 1734 жылы 10 маусымда орыс патшасы Анна Иоановнаның [[Ұлы жүз]] батырлары мен старшындарына жолдаған грамотасында көрсетілген). [[Әбілқайыр хан]]ның өзіне және туыстарына қалашық салып беру жөніндегі өтінішімен [[Мәскеу]]де болған. Императрица Елизаветаның Әбілқайырға жолдаған грамотасында бұл туралы “Сіздің елшілеріңіз [[Күдер батыр]] мен Байбекке сыйлықтар беріліп, кейін қайтарылды. Грамота 1742 жылы 15 маусымда Мәскеуден жіберілді” делінген. 1730—1740 жылдары бірнеше рет Орынборда болып, [[Орынбор]] [[экспедиция]]сының бастығы К. Кирилловпен, генерал-лейтенант князь Урусовпен кездесті және олармен Кіші жүздегі жағдай жөнінде сөйлесті. Әбілқайыр қаза болғаннан кейін Байбек. [[Бопай|Бопай ханым]]ның, [[Нұралы хан]]ның тапсырмаларын орындады. Бірақ 1760—1770 жылдары жазылған құжаттарда оның есімі кездеспейді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

{{stub}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]

Нұралы хан

2026-05-02T20:05:03Z

Rasulbek Adil:

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Нұралы хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Кіші жүз]] [[хан]]ы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1748
| Басқаруын аяқтады = 1786
| Ізашары = [[Әбілқайыр хан]]
| Ізбасары = [[Жармұхамбет хан]]
| Титулы_2 =[[Хиуа хандығы|Хиуа ханы]]
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =1740
| Басқаруын аяқтады_2 =1742
| Ізашары_2 =Тахир хан
| Ізбасары_2 =Абі-л-Ғазы-хан II
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = [[1704]]
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1790
| Қайтыс болған жері = [[Үфі]], [[Ресей Империясы]]
| Жерленді =
| Діні = Ислам
| Әкесі = [[Әбілқайыр хан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = 14 баласы (соның ішінде [[Есім Нұралыұлы|Есім хан]], [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан]] және [[Бөкей хан]]) мен 26 қызы
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Нұралы хан''' ([[1748]]-[[1786]]) — билік құрған. [[Әбілқайыр хан]] өлген соң, 1748 жылы [[Кіші жүз]]дегі хандық таққа оның ұлы Нұралы отырды. Бұл шешімді Ресей патшайымы [[Елизавета Петровна]] бекітті. Нұралы патшалық билік тарапынан бекітілген бірінші қазақ ханы еді. Патша үкіметі бұл әрекеті арқылы ендігі уақытта қазақ жұрты хан ретінде мойындаған сұлтанды хандық дәрежеге бекіту немесе бекітпеу өз еркінде екендігін білдіруі еді. Бұл қазақ халқының дербес мемлекеттігін жоюға бағытталған алғашқы қадам, сондай-ақ "Патшалық ішінде патшалықтың болуы мүмкін емес!" деген стратегиялық бағыт көрінісі болатын.

==Өмірбаяны==
Нұралы хан да әкесі [[Әбілқайыр]] сияқты ел арасындағы ықпалды топтардың қолдауына сүйене алған жоқ. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әкесіне]] ұқсап ол да алғашқы жылдары [[Кіші жүз|жалпықазақтық]] тақтан үміткер екендігін білдірді де, бірақ сыртқы істер коллегиясы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюевтің]] кеңесі бойынша, Нұралы ханның өтінішін қолдамады, сөйтіп бекіту грамотасында оның билік ауқымын белгілемей, жай ғана "қазақ ханы" атады. Бұл қазақ коғамын жеке хан билігі арқылы басқарудан бас тарту еді. Нұралы ханға дара қолдау көрсету өз ретінде [[Абылай хан]], [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Барақ хан]] және басқа ел арасындағы аса беделді билеушілерді [[Ресей империясы|Ресейге]] қарсы қоюмен тең болды. Осы жағдайды ескере отырып, Петербургтік билік [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев]] ұсынған, қазақ қоғамындағы ықпалды топтардың бірде-бірінің басқалардан ерекше күшейіп кетуіне жол бермей, олардың арасында күштер "тепе- теңдігін" сақтау саясатын ұстануға көшті. Сөйтіп, қазақ саяси элитасын баскарудың ресейлік әдісі осылайша орныға бастаған еді. Ресей үкіметінің бұл саясатының орнығуына қазақ коғамының ішіндегі билеуші топ арасындағы алауыздықтың етек алуы, сондай- ақ Нұралы ханның ел арасында беделінің жоқтығы колайлы жағдай туғызды. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханның]] ескі жауы [[Батыр хан ІІ]] Нұралыны хан ретінде мойындаудан бас тартып, Сырдарияның төменгі ағысындағы шекті тайпасының старшындары оны өздеріне хан сайлайды. Сөйтіп, Кіші жүз екі хандыққа бөлініп, солтүстік-батыс бөлігі Нұралы ханға, ал оңтүстік-шығыс бөлігі [[Батыр ханға]] қарады. Егер Нұралы ханның Ресейге тәуелділігі жыл өткен сайын арта түскен болса, Батыр сұлтан өзін Ресейден алысырақ ұстап, Хиуа хандығының қолдауына сүйенуге бейімділік танытады.

Нұралы хан билігінің әлсіреуіне оның көрші халықтармен екі жаққа бірдей тиімді қатынас орнықтыра алмауы да үлкен әсерін тигізді. Оңтүстік шекарада Хиуаға бағынышты түрікмендермен арада бейбіт қатынастың орныға қоймауы салдарынан Нұралы әскері біріккен өзбек-түрікмен қолдарынан қирай жеңіліп, мыңнан аса қазақ жігіттері опат болды. Ханның Еділ мен Жайықтың арасындағы торғауыт қалмақтарымен қатынасы да өзара жаугершілік сипатта болды. 1771 жылы қысында патшалықтың езгісі мен зорлығынан Жоңғар жеріне кашқан торғауыттарды Нұралы хан Ералы және Айшуақ деген інілерімен бірге аяусыз тоналды.

Нұралы ханның саясаты Кіші жүз қазақтарының башқұрт халқымен арақатынасының шиеленісуіне алып келді. 1755 жылы Башқұртстанда Ресей езгісіне қарсы жаңа көтеріліс бұрқ ете калды. Патша әскерінің қуғынынан ығысқан елу мыңға жуық башқұрттар қазақ даласына еніп, қазақтармен біріге орыс шабуылынан қорғанудан үміттенді. Орынбор губернаторы И.И. Неплюев Нұралы ханға және басқа қазақ билеушілеріне арнайы грамота жолдап, онда башқұрттардың малы мен мүлкін тонап, өздерін құлға айналдыруға шақырды. Бұл үндеу қазақ ауылдары арасында кең қолдау тапқан жоқ. Тіпті орыс билігінен бірігіп корғану мақсатында жетіру тайпасы жерінде қазақ-башқұрт аралас қолдары құрылып, шекара бекіністеріне шабуылдар да жасалынды. Дегенмен Орынбор губернаторының тілегін орындауға кірісіп кеткен Нұралы мен оның інілері башқұрттарды тонап, олардың басшысы Батырша Әлеевті орыстарға ұстап беруге күш салады. Бұл сатқындық әрекеттен қазақ пен башқұрт елдері арасындағы туыстық қатынас бұзылып, өзара жаугершілікке ұласуына жол ашты.

Көршілерімен араздасқан Нұралы хандық ішінен де қолдау таба алмады. Патшалық әкімшілікпен ғана жақын болу жолына түскен ханның рубасылармен арақатынасы алшақтап кетті. Хандықтың күнделікті өміріне байланысты шақырылып тұратын билер кеңесі де сиреп, билердің ел басқару ісіне араласу мүмкіндігі тарыла түскенді. Ал Нұралы ханның Жайықтың оң жақ бетіндегі жайылымдарды пайдалануға патшалык әкімшіліктің келісімін ала алмауы, соның салдарынан мал шаруашылығының дағдарысқа ұшырауы ханның беделін біржола құлдыратты. 1785 жылы генерал-губернатор О.А. Игельстром [[II Екатерина]] патшайымға: "Рубасылары мен халықтың ханға наразылығы соншалықты зор, тіптен өздерінің берекесі мен тыныштығын алушы ретінде қарайды", — деп жазды.

1772 жылдан бастап Кіші жүз қазақтарының отарлық билік пен хан-сұлтандардың зорлығына қарсы азаттық қозғалысының басында тұрған Сырым батыр өзін қолдаған рубасыларымен біріге отырып, Нұралыны биліктен аластау мәселесін қояды. Генерал-губернатор қозғалыс басшыларының бұл талабын орындап, 1785 жылы Нұралы ханды Орынборға шақыртып алып, оған қызметкерімен бірге тұруға Уфадан жарамды үй бөлдіріп, күнкөріс үшін жылына 5 мың сом қаржы тағайындайды.

== Әдебиет ==

* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В. Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Төрелер]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]

Алдияр батыр

2026-05-02T14:19:19Z

Rasulbek Adil:

{{Әскери қайраткер
|толық есімі = Алдияр Елкеұлы
|шынайы есімі = Алдияр батыр ескерткіші. [[Сарқан]] ауданы
|суреті =
|сурет тақырыбы = Алдияр батыр
|туған күні = 1641
|туған жері = [[Есіл өзені]]нің бойы
|қайтыс болған күні = 1712
|қайтыс болған жері = [[Шығыс Қазақстан]], [[Сарқан]] облысы
|лақап аты =
|бүркеніш аты =
|мемлекет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|border|22px]] [[Қазақ хандығы]]
|қызмет еткен жылдары =
|атағы = батыр, қолбасшысы
|әскер түрі = атты әскерлер
|басқарды =
|әскери бөлімі =
|шайқасы = Жоңғар шапқыншылығына қарсы шайқас
|марапаттары =
|байланысы =
|отставкада =
|қолтаңбасы =
|Commons =
}}
'''Алдияр Елкеұлы''' (1641, Ертіс өзені бойы – 1712, қазіргі [[Шығыс Қазақстан]] [[Сарқан]] облысы) – жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерлігімен көзге түскен [[батыр|аға батыр]], қолбасшы. [[Тәуке хан]]ның бас қолбасшысы, есімі [[Орта жүз]] [[Найман]] ішінде [[Садыр]] руының ұранына айналған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

Алдияр туралы жазба деректер [[Қазақстан]] мен [[Қырғызстан]]да сақталған. Ол өз еліндегі [[Тауымбет]] сияқты ру басшыларымен сиыса алмай, [[қырғыз манабы Сару]]дың қарамағында қызмет атқарған. Жасы отыздан асқанда қырғыз қызы Ханшайымғa үйленіп, одан Қырықсадақ, Қырғызшора деген ұлдары дүниеге келеді. Кейін ''[[Тәуке хан]]ның'' шақыруымен елге оралады. Бірақ Тәукенің [[Жоңғар хандығы]]на қарсы кейбір әрекеттеріне наразы болады. Тәуке [[Севан Рабдан]]ның өз ордасына келген елшілерін қырып тастамақ болады. Бұған Алдияр бастаған бірнеше батыр қарулы қарсылық көрсетіп, елшілікті аман-сау еліне қайтарады. Бұл оқиға шамамен 1704-05 жылдары болған. Тәуке жасақтарымен болған қақтығыста Алдиярдың інісі Майдан бастаған көп адам қаза табады. Алдияр 1696, 1698, 1701, 1710 жылдардағы [[Қазақ-қалмақ қатынастары|қазақ-қалмақ шайқастарының]] бел ортасында жүріп, садыр руы жасағына аға батыр болған. батырдың Қырықсадақ пен Қырғызшорыдан басқа Қуат, Кенембай, Дөненбай (шешелері Таубике), Асан, Медет, Кенжебай (шешелері Ежеп), Ақпан, Тоқпан (шешелері Жібек) деген 8 ұлы болғаны белгілі. Шыршық өзенінің жағасындағы [[Төлегетай-Қылышты ата кешені|Төлегетай-Қылышты ата]] дейтін ескі зиратқа жерленген.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Қолбасшылар]]

{{stub}}

Сейітхан Жошыбаев

2026-05-01T12:36:20Z

Rasulbek Adil:

{{Ғалым
|Есімі = Сейітхан Жошыбаев
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Туған күні = 09.10.1939
|Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Тұрар Рысқұлов ауданы|Тұрар Рысқұлов ауданында}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы ={{KAZ}}
|Ғылыми аясы = [[медицина|медицина ғылымдары]], [[кардиология]], [[хирургия|кардиохирургия]]
|Жұмыс орны = С. Жошыбаев атындағы Ғылыми-клиникалық кардиохирургия және трансплантология орталағы ЖШС Бас директоры
|Ғылыми дәрежесі =[[профилактикалық медицина академиясы|Қазақстан Прафилактикалық медицина академиясының]] [[академик|академигі]] Қырғыз Ұлттық Ғылым академиясының [[академик|академигі]] [[медицина|Медицина ғылымдарының докторы]], [[профессор]]
|Сыйлықтары =
|Альма-матер = Қырғыз Республикасының Мемлекеттік медиицина инистититуы Мәскеу Жүрек-қан тамырлары ғылыми-зерттеу иниститутының асперантурасы
|Ғылыми жетекші =
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Барыс ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Сурет:KRG Medal Dank.png|60px|Қырғыз Республикасының Даңқ медалі]]
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Сурет: Otl zdrav.png|22px|ҚР Денсаулық сақтау ісінің Үздігі]] {{!}}{{!}}[[Сурет: Otlichnik zdravookhraneniya SSSR.jpg|22px|КСРО Денсаулық сақтау ісінің Үздігі]]
{{!}}}
}}
'''Сейітхан Жошыбаев''' ([[9 маусым]], [[1939 жыл]]ы [[Жамбыл облысы]], [[Тұрар Рысқұлов ауданы]], Ақыртөбе ауылында туған) — [[кардиология|кардиолог]] [[ғалым]]. [[медицина|Медицина ғылымдарының докторы]], [[профессор]]. [[профилактикалық медицина академиясы|Қазақстан Прафилактикалық медицина академиясының]] және Қырғыз Ұлттық Ғылым академиясының [[академик|академигі]]. [[Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі|КСРО және Қазақстанның Денсаулық сақтау ісінің Үздігі]]. Қырғызстанның және Қазақстанның Еңбек сіңірген дәрігері.

Тараз Ғылыми-клиникалық кардиохирургия және трансплантология орталағы ЖШС Бас директоры. [[Құрметті азамат|Тараз қаласының Құрметті азаматы]]. Қазақстан Жүрек-қан тамырлары хирургтар қауымдастығының төрағасы.

==Толығырақ==
* Сейітхан Жошыбаев [[1939 жыл]]ы [[9 маусым]]да [[Жамбыл облысы]], [[Тұрар Рысқұлов ауданы]], Ақыртөбе ауылында дүниеге келген. [[Дулат]] тайпасы [[Сиқым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Ә. Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}</ref>
* 1956 жылы орта мектепті аяқтаған.
* 1962 жылы Фрунзе қаласындағы Қырғыз мемлекеттік медицина иниститутын бітіріген.
* 1970 жылы Мәскеу Жүрек-қан тамырлары ғылыми-зерттеу иниститутының асперантурасын бітірген.
* 1962 – 1967 жылдары Нарын және Талас қалаларында дәрігердің ассистенті, дәрігер – ординатор; 1971-76 жылдары бөлім меңгерушісі болды.
* 1970 – 1984 жылдары Бішкек қаласында Республикалық клиникалық ауруханада хирург, медициналық институтының кафедрасы Жалпы хирургия көмекшісі, кеуде, жүрек кафедрасының меңгерушісі лауазымдарын атқарды.
* 1984- 1992 жылдары Алматыдағы Сызғанов атындағы Жүрек-қан тамырлары иниститутының жетекшісі.
* 2006 жылдан бастап Тараз Ғылыми-клиникалық кардиохирургия және трансплантология орталағы ЖШС Бас директоры.

==Ғылыми және құрметті атақтары ==
* 1981 жылы [[медицина|Медицина ғылымдарының докторы]]
* [[профессор]] құрметті ғылыми атақтарының иегері.
* [[профилактикалық медицина академиясы|Қазақстан Прафилактикалық медицина академиясының]] [[академик|академигі]]
* Қырғыз Ұлттық Ғылым академиясының [[академик|академигі]]
* Қазақстан жүрек-қан тамырлары қауымдастығының құрметті профессоры
* Ресей Жүрек-қан тамырлар хирург қауымдастығының мүшесі
* Қазақстан Жүрек-қан тамырлар хирург қауымдастығының төрағасы
* Еуропалық Кардиоторакальная хирургия қауымдастығының мүшесі
* Халықаралық кардиохирургтер қауымдасының мүшесі
* Азия Жүрек-қан тамырлары хирург қауымдастығының мүшесі

==Мемлекеттік марапаттары ==
*КСРО Денсаулық сақтау ісінің Үздігі
* Қырғыз КСРнің Еңбек сіңірген дәрігері
* Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген дәрігері
* [[Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі|Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау ісінің Үздігі]] құрметті атағы
* Алтын адам жыл адамы ұлттық сыйлығының лауреаты
* Әлем айнасы халықаралық сыйлығының лауреаты
* Әлем академигі құрметті атағы
* Қырғыз Республикасының Даңқ медалі
* 2001 жылы Қазақстанның «Ерен Еңбегі үшін» медалі
* 2008 жылы ҚР жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Парасат ордені]]» мен марапатталды.
* 2011 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл" мерекелік медалі
* 2014 жылы елбасының өз қолынан Қазақстанның ең жоғарғы мемлекеттік марапаты ІІ дәрежелегі «[[Барыс ордені]]» мен марапатталды (желтоқсан айы Астана, Ақорда).
* ҚР тұңғыш президентінің жеке алғыс хатымен марапатталған.

==Ғылыми шығармашылығы ==
Сейітхан Жошыбаев Кардиология жөніндегі көптеген халықаралық ұйымдар мен одақтардың құрметті мүшесі. 1 ғылым докторын, 9 ғылым кандидатын дайындап шығарған. Ол тәжірибе алмасу мақсатында Моңғолияның, Венгрияның, Германияның, Үндістанның, АҚШ-тың, Англияның, Канаданың, Польшаның, Чехияның және тағы басқа елдердің арнайы мамандандырылған клиникаларында болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]
[[Санат:КСРО дәрігерлері]]
[[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері]]
[[Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері]]

Мұхтар Әлиұлы Әлиев

2026-05-01T12:25:21Z

Rasulbek Adil:

{{Мемлекеттік қайраткер
|Титулы = А.Н. Сызғанов атындағы Ұлттық ғылыми хирургия орталығының директоры
|Басқара бастады = 1987
|Басқаруын аяқтады = 1998
|Ту_=
|Ту2_=
|Президент=[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]
|Премьер= Николай Иванұлы Рыжков

|Басқара бастады_2= 1980
|Басқаруын аяқтады_2= 1983
|Президент_2=[[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]] [[Юрий Владимирович Андропов|Юрий Андропов]]
|Премьер_2= Алексей Николайұлы Косыгин Николай Александрұлы Тихонов

|Титулы_3= [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау министрі]]
|Басқара бастады_3= 1983
|Басқаруын аяқтады_3= 1987
|Ту_3= Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
|Ту2_3= Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
|Президент_3= [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]
|Премьер_3= Николай Александрұлы Тихонов Николай Иванұлы Рыжков
|Ізашары_3=[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов|Төрегелді Шарманов]]
|Ізбасары_3=[[Ақсұлтан Аманбаев|Ақсұлтан Аманбайұлы]]

|Титулы_4 = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау министрлігінің]] бас оташы
|Басқара бастады_4 = 1978
|Басқаруын аяқтады_4= 1980
|Президент_4= [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]]
|Премьер_4= Алексей Николайұлы Косыгин Николай Александрұлы Тихонов
|Ту_4= Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
|Ту2_4= Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
|Білімі= [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
|Ғылыми дәрежесі=[[Ғылым кандидаты|Медицина ғылымдарының докторы]]
|Мамандығы=[[Хирург|Оташы]]
|Марапаттары= {{Халық қаһарманы}}{{Отан ордені}} {{Астана медалі}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}} {{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі}} [[File:State Prize of the Republic of Kazakhstan.png|20 px]] {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты}}
|Әкесі=Әли Сәрсембаев (1892-1955)
|Анасы= Құндыз Сәрсембаева (1900-1937)
|Жұбайы= Минвар Қадышқызы Әлиева (1941—2025)
|Балалары=[[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (1962—2015) Гүлшат Хорани (Әлиева) (1965)
}}
'''Мұхтар Әлиұлы Әлиев''' – кеңестік қазақ хирургы, медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1976), Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының академигі (1989), Қазақстан Республикасы Медицина ғылымдары академиясының президенті және негізін қалаушы (1995), Халық қаһарманы (1995), халықаралық хирургтар қауымдастығының мүшесі. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-12-ші шақырылымының депутаты.

== Отбасы ==
Әкесі - Сәрсембаев Әли (1892-1955), темір жол көлігі жүйесінде жол қараушы болған. Анасы - Сәрсембаева Құндыз (1900-1937).

Үйленген. Жұбайы - Әлиева Минвар Қадышқызы (1941 жылы туған). Ұлы - [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев]] (1962 жылы туған); қызы - Әлиева Гүлшат Мұхтарқызы (1965 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>

== Өмірбаяны ==
[[Алматы]] мемлекеттік [[медицина]] институтын бітірген (1957), емдеуші-дәрігер.

Медицина ғылымдарының кандидаты (1966), докторы (1974).

Докторлық диссертациясының тақырыбы:

«Қосылысқан сәулемен зақымданған жағдайдағы күретамыр арқаулығы».

Профессор (1976 жылдан).

ҚазКСР ҒА (1988), Халықаралық шығармашылық академиясының (1992), Халықаралық ақпараттандыру академиясының (1995), [[Нью-Йорк]] ғылым академиясының (1996), ГФР Медициналық білім беру академиясының (1996) академигі.
[[ҚР]] хирургтері ғылыми мектебінің жетекшісі.

Мұхтар Әлиевтің жетекшілігімен 70 докторлық, 83 кандидаттық диссертация қорғалды. Ол 970 ғылыми еңбектің авторы, соның ішінде 59 монографияның авторы, 155 авторлық куәлігі бар. ҚР мен КСРО патенттері мен алдын ала патенттерінің 151 өнер табысы авторлық куәлігіне иегер. Хирургия ғылыми орталығының 18 қызметкері Мемлекеттік сыйлықтардың лауреаты атанды.

30 ғылыми еңбектер жинағының бас редакторы.

1950 жылдан - [[Шымкент|Шымкент облысы]] Тимур ауылы 7 жылдық мектебінің оқытушысы.

1951 жылдан - Алматы мемлекеттік медицина институтының студенті.

1957 жылдан - Шымкент
облысы «Тимур» кеңшарында учаскелік аурухана хирургі және бас дәрігері.

1958 жылдан - Алматы мемлекеттік медицина институтында клиникалық ординатор.

1960 жылдан - Республикалық кпиникалық ауруханасының хирург-дәрігері.

1961 жылдан - [[Онкология]] және [[радиология]] ҚазҒЗИ кіші ғылыми қызметкері.

1963 жылдан - Алматы екінші қалалық ауруханасы [[хирургия]] бөлімінің меңгерушісі; Алматы мемлекеттік медицина институтының аспиранты.

1969 жылдан - Алматы дәрігерлердің білімін жетілдіру институты кафедрасының меңгерушісі, доцент. 1976 жылдан 1980 жылдар аралығында - Алматы мемлекеттік медицина институты хирургия кафедрасының меңгерушісі.

1978 жылдан 1982 жылға дейін - ҚазКСР Денсаулық сақтау министрлігінің бас хирургі. 1980 жылдан 1985 жылға дейін Ә.Н. Сызғанов атындағы Клиникалық және эксперименталды ҚазҒЗИ директоры.

1982 жылдан 1987 жылға дейін - ҚазКСР денсаулық сақтау министрі.

1997 жылдан - Ә.Н. Сызғанов атындағы Хирургия ғылыми орталығының
директоры.

2001 жылдан бері - Ә.Н. Сызғанов атындағы Хирургия ғылыми орталығының құрметті директоры.

11-ші, 12-ші шақырылған ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1983, 1985). Қазақстан Компартиясы XVI, XVII съездерінің делегаты, ҚКП ОК мүшелігіне кандидат (1986). КОКП XXVIII съезінің делегаты (1990). Халық депутаты (1990).

Ә.Н. Сызғанов атындағы хирургия Ғылыми орталығы жанындағы медицина ғылымдарының докторы ғылыми атағын алу үшін ғылыми [[диссертация]] қорғау диссертация кеңесінің төрағасы (1988).

«КСРО-Франция» Достық қоғамдастығы Қазақ бөлімінің төрағасы (1978).

Бүкіл одақтық хирургтер қоғамының басқарма мүшесі (1978-1982).

ҚазКСР ҒА төралқасының мүшесі (1988, 1989).

Халықаралық гастроинтестианалды хирургтер клубының (1996), Н.И. Пирогов атындағы хирургтер ассоциациясының (1996) мүшесі. ПБИТС-мен күресу және алдын алу республикалық қоғамдық комитеттің құрметті төрағасы, ұйымдастырушысы (1989). «Қазақстан хирургиясы» (1995), «Клиницист» (1995), «Қазақстан медицина журналы» (1998).
ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1988), ҚРМемлекеттік сыйлығының (1999), «Мамандық-Өмір» Халықаралық сыйлықтың (2004), «Платина Тарлан» сыйлықтарының лауреаты (2005). «Абылай хан» алтын медалімен (1998),
«XXI ғасырдың 500 негізін салушылар» (Кембридж, Англия, 2001), «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Астана» (1998), «XXI ғасырдың 2000 көрнекті интеллектуалдары» медальдарымен; «Қазақстан Республикасы ғылымын дамытудағы еңбегі үшін» белгісімен (2001) марапатталған.

«Стратегиялық менеджмент үшін» алтын медалі мен лауреат атағын алған (Франция, 2002).

Аптын жұлдыз - айрықша белгісінің табыс етілуімен «Халық Қаһарманы» (1995), «Жыл адамы» (2001),
«Әлемнің көрнекті интеллектуалдары», «Медицина облысында көрнекті кәсіби жетістіктері», «Әлем азаматы», «Әлем елшісі», «Көрнекті көшбасшы» (2003) атақтарына ие.

== Марапаттар ==
* Қазақстанның Халық қаһарманы (1995);
* Отан Ордені (1995);
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы;
* Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (екі рет);
* Алматының Құрметті азаматы;
* «Мамандық-өмір» халықаралық сыйлығының лауреаты (2004);
* «Платиналы Тарлан» сыйлығының лауреаты (2005);
* Абылай ханның Жаратылыстану Ғылымдары Академиясының Алтын медалі (1998);
* «XXI ғасырдың 500 негізін қалаушылар» алтын медалі (Кембридж, Англия, 2001);
* Медаль «1941-1945 жж.Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін»;
* «Еңбек ардагері» медалі (1987);
* «Астана» медалі (1998);
* «XXI ғасырдың 2000 аса көрнекті зиялылары» медалі;
* «Академик В. Вахидов атындағы Республикалық мамандандырылған хирургия орталығына 30 жыл» мерекелік медалі (Өзбекстан, 2005);
* «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» белгісі (2001);
* «Стратегиялық менеджмент үшін» лауреат және алтын медаль (Франция, 2002);
* «Жыл адамы» (2001), «Әлемнің жетекші зияткерлері», «Медицина саласындағы үздік кәсіби жетістіктер», «Әлем азаматы», «Әлем елшісі», «Көрнекті көшбасшы» (2003) атақтары;
* Хирургияның дамуына қосқан зор үлесі үшін құрметті халықаралық диплом дипломанты (2002);
* Балтимор қаласының Құрметті азаматы;
* Кентукки штатының құрметті полковнигі, АҚШ (1988);
* Аудан орталықтарындағы екі көшеге, Жетісай медициналық училищесіне Әлиев есімі берілді;
* Шымкент және Ақтөбе мемлекеттік медицина академияларында Әлиев атындағы шәкіртақы тағайындалған.

'''Құрмет атақтар:'''
* Халықаралық хирургтар қауымдастығының мүшесі (1988).
* Балтимор қаласының Құрметті азаматы және Кентукки штатының Құрметті полковнигі, АҚШ (1988).
* Н.И. Пирогова атындағы Хирургтар қауымдастығының мүшесі. (1996).
* Нью-Йорк Ғылым академиясының мүшесі (1996).
* ГФР халықаралық медициналық білім беру академиясының құрметті мүшесі (1998).
* [[Хирургия]]ны дамытудағы көрнекті үлесі үшін құрметті халықаралық дипломның дипломанты (2002).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Өнертапқыштар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]

Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты

2026-05-01T12:22:48Z

Rasulbek Adil:

'''Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты'''– [[медицина]] саласындағы мамандар біліктілігін көтеруге арналған мемлекеттік [[жоғары оқу орны]]. [[Институт]] [[Алматы]]да 1963 ж. ұйымдастырылған.

1996 жылдан С.Д. Асфендияров атындағы [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]нің құрамында. Институт ұжымы [[дәрігер]]лер білімін жетілдірумен қатар, ғылыми және алдын ала емдеу жұмыстарымен де шұғылданады. Институтта еліміздің М. Әлиев, Т.[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов|Шарманов]], С. Балмұқанов, Ә. Ідірісов, Х. Мырзалиева, Ф.С. Каневская, Г.К. Ткаченко сияқты көрнекті маман-ғалымдары мен денсаулық сақтау ісінің белгілі ұйымдастырушылары қызмет етті.
Қазір ин-т ұжымында 35 [[ғылым докторы]], 150 [[ғылым кандидаты]] жұмыс істейді.<ref>Қазақ ұлттық энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1963 жылы құрылған оқу орындары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық медицина университеті]]
[[Санат:Қазақстандағы медицина]]
[[Санат:Қазақстанның бұрынғы жоғарғы оқу орындары]]

Механика және машинатану институты

2026-05-01T12:21:43Z

Rasulbek Adil:

{{Ғылыми ұйым
|атауы = Академик Ө.А. Жолдасбеков атындағы Механика және машинатану институты
|қысқаша атауы =
|халықаралық атауы =
|логотипі =
|бұрынғы атауы =
|ұран =
|құрылды = [[1991 жыл]]
|қайта құрылды =
|қайта құрылған жыл =
|түрі =
|басшы =
|президент =
|ғылыми басшы =
|директор = Төлешов Амандық Қуатұлы
|қызметкер =
|ғылыми қызметкер =
|нобель лауреаты =
|академик =
|корреспондент-мүше =
|ғылым докторы =
|ғылым кандидаты =
|докторантура =
|аспирантура =
|түс =
|орналасқан жер = {{KAZ}}
|метро =
|мекенжай = [[Алматы]], Шевченко көшесі, 28
|еншілес ұйым =
|сайт = https://www.immash.kz/
|марапат =
}}
'''Ө.А. Жолдасбеков атындағы Механика және машинатану институты''' — [[механика]] және [[машинатану]] салаларында іргелі зерттеулер жүргізетін мемлекеттік [[кәсіпорын]]. [[1991 жыл|1991]] жылы [[Алматы|Алматы]] қаласында ұйымдастырылған.

==Құрамы==
*[[машиналар механикасы|машиналар механикасы]];
*[[механизмді жобалауды автоматтандыру|машиналар механикасы]];
*[[машиналарды басқару|машиналар механикасы]];
*[[тау жыныстары механикасы|машиналар механикасы]];
*[[деформацияланатын қатты дене|деформацияланатын қатты денелер]] механикасы лабораториялары бар. 
==Негізгі ғылыми бағыттары==
'''Негізгі ғылыми бағыттары''' – жоғары класты жазық және [[аналитикалық теория|кеңістіктік механизмдердің аналитикалық теориясы]] және олардың негізінде принципті жаңа машиналар, механизмдер және [[манипуляциялық қондырғылар|манипуляциялық қондырғылар]] жасауға; динамикалық параметрлердің өзгергіштігін ескеретін машиналар мен жүйелердің динамикасын, беріктігін, сенімділігін және орнықтылығын, [[робот|роботты]] техникалық жүйелерді автоматты жобалауға және басқаруға Жердегі табиғи және [[техногендік процестер|техногендік процестердің механикасын]], сейсмикалық берік ғимараттарды жобалаудың, құрастырудың, есептеудің, терең және өте терең ұңғымалардың орнықтылығының теориялық негіздерін, әр түрлі орталар мен [[күш өрісі|күш өрістеріндегі]] табиғи және жасанды аспан денелерінің динамикасын зерттеуге арналған. Институт ғалымдары машинатанудың, Жер және тау жыныстары мен жер асты ғимараттарының, [[ грунт|грунттар]] мен деформацияланатын қатты денелер механикасының; табиғи және техногендік сипаттағы әр түрлі әсерлер кезіндегі кен орындарын (континент пен теңіз қайраңындағы мұнай мен газ орындарын) үлкен көлемде және қарқынды түрде игерудің іргелі негіздерін жасады. Институтта [[Өнер ұлттық академиясы|ҚР ӨҰА]] академиктері ''Ұ. Уәлиев, М. Молдабеков'' және [[16|16]] ғылым докторы, [[38|38]] ғылым кандидаты қызмет атқарады.<ref name="Source 1">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>

==Пайдаланылған cілтемелер==

<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: ғылым]]
[[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]

Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров

2026-05-01T12:20:37Z

Rasulbek Adil:

{{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|Суреті=|Титулы=[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] Денсаулық сақтау халық комиссары|Басқарған кезеңі=[[1931 жыл|1931]]-[[1933 жыл|1933]]|Премьер=[[Ораз Жанұзақұлы Исаев]]|Титулы_2=[[Қазақ ұлттық медицина университеті|Мемлекеттік медицина институтының директоры]]|Басқарған кезеңі_2=[[1931 жыл|1931]]-[[1933 жыл|1933]]|Ізашары_2=қызмет пайда болды|Ізбасары_2=Виктор Зикеев|Титулы_3=[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ педагогикалық институтының]] ректоры|Басқарған кезеңі_3=[[1928 жыл|1928]] - [[1931 жыл|1931]]|Ізашары_3=қызмет пайда болды|Ізбасары_3=Баймен Алманов|Титулы_4=[[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] Ұлттар Кеңесінің хатшысы|Ізашары_4=қызмет пайда болды|Басқарған кезеңі_4=[[1925 жыл|1925]]-[[1927 жыл|1927]]|Титулы_5=[[Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы|Түркістан АКСР]] Денсаулық сақтау халық комиссары|Басқарған кезеңі_5=[[1923 жыл|1923]]-[[1924 жыл|1924]]|Титулы_6=[[Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы|Түркістан АКСР]] егіншілік халық комиссары|Титулы_7=[[Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы|Түркістан АКСР]] Денсаулық сақтау халық комиссары|Басқарған кезеңі_6=[[1920 жыл|1920]]-[[1921 жыл|1921]]|Басқарған кезеңі_7=[[1919 жыл|1919]]-[[1920 жыл|1920]]|Партиясы=[[Алаш партиясы]]
[[КОКП]]|Білімі=Санкт-Петербургтағы әскери-дәрігерлік академия (1912)|Мамандығы=әскери дәрігер|Ғылыми дәрежесі=профессор|Азаматтығы={{Ту|Ресей империясы}} [[Ресей империясы]]
{{Ту|КСРО}} [[КСРО]]|Туған жері=[[Ташкент]]|Қайтыс болған күні=[[25 ақпан]] [[1938 жыл]]|Туған күні=20 қазан 1889 жыл|Қайтыс болған жері=[[Алматы]]|Династия=[[Төре]]|Әкесі=[[Сейітжафар Асфендиарұлы]]|Жұбайы=Лапина Рабиға Серәліқызы|Анасы=Гүландам Қасымова|Шайқасы=[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]|Ғылыми аясы=тарих|Атағы=әскери дәрігер|Қызмет еткен жылдары={{Ту|Ресей империясы}} 1913-1918
{{Ту|КСРО}} 1918-1919|Құрамында болды=3-ші Түркістан атқыштар бригадасы|Атауы=Санжар Асфендияров|Балалары=Алия, Адалят|Ту=Kazak 1920.jpg|Ту2=Kazak 1920.jpg|Ту_4=Flag of the Soviet Union.svg|Ту2_4=Flag of the Soviet Union.svg|Ту_5=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|Ту2_5=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|Ту_6=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|Ту2_6=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|Ту_7=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|Ту2_7=Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg}}

'''Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров''' ([[20 қазан]] [[1889 жыл]], [[Ташкент]] — [[25 ақпан]] [[1938 жыл]], [[Алматы]]) – көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, дарынды тарихшы-ғалым, профессор, педагог. Түркістан АКСР Денсаулық сақтау халық комиссары, егіншілік халық комиссары және Қазақ АКСР денсаулық сақтау халық комиссары болған. Қазақстандағы бірқатар алғашқы жоғары оқу орнының негізін салған қайраткер.

== Отбасы ==

Әкесі [[Сейітжафар Асфендиарұлы]] (Жағыпар, Сейітжағыпар) – сұлтан[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|, Әбілқайыр ханның]] ұрпағы. Анасының есімі – Гүландам Қасымова, кейбір гипотезалар бойынша [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлының]] ұрпақтарынан тараған.

== Өмірбаяны ==

Ташкенттегі реалдық училищені (1907), [[Санкт-Петербург]]тағы әскери-дәрігерлік академияны 1912 жылы бітіріп шығады. Санжар онда әскери министрліктін теңіз ведомствосының стипендиясына оқып, 4 жыл қатардағы әскерде қызмет етуге міндеттелінді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

Санжар өз әскери-медициналық қызметін Түркістан генерал-губернаторлығы мен Бұқара әмірлігінің шекарасындағы Термез мекенінде жергілікті лазаретте кіші дәрігер ретінде бастап, 10-шы Түркістан атқыштар полкына бекітілді. Артынан 9-шы атқыштар полкының аға дәрігер қызметкерінің міндеттерін уақытша атқарушы қызметіне ауысып, Самарқандта және Асхабадта шоғырланған атқыштар поктарында дәрігерлік қызметпен айналысады. 1914 жылы тамызда Санжар 5-ші Түркістан атқыштар полкының аға дәрігері қызметінде І дүние жүзілік соғыстың Шығыс майданына аттандырылады. Осы майданда 1914 жылдың қыркүйек-желтоқсан айларында орын алған ұрыстарда Санжар жараланған және науқас болған сарбаздарға медициналық көмек көрсетумен айналысты. 1914 жылы желтоқсанда жоғары әскери басшылықтың өрескел қателіктерді жіберу салдарынан 5-ші Түркістан атқыштар полкы Лодзь (қазіргі Польшаның ірі қалаларының бірі, ол уақытта Шығыс Пруссия территориясында орналасқан) неміс қоршауына түсіп, басына ауыр жарақат алған Санжар жау тұтқынына түседі. Неміс тұтқынында Санжар патша үкіметі тағдырдың тәлкегіне тастаған мыңдаған жауынгерлердің қатаң тағдырына ортақтасып, күрделі санитарлық жағдайларда иммитацияланған лазареттерде медициналық қызметпен шұғылданып, Торн, Кутно, Александровка концентрационды лагерьлерінде бір жылға жуық уақыт өткізеді. 1915 жылдың аяғында Қызыл Кресттің тұтқындармен алмасу бағытында жүргізген қажырлы еңбегінің көмегімен, Балтық теңізі арқылы алдымен Щвеция, сосын темір жол арқылы Санкт-Санкт-Петербургқа қайтып оралады.

Астанада неміс тұтқынына амалсыздан түскен жауынгерлерді қатаң бақылауға алға, патшаның күзет орындары оларды сенімсіз элементтер ретінде қара тізімге қосты. Арнайы медициналық қараудан өтіп, денсаулығы нашар деп танылған Санжар Түркістан әскери-медициналық басқарманың резервіне жіберіліп, 1919 жылы қаңтардың басында Ташкентке қайта оралады.

Ақпан революциясынан кейін Санжар Сейітжафарұлы Термездегі жөне Бұхарадағы Кеңестердің жұмысына қатысады. Ташкент облыстық, ал онан кейін жұмысшылар мен жауынгерлердің округтік Кеңесіне сайланады. Ташкентте ол мұсылман жұмысшы депутаттарының алғашқы Кеңесінің ұйымына мүше болады. Каспий жағалауы майданындағы соғысқа қатысқан.
1917 жылы Бұхардағы [[мұсылман]] қозғалысына белсене араласты. Сол жылғы қараша айында [[Түркістан автономиясы]]н жариялаған [[Мұсылман]] депутаттарының төтенше съезіне қатысты.
1918-19 жылы Асфендиаров аштықпен күрес жөніндегі төтенше комиссиясының [[Сырдария облысы]] бөлімшесін басқарды.
1919 жылы Асфендияров — денсаулық сақтау халық комиссары, 1920 жылы Түркістан АКСР көгеріс су шаруашылығының халық комиссары болып тағайындалады. Сол жылы қыркүйекте Т. Рысқұловтың шақыруымен [[Ташкент]]ке келіп, Түркістан АКСР-інің Денсаулық сақтау халкомы, жер халкомы, Денсаулық сақтау халкомы, Түркістан Компартиясы ОК-нің хатшысы қызметтерін атқарды. Ұлттық-аумақтық межелу тұсында (1924–25 жылы ) Ортаазиялық Федерация құру идеясын ұстанды. 1924–25 жылы [[Қазақ АКСР]]-інің Өзбек АКСР-і үкіметі жанындағы өкілеті, 1925–28 жылы Мәскеуде – БОАК-нің [[Төралқа]] мүшесі, хатшысының (А. Енукидзенің) орынбасары, [[МГУ]]-дің профессор Н Нариманов атындағы [[Шығыстану институты]]ның директоры болды. 1928 жылдан бастап ол Қазақстанда еңбек етті:
[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] болып қайта құрылған Қазақ мемлекеттік университеттінің алғашқы ректоры (1928 – 31), Қазақ АКСР-і Денсаулық сақтау халкомы, Алматы медецина институтының ұйымдастырушысы және тұңғыш ректоры (1931 – 33) қызметтерін атқарды. С. Асфендиаров осы институтта жалпы [[химия]], [[биология]], [[физика]] пәндерімен бірге [[анатомия]], қалыпты [[физиология]], ішкі аурулар, [[гистология]], [[микробиология]], [[фармакология]], биологиялық-химия, гигиена бөлімдерін және хирург кафедралар ашты. Асфендиаров жұқпалы аурулармен күреске, аурулар мен індеттердің алдын алу шараларына, халыққа ақысыз дәрігерлік көмек көрсету жұмыстарын жолға қоюға көп еңбек сіңірді. Халық арасында жиі кездесетін [[туберкулез]], [[шешек]], [[оба]], [[сүзек]], тері ауруларына қарсы медицина көмек ісін ұйымдастырды. Орта дәрежелі оқу орындарында, қысқа мерзімді арнаулы курстарда әртүрлі буындағы медицина мамандарын көптеп даярлауға күш салды.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

Асфендияровтың қызметі әрқашанда Қазақстандағы және Орта Азиядағы әлеуметтік-экономикалық және мәдени өзгерістермен байланысты болды. Басқарушы қызметкер бола жүріп, ол тұрмыс ерекшеліктерін, Шығыс халықтарының тарихы мен мәдениеті мөселесі жөнінде жақсы білетін еді. Осы қабілет-біліміне сай 1921 жылдан 1922 жылға дейін Асфендиярұлы Түркістан республикасының Мәскеудегі өкілі, сонымен қатар РКФСР Кеңхалкомы үлттық мәселе жөніндегі коллегиясының мүшесі болды. Тәжірибелі аграршы ретінде оны БОАК-тің жер бөлінісі жөніндегі Айрықша комиссиясының құрамына қосады.
1922 ж. Кеңестердің Бүкілресейлік X съезінің делегаты Асфендияров КСРО құру жөніндегі шешімді қолдады. 1923 жылы Асфендиярұлы Ташкентке қайта оралады, онда ол Халкомденсаулық пен Халкомжердегі қызметтерімен қатар, Түркістан Компартиясы ОК хатшысы болады. 1924 жылы — РКП(б) Ортаазиялық бюросы құрамына сайланады. 1925 жылы хатшының орынбасары және БОАК Президиумының мүшесі.<ref>[http://www.biografia.kz/istoriki/asfendiyarov-sanzhar.html Biografia.kz | Наука | Историки | Асфендияров Санжар]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Санжар Сейітжафарұлы Қазақстан тарихының күрделі мәселелерін зерттеген белгілі ғылым болды. Қазақ ұлттық мәдениет ғылыми-зертуғанинститутының тарих секторының меңгерушісі, [[КСРО]] ғылым академиясының Қазақстандық базасы, кейін оның бөлімшесі орынбасары (1933 – 37) қызметтерін атқарды. Асфендиаровтың Ресейдің Қазақстанды жаулап алуы жөнінде ашық айтылған, отаршылдықты әшкерелеген тарихи шығармаларын оқуға тыйым салынды. Санжар Асфендиаров – жалған жаламен ату жазасына кесілді. Жұбайы Рабиға да ҚарЛАГ-та 5 жыл айдауда болды. Санжар Асфендиаров 1958 жылы 26 мамырда ақталды. 1990 жылы Алматы медицина институтына Санжар Асфендиаров есімі берілді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9,, I-том</ref>

==Ұстаздық өмірі==
Мәскеуде жұмыс жасаған мерзімде Асфендиярұлының талантының жаңа қыры ашылды — оның тарих саласындағы белсенді ғылыми-ізденімпаздық қызметі ғалымның келешектегі шығармашылығын айқындап берді. Мәскеуде болған алғашқы күндердің өзінде-ақ КСРО ОАК жанындағы Шығыстану институтымен қызмет жасасады, МГУ-де сабақ береді. Бұл жылдарда Санжар шетел Шығысының өкілдерімен жиі кездеседі. Оның ғылыми еңбек сіңіргенінің айғағы 1927 жылы Шығыстану институтының директоры қызметіне жоғарылатып, МГУ профессоры деген атақ берілгені болып табылады.
Ғұламаның өмірі мен қызметіндегі неғұрлым жемісті кезең — 1928-1937 жылдарға дейінгі Қазақстанда өткен мерзім. Бұл мерзімде ол республикадағы алғашқы оқу орындары мен ғылымын ұйымдастыруға көп күш салады. 1928 жылдан 1931 жылға дейінгі аралықта ол — Қазақтың педагогикалық институтының алғашқы ректоры. 1931 — 1933 жылдары Денсаулық сақтау ісінің халық комиссары, Қаз КСР оқу ісі халкомының орынбасары болып қызмет жасайды және бүгінде оның есімімен аталынатын Алматы дәрігерлік институтын басқарады.
Санжар Қазақстанның академиялық ғылымының дамуына маңызды үлес қосты. 1931-1933 жылдары ол КСРО ғылым академиясының Қазақстандық базасы төрағасының орынбасары болады, ғылыми консультация мен насихат комиссиясын, тарих-археология комиссиясын, қазақ сөздігі комиссиясын басқарады, ұлттық мәдениет жөніндегі Қазақ ғылыми-зерттеу институты тарих секторының меңгерушісі болады.
Ол — Қазақстан тарихы жөніндегі көптеген жұмыстың авторы, сондай-ақ қабілетті зерттеуші-филолог және жазушы. Шығыс халықтарының өмірі туралы "Әлем шатыры" деген повесть, қазақ ұлтының мәдениеті жөнінде мақалалар жазды.<ref>[http://bankreferatov.kz/kazakstan-tarihi/915-mhambet-sali-babazhanov.html Мұхамбет-Салық Бабажанов - Қазақстан тарихы]</ref>
Алматыда Асфендиаровтың есімін мәңгілік есте қалдыру үшін көше мен мемлекеттік медицина университетіне аты берілген.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:20 қазанда туғандар]]
[[Санат:1889 жылы туғандар]]
[[Санат:Ташкентте туғандар]]
[[Санат:25 ақпанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]
[[Санат:Қазақстан денсаулық сақтау министрлері]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:Ресей империясы мемлекеттік қайраткерлері]]
[[Санат:Бүкілодақтық атқару комитетінің мүшелері]]
[[Санат:Тұңғыштар]]
[[Санат:Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары]]

{{Bio-stub}}

В.И. Чапаев мұражайы

2026-05-01T11:09:36Z

Rasulbek Adil: Rasulbek Adil В.И.Чапаев мұражайы бетін В.И. Чапаев мұражайы бетіне жылжытты

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = В.И.Чапаев мұражайы
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы = көпес С. Манжуковтың үйі
| балама аты =
| статусы = Республикалық маңызы бар сәулет ескерткіші
| суреті = Ақжайық тарихи-өлкетану мұражайы.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимарат түрі =
| сәулет стилі =
| қолданылуы =
| орналасуы =
| мекен жайы =
| қала = [[Орал]], [[Ақжайық ауданы]]
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы басталды =
| құрылысы аяқталды = 1854 жыл
| ашылған уақыты = 1941 жыл, 1959 жыл
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| құрылыс материалы =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| салушы =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
[[Сурет:Chapaev_Museum_in_West_Kazakhstan.jpg|нобай|]]
'''В.И. Чапаев атындағы мемориалдық мұражай''' – [[Батыс Қазақстан облысы]]ның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енген қала құрылысы және сәулет ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
Батыс Қазақстан облысы, [[Орал]] қаласы, [[Ақжайық ауданы]]нда орналасқан.

== Кезеңі ==
Ғимарат 1854 жылы салынды, мұражай 1941 жылы ашылды.

== Тарихи деректер ==
Мемориалды мұражай ғимараты 1854 жылы салынған, көпес С. Манжуковтың ескі екі қабатты үй құрылысы болып табылады. 1919 жылдың тамызында мұнда В.И. Чапаев басқарған 25-ші атқыштар дивизиясының штабы орналасқан. Мұражай 1941 жылы ашылып, [[1953 жыл|1953]] жылы жабылды. [[1959 жыл|1959]] жылы КОКП ОК және Қазақстан үкіметінің шешімі бойынша В.И. Чапаев атындағы Республикалық мұражайы қайта ашылды.

== Экспозициялары ==
В И. Чапаевтың өмірі мен қызметіне арналған және 25-ші атқыштар дивизиясындағы сәтті жолы туралы экспозиция 5 залда орналасқан. Мұражай кешеніне 25-ші Чапаев дивизясының штабы, кейіннен В.И. Чапаевтың мемориалдық мұражайы, В.И. Чапаевтың қайтыс болған және Чапаевтықтардың ағалық зираттары кіреді. 
Бірінші зал В.И. Чапаевтың дәуірін суреттесе, екінші зал халық батыры [[Исатай Тайманұлы|Исатай Тайманов]] пен патриот-ақын [[Махамбет Өтемісұлы]]ның бастауымен қазақ шаруаларының көтерілісіне арналған материалдарды қамтиды. Үшінші залдың экспозициясы Ұлы Отан соғысындағы жеңістің 65 жылдығына арналған. Төртінші зал халық жазушысы [[Жұбан Молдағалиев|Ж. Молдағалиев]]тың өмірі мен шығармашылығына арналған. Бесінші зал Қазақстанның тәуелсіздігіне арналған, мұнда Ақжайық ауданының тәуелсіздік жылдарындағы экономика, білім, медицина, мәдениет, спорт және туризм саласындағы жетістіктері ұсынылған. 
Бүгінгі күні мұражай қорында 8107 жәдігер сақталуда.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Батыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Таңғажайып бұл қалай хат

2026-05-01T11:04:02Z

Rasulbek Adil:

«Таңғажайып бұл қалай хат...» («Онегиннің Татьянаға жауабы») -[[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың 1889 ж. А.С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романынан тәржімелеген өлеңі, [[Онегин]]нің Татьянаны жұбатып айтқан сезінің аудармасы. Өлең түпнұсқада 68жол, [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] аудармасында 76 жол. Орысша түпнұсқада:
:«Вы ко мне писали, Не отпирайтесь.
:Я прочел, Души доверчивой признанья,
:Любви невинной излиянья», -
деп басталады.
[[Абай Құнанбайұлы|Абай]] туындыны мағынасын ғана сақтап, еркін аударған. Өлең 7-8 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғашқы рет [[1909]] ж. С.-Петербургте жарық керген «[[Қазақ ақыны ИбраҺим Қүнанбайұлының өлеңі]]» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1945жылғыжинақта 3-шумақтың 3-жолы «Ол перизат ойды өзің біл» болса, 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда 1909 жылғы жинақ бойынша «Ол - перизат, ойла, өзің біл» болып алынған. 1945, 1954,1957, 1977 жылғы басылымдарда шығармасының соңғы шумағы: «Ол - жас ағаш, бір қызыл гүл, Жапырағы жаңғырар, Сорлы Онегин, жолды өзің біл, Қай тарапқа каңғырар», - деп қабылданса, 1909 жылғы жинақта:
«Ол - жас ағаш, жас қызыл тал, Жапырағы жаңғырар, Сорлы Онегин, жолды езің біл, Қай тарапқа қаңғырар», -деп берілген.Бірақ, «жас қызыл тал» 3-жолдағы «жолды езің біл» мен үйлеспейді. дл, Абай аудармасында басынан аяғына дейін әр шумақтың 1-жолы мен 3-жолы ұйқас келіп отырады. Осыған қарағанда 1-жолдың «Ол - жас ағаш, бір қызыл гүл» болуы орынды сияқты (Мурсейіт қолжазбасы бойынша). 3. Ахметов.
[[Ақын]] бұл өлеңіне ән шығарған. Әнді музыка зерттеушісі Қ. Жүзбасов 1984 ж. М. Мұхамеджановадан таспаға жазып алып, нотаға түсірді. Бұл әннің мелодиялық сазы «Тәңрі қосқан жар едің сен...» атты әнмен аз да болса сарындас келеді. Әуен аумағының шеңбері октавалық өлшемнен аспайды да, аралас өлшем-ырғақ желісіне түсіп, баяу орындауды қажет етеді. Екпіндік - ырғақтық жағынан кейбір тармақтары [[Рубинштейн Антон Григорьевич|А. Рубинштейн]] музыкасымен сарындас. Ал, комп. А. Жұбановтың М. Мұхамеджанованың орындауынан нотаға түсірген «Онегиннің Татьянаға жазған хаты» атты әні - оның 1984ж. хатталған түріне өте жақын. Екі әннің сөзі бөлектігі болмаса, жалпы бір ән деп қабылдатарлықтай. Екеуінде де пунктирлық ырғақ желісі басым естіледі.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Маңғыстау мәдениеті

2026-05-01T08:56:09Z

Rasulbek Adil:

Маңғыстау облысының мәдениет тарихы 1928 жылдан бастау алады.

== Тарихы ==
Маңғыстау ауданы 1928 ж. ірге көтерген. Ауданның алғашқы орталығы Форт-Александровск, кейін Таушық а., ал 1965 ж. Шетпе кенті болды. Осы ауданнан 1973 ж. Бейнеу мен Қарақия аудандары, 1992 ж. Түпқараған ауданы бөлініп шықты. Бөлініп шыққан аудан, қалаларда клуб үйлері мен мәдениет үйлері құрылды.

[[Екінші Дүниежүзілік соғыс|2-дүниежүзілік соғысқа]] дейінгі кезеңде Маңғыстау өлкесіндегі 32 ауылда [[қызыл мүйіс]] жұмыс істеді.

Алғашқы кезде Маңғыстау ауданының мәдениет бөлімінде М. Ниязов, Т. Меңдібаев, С. Ыбраев, С. Алдабергенов, одан кейінгі кезеңде (1972 жылдан кейін) С. Еділханов, Ш. Ерғазиев, К. Үйсінбаев, А. Арашев, т.б. мәдениет саласына басшылық жасап, еңбек етті.

1946 жылдан қызыл мүйіс атауы клубқа өзгертіліп, содан бері [[мәдениет үйі|мәдениет үйлері]] мен клубтар тұрғын халыққа мәдени қызмет көрсете бастады.

1950 жылдан клуб жанынан ұлт-аспаптар оркестрі мен үйірмелер, ал 1954 жылдан бастап драма үйірмелері қолға алынды. Бұл салаларда С.Ордабаев, М. Жолдасбаев, Ө.Алшынбаев, О.Құлсариев, К.Махмұтов, Ғ.Әбілтаев, Қ.Әмірханов, Меңдібаев, т.б. өз үлестерін қосты.

1958 ж. [[Мәскеу]] қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне маңғыстаулық О.Құлсариев, Б.Рзаханов, А.Қомытов, т.б. ұлт-аспаптар оркестрі құрамында қатысқан.

1960 ж. Ақтау қаласындағы Абай демалыс кешенінде «Республика» атты әншілер ансамблі (алғашқы ұйымдастырушысы Л.Н. Санамян, кейін бұл ұжымға В.А. Миронов жетекшілік еткен) құрылды; 1974 ж. оған «халық хоры» атағы берілді.

1963 ж. Маңғыстау аудандық мәдениет үйінің драма үйірмесі [[Мұхтар Әуезов|М.Әуезовтің]] «Қарагөз» трагедиясы бойынша спектакль дайындап, 1965 ж. «халық театры» атағына ие болды. Маңғыстау аудандық мәдениет үйі жанындағы халық театрының алғашқы режиссер Қ.Сатқанов пен Әмірханов және Н.Мұхамеджанов болған.

[[Ақтау]] қаласында 1963 ж. «Достық» кинозалы пайдалануға берілсе, [[Форт-Шевченко]] қаласында қалалық мәдениет үйі, кейін Ақтау қаласында мәдениет сарайы ашылып, оған Абай есімі берілді. [[Құрық (ауыл)|Құрық]] және [[Жетібай]] кенттерінде «Геолог» клубтары жұмыс істеді; Ескіөзенде клуб ашылып, 1965 ж. [[Жаңаөзен]] қаласында алғаш рет қалалық мәдениет үйі ірге көтерді. Жер-жерде көркемөнерпаздар үйірмелері өркен жайып, олар ұжымдық топтарға айналды. Уақыт өте келе ауданда «Жастар» вокалдық-аспаптар ансамблі құрылып, өзге жерлердегі мәдениет мекемелеріне көшбасшылық рөлін атқарды. Жер-жерде көркемөнерпаздар ұжымдары ұйымдастырылып, олар «халықтық» деген атақ алу үшін зор шабытпен жұмыс істеді. Қазіргі кезеңде облыс көлемінде 19 «халықтық» атағына ие болған өнерпаздар ұжымы бар. Кезінде олардың ішінен «Маңғыстау маржандары» ([[Қарақия ауданы]]), «Ақ желкен» ([[Түпқараған ауданы]]), «Кең жайлау» ([[Маңғыстау ауданы]]) мәдени-үгіт бригадалары, «Алтыбақан» ойын-сауық отауы ([[Бейнеу ауданы]]) алыс-жақын шет елдерде өнер көрсеткен; Жаңаөзеннен «Гүлдәурен», Абай кентінен «Альтаир», «Фламинго» би ансамбльдері, жеке әншілер халықаралық байқауларда жүлделі орындарға ие болды. Облыс мәдениетін көтеруде көптеген өнерпаздар (аға буын өкілдері: О. Құлсариев, С. Шакрат, Н. Құрықбаев, Қ. Тасболатов, Ә. Жұмағалиев, Н. Мұханов; одан кейінгі буын өкілдері: Р. Айдарбаева, Р. Батыршева, Б. Қондыбай, А. Сүндетов, Қ. Сақтаған, А. Көмеков, М. Аяпов, Ж. Кеңесов, С. Нұрғожаев, т.б.) көп еңбек еткен.

1975 ж. Маңғыстау облыстық филармониясы құрылды; ал 1980 жылдан облыстық қуыршақ театры жұмыс істеп, жас жеткіншектерге арнап әр алуан қойылымдарымен мәдени қызмет көрсетіп келеді. [[Бейнеу]] кентінде кітапханашы болып істеген С.Ырзаева жасаған киіз үй 1981 ж. [[Жапония]]ның [[Токио]] және [[Осако]] қаласында өткен қолданбалы өнер көрмелерінде тігіліп, кезінде жоғары бағаға ие болған; ал [[Үштаған]] ауылында тұратын ісмер, қолөнер шебері А.Тәкенов жасаған киіз үй [[Алматы]]да Ұлттық мұражайда, Б.Бозжігітовтың киіз үйі Президент резиденциясында, ал А.Әбиеваның киіз үйі [[Астана]] қаласындағы Президенттік Ұлттық мәдени орталығында тігулі.

1996 – 2000 ж. облыс аумағында айта қаларлықтай клуб мекемелері қысқартылмаса да, осы мезгіл мәдениет ошақтарына өз салқынын тигізбей қалған жоқ.

2000 ж. облыс көлемінде 27 мәдениет үйлері мен клубтар халыққа мәдени қызмет көрсетті.

2002 ж. облыс бойынша 33 мәдени ошақтар жұмыс жасады.

2003 ж. осы мәдениет мекемелерінде 126 үйірме болса, 2004 ж. оның саны 166-ға жетті. 2005 ж. бұл көрсеткіш 201-ге жетіп, 3107 көркемөнерпаздар мүшелерін қамтыды.

Облыс экономикасы мен шаруашылығының және әлеуметтік өмір-тұрмысының өсуіне байланысты мәдени саланы да жақсартып көтеру мақсатында [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президенті]] мемлекеттік [[Мәдени мұра|«Мәдени мұра»]] бағдарламасын енгізді.<ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007</ref> Осыған орай жергілікті авторлар С.Қондыбай, Ә.Спан, О.Көшбай, М.Ақмырзаев, Ж.Дүйсенбаева, Қ.Шыртанов, т.б. еңбектерімен қатар [[Қырымның қырық батыры|«Қырымның қырық батыры»]] жыры жарық көрді.

2003 ж. Маңғыстау облыстық музыкалы драма театры ашылды. Театр репертуарынан ұлттық және аударма драматургиялық шығармалар кеңінен орын алды.

2006 жылдан бастап облыс әкімі жас таланттардың жоғары білім алулары үшін арнайы тапсырыс грантын бөлді. Облыста «Маңғыстау жұлдыздары» өнер күндері, халықаралық «Каспий – достық теңізі» атты фестиваль жылма-жыл, сонымен қатар аудан, қала көлеміндегі өнер байқауларын өткізу де жақсы дәстүрге айналды. Республикалық, халықаралық өнер жарыстарына қатысу үшін үздік өнерпаздарды үнемі іріктеу байқауларын өткізу, өлкеде өмір сүрген өнер иелеріне, ақын, жыршы-күйшілерге арналған атаулы өнер жарыстарын өткізіп отыру да жолға қойылған.

2004 ж. Алматы қаласында облыстық филармонияның Абыл Тарақұлы атындағы ұлт-аспаптар оркестрінің қатысуымен «Маңғыстау мақамдары» атты концерттік бағдарлама, ал 2006 ж. Астана қаласында «Сәлем, саған Астана!» деген атпен Маңғыстау облысының мәдениет күндері өтті. Облыстық мәдениет басқармасына қарасты ғылыми-әдістемелік және мәдени қызмет көрсету орталық облыс, аудан аумағындағы клуб мекемелеріне басшылық жасау, әдістемелік көмек көрсету мақсатында 1973 жылдан бастап жұмыс жасауды жалғастырып келеді.

== Статистикасы мен белгілі мәдениет қайраткерлері ==
Осы уақыт ішінде 1973 ж. 66 клуб пен мәдениет үйі, 138 көркемөнерпаздар үйірмелері жұмыс істеді; 43 автоклуб малшы-механизаторларға кино, лекция, концерт өткізу ісімен айналысқан. Кеңес өкіметі кезінде сападан санға көбірек назар аударғаны белгілі. Қазіргі кезде қала, аудан аумағында 34 қалалық, аудандық, ауылдық мәдениет үйлері мен клубтар қызмет жасайды. Мәдениет үйлері мен клубтарда 198 құрылым жұмыс істеп, оның 2923 мүшесі өткізілетін әр түрлі мәдени шараларға белсенді түрде қатысып келеді.

Маңғыстау облысында ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткерлері [[Гүлсина Бақытжанқызы Мерғалиева|Г.Б.Мерғалиева]], Р.Батыршева, С.Назарбеков (әрі «Құрмет» орденінің иегері) ; ҚР-ның еңбек сіңірген артисі Р.Айдарбаева (әрі «Құрмет» орденінің иегері), Ғ.Садықова; Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкерлері К.Тасболатов, С.Ы. Шакрат, Ы.Ізімов; ҚР-ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкерлері Қ.Аманиязов, Д.Әріпов, Г.Бубнов, О.Құлсариев, Н.Мұхамеджанов, Н.Мұханов, Ж.Оспанов, Е.[[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]]; ҚР Мәдениет және ақпарат мин-нің мәдениет қайраткерлері [[Басшы Айжанақұлы Әзірханов|Б.Әзірханов]], Б.Дәріғұлов, С.[[Серік Нұрғазыұлы Еңсегенов|Еңсегенов]], М.Жолдыбаев, Ә.Жұмағалиев, Кеңесов, О.Д. Колодий, Қ.Көбегенов, А.Құдабаева, Р.Б. Мадреев, С.Нұрғожаев, Ф.Қ. Таимова, А.Үмбетова, М.Б. Чоманова, Ғ.Шантимирова, М.Шырақбай; «Құрмет» орденінің иегері Н.Насырова; «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегерлері Т.Жұмалиева, О.Көшбайұлы, М.Нұрқабаев мәдени өмірдің әр саласында жемісті еңбек етті.<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Маңғыстау облысы]]
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]]

Көкбөрінің түрік мифологиясынан алатын орны

2026-05-01T04:39:25Z

Rasulbek Adil:

Түбі бір түркі тілдес халықтардың ауызекі әдебиетінде түбірі, мағынасы бір сөздер көптеп кездеседі. Біреуі өзінің мәнін жоғалтып пайдаланудан шықса, енді бірі уақыт өте бейімделіп, тұрмыс-тірлікте қолданып келе жатыр. Сол сөздердің ішінде «''Көк бөрі''» сөзі мені қызықтырды. Бір қарағанда жай ғана бөрі, тарлан қасқырдың түсін білдіретін сөз тізбек сияқты болып көрінгенмен, түбірінде кең мағына жатқанын түсіндіріп көрейін. Мен «Көк бөрі» сөзінің мағынасын зерттеу барысында «көк» сөзіне тоқтала кетуді жөн көрдім. Мына төмендегідей мағыналарды сөздіктен таптым:

а) ''түпсіз тұңғиық аспан әлемі, әуе, Құс алған көкке қарар (халық даналығы)''

ә) ''Көк аспан - көк жүзі, аспан күмбезі''

б) ''Көк күмбезі – аспан әлемі''

в) ''Киіз үйдің керегесінен т.б. көктейтін түйенің терісінен істелген таспа, қайыс. Қарап тұрдым керегенің көгінен. (С. Сейтқазин)'' [ 1 ]

г) ''Заттың көгілдір аспан тәрізді түсі. Бала көкке құмар болады.''

ғ) ''[[Көк Бөрі|көк бөрі]] – азулы, адуынды деген мағынаны білдіреді.''

М. Жармұхамедовтың «оғыз нама» дастанында «көк» сөзі айрықша жиі қолданылып бір – бірінен алшақ үш түрлі мәнге ие болып тұр:

А) Заттың сын – сипатын білдіретін кәдімгі «эпитет» түрінде («өң – шырыйы көк еді», «көк жарық түсті», «жарық айнадан көгілдірек», «көзі көктен көгірек», «көк бөрі», «көкжал арлан»)

Б) Белгілі бір заттың не кісінің тікелей аты («көк шатырымыз болсын», «оқты көкке атыңдар», «Көк – Оғыздың ұлының аты»)

В) Жаратушы, әмірі күшті Алла («көк тәңірі», «көктен көк жарық түсті», «қыз күлсе, көк тәңірі» мағынасында «тәңірі күлер еді, жыласа көк тәңірі жылар еді», «көк тәңірге мен өтемін»)

Мен бұл «көк бөрі» сөзін талдау барысында алдыма қойған көптеген мақсаттарым болды. Мысалы ең негізгілерін атап айтатын болсам;

- Байрағымыз неге көк?

- Түріктер өзінің шығу тегін неге көк бөріден таратады?

- «Көк бөрі» туралы көптеген аңыздар шындыққа ұласа ма?

- С.К.Игiбаевтiң «Түркі қағанатының құрылуы және оның күйреуі» атты тарихи еңбегiндегі айғақтары нені дәлелдеді?

- «Оғыз қаған» жырындағы жол бастаған Көкжал бөрінің көк бөріге қатысы бар ма?

- З. Тұрсынханұлының кітабы неге «Көк бөрілердің көз жасы» деп аталды?
Тудың көгілдір бір түстілігі бұлтсыз ашық аспан күмбезін еске түсіреді. Зеңгір көк ашық аспан барлық халық үшін әрқашан бейбітшіліктің, аманшылық пен тыныштықтың белгісі болған. [ 3]

''«Бөрі басы» – ұраным,''

''Бөрілі менің байрағым!''

''Бөрілі байрақ көтерсе,''

''Қозып кетер қайдағым''

''Бөрілі байрақ астында ''

''Бөгеліп көрген жан емен.''

''Бөрідей жортып жүргенде''

Бөлініп қалған жан емен, - деп келетін Сүйінбай ақынның бұл өлең жолдары бұған дәлел. Қазақ халқы әлі күнге дейін батыл жігіттерді «Көк бөріге» теңеп әр түрлі шығармаларда бөріні батылдық символы ретінде бейнелейді. [ 6 ]

Түркология пән ретiнде қалыптасқаннан берi оның зерттеу объектi кебiнесе байырғы Орхон ескерткiштерiнiң тiлi жене оның қазіргі түркi халықтарының тiлiмен болған байланысын зерттеу болып келгенi мәлiм. Ал, байырғы түркi халықтарының тарихын түркi тiлiндегi байырғы ескерткiштермен, өзге де деректермен, бұдан бұрынғы ғалымдар еңбектерiмен салыстыра зерттеу, әсiресе, аталмыш этностың қазақ тарихымен байланысын жан-жақты қарастыру бүгiнгi отандық түркологияның басты мiндетi болып табылады.
Осы тұрғыдан алғанда, С.К.Игiбаевтiң «Түркі қағанатының құрылуы және оның күйреуі» атты еңбегi осы бостықтың орынын толтыруға қызмет ететiн тың iзденістің жемiсi деп есептеймiн. Ол бұдан бұрынғы ғалымдар еңбегiн саралай отырып, түркi қағанатының қалыптасуы мен түркiлердiң этникалыкқ тегi, Қытайдың Таң империясымен болған байланысы, кейiн келе Түркi қағанатының орынында пайда болған өзге де қағанаттар туралы тың ойларын, ғылыми дәлелдерiн ортаға салады. Әсiресе, автордың Н.Я.Бичурин мен Л.Н.Гумилев еңбектерiне сiлтеме жасай отырып, олар тарапынан жiберiлген қателер, атап айтқанда, түркi халқы мен олардың билеушi тайпасы ашиналар монғол тiлдес болған, монғол тiлiнiң басқа диалектiсiнде сөйлеген деген пiкiрлерiне тойтарыс береді. Түркiлердiң ата-бабасы ғұндардың да, телестердiң де түркі тiлдес этнос болғандыын бұлтартпас фактiлермен делелдейдi.

Л..Н.Гумилев түрiктер алғашында Алтайға келгенде, олардың жауы алтайлықтар мен осы күнгi қазақтың арғы ата-бабалары болған,-дейдi. Сонда қазақтың ата-бабасы кiмдер едi? Гумилевтiң ойынша, қазақтар ата-бабасынан Түркiлермен мүлде қатыссыз бөгде этнос болғанға ұқсайды. Бұл ХIII ғасырға дейiн монғол үстiртiн мекендеген түркi халқының тарихын түркi халықтарының өзiнен аулақтатқысы келетiн, сол үшiн оларды бiрден монғол тектi етiп көрсетуге тырысатын көне кеңестiк атитүрiкшiлдiк идеологияның бiр көрiнiсi деуге болады. Л.Н.Гумилев бұнымен ғана шектелiп қалмайды, көне түркiлерден соң билiк басына келген ұйғырларды (этнонимi ғана өзгерген түркi тайпаларын) еуропалық нәсiл ретiнде көрсетедi. Бүгiнге дейiн көптеген ғалымдар олар айтқан жаңсақ пiкiрлердi бiрiнен соң бiрi көшiрiп алып пайдаланып келедi. Сөйтiп, түркi халықтарының тарихын көне түркi қағанатының тарихымен байланыстырғысы келмейтiн, керағар бағыт-бағдар беретiн концепция ғылымда әбден орнығып алған. Бұл еңбекте осы тектес концептуалды мәселелерге теориялық және дерекнамалық тұрғыдан талдау жасай отырып, қателiгiн ашып керсетедi. Түркi қағанатының құрылған жылын, бәз бiреулер айтып жүргендей, 545 жыл емес, қайта 535 жылдан да бұрынырақ екенiн атап көрсетедi.

Бұл үшiн 535 жылы Қытайдың Вэй патшалығының түркi ордасына елшi жiбергендiгiн басты дерек ретiнде көрсетедi. Түркi тарихын зерттеп жүрген ғалымдар А.И. Крукчи мен С.А. Примбетовтардың Л.Н. Гумилев пiкiрiне сiлтеме жасай отырып, VI ғасырдың басында түрiктер Қытайдың боданы едi деген пiкiрiн жоққа шығарады. Көптеген зерттеулердi, деректердi пайдаланып, Батыс жене Шығыс түрiк қағанатының ресми бөлiнген жылы 584 жыл екендiгiн көрсетедi. Сонымен бiрге, шығыс түркiлерiнiң Қытай қоластына қараған жылы жұрт айтып жүргендей, 50 жыл емес, айналасы 30 жыл екендiгiне сiлтейдi. өйткенi, 650 жылы Шығыс Түрiк қағанаты өмiр сүруiн тоқтатты. Бодан болды. Бiрақ 679 жылдан басталған көтерiлiстiң әсерiмен 693 жылы Шығыс түрiк қағанаты қайта кұрылады,— дейдi автор. Бұдан Шығыс түркi қағанатына тән түркi тайпаларының бодандыққа мүлде мойын ұсынып кетпегендiгiн .байқауға болады. Бұл түркi халықтарының кейiнгi тағдыры мен өткен тарихының арасында елдiк пен ұлттық рухты сақтау жолында белгiлi дәстүр сабақтастығы жатқандығын көрсетедi.

Сондай-ақ, еңбекте Түркi қағанаты мен одан соңғы ұйғыр, қарлұқ, түркеш, қыпшақ мемлекеттерiнiң тарихи сабактастығы туралы да ой өрбiтедi. Еңбектiң жалпы құрылымынан қарағанда, қыпшақ мемлекетi байырғы Түркi қағанатының заңды жалғасы ретiнде жарастырылады. Өйткенi, қыпшақтар да бiр кезде Орхонның шығысындағы байтақ даланы мекендейтiн түркi тайпасы болатын. Батыс түрiк қағанаты кезiнде олар тарихи деректерде айтылатын қимақтардың бiр тайпасы ретiнде дамыды. Түрiктердiң жол астында болып, түркi тiлiнде сөйледi. Батыс түрiк қағанаты жойылғаннан кейiн олар түрiктердiң өзге тайпаларынан бөлiнiп шығып, VIII ғасырда Ертiс өңiрiне иелiк еттi. IХ ғасырдың соңғы жарымында олар Ертiс бойында Кимак мемлекетiн жұрды. В.В.Бартольд те кыпшақтардың осы қимақтар негiзiнде дамып, жарыққа шыққандығын алға тартады. [ 7 ]
Мына төмендегі аңызда Оғыз қаған жыры туралы бейнеленеді.

Күндерде бір күні Айқаған деген анадан еркек бала туады. Оның шырайы көк, аузы оттай қызыл, көздері қаракер, шашы мен қасы қара болатын. Ол анасының омырауынан бір – ақ рет емеді де, шикі ет, тамақ сұрайды. Тез тілі шығып, қырық күнде жүріп, ойнауға жарайды. Бөрі белді, бұлғын жаурынды, аю кеуделі, өгіз аяқты болады. Өсіп – жетіледі. Сол маңда үлкен орман бар еді. Онда бір Қат дейтін жалмауыз аң пайда болып, ел – жұртты жеп қояды екен. Оны аулауға Оғыз қаған шығанды. Орманға барады да, бір бұғыны ұстап алып, талдың шыбығымен ағашқа байлап кетеді. Ертеңіне қайтып келсе, Қат бұғыны жеп қойыпты. Енді бір аюды ұстап алып, алтын белбеумен байлап кетеді. Оны да жеп қояды. Одан кейін өзі кеп тұрады. Қат келіп мүйізімен ұрғанда, найзамен түйреп, қылышпен басын шауып алады.
Бір күні Оғыз қаған ел – жұртына жарлық шашып, той жасайды. Тойдан соң, Көк бөріні ұран етіп, дүниенің төрт бұрышына қаған болмақ ойы бар екенін айтады. Оң жағындағы Алтын хан бірден бағынадыюСол жақтағы Үрім хан: «Сөзін қабылдамаймын. Тұрысамын!» - дейді.
Оғыз қаған Үрім ханға қарсы аттанады. Қырық күн өткенде Мұзтаудың түбіне келген соң, шатырын түсіріп, ұйықтап кетеді. Таңертең шатырға күндей жарық түсіп, жарықтан Көкжал бөрі шығып, Оғыз әскерлеріне жол сілтеп, Еділге келгенде тоқтайды. Осы жерде жеңіске жетеді.
Бұл аңыздан Көкжал бөріні тағы бір қырынан танығандаймыз. [ 8 ]

Мен Зәкенхан Тұрсынханұлының «Көк бөрінің көз жасы» кітабын қызықты екенін естіп қысқы демалысымда оқыдым. Алғашында кітап сюжеті мені өзіне тартпаған сияқты болды.Алған істі аяқсыз қалдырмайтын әдетіммен тұтас оуға кірістім. Бірақ оқи келе кітапқа деген ынтам артып, бітіргенге дейін асықтым.
Зәкенхан Тұрсынханұлының бұл еңбегінде XII – XIII ғасырдағы Орта Азыяға Шыңғыс хан мен оның балаларының жасаған шапқыншылығы, жергілікті халықтың жанкешті қорғанысы, көрген бейнеті, көз жасы көркем тілде суреттеледі.

Ал, автордың романды неге «Көк бөрілердің көз жас» деп атағаны, менің ойымша кітаптың өз атында тұрған секілді. Себебі: Шыңғыс, Жошы шапқыншылығынан кейін күйзелген ел, жаншып басса да, жалғызын өлтіріп жылатып еңіретсе де берілмей бекем болған, езгінің астында ақситып азу тісін көрсеткен, қайсар да қайратты елді бөрі демей кім дерсің? [ 9 ]
Ал, қазақ тарихының басқа кезеңдеріне келсек, қай кезеңін алсақ та сол қайсарлықтың ізін көріп қалғандаймыз. Мысалы: жетпіс дыл бойы Кеңес еліне бодан болған, диктаторлық саясатта тәрбиеленген қазақ жастарының біртұтас Қазақстанның еркіндігі үшін жаппай көтерілуіне не себеп? Ата – бабамыздан мұраға қалған қанымызға сіңген ЕРКІНДІК пен БОСТАНДЫҚ сүйгіштігіміз бе, әлде сол қанымызға қосқан БӨРІ – АНАмыздың үлесі ме? Менің ойымша екеуі де, шындыққа ұласатын секілді. Себебі, басып – жаншып, өз ой, өз арманынан айрылған көнбіс халықтың бір күнде көтеріліске шығуына кім, не себеп? Әрине, бұған себеп қанға сіңген рухтық – киелі қасиет. Ертеңгі күнге деген сенім мен күшті біліктің арқасында қазіргі теуелсіздігімізге жеткеніміз дәлел.

«Көк бөрі», «Көк»- сөздері. Біз үшін киелі, қадірлі, қасиетті. Дәл осы сөз алпыс екі тамырында қазақтың қаны ойнаған бойындағы ар – намыс пен қазақтың қамын ойлаған мынау алып даламның төсін емген осы бір құт мекенде өсіп - өнген «көшпенділер» деп аталған бабалардың көшіне енген бар қазақтың қан жүрегінде сақталатын, құранның аятындай жатталатын сөз болса керек. Арқадағы Ақорданың төрінен көкке өрлеген көк байрақпен көгіме арғы тегі Көкбөрі деп саналған қайсар мінез қазақтың тәуелсіздік қыраны қалықтаған күні туды. Қанша ғасыр өтсе – дағы көнермеген, тозбаған, айтқан сайын рухыңды қозғаған, тыңдағанда көкірегіңде намыс оты маздаған дәл осындай құдіретті сөз, қазағымның бүгіні мен ертеңінде талай- талай жас оттарды маздатып, өшкенімізді жандырып, жоғалғанымызды іздеуге себеп болары қақ. Жаңа ғасыр таңы тағы атқанда, қазағымды әлем танып жатқанда, Көкбайрағым көтеріліп аспанға, ынтымақ пен ырысымыз жарасқан бұл шақтарда көк аспан, ата-баба рухына сиына отырып жахандану көшіне алға тарқанда Қазақстан елі Евразия ғана емес бүкіл әлемге танымал болды. Бұған көптен себеп елбасы президентіміз Н.Назарбаевтің ұстанып отырған достық, ынтымақтастық саясаты болса керек. Көк байрақтың астында, иманды сөзі аузында, «алла» деген, «көк тәңір» деген ел- жұртымның берекесі берік, алты ауызы түгел болғай! [ 10 ]

==Дереккөздер==

1. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы 4 том – Алматы 2002 ж. 682б.

2. М. Жармұхамедов «Көненің көзі» - Алматы «Санат» 1996 ж,54 б.

3. Ана тілі 3 сынып – Алматы «Атамұра» 2003ж.

4. Ежелгі дәуір әдебиеті – Алматы «Ана тілі» 1991 ж.

5. Қазақ тілі 10 сынып- Алматы «Мектеп» 2006 ж.

6. Образование тюркского каганата и его распад – Өскемен 2004 ж.

7. Қ. Өмірәлиев «Оғыз қаған эпосының тілі» - Алматы: «Ғылым» 1988ж.

8. Тұрсынхан Зәкенұлы «Көк бөрілердің көз жасы» - Астана «Елорда» 2002 ж.

9. Ә. Марғұлан «Ежелгі жыр – аңыздар» - Алматы: 1985 ж.

10. Жетісу газеті Талдықорған қаласы 14.01.2006ж.

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Алаша хан

2026-04-30T07:13:14Z

Rasulbek Adil:

'''Алаш хан''' — қазақ халқының XVI ғ. билік құрған билеушісі ретінде көрсетіледі. Шын есімі - Орыс хан. Көк түрік халықтарында құрметті хандардың есімімен өздерін атау дәстүрі бар. Мысалға, Өзбек хан, Ноғай аттарымен аталған өзбек, ноғай халықтары. Қазақтарда Орыс ханның құрметіне өздерін алаш халқы деп атаған. Ал қазақ атауын Керей мен Жәнібек қазақтық (өз билеушісінен кетіп еркін өмір сүру) жасағаннан кейін көрші халықтар берген.

Ғалымдар ортасында Алаша ханның шығу тегі жайлы жайлы бірнеше пікір қалыптасқан. Радик Темірғалиевтің пікірінше Алаш хан деп Керей мен Жәнібек хандардың арғы атасы Орыс ханды атаған. И.В. Ерофеева Алаша ханды қазақтың атақты билеушісі Хақназар ханмен байланыстырады. Ол Алаша ханға қатысты деректерді 3 үлкен топқа бөлген. Бірінші топқа шынайы тарихи оқиғаларға жақын деректерді, екіншісіне - тарихи оқиғалармен қатар ұштасқан аңыздарды, ал үшіншісіне, негізінен, мифологияға қатысты мәліметтерді жатқызған.

==Жалпы шолу==
'''Жиналған деректерді топтастыру'''
{| class="wikitable"
|-
! № !! Дереккөз !! Уақыты !! Жазып алған жері !! Ескертпе
|-
| 1. || Шангин И.П. Дневные записки в Канцелярию Колывано- Воскресенского горного начальства о путешествии по киргиз-кайсацкой степи. Барнаул, 2003. С. 67–70 || 1816 ж. мамыры || Солтүстік Қазақстан (Зеренді өзенінің маңайы) || шекаралық аудармашы Крайкин арғын руынан жазып алған
|-
| 2. || Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. Изд. 3-е. Алматы, 2009. С. 147 (Предание пятое) || 1820-1822 жж. || Жайық өзенінің орта және төменгі ағысы || жетіру және байұлы руларының өкілдерінен жазып алынды
|-
| 3. || Казанцев И. Описание киргиз-кайсак. СПб., 1867. С. 1–4 || 1850 ж. || Солтүстік-батыс Қазақстан және Бөкей Ордасы || М. Н. Житниковтың жолаушы күнделігінен алынған
|-
| 4. || Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по казахским степям / Пер. с польского Ф.Стекловой. Алма-Ата, 1966. С. 174–176 || 1846 ж. 10 тамызы || Шығыс Қазақстан (Шыңғыстау) || арғын-тобықты руының старшыны Құнанбай Өскенбайұлының сөзінен жазып алынған
|-
| 5. || Валиханов Ч.Ч. Киргизское родословие // Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Изд. 2-е. Т. 2. Алма-Ата, 1985. С. 158–159 || 1856 - 1857 жж. || Солтүстік, Орталық және Оңтүстік-шығыс Қазақстан || қазақтар арасында кең тараған "ортақ аңыз"
|-
| 6. || Красовский Н.И. Область сибирских киргизов. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. СПб., 1868. Ч. 1. С. 331 || 1860 жж. || Солтүстік және Орталық Қазақстан (Атбасар, Ақмола, Көкшетау округтері) || найман-бағаналы, тама және жетіру руларынан жазып алынған
|-
| 7. || Алексеев К. Предание о происхождении киргиз-кайсаков // Оренбургский листок. 1894. № 8 || 1871 ж. дейін || Батыс Қазақстан (Торғай немесе Орал облысы) || Біршімбай есімді жағалбайлы руының өкілінен жазып лаынған
|-
| 8. || Потанин Г.Н. Аласа-хан // ИКРИ-7, 2006. С. 221 || 1876 - 1877 жж. || Шығыс Қазақстан || керей-шұбарайғыр руынан жазып алынған
|-
| 9. || Потанин Г.Н. Алаша-хан // ИКРИ-7, 2006. С. 248, 264–265 || 1880 ж. || Солт.стік-шығыс Қазақстан (Баянауыл округі) || арғын немесе найман руынан жазып алынған
|-
| 10. || Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сырдарьинской области. Юридический быт. Изд. 2-е. М., 2011. С. 16 || 1886 ж. || Оңтүстік Қазақстан (Сырдария облысы, Шымкент уезді) || Ұлы жүздің биі Сұлтан Қанаевтың сөздерінен жазып алынған
|-
| 11. || Абдурахманов А. Сказание о происхождении киргизов // «Киргизская степная газета». Литературные образцы. / Сост. У.Субханбердина. Алма-Ата, 1990. С. 33 || 1894 ж. дейін || - || -
|-
| 12. || Бекметов. Предание о происхождении киргиз // «Киргизская степная газета». Литературные образцы / Сост. У.Субханбердина. Алма-Ата, 1989. С. 541–543 || 1894 ж. дейін || - || -
|-
| 13. || Альджанов О. Предания об Алаша-хане и его сыне Джочи-хане [Предание 1] // Әлжанов О. Шығармалар,Қосымшалар. Алматы, 2004. С. 123–124

|| 1897 ж. дейін || Шығыс Қазақстан || найман-бағаналы руынан жазып алынған
|-
| 14. || Альджанов О. Предания об Алаша- хане и его сыне Джочи-хане [Предание 2] // Там же. С. 124–126 || 1897 ж. дейін || Шығыс Қазақстан || найман-бағаналы руынан жазып алынған
|-
| 15. || Альджанов О. Предания об Алаша- хане и его сыне Джочи-хане [Предание 3] // Там же. С. 126–129 || 1897 ж. дейін || Шығыс Қазақстан || найман-бағаналы руынан жазып алынған
|-
| 16. || Нестеров А.Д. Прошлое приаральских степей в преданиях киргиз Казалинского уезда //ИКРИ-9, 2007. С. 119 || 1898 ж. 26 маусымы || Арал теңізі аймағы (Сырдария облысы, Қазалы уезді) || Қазалы уездінің Мақбал болысының 78 жасар тұрғыны Тәңірберген Жайлаубайұлының сөзінен жазып алынды
|-
| 17. || Потанин Г.Н. Алаша-хан // Казахский фольклор в собрании Г.Н. Потанина (Архивные материалы и публикации) / Отв. ред. Н.С. Смирнова. Алма-Ата, 1972. С. 67–68 || 1900 жж. || Солтүстік, Орталық және Шығыс Қазақстан || А.М. Головачев Ақмола облысы, Ақмола уездінің Нұра болысының 49 жасар биі Өтеу Бөжиннің сөзінен жазып алынған
|-
| 18. || Кудайберды-улы Ш. Родословная тюрков, киргизов, казахов и ханских династий / Пер. Б.Каирбекова. Алма-Ата, 1990. С. 47 || 1900 жж. || Шығыс Қазақстан || электикалық сипатқа ие
|-
| 19. || Потанин Г.Н. Поколения казак-киргизского народа. Казак-киргизские и алтайские предания, легенды и сказки// Живая старина. Вып .2 -3. СПб., 1916. С.59-69 || 1900 жж. || Солтүстік және Орталық Қазақстан || Потанинге қолжазба ретінде ұсынылды
|-
| 20. || Потанин Г.Н. Поколения казак-киргизского народа. Казак-киргизские и алтайские предания, легенды и сказки// Живая старина. Вып .2 -3. СПб., 1916. С.59-69 || 1900 жж. || Орталық Қазақстан (Тоқырау өзені) || Орта жүздің сұлтаны Сұлтанқазы Қазиннің сөзінен жазып алынды
|-
| 21. || Потанин Г.Н. Поколения казак-киргизского народа. Казак-киргизские и алтайские предания, легенды и сказки// Живая старина. Вып .2 -3. СПб., 1916. С.59-69 || 1900 жж. || Орталық Қазақстан || -
|-
| 22. || Көпейұлы М.Ж. Қазақ шежіресі. 2-ші бас. толық. Астана, 2007. С. 83–92б || 1900 жж. || - || -
|-
|}

== Алаша ханның Ноғай Ордасымен қарым-қатынасы ==
Алаша ханның таққа отыру алдындағы өмірін халық арасында тараған аңыздар арқылы анықтауға болады. Олар да жазба деректер сияқты Алаша ханмен қатар өмір сүрген тұлғаларды, жер-су аттарын және т.б. қамтуы мүмкін. Алаша ханның жас кезі Ноғай Ордасымен тығыз байланысты. Ноғай Ордасы деп XV-XVI ғғ. Еділдің төменгі ағысын, Батыс және Орталық Қазақстанның бір бөлігінде орналасқан көрпенділер мемлекетін айтамыз. Өзінің шарықтау шегінен кейін Ноғай Ордасы ыдырай бастайды. Оның шығысындағы көшпенділер қазақтарға қосылып кетті. Екі көршілес халықтың арасындағы тығыз байланыс Кіші жүз қазақтарында сақталған аңыз-әңгімелеріне өз әсерін тигізді. Мәскеу патшалығының Қазан хандығын жаулап алмаған кезінде (XVI ғ. ортасына дейін), Ноғай Ордасындағы билік формальды түрде Шыңғыс ұрпақтарының қолында болды (қазан, қырым хандарының жері ретінде саналған). Алайда, мемлекеттегі нақты билікті ноғай мырзалары жүргізген. XVI ғ. 2-ші жартысында ноғай мырзалары билікті қуыршақ хандарсыз жүргізгендіктен, көршілес мемлекеттерде "маңғыт жұрты" деген атауға ие болды.<ref>Трепавлов В.В. История Ногайской орды. М., 2001.</ref>

Левшин А.И. 1820-1822 жж. Орал тауларының маңайындағы қазақтардан өте маңызды, әрі ақпараты мол аңызды жазып алған. Аңызда қазақ жүздерінің түп атасы Ақнияз Әмір Темірден кейін өмір сүрген Өлеңті есімді ноғай ханының қолбасшысы болыпты. Уақыт өте келе Ақнияз Өлеңтіге бағынбай, жеке-дара билеушіге айналып, ноғай ханы ұрпақтарының жерін тартып алып, бірнеше түркітілдес халықтар мен моңғолдардың (ойрат тайпалары) бір бөлігін өзіне бағындырған.<ref>Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. Изд. 3-е. Алматы, 2009. </ref> XIX ғ. ортасында ресейлік тарихшы В.В. Вельяминов-Зернов аңыздағы Ақнияздың Хақназар хан, ал Өлеңтінің Ноғай Ордасының XVI . 30-50 жж. билеушісі Шейх-Мамай екендігін дәлелдеген.<ref>Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о касимовских царях и царевичах. Ч. 2. СПб., 1864.</ref>

XVIII ғ. ортасында П.И.Рычков Орал башқұрттарының старшыны болған Қ.Молақаевтан Ноғай Ордасының құрамындағы башқұрт жерлерін Ақнияз (Ақизияр) сұлтан биледі деген ақпаратты жазып алды.<ref>Рычков П.И. История Оренбургская по учреждении Оренбургской губернии. Изд. 3-е. Уфа, 2001.</ref> Кейінгі тарихшылардың айтуынша, Ақназар жас кезінде Шейх-Мамайдың сарайында өсіпті. В.В. Трепавлов қазақ және башқұрт жерлерінде жазып алынған аңыздарды жазба деректермен салыстыра отырып, Қасым ханның ұлы Хақназардың жас кезін Ноғай Ордасында өткізгенін растайды. Хақназардың туған қарындасына үйленген Шейх-Мамай, 1522 ж. сұлтанды башқұрт тайпаларының билеушісі ретінде тағайындайды. Башқұрт жерінде Хақназар 16 жыл өткізеді. 1538 ж. Шейх-Мамай Қазақ хандығын талқандап, қазақ тағына Хақназарды отырғызады.<ref>Трепавлов В.В. История Ногайской орды. М., 2001.</ref>

== Алаша ханның Бұхар хандығымен қарым-қатынасы ==
Халық аңыздарын топтастыра отырып, екінші топқа Алаша ханның тәуелсіз билеушіге айналып, қазақтардың батыс пен оңтүстіктегі көршілерімен болған қарым-қатынастарына тоқталған жөн. И.П. Шангиннің 1816 жылғы және Н.И. Красовскийдің жарты ғасырдан кейінгі жазып алған деректерінде Алаша хан мен Бұхар хандығының билеушісі Абдаллах ІІ саяси қарым-қатынасы сипатталған.<ref>Шангин И.П. Дневные записки в Канцелярию Колывано- Воскресенского горного начальства о путешествии по киргиз-кайсацкой степи. Барнаул, 2003.</ref> <ref>Красовский Н.И. Область сибирских киргизов. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. СПб., 1868. </ref>

Ол заманда Бұхара көршілеріне өз жеріндегі байлығымен танымал болды. Бірақ, Алаша ханның Бұхар хандығына тікелей соғыс жариялайтын мүмкіндігі болмады. Оның қол астындағы халық еркіндік, бағынбау қасиеттерін әлі де жоғалтпаған еді. Оған қоса Алаша хан Бұхараның басқа көршілес мемлекеттің билеушілерімен одақтасуынан қауіптенді. Алаша хан оңтүстіктегі көршілерін тұтқиылдан шабуылдамақшы болады. Алайда, Бұхараға күтпеген жерден басып кірген Алаша ханның жоспары іске аспады. Шангиннің қолжазбасында Бұхар хандығы билеушісінің аты аталмаса да, тарихи деректерден оның Абдаллах II екендігі айқын байқалады. Ол Шейбанид мемлекетінің астанасын 1557 ж. Самарқанд қаласынан Бұхараға көшіріп, оны 1560-1583 жж. билеген. Орталық Азия халықтары мен қазақтар лексикасында "Бұхар хандығы" атауы дәл сол уақытта пайда болды.<ref>Бартольд В.В. Абдулла Б. Искандер // Бартольд В.В. Сочинения. Т. 2. Ч. 2. М., 1964. </ref> <ref>История Узбекистана. Т. 3. (XVI — первая половина XIX в.) / Гл. ред. А.А.Аскаров. Ташкент, 1993.</ref> <ref>История Центральной Азии: учебное пособие. Т. 1. Изд. 2-е /Т.И. Султанов, Ж.С. Сыздыкова, А.Ш. Кадырбаев, И.В. Зайцев. М., 2015.</ref> Шангиннің қолжазбасына Красовскийдің жетіру (тама) және найман (бағаналы) руларынан жазып алған аңыздарына дәйекті. Красовскийдің жазбасында Алаша ханның моңғолдарды (ойрат тайпаларын) талқандап, қазақ жерін кеңейтіп, бұхар ханымен теке-тіресіне алып келді. Бұхар хандығына жорығы кезінде Алаша хан өзімен бірге аттанған ең батыл 300 адамымен тұтқынға түседі.<ref>Красовский Н.И. Область сибирских киргизов. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. СПб., 1868. </ref> Шангин мен Красовскийдің жазбалары XVI ғғ. 70 жж. болған Қазақ хандығының билеушісі Хақназар ханның Шейбанидтермен Ташкент қаласы және Түркістан өлкесі үшін болған тартысын баяндайды. Өз мақсатына жету үшін Хақназар хан Ташкент билеушісі Баба сұлтан мен Абдаллахтың арасындағы қарама-қайшылықтарды пайдалануды көздеді.

==Алаша-шапан хан==
Халық арасында сақталған аңыздарды зерттей келе, Хақназар ханның не себепті дәл осы (Алаша хан) лақап атқа ие болғаны туралы сұрақ туындайды.
Аңыздардың бір бөлігінде болашақ ханның белгісіз дақтармен туғанын мәлімдейді. Келесі аңыздар оны алаша киізге орап, хан көтерген дейді.
Алаш қозғалысының көрнекті өкілі, интеллигент, халық ауыз әдебиетін жинаушы О. Әлжановтың Орта жүз қазақтарының шығысында жинаған аңыздарында Алаша ханның не себепті "алаша" деген лақап атқа ие болуының себебі анықталған. XVI ғ. дейін қазақ жерінде шапандар, негізінен, біртүсті, кейде гүлдермен және басқа да өрнектермен безендірілген. Кейін Бұхарада Ираннан алашадан жасалған, жолақты шапандар сатыла бастайды. Бұл шапандардың бағасы тым жоғары болғандықтан, жекелеген адамдарда ғана кездесетін. Әлжановтың пікірінше, осындай шапанды Бұхар хандығының билеушісі Абдаллах II қазақтың ханына сыйлаған. Бұрын соңды қазақ даласында кездеспеген осындай шапан жұртты таңғалдырады. Сондықтан халық өз ханын "Алаша шапан хан" деп атай бастайды.

==Алача (Олоча) хан==

Тарихта "Алаша (Алача)" деген лақап атқа ие болған тағы бір хан кездеседі. Оның шын есімі - Сұлтан Ахмад хан I. Ол Моғолстанның орталығы мен шығысында билік құрған (1485 - 1504 жж.) Шағатай әулетінің өкілі. Ойраттармен болған қақтығыстарда асқан қатыгездік көрсетіп, ойраттарды үлкен адам шығынына ұшыратқан. Сол себепті "Алача, Олоча" деген лақап атымен тарихта қалған. Бірақ Ұлытаудағы кесененің Сұлтан Ахмад ханға тиесілі болуы екіталай. Себебі, XV ғ. аяғы мен XVI ғ. басында қазіргі Қарағанды облысындағы Ұлытау ауданы Моғостан хандарының қол астында болмаған.

==Алаша хан кесенесі==

Ұлытау облысы, Ұлытау ауданында “Алаша хан ордасы” аталатын үлкен сарай-қамалдың қалдығы (Жаңғабыл өзенінің бойында) және Малшыбай ауылынан 2 шақырым жерде [[Қаракеңгір]] өзенінің жағасындағы “[[Алаша хан кесенесі]]” аталатын XVI ғасырда салынған ғимарат әлі күнге дейін сақталған. <ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> <ref>"Қазақ Энциклопедиясы"</ref><ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> <ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Балқаш-Шоқпар көтерілісі

2026-04-30T07:09:55Z

Rasulbek Adil:

'''Балқаш-Шоқпар көтерілісі'''—[[Кеңес өкіметі]]нің жаппай күштеп ұжымдастыру, байларды тап ретінде жою, зорлап [[астық]] пен ет дайындау саясатына қарсы [[Алматы облысы]]ның [[Балқаш]], [[Шоқпар]] аудандарында 1930-шы жылдың сәуір айында болған халықтың наразылық қимылдары.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> 1-ші сәуірде Балқаш ауданының ғ1 ауылында [[Бұзарбай Бұланбаев|Бұзарбай Бұланбай]], [[Сатбай Итемгенов|Сатбай Итемген]], [[Әсет Диханбай]], [[Бектай Сәмбет]], ғ2 ауылында [[Көшербай Құрамыс]], ал [[Шоқпар]] ауданының ғ2 ауылында [[Әбдібек Нұрабай]], [[Тілеуқұл Сарықбай]], т.б. белсенді азаматтар Кеңес өкіметінің жүгенсіздігін айыптайтын жиналыстар ұйымдастырып, халықты көтеріліске шақырды. Көтеріліс 2 сәуірде [[Балқаш ауданы]]ның ғ2 ауылында басталды. Ашынған халық аудан атқару комитетінің егін егу науқанын ұйымдастыруға жіберген өкілін тұтқынға алды. 4–5-ші сәуірде Шоқпар ауданының ғ2 ауыл тұрғындары бой көтерді. 6-шы сәуірде [[Балқаш ауданы]]ның ғ1, 2, 3, 10 аудандарының көтерілісшілері аудан орталығы [[Ақкөл (Алматы облысы)|Ақкөл]]ге басып кірді. Көтерілісшілер [[Аңшы]]лар одағының дүкенін бұзып, ондағы қаруларды үлестіріп алды. [[Жергілікті өкімет]] адамдарын тұтқындап, мемлекеттік мекемелерді талқандады, байларды жер аудару туралы көшпелі сот қағаздарын өртеді. 7-ші сәуірде Әбдібек Нұрабайдың басшылығымен өткен жиналыста көтерілісшілер өздеріне көрші аудандардың тұрғындарын тарту туралы шешім қабылдады. Бірақ [[Алматы]]дан арнайы жазалаушы отрядтың жедел келіп жетуі көтерілістің одан әрі өрістеуіне мүмкіндік бермеді. Мемлекттік [[комиссия]]ны басқарып келген ҚазАКСР-і ОАК-нің төрағасы Е. Ерназар Ақкөлде 200 адам қатысқан [[жиналыс]] өткізді. Онда көтеріліс басшыларын ұстап беру, тоналған [[мүлік]]тер мен қаруларды тапсыру талап етілді. Осыдан кейін жазалаушы отряд көтерілісшілерді жаппай тұтқындай бастады. 27 сәуірге дейін [[Балқаш ауданы]] бойынша 25 адам тұтқынға алынды. Олардың арасында көтеріліс басшыларының бірі К. Құрамысов та болды. [[Шоқпар]] ауданының көтерілісшілерінің бір тобы [[Іле]] өзенінің [[Балқаш]]қа құяр тұсындағы “[[Желтораңғы]]” аралына барып тығылды. Жүрдек екі катермен келіп жеткен жазалаушылар оларды да қолға түсірді. 57 адам қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Олардың 30-ын 1930-шы жылы 30-шы мамырда ОГПУ “үштігі” ату жазасына кесті. 20 көтерілісші 3 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімдер бойынша абақтыға жабылды.
<ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
==Сыртқы сілтемелер==
*[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B Балқаш-Шоқпар]

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Көтерілістер]]

{{stub}}

Әулие аңғары

2026-04-30T07:09:23Z

Rasulbek Adil:

'''Әулие аңғары'''-9–12 ғасылардан сақталған көне [[қала]] орның [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]]нда орналасқан. [[1938]] жылы [[Жетісу археологикалық экспедициясы]] (жетекшісі [[А.Н.Бернштам|А.Н. Бернштам]]) зерттеген.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Қала жұрты екі алаңды алып жатыр. Биіктігі 8–9 [[метр]] [[Батыс]] алаңның ұзындығы 105 м. [[Шығыс]] алаң батыстан шығысқа қарай 100 метр, солтүстен оңтүстіке қарай 120 метр аумақты алып жатыр. [[Батыс]] алаңның айнала шетінде топырақ дуалдың сілемі сақталған. Ортада шағын дөңгелек төбе бар, аумағы 20 метр2-ге жуық. [[Шығыс]] алаң түгелімен тастан үйілген. Шет жағында ірі тастардан қаланған дуалдар кездеседі. Алаңның ортасында [[су]] шайып кеткен шағын төбелер бар.
<ref name=source1>Қазақ энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы географиясы]]

{{stub}}

Жаңақала көтерілісі

2026-04-29T16:35:04Z

Rasulbek Adil:

'''Жаңақала көтерілісі''' - [[1930]]-[[1931|31]] жылдардағы [[Кеңес Өкіметі|Кеңес өкіметінің]] саясатына қарсылық актісі. Оған [[Жаңақала ауданы]]ндағы және оған жақын жатқан аудандардың тұрғындары қатысты. Көтерілісті басу кезінде 360 адам тұтқындалды. Тергеу кезінде 71 адам қаза болды. Көтерілісте мына кісілер белсенділік көрсетті: ''Ғ.Қапасов'' (1895 ж.т.), ''М. Ахметов'' (1891 ж.т.), ''Ш.Шамсутдинов'' (1900 ж.т.), ''З.Қарашев'' (1900 ж.т.), ''М. Жаналиев'' (1901 ж.т.), ''С.Сисенов'' (1896 ж.т.), ''Қ. Жүсіпов'' (1887 ж.т.), ''Қ. Бегалиев'' (1902 ж.т.), ''Ш.Жәкішов'' (1905 ж.т.), ''Ә. Шатдаров'' (1899 ж.т.),'' Б.Қуанышев'' (1907 ж.т.), ''Ш.Есқалиев'' (1885 ж.т.), ''С. Мүсірәлиев'' (1885 ж.т.), ''Т.Есекеев'' (1898 ж.т.), ''Б. Өтеулиев'' (1892 ж.т.), ''Қ.Дәулетқалиев'' (1907 ж.т.), ''Е. Титанов'' (1905 ж.т.), ''Ж. Қожақов'' (1879 ж.т.).<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{stub}}

Екібастұз көміршілерінің ереуілі

2026-04-29T16:33:15Z

Rasulbek Adil:

'''Екібастұз көміршілерінің ереуілі''' ([[1903]] ж.) — [[Екібастұз]] көміршілерінің [[20 ғасыр]] басындағы наразылық қимылдары. Екібастұз [[көмір]]ін өндіріп, оны [[Ертіс]]тен [[Омбы]]ға жеткізіп тұрған «Воскресен» акционерлік қоғамы 1903 жылға қарай [[дағдарыс]]қа ұшырады. Оған Транссібір темір жолы құрылысының шығыс жаққа асып кетуі және [[Кузбасс]], [[Судден]] көмір кендерінің ашылуы себеп болған. Бір жылдай еңбек ақыларын ала алмаған 300-ден аса көмірші ереуілге шығады. Көміршілердің 85-і қазақтар болатын. Көпес [[Деров]] бастапқыда ереушілерді айламен тоқтатады.

Екібастұздың алғашқы молдасы [[Қанжығалы руы|қанжығалы]] руынан болғандықтан, ол қазақ десятниктеріне молданы қаржас руынан сайлауды үсынып, қазақтар арасына іріткі салады. Көтерілісшілер өзара жақ-жақ болып екіге бөлінеді. Көтерілістің алғашқы мақсаты жайына калады. Кейін олар [[Ақсу]] пристаны жұмысшыларына қосылып, [[уезд]], облыс әкімдеріне [[хат]] жолдап, қоғамнан жұмысшыларға тиесілі қаржыны төлеуді талап етеді. Сол жылдың күзінде жергілікті [[үкімет]] органдары [[Екібастұз]] жұмысшыларының талабын қанағаттандыру үшін 25,5 мың [[рубль]] бөлуге мәжбүр болады. Екібастұз көміршілерінің ереуілі саяси сипатта болмағанымен, қазақ жерінде жүмысшылардың топтасып бас көтеруінің алғашқы көрінісі болды.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Жұмысшы қозғалысы]]

Зауыты Благотат-Стефанов

2026-04-29T16:32:17Z

Rasulbek Adil:

'''Зауыты Благотат-Стефанов''' (Қуқорғасын - күміс - мыс зауыты), [[революция]]ға дейінгі Қазақстандағы түсті металлургияның тұңғыш кәсіпорны. Тұрған жері — [[Түндік]]
өненінің оң жағалауы, Қу тауының етегі, [[Нүрбике]]-
[[Шаншар]] болысының аралығы, [[Қарқаралы]] және
[[Баянауыл]] округтерінің (19 ғ. I -ші жартысындағы
әкімш. бөлінісі бойынша) шекарасы. Зауыт жұрты
[[Егіндібұлақ]] ауылынан 24 км жерде жатыр. Оны
Томск губерниясынан шыққан кәсіпкер-
саудагер С.И. Попов 1844 ж. тұрғызған. Мұнда
қорғасын, қара мыс, алтын және күміс балқытылған. 300 жұмысшысы болды. Жұмыс істеген
17 жыл ішінде Б.-С. з-тында 1294,8 т корғасын,
45 т қара мыс, 23,2 т шақпақ мыс, алтын араласқан 575 кг күміс шығарылды. Руда өте қарапайым
әдіспен балқытылды. Бұл жүмысты [[Алтай]]дағы
металлургия з-тынан айдалып әкелінген, ''«қазына жұмысшылары»'' деп аталған басыбайлы шаруалар және жалдамалы қазақ жұмысшылары ажарды.
қазақтар ауыр еңбекке шыдай алмай, тек жазда
ғана жұмыс істеді және оларға жалақы өте аз төлеңді. Жабдықтын тозуына және руданы, отын мен
флюсты жеткізудін қиын болуына байланысты
1861 жылы тоқтатыдды. Оның қалдығын 1865 жылы күшті
ерт шалды.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Тарих]]

Кеңестік дәуірдегі жоспарлы көші-қон

2026-04-28T09:57:15Z

Rasulbek Adil:

==Тың және тыңайған жерлерді игерудің демографияға әсері==
[[Соғыс]]тан кейінгі және 50-жылдардағы [[азық-түлік]] мәселесін шешуге [[бағыт]]талған тың және тыңайған [[жер]]лерді игеру қолға алынды. Осыған [[байланыс]]ты [[республика]]да аса ірі көші-қон тасқыны қайта басталды. Мұның өзі [[уақыт]] жағынан алып [[өнеркәсіп]]тік құрылыстар жүруімен тұспа-тұс келді. [[Өнеркәсіп]], [[құрылыс]] және [[көлік]] үшін жұмысшы күшін ұйымдасқан түрде тарту арқылы [[1954]]—[[1965]] жылдары республикаға 0,5 млн [[адам]] көшіріліп әкелінді. Сөйтіп, республикаға қажетті жұмысшы күшінің 80%-ы сырттан әкелінді.

Қазақстанға [[Ресей]] мен [[Украина]], [[Беларусь]] және басқа да [[одақ]]тас республикалардан тыңды жаппай игерудің бірінші кезеңінде ([[1954]]— [[1956]] жылдары) 640 мың [[адам]] келді. Олар, негізінен, Ресей, Украина, Беларусьтан келген [[қыздар]] мен [[жігіт]]тер болатын. [[Комсомол]] жастардың интернационалдық екпінді бригадалары құрылды.

[[Баспасөз]] беттерінде тың игерушілер [[қатар]]ына қосылуға шақырған үндеулер жиі басылып тұрды. Тың игеруге қатысқан адамдарды материалдық ынталандыру қолға алынды. Тың игеруге келгендердің жолы тегін болды, әр [[отбасы]]на 500—1000 сомға дейін, әр мүшесіне 150—200 сомнан бір реттік көмек көрсетілді. Үй салу үшін (оның 35%-ын [[мемлекет]] берді), [[мал]] сатып алу үшін несие берілді. Тың игерушілер 2 жылдан 5 жылға дейін [[ауыл шаруашылығы]] салығынан босатылды. Бұл [[көтерме]] көмекті тек славян ұлтының өкілдері ғана пайдалана алды. [[Отбасы]]ларымен көшіп келушілер көп болды.

Алғашында олар иен далада бой көтерген палаткалы [[қалашық]]тарда, шағын [[вагон]]дарда, жертөлелерде түрды. Алғашқы екі жылда ғана [[Қазақстан]]ның тың жерлеріне 200 мыңдай отбасы қоныстанды.

Тың аймағындағы МТС, кеңшар [[директор]]ы сияқты [[басшылық]] [[жұмыс]]тарға сырттан келген мамандар тағайындалды. Орталық комитеттен бастап аудандық [[партия]] комитеттерінің бірінші хатшысы [[қызмет]]іне дейін орталықтан жіберілді.

Қазақстан тыңын игеруге [[1954]]—[[1955]] жылдары орталықтан 26 мыңға жуық [[коммунист]] жолдамамен келді. Тың игеру шын мәнінде ұйымдастырылған [[қоныс]] аудару болды және ол орталықтың ұйғаруымен әкімшіл-әміршіл басқару [[әдіс]]імен асығыс жүргізілді. Әрине, тыңды бағындыруға келгендердің қиындықтарға қарамастан қажырлы [[еңбек]] еткендігін жоққа шығаруға болмайды. Алғашқы тың игерушілердің ерен еңбегі сөзсіз [[тарих]]та қалады.

Тың жерлерге Кеңес әскері қатарынан қайтқан [[жауынгер]]лер де көптеп тартылды. Олардың күшімен [[Көкшетау облысы]]нда «Тамановец», [[Қарағанды облысы]]нда «Индустриальный» және басқа кеңшарлар құрылды.

Тың және тыңайған қазақ жерлерін игеру үшін [[1954]]—[[1959]] жылдары 1 млн 500 мың [[адам]] келді. Қазақстандағы тың [[эпопея]]сын жүзеге асыруға, орталықың ұйғаруымен [[жоспар]]лы ұйымдастырған көші-қон ғаламат этнодемографиялық [[өзгеріс]]терге әкелді. Нәтижесінде Қазақстанның ұлттық құрамы түбірлі өзгеріп, [[қазақтар]] өз жерінде азшылыққа айналды. Қазақ ұлтының [[республика]] тұрғындары арасындағы үлесі 1959 жылғы санақ бойынша 38%-дан 30%-ға (2 млн 787 мың адам) күрт төмендеді. Жалпы, [[1953]]—[[1965]] жылдары [[ауыл шаруашылығы]] түрғындары Қазақстанда 2 млн-ға көбейді, демек, 1,5 есеге артты. Қазақстандағы [[халық]] санының көбеюі табиғи [[өсім]] есебінен емес, механикалық өсу [[жол]]ымен жүрді.

==Одақтық өнеркәсіп құрылыстарының демографияға әсері==
Кеңестік дәуірдегі тұрғындар көші-қоны [[Қазақстан]]ның экономикалық және мәдени [[даму]]ын жеделдетудің құралы ретінде пайдаланылды. [[Нәтиже]]сінде Қазақстанға келгендер [[ағым]]ы жедел түрде қажетті маманданған [[жұмысшы]] күшін толықтыру үшін пайдаланылды. Бұл [[халық]] [[шаруашылық|шаруашылығын]] жылдам дамытуды көздеген Қазақстан үшін жоспарлы көші-қон еді. [[Өнеркәсіп]] құрылысы үшін [[соғыс]]қа дейінгі [[кезең]]де, негізінен, елдің еуропалық бөлігінен шығыска 1 млн 200 мың [[адам]] көшіріліп әкелінді.

Қазақстан [[жоспар]]лы түрде көшірудің [[одақ]]тың жүйесіне 30-жылдардың ортасынан бастап тартыла бастады. Қазақстанға ұйымдасқан түрдегі көшірулер [[халық]] шаруашылығының екі [[сала]]сын, яғни [[ауыл шаруашылығы]] мен [[өнеркәсіп]]ті қамтиды. Мәселен, «Өнеркәсіпке ұйымдық қабылдау» деген атпен [[1931]]—[[1940]] жылдары сырттан әкелінген 509 мың адам өнеркәсіп жұмысшылары қатарын толықтырды.

Жаңа құрылыстарға құрал-жабдықтармен бірге маман-ғалымдар келді. Баку мен Грозныйдан келген мұнайшылар Орал—Ембі мұнай қорларын игеруге, [[Донбасс]] шахтерлері — [[Қарағанды]], [[Екібастұз]] көмір алаптарын игеруге көмектесті. Олар Қазақстанның экономикалық картасында жаңадан [[пайда]] болған [[өнеркәсіп]] аудандарында еңбек етті. Кеңестік Қазақстанның социалистік [[құрылыс]]тарында жұмысшы табының көп ұлттық [[құрам]]ы қалыптасты. Қазақстандағы жұмысшылардың абсолюттік саны қарқынды өскенімен, [[қазақ]] жұмысшыларының [[үлес]] салмағы [[соғыс]]қа дейінгі жылдармен салыстырғанда біршама кеми түсті. [[1939]]—[[1970]] жылдары қазақстандық жұмысшылар саны 224 мыңнан 823 мыңға өссе, қазақтардың [[үлес]] салмағы 26%-дан 24,1%-ға кеміді.

Жоспарлы түрде көшірілгендер [[Қазақстан]]дағы ірі өнеркәсіп орталықтарына орналастырылды. Мәселен, Қазақстан халқының өсуіне [[Орталық Қазақстан]] ([[Қарағанды]], [[Балқаш]], [[Жезқазған]] өнеркәсіп тораптарындағы) мен [[Шығыс Қазақстан]]дағы түсті металл кешені, [[Павлодар]]—[[Екібастұз]], [[Торғай]], [[Қостанай]], [[Оңтүстік Қазақстан]]дағы ([[Жамбыл]]—[[Қаратау]], [[Шымкент]]—[[Кентау]]) өнеркәсіп кешендерінің іске қосылуы әсер етті. Тек қана [[1961]]—[[1965]] жылдары 160 мың адам [[республика]]ға жоспарлы түрде көшіріліп қоныстандырылды.

Қазақстанда [[әлем]]дік деңгейдегі ядролық қарудың [[сынақ]] полигондары, [[Байқоңыр]] ғарыш кешені сияқты маңызды объектілері орналасты. Сондықтан [[1991]] жылға дейін жалғаскан көші-қондық ағымдарға жабық әскери объектілер халқын (250 мың адам), стратегиялық маңызы бар жер асты [[байлық]]тарын игеру үшін салынған жұмысшы [[қалашық]]тары тұрғындарын және одақтық ведомствоаралық [[өкімет]]тің ұйғаруымен көшіп келгендерді қосуға болады. [[Рудный]], [[Теміртау]], [[Зырянов]], [[Ленинск]], [[Курчатов]], [[Лениногор]], [[Шахтинск]] қалаларында жергілікті халықтың үлесі өте төмен дәрежеде болды. Жалпы, стихиялық [[лек]]пен өздігінен келіп қоныстанғандардың болғандығын да естен шығармаған жөн.

60-жылдары [[республика]]ның индустриялық әулетінің кең [[қанат]] жаюы демографиялық [[жағдай]]дың көпұлттылық бағытын тағы да тереңдете түсті.

==Кеңестік кезеңдегі ұлт мәселесінің «шешілуі»==
Қазақ КСР-і ғана емес, [[одақ]]тың басқа да ұлттық [[құрылым]]дарында тың жерлер мен пайдалы қазба [[байлық]]тарын игеру, аса үлкен электр станцияларын, [[зауыт]]-[[фабрика]]ларды тұрғызу, канал, [[бөгет]]тер салу кезінде сырттан келгендер есебінен тұрғындардың [[ұлт]]тық құрамының арасалмағы тез өзгеріске ұшырады. Осылайша [[Менделеев]] кестесіндегі барлық [[элемент]]терге бай әрі кең-байтақ қазақ даласы [[социализм]] [[құрылыс]]ына [[қызмет]] ету үшін сырттан келгендерді құшағын жая қарсы алуға тиіс болды.

Социалистік [[құрылыс]] жұмыстарын жүзеге асыру үшін [[қажет]] мамандар [[Ресей]]ден, [[Украина]]дан, [[Беларусь]]дан, [[Балтық]] өңірінен және барлық кеңес елінің түпкір-түкпірінен келген еңбекші мамандар есебінен қамтамасыз етілді. Ал жергілікті [[халық]]ты тартуға жеткілікті мән берілмеді. Бұл одақтас [[республика]] халқының Қазақстанға көмегі ретінде көрсетілді және солай бағаланды. Нәтижесінде [[Қазақстан]] жүзден аса [[ұлт]] пен [[ұлыс]] өкілдері тұратын «халықтар достығының лабораториясына» айналды. Қазақстан халқы бұл ерекше атақты мақтан тұтуға тиіс болды. КОКП-ның бағдарламалық [[құжат]]тарында коммунистік партияның еңбекшілердің интернационалдық [[тәрбие]]сіндегі бағыт беруші рөлі баса көрсетілді. Онда: «Ұлтшылдық көріністер мен ұлттық шектеушілік социалистік [[құрылыс]] орнағанмен өзімен-өзі бірден жоғалып кетпейді. Ұлтшылдық, алып-қашпа сөздер мен бұрынғы [[ұлт]] араздығы, міне, осылар әрқашан да әлеуметтік прогреске неғұрлым ұзақ, тегеурінді, кескілескен [[қарсылық]] көрсетуі мүмкін», — делінді. Және бұл кереғар құбылыстармен күресу қажеттігі [[партия]] қызметкерлерінің мойнына жүктелді.

КСРО халықтарының достығы мен [[Ынтымақтастық|ынтымақтастығының]] беки түсуін қамтамасыз ету қажеттілігі [[күн]]де [[теледидар]] мен [[радио]] арқылы беріліп жатты. Ал осы [[қағида]]ларды нақты [[өмір]]ге енгізу жағына келетін болсақ, әрине, кеңес [[дәуір]]іне тән сөз бен істің арасындағы алшақтық [[ұлт]] мәселесін шешуде де орын алды. Кеңестік билік қазақ халқының өзіне, өткеніне, [[шаруашылық]] ерекшелігіне, [[мәдениет]]іне, тұрмыстық-коғамдық даму деңгейіне байланысты [[мүдде]]лерін ескерген жоқ.

Қазақ халқының үлкен бөлігі ана тілін, ұлттық [[салт-дәстүр]]ін ұмыта бастады. Бұл көп жылдар бойы тұрақты жүргізілген орыстану [[саясат]]ының нәтижесі. [[1960]]—[[1980]] жылдардағы өнеркәсіптік өсу [[ауыл]] халқының белгілі бір бөлігінің қалаларға ауысып қоныстануына түрткі болды. Қалаға [[қоныс]] аударған қазақ жастарының [[әлеумет]]тік мәселелері, әсіресе олардың тұрғын [[үй]]ге сұранысы қанағаттандырылмады.

Этномәдени үдерістердің көп қырлы екендігі [[мәлім]]. [[Атеизм]] жылдарында мыңдаған [[мешіт]]тер қиратылды, ұлттық басылымдар жабылды. Сөйтіп, халықтың рухани [[дүние]]сіне нұқсан келді. Ең қарапайым [[есеп]]ке қарағанда, КСРО [[Аумақ|аумағында]] XX ғасырдың басында болған 25 мың мешіттің [[1986]] жылы 376-сы ғана қалды. Алайда КСРО- да 70 жылдай үстемдік құрған белсенді атеизмнің жанкешті [[саясат]]ына қарамастан, көптеген ұлттық және этностық топтар өз діндерінің [[әдет-ғұрып]], салт-дәстүрлерімен ұштасатын тұстарын сақтап қалды.<ref>Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык- гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / М. Қойгелдиев, Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 304 бет,суретті. ISBN 9965-36-106-1</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{Kz-hist-stub}}

Қызғалдақ

2026-04-28T05:08:26Z

Rasulbek Adil: ~2026-25902-93 (талқылауы) істеген нөмір 3594310 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды

{{taxobox
|name = Қызғалдақ
|image = Tulipa suaveolens floriade to Canberra.jpg
|image_caption = Қызғалдақ гүлі
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Дара жарнақтылар]]
|ordo = [[Liliales]]
|familia = [[Лалагүлдер тұқымдасы|Liliaceae]]
|subfamilia = [[Lilioideae]]
|genus = ''[[Қызғалдақ|Tulipa]]''
|genus = '''''Tulipa'''''
|genus_authority= [[L.]]
|type_species= ''[[Tulipa gesneriana]]'' [[L.]]
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 75 түрі белгілі
}}
[[Сурет:Tulipes en mars dans le nord de la France.jpg|нобай|Қызғалдақ]]
'''Қызғалдақ'''<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref> ({{lang-la|Tulipa}}) – [[Лалагүлдер тұқымдасы|лалагүлдер]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін [[пиязшық]]ты өсімдік. Қазақстанның далалық аймақтарында жиі кездеседі, 32 түрі бар, оның 11 түрі – Қазақстанның [[Эндемик|эндемигі]] болып саналады. Бұлардың биіктігі 3 – 50 см. Сабағы жұмыр, тік өседі. Тамырымен жалғасқан буынында пиязшығы болады.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> Гүл қоршауы ақ, қызыл не сары. Жемісі – [[қауашақ]]. Қызғалдақтың пиязшығын күзде гүлі түскеннен кейін жинап алып, оны құрғақ, салқын жерде сақтап, көктемде егеді. Қызғалдақ әсемдік және гүлінен хош иісті зат алу үшін өсіріледі. Қызғалдақтың өте сирек кездесетін 13 түрі (Альберт қызғалдағы, [[Борщов қызғалдағы]], [[Грейг қызғалдағы]], [[Кауфман қызғалдағы]], [[Шренк қызғалдағы]], т.б.) қорғауға алынып, [[Қазақстанның Қызыл кітабы|Қазақстанның “Қызыл кітабына”]] енгізілген.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref>

Қызғалдақ (латын.-Tulipa, түрік.-Lale, орыс.-Тюльпан) дархан даланың, көктеудің, қырдың және маусымдық қоныстың сәні екені белгілі. Қызғалдақ – Жаратушы Иенің адамзатқа берген сыйы. Ол көктемде гүлдеп, кең жазира қазақ даласын ғажайып бір күйге бөлейді. Бір қызығы: екі жыл өмір сүретін бұл нәзік гүл көктем келіп, шуақты Наурыз айы туғанда, бар жоғы 7 күн, кейде 15 күнге дейін гүл ашып тұрады екен. <ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref>

Барлық қызғалдақтар - жазғы ыстық құрғақ, қысы суық және қысқа жылы және ылғалды бұлақтары бар таулы, далалы және шөлді аймақтардағы өмірге бейімделген типтік эфемерлік геофиттер. Қызғалдақтың тұқымнан гүлденген өсімдікке дейін дамуы үшін үш-жеті жыл қажет. Нарцисстен айырмашылығы, шамдардың буындары жыл сайын өзгеріп отырады.

Өсімнің қысқа көктемгі кезеңінде қызғалдақтар гүлдейді, жеміс береді және жер астында жас баданаларды салады, ал әлсіреген баданалар өледі. Жазғы тыныштық кезінде, ал кейбір түрлерінде қыста келесі жылы өсінділер мен гүлдер шамның ішінде де қалыптасады. Күзде шам тамыр жайып, жемісті аяқтайды.

Қызғалдақ – пиязшықтардың ішіндегі табиғатта да кең таралған, [[көгалдандыру]]да да жиі пайдаланылатын [[өсімдік]]. Ерекше әсем көркімен дараланатын [[гүл]] болғандықтан, оны білмейтін адам кемде-кем. Қазақстан табиғатында қызғалдақтың 35 түрі бар. Осы себепті де Қазақстан – қызғалдақтың отаны болып саналады. Сұрпы мен түріне қарай қызғалдақтың гүлдеу мерзімдері де әртүрлі. Наурыз-мамыр айларында гүл ашады. Оның биіктігі 10 см-ден аспайтын аласа бойлы түрлері ерте көктемде гүлдейтін болса, “Рембрант қызғалдағы” сияқты биік өсетін түрі маусым айының ортасына таман гүлдейді. Барлық түрі 20-25 күн аралығында әдемі гүл жарып тұрады. Қызғалдақ гүлінің түсі ақтан қараға дейінгі аралықта алуан түрлі болып келеді. Көп жағдайда сабақ басына бір тал ғана гүл жарады. Гүлзарларға бірыңғай түсті қызғалдақтарды топтап отырғызған жақсы көрінеді. Ал, жеке ыдыстарға бойы аласа түрлерін отырғызған дұрыс. Бойы аласа қызғалдақтар альпі шоқысының да көркін асыра түседі.

==Атауы==
Қызғалдақ атауы туралы көптеген болжам бар. Ең көп тарағаны-"тюльпан"-парсы сөзі "толибан" немесе "долбент", яғни қызғалдақ қауызының осы шығыс баскиіміне ұқсастығымен түсіндіріледі.

==Шығу тегі мен таралуы==
Қызғалдақтың пайда болу орталығы Орта Азия болып есептеледі. Оның көп бөлігі шөл, айнала тау жүйесі қоршап жатыр:ортасында - Копетдаг, Ауғанстан шекарасына дейін Памир-Алай таулары, оңтүстік шығысында -Тянь-Шань. Үндістанның солтүстігінде, Ауғанстанда, Кавказ тауларында, Сирия мен Ливан шекарасында, Қара , Каспий және Жерорта теңізі маңында жабайы қызғалдақ түрлері өсетін оқшау ошақтары белгілі. Қызғалдақтардың экологиялық ауқымы өте кең. Бір түрі сусыз құмды және тасты шөлдерде, гипсті және сазды топырақта өссе, басқалары аңғарларда немесе тау етегінде, шөгінді тастарда, аяқ жетпейтін құлама жарда, қиыршық толған жартас қуыстарында, тау баурайымен теңіз деңгейінен 3000 м биіктікке дейін көтеріледі. Қызғалдақ өсімдігі ылғалды сүймейді.

==Отырғызуы==
Қызғалдақ баданалардың отырғызу мерзімі жердің ерекшеліктеріне және олардың өсуіне байланысты тұрақталанады. Баданалардың тез өсуіне жер температурасының төмендеу (5-7°) қажеттілігі бар болғаны анық. Қыр жерлерде осындай жағдайлар қазанның ортасында пайда болады. Былай қарасақ, бүкіл қазан айы бойы қызғалдақтарды отырғызу үшін өте қолайлы уақыт.
Қызғалдақтардың тамырлары жердің температурасы 6—10° болғанда жақсы дамиды. Егер температура жоғары деңгейге көтерілсе ол оған көп зиян келтіреді. Ал егер жер температурасы 3° болса онда баданалар тамырларын шығармайды. Сөйтіп, өсімдікті қарашаның аяғында отырғызуға мүлдем болмайды. Себебі гүлдер ауыруға өте жуық, сонымен қоса көктемде кеш гүлденеді. Әдетте, күндердің аяздауына дейін бадалардың тамыр жүйелері жақсы дамып, өсімдіктер қысты сәтті өтеді.
Баданаларды қыркүек айының соңғы күндерінде де түсуге болады. Ең жарамды мерзімі бұл қазан жұлдызының бірінші және он бесіншінің арлығындағы күндері. Осыдан ертеректеу уақытта отырғызу ұсыналмайды.Сонымен қоса баданалар суық күндерге дейін тамырларын біраз жығару керек, сондықтан өсімдіктерді аяздардан үш әлде төрт жұма бұрын отырғызу қажетті. Тамыр жүйесін дамыту үшін қызғалдақтарға отыздан қырық күндерге дейін мерзім керек. Егер тамырлар жақсы деңгейде дамыса онда қыста оны жаму қажеті қалыптаспайды.
Отырғызудың алдында әр бадананы қарап шығу керек және олардың арасынан ауру және бұзылғанндарды алыптастауға қажетті. Отырғызудың тереңдігі,баданамен жер арасы, бадананың үдкендігіне орай анықталады. Егер өсімдіктер кішіріктеу болса онда оларды аса терең отырғызбайды. Сонымен, үлкендерді он екі- он төрт см терең, ал кішкентайларын алты-сегіз см терең отырғызады. Бірақ, он бес см-ден терең отырғызбайды.
Баданалардың арасындағы ұзындығы олардың мөлшеріне тікелей байланысты. Әдетте питомниктердің ішінде өсімдіктердің арасында сегіз-он см қалдырады.Кішкентай учаскелерінде баданаларды қолмен отырғызғанда он-жиырма см қалдырып шығады.

Қызғалдақтардың тамырлары отырғызғаннан кейін он-он бес күнде шығады. Оның жылдамдылығы жағдайлардан тәуелді. Ол жер сулылығына және температурысына байланысты.

==Көбейтілуі==
Пиязшықтан бөліп алынған балапандарын отырғызу арқылы көбейтіледі. Суық түскенше тамырланып үлгеруі үшін, күздің алғашқы айларында егу керек. Отырғызу тереңдігі пиязшық көлемінен екі-үш есе терең болуы тиіс (пиязшықтың ұзындығы 4 см болса 8-12 см тереңдікте егу керек). Пиязшықтардың арақашықтығы биіктігіне қарай 10-20 см-ден кем болмағаны жөн.

== Қызықты мәліметтер ==
[[2005 жыл]]ы — [[Қырғызстан]]да [[Қызғалдақ төңкерісі]] болған.

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Лалагүлдер]]
[[Санат:Қызғалдақтар]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]

Қызғалдақ

2026-04-28T05:08:26Z

Rasulbek Adil: ~2026-25902-93 (талқылауы) істеген нөмір 3594310 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды

1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері

2026-04-27T14:23:56Z

Rasulbek Adil:

== Кеңестік әдебиеттің қалыптасуы ==
[[Республика]]да алғашқылардың бірі болып ұлттық әдебиет пен мәдениетті дамыту және насихаттау ісімен айналысқан Түркістан өлкесіндегі «Талап» қоғамы. Басқарманың [[құрылтайшы]]сы және жетекшілері жазушы М.[[Әуезов]], этнограф Ә. Диваев, [[профессор]]лар Х. Досмұхамедов, А. Шмидт, Н. Архангельский, М. Тынышпаев, М. Есболов, И. Тоқтыбаев, Қ. Тыныстановтар болды. Қоғам Жарғысының жобасын [[Түркістан]] ағарту ісі жөніндегі халық комиссариаты мемлекеттік ғалымдар кеңесі бекітті. 1923 жылы 4 желтоқсандағы «Талап» қоғамының мақсаты мен қызмет шеңбері төмендегідей болды:

* қазақ [[әдеби тіл]]інің, [[терминология]]сы мен [[орфография]]сы, т.б. мәселелерін қарастыру; І
* ұлттық өнерді зерттеу;
* қазақ халқының тарихы мен тұрмысын зерттеу;
* қазақ мектептерінде оқыту мәселелерін қарастыру;
* қазақ ғылыми қызметкерлері мен қазақ өнері қайраткерлеріне көмек көрсету.

Қоғам құрамына А.[[Ахмет Байтұрсынұлы|Байтұрсынұлы]], М.[[Мағжан Жұмабай|Жұмабаев]], Ж.[[Аймауытов]], М [[Міржақып Дулатұлы]], Қ. Кемеңгеров, т. б. енді.

Осы кезеңде жаңа кеңестік әдебиет қалыптаса бастайды. Оның Қазақстандағы өкілдері [[Сәкен Сейфуллин]], С.[[Мұқанов]], Б. Ізтөлин жөнө т. б. болды. Олардың шығармашылығы айқын социалистік [[реализм]] және пролетарлық [[интернационализм]] ұстанымына негізі қаланды.
[[Сурет:Seyfullin.jpg|нобай|оңға|200px|Сәкен Сейфуллин]]
1925 жылғы 18 мамырда ''Қазақстанда Пролетар-шаруа жазушылардың Қазақ ассоциациясы'' (ҚазАПП) құрылды. ҚазАПП жаңа социалистік [[әдебиет]] жасау ісін қолға алды.

[[Мәдениет]]тегі кез келген құбылыс [[тап]]тық, пролетарлық күрес тұрғысынан бағаланды. Халық шығармашылығының көптеген түрлері, мысалы, «[[Едіге]]», «[[Қобыланды батыр]]» реакцияшыл, [[ұлтшылдық]] көзқарастағы шығарма деп жарияланды. А. Байтұрсынұлы, М.[[Мағжан Жұмабай|Жұмабаев]], М. Дулатұлы қуғынға ұшырады. Абай шығармалары талқылауға түсті.

Басқа [[жанр]]лардың арасында бірінші орынға саяси [[лирика]] шығарылды. Кеңестік жарқын шындықты жабырқау өткен өмірмен салыстыру тәсілі кең қолданысқа енді. ҚазАПП қызметінде қазақтың [[ауыз әдебиеті]] мен жазба әдебиеті дәстүрлерін жоққа шығару көзқарасы барған сайын белең ала бастады.

Қазақ [[көркем әдебиет]]індегі осы екі ағым арасында 1922—1923 жылдары, содан соң 1926-1928 жылдары қызу пікірталас болып өтті. 20-жылдардың ортасы мен соңында [[қазақ әдебиеті]]не Ғ.[[Мүсірепов]], Ғ.[[Мұстафин Ғабиден|Мұстафин]], Ә.[[Әбділда Тәжібаев|Тәжібаев]], А.Тоқмағамбетов, Ғ.[[Ғали Орманов|Орманов]] секілді талантты жастар келіп, кеңес адамдарының — ауыл және қала еңбеккерлерінің бейнесін жасады. Қазақ кеңес ақын-жазушыларының [[Шығармашылық|шығармашылығында]] В.И.[[Ленин]] бейнесі жеке тақырыпқа айналды.

''1934 жылы 12—18 маусым күндері [[Қазақстан]] жазушыларының I съезі өтіп'', онда идеялық тәрбие жүргізудегі қуатты құрал кеңестік әдебиет болуы керек екендігі баса айтылды.

Қазақ кеңес әдебиеті [[фольклор]] дәстүріне сүйенді. Мәселен, [[Жамбыл Жабаев]] (1846—1945 жылдары) шығармаларында ел өмірінің айтулы оқиғалары көрініс тапты. Жаңа өмір мен кеңес адамдарын ақын [[Нұрпейіс Байғанин]] (1860—1945 жылдары) өзінің [[эпостық жыр]]ларына арқау етті. [[Иса Байзақов]] (1900—1946 жылдары) шығармашылығы нағыз халықтық мәнге ие болды.
[[Сурет:Jabaev.jpg|нобай|солға|200px|Жамбыл Жабаев]]
20—30-жылдар қазақ кеңес әдебиетінде [[проза]], [[драматургия]] және әдеби сын сияқты жаңа жанрлар дамыған кезең болды. І.[[Жансүгіров]] «Жолдастар» [[роман]]ын жазды, С.Мұқанов «Байдың ұлы», «Достар», «Ботагөз» романдарын тудырды. Қазақ драматургиясын дамытуда Мұхтар Әуезовтің рөлі зор. Қазақ театр өнерінің дамуы оның есімімен тығыз байланысты.

Ресми билік құптаған негізгі тақырып — кеңестік қоғамның құрылуы және дамуы, қазақтардың туған өлкесін түлетуге қосқан үлесі, жергілікті халықтың социалистік еңбектегі ерлігі, т.б. болып саналды. ''1934 жылы республикада Қазақ әдебиеті баспасы ашылды''.

[[Баспа]]дан социалистік [[реализм]] рухындағы әр түрлі жанрдағы шығармалар жарық көре бастады. Бұл кезде Қазақстанда тұратын өзге ұлт өкілдері — И. Шухов, П. Кузнецов, Г. Шарипов, т. б. жазушылар көпшілікке танылды. Д. Снегиннің «Шығыстан соққан жел», «Жетісу» жөне «Менің қалам» атты жинақтары жарық көрді. [[Латиф Ансари]] жас ұйғыр ақындарының «Таңғы сәуле» атты өлеңдер жинағын құрастырды.

Сонымен бірге [[Коммунистік партия]] тарапынан [[идеология]]лық бақылаудың күшеюіне байланысты көптеген әдебиет өкілдері қудалауға түсе бастады. 1937—1938 жылдардағы қуғын-сүргін барысында қазақ әдебиеті өзінің бетке ұстар өкілдерінен айырылды.

Қазақ әдебиетінің ұлттық ағымының өкілдері — Ж.[[Аймауытов]], М. Жұмабаев, Ш. Құдайбердіұлы, Ө.[[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Бөкейханов]], А. Байтұрсынұлы, т. б. қуғын-сүргінге ұшырады. Осы жылдары қазақ кеңес әдебиетінің көрнекті өкілдері — С.[[Сәкен Сейфуллин|Сейфуллин]], І. Жансүгіров, Б.[[Майлин]], т. б. да қудаланған болатын. Саяси қуғын-сүргін қазақ әдебиеті мен тілінің дамуына айтарлықтай зиянын тигізді.

== Қазақстан бейнелеу өнері ==
[[Кеңес Өкіметі|Кеңес өкіметінің]] алғашқы жылдары елге көрнекі үгіт аса қажет болды. 1920 жылы [[Верный]]да басты міндеті — саяси плакаттар шығаруға арналған көркемөнер шеберханалары ашылды. [[Көркемөнер]] плакаттар түрінде көшелерге ілініп, адамдарды революциялық рухта болуға үндеді. Н. Хлудов, А. Пономарев сияқты суретшілердің шығармашылығы көпшілікке кең танымал болды.

1928 жылы [[Қазақ Акср Орталық Атқару Комитеті|Қазақ АКСР]] Ағарту халкомы Қазақстан, Сібір және Урал суретшілерінің жылжымалы көрмесін ұйымдастырды. 1932 жылы жарық көрген «Әдеби-көркем ұйымдарды қайта құру туралы» қаулыға сәйкес республикада 1933 жылы Суретшілер одағы құрылды.

1934 жылы 8 мамыр күні [[Мәскеу]]дегі Шығыс мәдениеті мұражайында «Кеңестік Қазақстан өнері» көрмесі ашылды. Онда Н. Крутильников, Қ. Қожықов, Ө. Исмаилов, т.б. суретшілердің шығармалары қойылды. 1935 жылы «Қазақстандағы Кеңес өкіметіне 15 жыл» көрмесінің базасында ''Қазақ мемлекеттік Көркем өнер галереясы құрылды''.

[[Әбубәкір Исмаилов]] қазақ [[бейнелеу өнері]]нің алғашқы өкілдерінің бірі. 1927 жылы ол Бейсембай Сәрсенбаев екеуі [[Омбы]]дағы Врубель атындағы көркем өнер училищесінің жанынан қазақ жастары үшін ашылған біржылдық студияға түседі. Келесі жылы ол Мәскеуге оқуға жіберіледі.

XX ғасырдың 20-жылдарының соңына қарай Әбілхан [[Қастеев]]тің де шығармашылық жолы басталады. Ол алғашқы кәсіптік дағдыларын Н.Г. Хлудовтан оқып-үйрену арқылы алған.

Бейнелеу өнері саласында маман кадрлар даярлау ісімен Алматыдағы театр-көркемөнер училищесі айналысты.

Қазақстанның суретшілері өз шығармаларында өткен өмір суреттерін бейнелеуге ұмтылды. Ә. Қастеев революцияға дейінгі Қазақстандағы әлеуметтік жанжалдар төркінін ашып көрсетуге тырысқан суреттер сериясын жасады. «Қызды зорлықпен әкету», «Садақа жинаған молла», «Құрғақшылықта тасаттық беру», «Кәрі байдың құда түсуі» суреттері әйелдердің бас еркі жоқтығын, қарапайым халықты, алдап-арбау көріністерін көз алдыға әкелді. Бейнелеу өнерінің шеберлері өздері өмір сүріп жатқан кезең, әсіресе 30-жылдар тақырыбына көбірек мән бергені байқалады. Суретшілер кеңес адамын, олардың ерлігі мен коммунистік идеяға адалдығын бейнелеуге көңіл бөле бастады. Бұл жылдары партиялық идеологияның Қазақстан суретшілері шығармашылығына әсері анық байқалды.

== Музыка өнері ==
Тіпті [[азамат соғысы]] жылдарында-ақ [[музыка]] жаңа тақырыптармен толыға түскен еді. Алғашқы революцияшыл қазақ әндері туды. Ақындар мен әншілер Кеңес өкіметі идеяларын насихаттауда маңызды рөл атқарды. Әсіресе С. Сейфуллиннің «Жас қазақ марселъезасы» атты революциялық рухтағы әні кең таралды.

:::Азамат, жүнжіме, жүрме бос
:::Қол ұстас, бірігіп тізе қос!
:::Ту ұстап дұшпанға барайық,
:::Теңдіктің ұранын салайық.
:::Тізесін батырған залымнан
:::Күн туды біз теңдік алайық!

Қазақстанның уездік орталықтарында жергілікті органдар Музыкалық мекемелерді ұйымдастыруға баса көңіл бөлді. Бұл халықты саяси ағарту міндеттеріне байланысты еді.

1919 жылы [[Ақмола]]да музыкалық мектеп, ал келесі жылы [[театр]], музыка және би үйірмелері бар Халық үйі ашылды. Осы жылы Верныйда жергілікті гарнизонның мәдени ағарту [[коллегия]]сы жанынан П.М. Виноградовтың бастамасымен [[Қызыл Әскер|Қызыл әскерлер]] хоры ұйымдастырылды. Ұзамай-ақ қалада әскер пәлімдері мен [[парк]]терде ойнайтын [[симфониялық оркестр]] жұмыс істей бастады. 1920 жылы Орынборда музыка мектебі мен музыка кітапханасы, сондай-ақ халық аспаптары оркестрлері үшін көркемдік [[репертуар]] құрастыратын комиссия ұйымдастырылды. Петропавлда осы жылы халықтық консерватория ашылды. Бұл жылдары ұйымдастырылған музыкалық мекемелер радио мен [[теледидар]]дың орнына халыққа идеологиялық тәрбие беруде маңызды рөл атқарды.

Халық арасынан талантты орындаушыларды іздеп тауып, кеңестік музыкалық ұжымдарға тарту үшін слеттер мен байқаулар өткізіле бастады. Қазақстанның көптеген аудандары мен облыстарында әншілер, ақындар, музыканттар байқауы тұрақты өткізіліп тұрды. 1922 жылы [[Қарқаралы]]да өткен байқауда бірінші орынды талантты әнші [[Ғаббас Айтпаев]] иеленді. 1924 жыды Петропавлда ірі ақын, сазгер әрі әнші [[Ыбырай Сандыбаев]] қатысқан слет өтті.

1923 жылы Мәскеуге Ә. Қашаубаев, И. Байзаков, Е. Өмірзақов, Ғ. Айтпаева, Қ.Байжанов, Қ.Жандарбеков, т.б. қазақ әншілері мен музыканттары шақырылып, концерт қойды. 1925 жылы жаңа астана [[Қызылорда]]да [[Әміре Қашаубаев]], [[Иса Байзақов]], Елубай Өмірзақов, т.б. қатысуымен қазан халық музыкасының үлкен концерті өтті.

Қазақ музыка мәдениетін зерттеу және насихаттау ісінде қазақ музыка фольклорын қажымай жинаушы сазгер ''Александр Викторович [[Затаевич]]тің'' (1869—1936 ) рөлі үлкен. [[Орынбор]]ға 1920 жылы келген ол 3 жыл ішінде 1500-ден астам қазақ әндері мен күйлерін жазып алды. Республика үкіметі А.В.Затаевичтің еңбегін жоғары бағалап, оған 1923 жылы 9 тамызда Қазақ АКСР-нің Халық әртісі атағын берді. Ол барлығы — 2300 шығарма жазып алған, оның ішінде ұйғыр, дүнген, өзбек, қарақалпақ, татар, корей ұлттық музыкалары да бар. «Қазақ халқының 1000 әні» деген алғашқы жинағы 1925 жылы Орынборда, ал «Қазақ халкының 500 әні мен күйі» деген екінші жинағы 1931 жылы Алматыда жарық көрді. Ол жинаған қазақ халқының бай музыкалық қазынасы дүние жүзі елдерін Қазақстанның өзіндік музыка өнерімен таныстырды.

1926 жылы Қызылордада қазақ театры ашылып, Қазақстанның музыкалық орталығына айналды. Ол өзінің алғашқы онжылдығы бойында негізінен музыкалық театр болды. Қазақ көрермендерін тарту үшін театрда [[спектакль]]ден кейін концерт берілетін.

1931 жылы Алматыда қуатты радио тарату станциясы жұмыс істей бастады. Радиоорталықта түңғыш қазақ кәсіпқой хоры ұйымдастырылды. Ұлттық өнер кадрларын даярлау үшін Алматыда 1932 жылы театр-музыка техникумы ашылды. Бұл республикадағы тұңғыш өнер оқу орны еді, сондықтан онда жұмыс істеу үшін қазақ тілін білетін және музыкадан теориялық білімі бар жігерлі адамдар қажет болды. Сондай мамандардың бірі — Ахмет Қуанұлы Жұбанов еді.

1933 жылы 29 сәуірде ғылыми-зерттеу кабинеті мен Алматы музыкалық-драмалық техникумының музыкалық-тәжірибелік шеберханасына музыкалық фольклорды зерттеу және қазақ халық аспаптарының үнін жетілдіру міндеті жүктелді. Жұмысқа А. Жұбанов басшылық жасап, Е. Брусиловский және ағайынды Прокофий мен Эмануэль Романенколар сияқты мамандар тартылды. [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], Абыл, [[Тәттімбет]], [[Қазанғап]], Ықылас, Сармалай, Сейтек, т.б. күйшілердің көптеген күйлері жазылып алынады.

А.[[Жұбанов]] кәсіби музыкалық білім жүйесінде домбырада және қобызда нотамен ойнауды үйрету қажеттігі жөнінде мәселе көтерді.

Жемісті еңбек нәтижесінде көлемі және дыбысталуы әр түрлі домбыралар квартетін: прима, тенор, альт және бас домбыраларын жасап шығарды. А. Жұбановтың басшылығымен техникумның 11 студенті кішігірім домбыра оркестрін құрды. 1934 жылы маусымда халық өнер қайраткерлерінің I слеті болды. [[Домбыра]] ансамблін есепке ала отырып, Қазақ ОАК-нің төралқасы «''Ағарту халкомы жанынан халық өнері қайраткерлерінің I слетіне қатысушылардан халық аспаптарының ұлттық оркестрін құру... Оркестрді республикалық бюджеттен қаржыландыруға қосу туралы''» қаулы қабылдады. [[Оркестр]] құрамына техникум [[студент]]терімен катар халық музыкасының шеберлері енгізілді. [[Дирижер]]і және көркемдік жетекшісі А. Жұбанов болды.

1935 жылы осы оркестрдің негізінде [[Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы]] құрылды. [[Филармония]] республикадағы музыкалық-концерттік жұмыстың ұйымдастырушы орталығы болды. 1935 жылдың жазында халық аспаптары оркестрі Қазақстан бойынша тұңғыш [[гастроль]]ге шықты. Оркестрдің репертуарындағы Кұрманғазының «Сарыарқа», «Серпер», «[[Балбырауын]]», Дәулеткерейдің «Қосалқа» күйлерін халық жылы қабылдады.

''1936 жылы мамырда Мәскеуде Қазақстан әдебиеті мен өнерінің онкүндігі өтті''. 23 мамырда Үлкен театрда өткен қорытынды концертте партия мен үкімет басшылары қатысты. А.Жұбанов басқарған оркестр өзінің ең таңдаулы шығармаларын орындады. 1936 жылы 3 қарашада Қазақ АКСР ОАК-нің қаулысымен А.Жұбановқа және солист әншілер У.Қабиғожин мен Л. Мұхитовқа республикаға еңбек сіңірген әртіс атағы берілді.

А. Жұбанов оркестрге орыс және шетел классикасын, М.И. Глинканың «[[Руслан мен Людмила]]», П.И.[[Пётр Ильич Чайковский|Чайковскийдің]] «Қарғанын мәткесі», Ф. Шуберттің «Музыкалық сәт» [[опера]]ларынан үзінділер енгізді. 1938 жылдың қазан айынан бастап оркестрге Латиф Хамиди жетекшілік етті.

Сөйтіп, 30-жылдардың соңына дейін Қазақстанның көсіпқой музыка өнері даму үстінде болды. Білімді қорландыру, дарынды орындаушыларды анықтау, музыкалық ұжымдар үшін талантты жастарды таңдап алу жұмыстары жүргізілді. 30-жылдардың соңына қарай республикада қалыптасқан кәсіпқой музыкалық мәдениетте Қазақстан халықтарының ұлттық мәдениетінің өзіндік белгілері әлі де сақталған болатын.

== Театр өнері ==

20-жылдардың басында Қазақстандағы мәдени революция міндеттерін шешу барысында көркемөнерпаздар ұжымдары, халықтық театрлар өмірге келе бастады. Тұңғыш кәсіпқой қазақ театрын ұйымдастыру мәселесі 1925 жылы каңтарда Орынбор қаласында өткен [[I Жалпықазақтық съезд]]е көтерілді. 1925 жылы сәуір айында Қазақстан Кеңестерінің V съезінде Қазақстанда тұңғыш кәсіпқой театр ашу туралы шешім шығарылды.

Қазақ театрының бірінші труппасы студенттік көркемөнерпаздар үйірмесі мүшелерінен және белгілі халық өнері көсіпқой орындаушыларынан құрылды. Бұлар — ''Қалибек Қуанышбаев, Серке Қожамқұлов, Елубай Өмірзақов, [[Әміре Қашаубаев]], Иса Байзақов, Құрманбек Жандарбеков'' және т.б. Театр Алматыға көшкеннен кейін труппаға ''Күләш Байсейітова, Қанабек Байсейітов, Манарбек Ержанов, [[Қуан Лекеров]], Жүсіпбек Елебековтер'' қосылды. 1926 жылы 13 қаңтар күні М.Әуезовтің «[[Еңлік—Кебек]]» спектаклінен үзінді қойылып, одан кейін концерт берілді. Театрдың алғашқы режиссері ''Жұмат Шанин'' еді. Ұзақ уақыт бойы театрдың айқын шығармашылық бейнесі болған жоқ, спектакльдер концерттермен және халық шығармашылығы кештерімен аралас өткізіліп отырды. 1927 жылы 3 наурызда кеңес тақырыбына жазылған бірінші пьеса — «Зарлық» пьесасы қойылды.

1926 жылы Денсаулық сақтау халкомының тапсырысы бойынша Н.Анов жазған «Жарадан арылу» пьесасы қойылды. Пьеса арасында дәрігердің дәріс оқуы беріліп отырды. Бұл қазақ сахнасында қойылған бірінші орыс авторының шығармасы еді.

Спектакльдер адамдарды жаңа өмірге бейімдеуге, социалистік құрылыс міндеттеріне лайықты болуы міндеттелді.

Алматыға ауысқаннан кейін театр жанынан көркемөнерпаздар студиясы ашылып, онда әртістер музыкалық сауаттарын ашып, рояль мен оркестрге қосылып ән айту дағдысына жаттықты, актерлік шеберліктерін шыңдады.

«Еңлік—Кебек» спектакліне музыканы сазгер Дмитрий Дмитриевич Мацуцин жазды. Верныйда дүниеге келген ол қазақ тілінде сөйлейтін, қазақ халқының дәстүрлері мен шығармашылығын жақсы білетін. Д.Мацуциннің М.Әуезовтің «Еңлік—Кебек» драмасына музыка жазуы қазақ спектаклін әнмен және оркестрмен музыкалық көркемдеудің бірінші тәжірибесі болды. Материал ретінде сазгер халық әндері мен күйлерін кеңінен пайдаланды.

1933 жылы Алматыда қазақ опера театрын даярлау үшін мемлекеттік музыкалық студия ашылып, оның негізінде кейін Абай атындағы академиялық опера және балет театры өмірге келді. Студия даярлаған «Айман-Шолпан» музыкалық пьесасы Айман рөлінде Күләш Байсейітова) тұңғыш қазақ опералары «Қыз Жібек» пен «Жалбырды» қоюға даярлық есебінде болды. «Қыз Жібек» операсын халық музыкасы негізінде Е.Брусиловский, либреттосын Ғ.Мүсірепов жазды.

«Қыз Жібек» операсының басты ерекшелігі сол, ол театрдың белді әртістерінің тікелей қатысуымен жасалды.

«Қыз Жібектің» мазмұнына ежелгі халық аңызы негіз болса, «Жалбыр» 1916 жылғы тарихи окиғаны арқау етіп алған.

Театр Қазақстан бойынша гастрольдік сапарға шығып, барлық жерде көрермендер қазақ өнерінде пайда болған жаңа жанрды қуана құптап қарсы алды. Репертуарды көбейту қажеттігі байқалды.

''Бірінші қазақ балеті «[["Қалқаман - Мамыр" дастаны|Қалқаман—Мамырды»]] сазгер В.В.Великанов М.Әyезовтің либреттосы бойынша жазып, ол 1938 жылы қойылды''. Қазақстан балет өнерінің бастауындағы белгілі қазақ бишісі Шара Жиенқұлованың өнері жарқын еді.

Қазақ опера және хореографиялық өнерімен бірге қазақ драма өнері де өркендеді. 1933 жылдың күзінен Қазақ драма театры жеке ұжымға айналды. Театр режиссері болып М.Г.Насонов тағайындалды. Онда Қалкен Әділшынов, Сәбира Майқанова, Сейфолла Телғараев, [[Шәкен Айманов]], Жағда Өгізбаев жұмыс істей бастады. Театрда Л.Хамиди мен С.Шабельскийдің басқаруымен кішігірім аспаптық оркестр құрылды.

1933 жылы М.Әуезовтің «Еңлік—Кебек» спектаклінің жаңа редакциясы қойылды. Осы жылы орыс кеңес драматургтерінен аударылған — В.Кирмонның — «Нан», Н.Погодиннің — «Менің досым», Й.Пруттің «Батыл Мстислав» пьесалары қойылды. 1937 жылы 27 акпанда театрға академиялық театр атағы берілді.

Орыс драма театры 1933 жылы 5 қыркүйекте ұйымдастырылды. Шығармашылық ұжым алдымен Семейде іске кірісіп, содан кейін астанаға ауысты. Театрдың тұңғыш қойылымы — К.Треневтің «Любовь Яровая» пьесасы. Театрдың бірінші көркемдік жетекшісі Ю.Л.[[Юрий Людвигович Рутковский|Рутковский]]. Театрды құрушылар қатарында Е.Б.Кручинина, З.М. Морская, С.П.Ассуиров, А.Каменская, П.Каранов, т.б. болды.

1935 жылы Д.Фурмановтың романы бойынша «[[Чапаев]]» спектаклі қойылды. Спектакльдің қоюшы режиссері әрі басты рөлде ойнаушы Г.Юровский болды. Қазақ АКСР-ның 15 жылдығына орай театр ұжымы Д.[[Фурманов Дмитрий Андреевич|Фурмановтың]] және С.Поливановтың «Бүлік» спектаклін дайындады. 1935 жылы 23 қазандағы премьера нағыз мерекеге айналды.

1937 жылы орыс сахнасында тұңғыш қазақ пьесасы М.Әуезовтің «Түнгі сарын» [[пьеса]]сының қойылуы айтулы оқиға болды. Қоюшы режиссер Ю.Рутковскийге осы спектакль үшін Республиканың Еңбек сіңірген әртісі атағы берілді. 1938 жылы театр Республикалық орыс драма театры болып өзгертілді.

Ұйғыр театр өнерінің бастауында 1919—1920 жылдары Жаркентте жұмыс істеген көркемөнерпаздар үйірмесінің мүшелері тұрды. ''Кәсіпқой ұйғыр ұлттық театры 1933 жылы күзде Алматыда құрылды'', Театрдың шығармашылық ұжымына Х.Илиева, Ө.Шәмиев, Р.Тохтанова, С.Саттарова және Ә.Әкбәровтар кірді. Ж.Асимов пен А.Садировтың «Анархан», И.Саттаров пен В.Дьяковтің «Ғерип-Сәнәм» пьесалары эпостық және тарихи аңыздар мен әндердің сахналану көрінісі болды. Спектакльдерді музыкамен көркемдеуде К.Г.Ланге, Л.Поливанов, М.М.Шанов-Сокольский айтарлықтай көмек көрсетті. Ұйғыр көсіпқой [[хореография]]сының дамуына өзбек бишісі Әли Ардобус,КСРО Халық әртісі Тамара ханум үлеен рөл атқарды. 1937 жылдың соңында театрдың бас режиссері мен көркемдік жетекшісі болып В.И.Дьяков тағайындалды. Ол ұйғыр әртістерін [[Станиславский Константин Сергеевич|Станиславский]] жүйесімен таныстырды. Театр ұжымы қазақ сахнасы шеберлерінің көмегімен «Қозы Көрпеш—Баян сұлу» пьесасын қойып, ол үлкен табыспен өтті.

1932 жылы 9 қыркүйекте Владивостокта Қиыр Шығыс өлкелік Корей драма театры ұйымдастырылды. 1937 жылы корей халқын жер аударуына байланысты театр Қызылордаға ауысты. Бұған дейін театр бірнеше ұлттық пьеса қойып, кеңестік корейлер өміріндегі жаңалықтарды бейнелеген еді. Алайда театр өнері саласындағы бірегейлендіруге орай театр ұжымы бұл жылдары орыс және кеңес авторларының шығармаларын қоюға көшті. 1937 жылы К.Треневтің — «Любовь Яровая», 1938 жылы М.Горькийдің — «Жаулар», В.Гусевтің — «Даңк», 1939 жылы Л.Шейнин мен ағайынды Турлардың «Отты ставка» спектаклдерін қойып, соғысқа дейінгі жылдары театр актерлік өнердің Станиславскийлік жүйесін барынша игерді.

== Кинематография ==
Қазақстандағы тұңғыш кино түсіру жылнамасына 1925 жыл жатады. Бұл жылы киноға [[Қызылорда]] каласында өткен Қазақстан кеңестерінің I съезі түсірілген. Осы жылы «Қазақ АКСР-і құрылуының бес жылдығы» деп аталатын екінші деректі фильм көрсетілді. Ол кезде бүкіл республика бойынша Ағарту халкомының көшпелі киносы болды - Ақтобе, Қызылорда, Темір және Шымкентте, 1928 жылы астана Қызылордадан Алматыға көше бастады. Сол кезде Мәскеуден жаңа астанаға «Востоккино» тресінің өкілдері келіп, республикада өз бөлімшелерін ашуға кірісті. 1928 жылы бірінші «Алматы және оның төңірегі» деп аталған [[деректі фильм]] түсіріліп, жергілікті жерде зертханасы болмағандықтан, фильмді өңдеу жөне [[монтаж]]дау Мәскеуде жүргізілді. 1929 жылы республика [[экран]]дарында «Соңғы жаңалықтар» киножурналы көрсетіле бастады. Қазақстан жайлы тұңғыш көлемді деректі-көркем фильм «Түрксіб» деп аталды. Сценарий авторы мен режиссері В.Турин. Осыдан кейін «Востоккино» Қазақстан туралы тағы үш фильм түсірді: «Дала әні» (1930 жыл), режиссері А.Лемберг, «[[Жұт]]» (1931 жыл), режиссері А.Коростин, «Қаратау құпиялары» (1933 жыл), режиссері А.Дубровский.

1935 жылы басқа республикалардағы сияқты Қазақстанда да қажетті материалдық базасымен қоса деректі [[киностудия]] ашылды. 1935 жылы маусымда «Кеңестік Қазақстан» киножурналының алғашқы нөмірлері шыға бастады.

Қазақстан тақырыбына түсірілген алғашқы көркем фильм Д.Фурмановтың романы бойынша режиссер С.Тимошенко 1929 жылы «Ленфильмде» түсірген «Бүлік» фильмі. 1935 жылы қазақстандық жазушы И.П.Шуховтың романы бойынша «Мосфильм» киностудиясы «Жау соқпағы» фильмін түсірді.

1938 жылы «Ленфильм», «Амангелді» фильмін түсірді. Ол Қазақ академиялық драма театрының әртістері күшімен қазақ және орыс тілдерінде түсірілді. Фильм режиссері М.Левин, сценарийін В.Иванов пен Ғ.Мүсірепов жазды. Фильмдегі басты рөлдерді Е.Өмірзақов, Ш.Жиенқұлова ойнады. Фильмнің музыкасын А.Жұбанов жазған.

1940 жылы М.Левин М.Әуезовтің сценарийі бойынша «Райхан» көркем фильмін түсірді. Музыкамен көркемдеген сазгер В.Великанов болатын.<ref>Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық - гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық/М. Қойгелдиев, Ө. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. ISBN 9965-36-106-1</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Жайық-Каспий өлкесі

2026-04-27T12:10:36Z

Rasulbek Adil:

''«Жайық-Каспий өлкесі»'' — [[Данилевский|К.В. Данилевский]] мен [[Руднецкий|Е.В. Руднецкийдің]] анықтамалығы (1927). Мұнда өңірдің [[тарих]]ы, [[география]]сы, [[экономика]]сы, табиғаты жөнінде материалдар берілген. Кітапты мектептің жоғарғы класс оқушыларына арнап, 3 мың дана тиражбен [[Орал губерниясы]]ның халыққа білім беру бөлімі шығарған.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{stub}}

Атырау облысының тарихы

2026-04-27T12:07:38Z

Rasulbek Adil:

'''Атырау өңірін''' адамдардың қоныстануы өте ежелгі замандардан-ақ басталған. 1960 ж. шыққан Қазақстанның [[Сурет:Сарықамыс табақшасы.jpg|thumb|right|150px|Сарқамыстан табылған табақша]]
[[Сурет:Жем моншағы.jpg|thumb|right|150px|Жемнің жағасынан табылған моншақ]]
археологиялық картасына көз жіберсек, Атырауға жақын жатқан ең ежелгі ескерткіш Жайық өзенінің сол жағасындағы Кондаур аулының қарсы беткейіндегі [[неолит]] мекені болып табылады. Кезінде Алтын Орда дәуіріндегі көне қонысқа қазба жұмыстарын жүргізген кезде Атырау қаласынан 7 км жердегі қазіргі «Орбита» телестансасы орналасқан ауданнан сол неолит дәуіріндегі найзаның кремнийлі ұшы табылған. Бұдан да ертерек, 60-жылдардың басында осы қоныстан қазып алынған археологиялык материалдың Алтын Орда дәуіріндегі Сарайшықтан табылған затпен тым ұқсастығы аңғарылған: бұлар -қазба кремний жоңқалары, қырғыштардың сұлбалары т.б. болатын. Оларды академик Ә. Марғұлан түгел неолит кезеңіне жатқызды. 1990 ж. қалаға ең таяу маңда жатқан қорған қалдықтарына қазбалық жұмыстар жүргізілгенде Шерімбай қорымынан 30 км жерден тағы да кремний пышақтары, қырғыштар мен біздер табылды. 1992 жылдың аяғындағы мәліметтер бойынша, облыс жерінен неолит дәуіріне жататын 24 мекен мен тұрақ табылып отыр. Неолиттік ірі мекендер санатында Сарықамыс пен Шаянды да бар.

Сол кездегі өлкенің табиғат жағдайлары аңшылықтың, балық аулау мен мал шаруашылығының дамуына ықпал етті және осы тұста шаруашылық түрлерінің бөлінуі басталды. Бір шаруашылық балық аулауға бейімделсе, екіншісі мал шаруашылығына маманданды, егін шаруашылығы пайда болды.

Қорғандардан неолит қазындыларымен бірге қола дәуіріндегі қыш бұйымдар да кездесіп калады. Бүгінгі күні осы дәуірдің 19 ескерткіші анықталды. Мұның ішінде, маңыздысы-қалаға ең жақын жатқан Шерімбай қорымы. Одан неолит дәуірінің еңбек құралдарымен бірге қола дәуірінің қыш бұйымдары табылды. Осы дәуірдегі алты қорған Атырау-Кулагин жолына таяу, Жайық өзенін бойлай созылып жатыр.

1989—92 ж. Батыс Қазақстан экспедициясы жүргізген жұмыстар нәтижесінде ертедегі [[темір дәуірі]]нің көптеген ескерткіштері Жылыой ауданынан, сол сияқты Иманғара тауы маңынан, Аралтөбе қорымынан, Қаратон және Сарықамыс қоныстарынан табылып отыр.

1999 жылы Атырау облысы, Жылыой ауданы, Аралтөбе қорғанына [[Ә.Х.Марғұлан институтының археологиялық экспедициялары|Ә. Марғұлан атындағы археологиялық экспедициясы]] қазба жұмыстарын жасады. [[Аралтөбе (көне қорым)|Аралтөбе]] қорымынан негізінен үш зират қазылып, оның алғашқысынан адамдардың қаңқалары мен олар қолданған шыны моншақтар, жебе ұштарының сынықтары табылды. Екіншісінен жерленген мүрде жанынан жүзден астам жебесі бар қорамсақ, қыш құмыра, темір қылыш кездесті. Үшінші зираттан асыл қазына – [[Атыраудың алтын адамы|Алтын киімді адам]] табылды. Мүрделермен бірге олардың аяқ жағында екі жылқы және қыран құс қаңқалары жерленген. Ер адам киімі әшекейлі алтын бұйымдармен безендірілген, жанындағы қару-жарақтары, қорамсақ жиектері, алтын мен апталып, әшекейленген. Ғалымдардың тұжырымдауы бойынша бұл алтын киімді адамның өмір сүру кезеңі осыдан 2 мың жыл бұрынғы сарматтар дәуіріне жатады.

== Сарайшық қаласының маңызы және қирауы ==
[[Сарайшық]] қаласының ірге тебу кезеңіне байланысты келер болсақ, итальян саяхатшылары [[Карпини Иоанн де-Плано|Плано Карпини]] (1182-1252) мен Вильгельм Рубруквис (1120-1293) Шығыс Еуропа мен Орталық Азияны басып өтіп, Қарақорымға дейін сапар шеккенде осы Сарайшықтың үстінен өтеді.
Итальян көпесі Франческо Пеголотти (1335-1340 ж.) Сарайшықтың Астраханнан, Сарайдан, керек десе Үргеніштен қанша қашықтықта орналасқандығын дәлдеп жазып, көрсетеді. Ал Вильгельм Рубруквис татар-монғолдардың Еділ бойындағьі 1246 жылы ірге көтерген алғашқы қаласы — Сарайдың өзін 1253 жылы салынып біткен қала ретінде көргендігін еске салады.

Әбілғазы жазбаларындағы «Бір кезде [[Берке хан]] (1255-1266) ағасы қалаған Сарайшық қаласына барды» дегенді негізге ала отырып «Сарайшықты Бату салдырғанын, бәлкім, Сарай қаласымен бір мезгілде XIII ғасырдың 50-жылдарының басында еңсе көтергенін байқауға болады» дегенді айтады. <ref>Ақиқат журналы. А., №2. 1997.</ref>

Осы арада мына бір дерекке де назар аудару керек сияқты. Кейінгі жылдардағы Хорезм археологиялық экспедициясының зерттеулеріне ден қойсақ, Сарайшыққа қоныстану монғолдар келгенге шейін, үш ғасыр бұрынақ басталып кеткен. Сол кездің өзінде оның үстінен Батыс пен Шығысты, кейіннен Алтын Орда — Үлкен сарай мен Хорезм, Отырар арасындағы экономикалық және мәдени байланысты өсірген іргелі сауда жолы өткен. Академик В.В. Бартольд «Сарайшықтан шыққан керуен елу күнде Отырар қаласына жетіп, одан әрі Монғолия арқылы Қытайға асатын» дейді. <ref>Бартольд В.В. «История культурной жизни Туркестана», Л. 1927., 32 с.</ref> Сондай-ақ Сарайшықтан Самарға, Қазан қалаларына апаратын да сауда жолдары болған. Бұл жолдардан дүние жүзінің екі бірдей ірі құрлығында орналасқан айтулы мемлекеттерді байланыстыратын керуен жолы бойында орналасқан Сарайшықтың орасан зор саяси, экономикалық сауда орталығы болғандығы және оның Алтын Орда хандығы тұсында тіптен дәуірлегенін айқын аңғарар едік.

Сарайшықтан 4,5 х 3,5 метр көлемдегі ұзындыгы 4,4 м., биіктігі 1,65 м. тұратын ыссы от (ауа) айдау жүйлері бар камера табылған. Қала қыштан күйдірілген тас тұрбалар арқылы ауыз су құбырларымен қамтамасыз етілген. Кейбіреулері жеке құдықтар да пайдаланған. Олар кейін құлап, бітеліп қалған. Бірақ солардың өзі бүгінгі ұрпаққа біраз сыр ақтарып, тарих тағылымдарын ашуда.

Сөйтіп жылдар бойы жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары мен қазіргі қолда бар жәдігерлер Сарайшықтың дамуы мен өркендеуін шартты түрде XIV ғасырдың орта тұсы мен екінші жартысына сәйкес келеді деп болжам жасауға негіз қалайды. Қала үлкен саяси, сауда, мәдени орталық болған. Соған сай оның тұрғындары да сауда, егіншілік, бау-бақша, мал өсіру, балық аулаумен, сондай-ақ қол өнерімен айналысқан. Атап айтқанда шеберханаларда үй түрмысына қажетті бұйымдар жасалынған. Олардың ішінде қыштан күйдірілген құмыра ыдыстар, балауыз шырағдандар, асханалық керамикалар — құман, кесе, су жүретін қыш құбырлар, сұйық және құрғақ тағамдар мен заттар сақтайтын (бидай, тары, тұз, су, тағы басқа) әр көлемдегі [[құмыра]], ыдыстар, қолдан жасалынған тұрмыстық, әсемдік, зергерлік бұйымдар, ыдыс-аяқ, айна, сақина, моншақ, білезіктер бар. Шыны ыдыстар, темір пышақтар да кездеседі. Бұлардың қай қайсысының үлгісі де олардың татар-монғол тұрпатында емес, ежелгі шығыс, парсы стилінде жасалғандығын аңғартады. <ref>Өтепберген Әлімгереев, Сарайшық "Өлке"Алматы 2000.</ref>

Тарихшы-ғалым Г. Федоров-Давыдовтың жазбаларында [[Бердібек хан]] тұсында Сарайшық ұлысына Айбектің әмірлік еткендігі және сол кезде Сарайшықта ақша соғылғандығы, ал [[Тоқтамыс хан]] тұсында ақшалардың бір үлгіде Жаңа Сарай, Орда, Азақ, Қырым, Астрахань, Сарайшық қалаларында жаппай шығарыла бастағандығы айтылады. <ref>Федоров-Давыдов Г.А., «Общественный строй Золотой Орды» МГУ., 1967 135-136</ref> Сайып келгенде мұндай ақшалар Сарайшықта жүргізіліп жатқан соңғы археологиялық қазбалардан көптеп табылуда.

1236 ж. [[Бату хан]] бастаған монғол шапқыншылары бүкіл Атырау өңірін өз қолдарына қаратып, Еуропаға жол ашады. Сөйтіп Еділ бойын алғаннан кейін, [[Алтын Орда]]ны кұрады. Еділмен қоса Жайық бойы, Атырау өңірі осы Алтын Орданың қол астына кіреді.

1396 ж. Сарайшықты [[Ақсақ Темір]] тонаушылыққа ұшыратып, талқандайды. [[Ибн Арабшаһ|Ибн Арабшах]] Темірдің Алтын Орданы талқандағанын сипаттай келіп,
<blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «...тонап алғандарының бәрін жинап, олжаға батты, қаланы әбден тонауға және халықты тұтқындауға рұқсат берді..., ол Сарай, Сарайшық, Қажытарқан және басқа да осы өлке қалаларын түгел қиратты» </blockquote> деп жазады.

1558 ж. Жайықтың бойымен жоғары бір күндік жолда Сарайшық деп аталатын қала жатқандығын, қала бүгінгі күні орыс патшасымен дос болып отырған Ысмайыл Ноғай кінәзінің билігінде екендігін жазады. Бұдан әрі Сарайшықта не болғанын [[Алексей Ираклиевич Левшин|А. Левшин]]: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «16 ғ-дың аяқ шенінде казак қарақшылары шырқ үйіріле отырып, Жайық өзенінің сағасына дейін жетті. Олар қайықтарға мініп, Жайықты бойлай жоғары көтерілді де, Сарайшыққа тұтқиылдан тап беріп, оны жауыздықпен жағып жіберді және тек тірі адамдарды ғана айуандықпен қинап қойған жоқ, сол сияқты өлілердің де молаларын қазып, оларды тонады. Бұл 1580 ж. болған еді» </blockquote> деп жазады. Одан әрі А. Левшин: «Осы жылдың жазында (1580) патша ағзамның казактары Сарайшыққа келіп, ұрыс салғанын және қаланы өртеп, жерден өліктерді де суырып, табыттарды тонағанын Ұрұс хан да айтқан болатын» деп еске алады. Бұл туралы тарихшы Г. Карамзин де жазып қалдырған.
Казак-орыстардың сол тағылық қимылдарынан кейін және Ресейдің отаршылдық саясатының қазақ даласына қарай күшеюінен тарихи Сарайшық енді қайтып бой түзей алмады, ақыры қирады.

== XVIII ғасырдағы Атырау аймағы ==
1753 ж. үкіметтік Сенаттың әмірімен Атырау алқабы Астраханнан алынып, Орынбор губерниясына берілді. Әбілқайыр ханнан кейін Кіші жүз екі хандыққа бөлінді. [[Нұралы хан]]ға қараған қауым Жайық-Жем бойына қоныс тепті. Сөйтіп, олар суы мен оты мол, қонысқа қолайлы Жайық өзені бойындағы жайлы жерлерді иеленуге ұмтылды. Малды тебіндетіп жаюға үйренген қазаққа қары қалың түсетін жазықтық шаруашылыққа онша қолайлы болмады. Ал жаз айларында бұл жердегі шөптерді мал таптап, қысқа жартымды ешнәрсе қалмады. Атырау қазақтарының ежелгі кәсібі мал шаруашылығы осылай дағдарысқа ұшырай бастады. Одан құтылудың жолы қыстық қонысқа қолайлы, шөбі мен қамысы мол Жайық пен Еділ өзендері арасындағы кең алқап еді. Бірақ бұл қалмақтардың қонысы болатын. Қалмақтар қазақтардың бұл жерлерге қоныс аударуына, қыстауына қарсы болады. Мұндай наразылық Жайық казак-орыстарынан да байқалады. Олар қазақтар маялы шөбімізге, балық аулау кәсібімізге, басқа да шаруашылықтарға зиянын тигізеді деген сылтаумен наразылық білдірді. Шет аймақты отарлау мақсатында тірек болған және шекараны қорғап түрған Жайық казак-орыстарының мүддесін қорғаған патша үкіметі олардың талап-тілектерін орындап отырды.

[[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісі]] Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс нағыз қызған кезде 1773 ж. карашада Е. Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, әскер жасақтау үшін М. Толкачев бастаған отрядты Атырау жаққа жібереді. М. Толкачев және онымен бірге Ә. Танғаев пен А. Дәуітов бар 300 жасақ Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, қолға бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіреді. Сөйтіп Калмыков, Кулагин, Тополи пугачевтіктер колына көшеді. Олардың Атырау өңіріне келуі қазақтар мен гарнизон солдаттары арасында толқу туғызды. Қараша айында бір топ қазақ Жаманқала (қазіргі Махамбет а.), Зеленый форпостарына шабуыл жасап қоршауға алады. Атырау қазақтарының қимыл-әрекеті шынында да батыл болды. Мұның өзі форпостар мен шағын қамалдардағы гарнизондарды ірі бекіністерге әкетуге мәжбүр етті. Бірақ бұл жағдайды жақсартпады. Желтоқсанның бас кезінде Сарайшық әскери қамалына шабуыл жасалды. Гурьевтен жіберілген әскер олардың шабуылына бөгет бола алмай тізе бүкті. Қазақтарға қосылып, Гурьев гарнизоны солдаттары да толқи бастайды. Е. Пугачев Гурьев қаласындағы көтерілісті естіп, оған көмек ретінде құрамында 200 адам, бірнеше зеңбірегі бар атаман А. Овчинников бастаған әскер жібереді. А.Овчинников әскері 25 каңтарда жазалаушы отрядтан бұрын Гурьевке келіп кіреді. Олардың кедергісіз тез келуіне Досалы сұлтан көп көмегін тигізді. Мәселен, Нұралы сұлтан 1774 ж. императрица II Екатеринаға Овчинников отрядына кедергі жасағысы келгенін, бірак [[Досалы сұлтан]]ның алдауына түсіп қалғаны жөнінде ақталып хат жазған. Атырау маңын бақылап тұрған қазақтар гурьевтік көтерілісшілер жағында болды. Гурьевтіктер көтеріліс жасап жатқан кезде Астрахан губернаторы [[Нұралы хан]]ға тілмаш А.Алтышевті жіберіп, қазақтардың «көңіл күйін» білуді тапсырды. Сол жылы қаңтар айында берген есебінде Алтышев қазақтардың Гурьев маңындағы аудандарды толықгай ұстап тұрғандығын және олардың көтерілісшілер жағында екенін, өзінің бұл жерлерге әзер келгендігін айтады. Алтышевтың айтқанын Орынбор губернаторы растап, «Досалы сұлтан қолы бүкіл Гурьев қалашығы маңын қоршап алғанын» хабарлайды.

А. Овчинников Гурьевке баса көктеп кіріп, қарсыласушыларды тоз-тоз етіп жібереді. Гурьевтің құлауы туралы хабарды естісімен Астрахан губернаторы Кречетников Атырау бойын азат ету жұмысын өз қолына алып, үкімет әскері 1774 ж. 2 маусымда баса көктеп кіріп, қаланы өздеріне қаратты. Көтеріліс жеңіліске ұшырады.

== Сырым Датұлы бастаған көтеріліс ==
{{main| Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы }}
Е. Пугачев көтерілісі кезінде-ақ азаттықты аңсаған қазақтар оған барлық қолда бар көмектерін аямады. Соның бірі батыр, ел басқарған би, шешен Сырым Датов болды.

С. Датұлының қол бастап күреске алғаш шыккан жері Атырау өңірі. Оның осынша қолды бастап, басын бәйгеге тігуі патша өкіметінің қазақ даласына, оның ішінде Кіші жүзде жүргізіп отырған отарлаушылық саясатынан туды. Атырау аймағына, Жайық бойына қалмақтарды, башқұрттарды айдап салып, ұлт араздығын қоздырумен қатар қашқын, босқындарды паналатты, ол аз дегендей орыс-казактарды қаптатып, бекіністер мен қамалдар салдырып, жергілікті халықтың ежелгі кәсібі мал жайылатын, шабындық шабатын құнарлы жерлерінен айырып, берекелерін алумен болды.

Сырым -Атырау өңіріндегі ірі ру басшыларының бірі. Оның қарауында 2 мың үй болған. Мұның өзі Сырым атқа мініп, қол бастаған кезде ешкімге тәуелді болмағанын, жеке басының қамы емес, қарапайым халық үшін күрескен көсем екенін көрсетеді. Сырымның байлығы және соңына ерген халықтың көптігіне қарағанда Сырым ханнан асып түскен. Мұның өзі Сырымның туыстықтан, байлықтан халық мүддесін жоғары қойғандығын, соның жолында жанын сарп еткенін тағы дәлелдейді. Көтерілістің ұясы болған Байұлы ауылдары, Жайық пен Жем бойын мекендеген басқа да рулар қиын-қыстау жағдайда өмір сүрді. Қыс ауыр болған жылдары халыққа қатты батып, жиі-жиі жұтқа ұшыратып отырды. Патшалық-отаршылдық режиммен ауыз жаласқан хандық билік кеселге ұшырады, ол халықты қанаушылармен одақтасты да, халық арасына сына қақты. Міне, дәл осы сәтте Сырым батыр тарих сахнасына келді.

С. Датұлы бастаған қозғалыс үлкен күшке айналады. Олар хан-сұлтандардың аулына шабуыл жасап, алған мал-мүліктерін жарлы-жақыбайларға бөліп береді. Үрейі ұшқан Нұралы хан бас сауғалап, Калмыков бекінісіне, одан кейін 1786 ж. қашып барып, патша үкіметін паналайды. Көтерілістен сескенген II Екатерина жарлығымен оны хандық тақтан босатады. Ақыры Нұралы 1790 ж. Уфа қаласында кайтыс болады.

Орынбор генерал-губернаторы болып жаңадан тағайындалған А.А. Путлинг хандық басқаруды қайтадан құру мақсатымен сұлтандармен, оны қолдаушы старшындармен жақындасып, ақырында 1791 ж. өз жиындарын өткізіп, Нұралының туысы Ералыны хан етіп сайлайды. Оның үстіне Жайық казак-орыстары қазақ ауылдарына шабуыл жасап, жазалаушылық әрекеттерін қайта бастайды. Осының бәрі Сырымның ашу-ызасын туғызады, оның қарулы жасақтары жаңадан сайланған хан Ералыға, оны қолдап отырған патша әкімшілігіне, жазалаушы отрядтарға, казак-орыстарға қарсы батыл қимылға көшеді. 1794 ж. Ералы хан қайтыс болады да, орнына Есім хан болып сайланады. Сырымды ұстауға бұйрық беріледі.
Сырым қолы күресті тоқтатпай ақыры 1797 ж. 27 наурызда орыс шекарасына жақын жердегі ханның шатырын қоршап Есім ханды өлтіреді, ханның және жақындарының аулын шауып, алған малдарын, мүліктерін халыққа үлестіріп берді.

1782—83 жылдың қысында Атырау өңірінен Жайықтың екінші ішкі бетіне өткен Байұлы ауылдарын казак-орыс әскерлері тонап, төрт мың жылқысын айдап әкетеді. Әрі қарай өлке ішінде әлеуметтік шиеленістер күшейіп, Сырымның қасына ергендердің біразы оны қолдаудан бас тарта бастайды.
Ақырында Сырым өзіне сенімді деген ауылмен Хиуа хандығына көшіп, сол жақтан жаңа күш жинауды ойлайды. Осы сапарда Сырым Датұлы 1802 ж. дүние салады. Оның өлімі жөнінде архивте ешбір мәлімет жоқ, бірақ әр түрлі болжамдар бар. Оның бірінде Қаратай сұлтанның зұлымдық әрекетімен оған у беріп өлтірді десе, енді бірінде Сырым көшіп бара жатып қайтыс болды дейді. Соңғы жаңа деректе Сырым Хиуадан Атырау өңіріне қарасты Тайсойған, Қарабау бойына қайта бет түзеп келе жатқанда бойына тараған удан әлсіреп, Нөкіс қаласы бағытындағы күре жол үстінде қаза болды дейді.

Сырымның өз замандастарынан озық тұрғандығының тағы бір дәлелі – оның тек қана ханды тақтан тайғызғандығында емес, сонымен бірге тақтан түсірілген сол ханның да, хандық биліктің де орнына ел билеудің жаңа формасы «Халық кеңесін» өмірге әкелгендігі. <ref>Қажығали Мұқанбетқалиұлы, Ана тілі, 3 - ақпан, 2011 ж.</ref>

== Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісі ==
{{main| Исатай-Махамбет көтерілісі}}
Атырау аймағындағы ұлт-азаттық күрес Сырым Датұлы бастаған қозғалыспен аяқталмады. Оның шоғы сөнбей жатып, басқа қозғалыстар қолдап кетті. Солардың бірі-бұл өлкенің біраз жерін қамтыған Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісі. Бұл қозғалыс бүкіл Батыс Қазақстан өңірімен бірге шекаралас Ресей облыстарын да қамтыды. Көтерілісті батыр Исатай Тайманұлы мен жалынды ақын, қас батыр Махамбет Өтемісұлы басқарды. Өзінің сипаты жағынан ұлт-азаттық маңыз алған шаруалардың бас көтеруі тікелей елдің сиқын кетірген феодалдық қанау мен Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы бағытталды.
Көтеріліс тарихын арнайы зерттеген тарихшы ғалымдар ұлт-азаттық көтерілісін, негізгі оқиғаларына қарап, үш кезеңге бөледі:
1) 1833—36 ж.-қозғалыс отының тұтануы және көтеріліске дайындық кезеңі.
2) 1837 жылдың басы мен 1837 жылдың қарашасының ортасына дейін-көтерілістің өрлеу кезеңі.
3) 1837 жылдың қарашасының ортасынан бастап 1838 жылдың 12 шілдесіне дейін-көтерілістің жеңілу кезеңі.

Көтерілісшілер қозғалысының басталуымен күшеюі, дала феодалдары қора-жайының талқандалуы, жазалаушы орыс отрядтарымен күрес, хандық аумағында көтерілісшілердің жеңіліске ұшырауы, көтерілісшілер ұйыткысының Жайықтың сол жағалауына өтуі және көтеріліс басшыларының жаңа кол жинап, соңғы рет бас көтеруі, міне, осындай оқиғалар тізбегі қарапайым қазақ халқының үлкен ерлік-жігерін көрсетті. Көтеріліс, Атырау облысы аумағында басталып, өршіді. Жер таласыны күшеюінен келіп [[Жәңгір хан]] 1834 ж. Исатай Тайманұлының аулын бұрынғы қонысынан аудара көшіріп жібереді. Осы жылы 26 маусымда Жәңгір хан қол койған картада Исатай иелігіне Мыңтөбе, шығысында Ащықұдық, батысында Кеңтоғай, терістігінде Қарақойлы, түстігінде Құнанқойлы мекендері беріледі. Бұл, негізінен, кұмды, шөбі селеу, суы тапшы, шаруашылыққа қолайсыз жерлер болатын.

Сондықтан қарауындағы ауылдардың көңіл күйін түсінген Исатай 1835 ж. ханға қарсы ашық күреске шығып, халықты озбырлыққа қарсы шығуға шақырады. Сөйтіп 1835 жыл тартыспен өтеді. 1836 ж. наурыздың 17-де Жәңгір хан Исатайдың бейбіт келісімге келмейтінін біліп, бүкіл орда халқына Исатай мен оның жақтастарын қаралап үндеу таратады. Онда Қарауылқожаға Исатайды күшпен бағындыру жайы айтылады. Бұл уақытта Исатай қонысы Манаш (казіргі «Забұрын» кеңшары) маңында болады. Жәңгір хан мен Қарауылкожаның әрекеттерін естіген шаруалар Исатай маңына жинала бастайды. Олардың саны аз уақытта 200 адамға жетеді. 24 наурызда Қарауылқожа 800 кісілік жасақпен Исатай аулын қоршайды. Бірақ олар ауыл қорғанысын байқаған соң, Манаштан 1,5 км жердегі Қиялы мола маңына топталады. Екі арада жүргізілген келісім нәтиже бермеген соң, ауыл қамын ойлап Исатайдың 200 кісілік тобы Қарауылқожа тобына қарсы ашық майданға шығады. Тікелей қақтығыстан қорыққан Қарауылқожа кеш бата өз тобын алып кетуге мәжбүр болады. Манаштағы оқиға ашық, қарулы күрестің басы болып, Исатайдың атын шартарапқа жайды. Исатай өз халқының тыныштығын ойлап, енді Манаштан Нарын құмына қоныс аударады. Жаманқұм, Жиделі, Үштаған өңірлерінде Исатайдың қара халықты қорғайтын күш екенін естіген халық топтары толастамай, Исатайдың Мыңтөбе маңындағы аулына жиналады. 1836 жылдың қараша-желтоқсан айларында іргелес қонған ауылдар саны 10-ға, ал қарулы топ саны 700—800-ге жетті. Осы кезеңнен бастап хандықтың Каспий жағасындағы ауылдары тегістей Исатай билігінде болды десе де болады.

Ұлт-азаттық көтерілісінің рух беріп, демеушісі жалынды ақын, батыр Махамбет Өтемісұлы болды. Исатай мен Махамбет көтерілісінің өршіп бара жатқанынан қауіптенген Орынбор шекара комиссиясы 1837 ж. 30 наурызда Исатай мен Махамбетті тұтқындап, сотқа тартуды бұйырады. Бұдан әрі көтерілісшілердің қимылы батыл сипат алып, Исатай халықты Жайык казак әскерлерінің жерлерін алуға, Жайықтың арғы бетіне өтуге шақырады. Осы кезде Исатайға ерген ауылдар Жайық өзеніне жақын көшіп жүрді. Көтерілісшілер қатарының күннен-күнге өсуі батыл қимылдарды талап етті. 1837 ж. 16 қыркүйекте олар Қарауылқожа ауылдарын, 22 кыркүйекте Адай руы старшыны Нұрмен Шантыұлы, 26 кыркүйекте Ысық руының старшыны Бисен Анарғазиевтің ауылдарын шапса, бұл жағдай әрі қарай жалғаса беріп, Исатай көтерілісшілерінің орда аумағында ашық билік етуіне әкелді. Көтерілісшілер қараша айында Жолқұстағы хан ордасын қоршады. Қоршау жарты айға созылып, хан ордасына патша әскерлері келгенше жалғасты. Бұл кезде Исатай көтерілісшілерінің саны 3 мыңға дейін жетті. Исатай мен Махамбет бастаған 500 қарулы топ 1837 ж. 15 қарашада Бекетай кұмының Тастөбе деген жерінде подполковник Геке басқарған жазалаушы орыс отрядымен кездесті. Көтерілісшілердің жанқиярлық, ерлік қимылдарына қарамастан, мұздай қаруланған орыс әскері жеңіске жетеді. Подполковник Геке өзінің 17 қарашадағы мәліметінде көтерілісшілер қимылын дәріптеп, егер зеңбірек болмағанда оларды жеңе алмайтынын жазады. Шайқаста 60 көтерілісші қаза болып, олардың негізгі күші кері шегінеді.

Бұл уақытта Исатай мен Махамбет тобы көтерілісшілердің басын косуға тырысқанмен, амалсыздан Жайықтан ары өтуге мәжбүр болады. Сөйтіп олар 12 желтоксаннан 13 желтоқсанға қараған түні 40 жолдасымен Жаманқала бекінісі (казіргі Махамбет) тұсынан Жайық өзенінен өтеді. Жайықтан аман өтісімен, артынан ерген қуғыншылардан ығыса отырып, көтерілісшілер Қарабау, Қаракөл, Тайсойған өңіріне барып шоғырланады. Көтерілістің үшінші кезеңі осылайша казіргі Атырау облысының Қызылқоға ауданында басталады. Ел барлық жерде Исатай мен Махамбетті көтеріліс басшылары, батырлар ретінде қарсы алып, оларға жан-жақты көмек көрсетеді. 1838 жылдың ортасында көтерілісшілер қатары 2 мыңға жетіп, орыс әскерінің Жайык шебіне қауіп тудырады. Исатайдың қолы көбейгенін естіген орда халқы қайтадан толқи бастайды. Сондықтан Ресей әкімшілігі көтерілісшілерді бір- жола жою үшін подполковник Гекені көп әскермен қайыра жорыққа аттандырады. Исатай 1838 ж. 12 шілдеде Қилы өзенінің бойында [[Карл Карлович Геке|Геке]]нің жазалаушыларымен қасындағы бір топ адамымен абайсызда кездесіп, ұрыста қаза табады. Көтеріліс басшысы қаза болған соң, көтерілісшілердің қалың қолы ыдырайды. Кейін Геке өзінің жазбаларында Исатайдың ерлігін баяндап, оның нағыз үлкен ұрыста емес, абайсызда аз қолмен қоршауға алынып, қазаға ұшырағанын мойындайды.

Исатай бастаған ұлт-азаттық көтеріліс қазаққа өзінің ел екенін білдірді, жұрттың ұлт сезімін қозғады, қазақтың бірігуіне себеп болғаны айқын. <ref>Нұрлыбек Ожаев, Аққали Ахмет, Атырау, 17.09.2016.</ref>

== Патшалық Ресей кезеңі ==
Қазақстан жері түгелімен Ресей боданына айналып, көптеген байлық көзі ашылғаннан кейін үкімет бұл өлкеге қайтадан назар аударып, 1865 ж. Гурьев уезін кұрды. 1867-68 ж. реформадан кейін 1869 ж. Орал облысы құрылып Гурьев уезі соның қарамағына енді. Ал реформаға қарсылық білдіргенде, бірінші болып Батыс Қазақстан қазақтары шыққанда, олардың алғы шебінде атыраулықтар болды. Реформаға наразы болған Каспий өңірінің 7 мың қазағы елін, жерін тастап, Хиуаға көшіп кетеді. Ал елде қалғандары қолдарына қару алып, күреске шыққанмен сәтсіздікке ұшырады. Олар күш салып, қанша күрескенмен тұрақты әскерлерге төтеп бере алмай тізе бүкті.

Атырау өңіріндегі 20 ғасырдың басындағы Гурьев уезінде 5 казак-орыс станицасы, 17 казақ болысы, теңізге жақын үш кент болды. Оның аумағы 58 243,1 км2, халқының саны 119 063 адамға жетті. Каспий теңізіне жақын болыстар мен кенттерде балык шаруашылығы жақсы дамыды. Бұл кезде орыстар қоныстанған теңіз жағалауында Жылыой, Ракуш, Прорва кенттері пайда болды. Оның ішінде ең үлкені Жылыой кенті тек қана 1912 ж. жаңадан құрылған болыстың әкімшілік орталығы болумен бірге, сол аймақтан басқа болыстарға сауда, өндіріс саласында да ықпалын тигізді. 1914 ж. Жылыой кентінде 1943 адамы бар 300 отбасы болды. Олардың негізгі кәсібі балық шаруашылығы, мұнан басқа 78 шағын сауда орны қызмет жасады. Өлкенің басқа аймағындағы болыстар мен ауылдарда, негізінен мал шаруашылығы етек алды. 1915 ж. облыс (ол кезде уез) халқы біраз азайып, барлығы 161332 адам, оның ішінде: қазақтар — 124 450, казак-орыстар — 17 861, сырттан келгендер — 15 667, теңіз жағасындағы кент тұрғындары 3355 болған.

1913 ж. маусымда «Ембі» акционерлік қоғамының бұрғылау тобындағы жұмысшылардың бес күнге созылған үлкен ереуілі болды. Ереуілшілер «бұрғылау топтарында күндік жалақыны 25-30% өсіруді» талап етті. Қоғам басшылары алғашқы мұнайшылардың талабын орындауға мәжбүр болды. Соған қарамастан мұнай кәсіп иелері қазақ жұмысшыларын кемсітіп, күндік ақыны 80 тиын (орыс жұмысшылары 1 сом 5 тиын) мөлшерінен асырмаған. Осыған орай, 1914 ж. 6 тамызда мұнайшылар ереуілге тағы шықты. Бірақ бұл жалпы сипат алмады, келесі күні олар қожайындарының экономикалық талаптарын орындауларына байланысты ереуілді тоқтатты. 1915 ж. желтоқсанда Мақат мұнайшыларының сегіз сағат жұмыс күні мен жалақыны өсіруді талап еткен қозғалысы болды. Олар 15 күн бойы жұмысқа шықпады. Әкімшілік оларды алдап, қорқытып, ақыры олар қойған талапты орындамады.

Осындай шиеленіс күшейген кезенде 1916 ж. 19-дан 43 жасқа дейінгі қазақ жігіттерін әскерге қара жұмысқа алу жарлығы жарияланды. Бұған қарсы бүкіл Орта Азия мен Қазақстан халқы күреске шыққаны баршамызға белгілі. 1916 жылғы маусым жарлығына сәйкес, Атырау аймағы қараған Орал облысынан 50 270 адам қара жұмысқа алынуға тиіс болды. Сол шілдеде болған Атырау өңірі қазақтарының көтерілісі патшаның жарлығына наразылық білдіруден басталып, орыстар әкімшілігіне қарсы ашықтан-ашық бас көтеруіне және жазалаушы отрядтармен қарулы кақтығыс жасаумен ұласып кетті. Дегенмен 1916 ж. Атырау халқы үшін ерекше бір серпіліс алған жыл болды. Оның бір жағы маусым жарлығына қарсы болса, екіншісі, сан жылдар отаршыларға қарсы жиналған ыза-кектен шықты. 1916 жылғы қозғалыс әбден қажыған елдің көрші өңірлерге көшулерін, қоныс аударуларын туғызды. 1916 ж. 11 желтоқсанда Ішкі істер министрлігінің адамы В.Г. Кондоиди Орал облысынан алынуға тиісті 50 270 қазақтан 32 мың адамның жиын пунктіне келмегенін, әсіресе, Темір, Гурьев уездерінен көп кісінің келмей қалғанын орталыққа хабарлаған. 1917 жылдың бас кезінде елдегі саяси және экономикалық жағдай өте-мөте шиеленісті. Шаруашылық күйзелісінің күшеюі, халық бұқарасының адам айтқысыз азап шегуі кезінде патшаның тақтан құлауы туралы хабар Атырауға тез жайылды. Көзі ашық қазақ азаматтарын патшаның тақтан құлауы тағы да ұлт бостандығына жетеледі.

== Кеңес Одағының құрамында ==
1920 ж. 6 қаңтарда Атырау революциялык комитетін құрды. Аштықтан шала-пұла құтыла сала аймақты «өндірістендіру» процесі басталды. Атырауда механикалык шеберхана, тері зауыты, тері бұйымдарын пішіп дайындайтын шеберхана, тігін шеберханасы, қайыс бұйымдарын дайындайтын шеберхана, қой терісін илейтін зауыт, диірмен, баспахана, ағаш-ұсталық шеберхана, кірпіш күйдіретін зауыт, керосин және алебастр өндіретін зауыттар жұмыс жасай бастады. Дегенмен, басты назар мұнай кәсіпшіліктерін жандандыруға бағытталды. Бұл салада Атырау механикалық шеберханасына көп көңіл бөлінді. Соның нәтижесінде, 1930 ж. механикалық зауыт ұйымдастырылып, жаңа цехтар салына бастады. Зауыт 1931 жылдан бастап өз бұйымдарын шығаруға кірісті. 1932 ж. Ембі мұнайшылары зауытта кұрастырылған «Ембі барлаушысы» атты мұнай өндіретін двигательді пайдалана бастады. Доссор, Мақат, Атырауда арнаулы курстар мен ФЗО-лар ашылды. Оларды бітіргендер тікелей өндіріске жіберілді. 1930 ж. Атырау мұнай техникумы ашылды.

Атыраулықтар Ұлы Отан соғысы кезеңінде майданға көмегін аямады. Әсіресе танк колонналары мен авиация эскадрильяларын жасауға қаражат жинауда халықтың Отанға деген патриоттық сезімі айқын көрінді.
Донбастан Атырауға көшірілген Петровский атындағы станок жасау зауыты қаладағы техникалық зауыттың үйіне орналасты. Зауытпен бірге Атырауға оның көптеген байырғы жұмысшылары келді. Зауыт 1942 жылдың қаңтар айында майдан үшін өнім беріп, Ембі кәсіпшілігін техникамен қамтамасыз ете бастады. Мұнан басқа Атырауға Астрахандағы кеме жасау зауыттары, «Азнефтестрой», «Грознефть» және баска өндіріс орындары да тез орналастырылып, аз уакыт ішінде өнім бере бастады. Чернигов облысындағы Нежина қаласындағы балық зауыты Атырау балық консерві комбинатына қосылды.
Атырау бұл жылдары қоныс аударып келген өндіріс орындары мен адамдарды шығысқа орналастырудағы стратегиялык база болды. Алғашкыда олардың бәрін қабылдап алуға Атырау өзен порты таршылық жасады. Оның үстіне Атырау порты арқылы Ембі мұнайын майданға тасу міндеті де тұрды. Осының бәрін ескеріп, калада үлкен теңіз порты салынды. Сонымен қатар, ірі флоттардың Атырауға келуін қамтамасыз ету үшін Жайықтың теңізге құяр арнасы қазылып, тереңдетілді. Сөйтіп, Атырау Кавказ бен Орта Азияны, Орталык пен Шығыс аудандарды байланыстыратын үлкен базаға айналды. 1942 жылдың тамыз- қыркүйек айларында Атырау порты 24 мың т жүк, жау қолында қалған қалалардың 25 мың адамын жеткізді. Астрахандағы теңіз агенттігі өзінің тіркемелі баржа жөне басқа құралдарымен түгел Атырауға көшірілді.
1945 жылдың аяғында мұнай айыру зауыты іске қосылып, Ембі мұнайын өңдей бастады. 1947 ж. Құлсарының шығысында 60 км жерден ірі мұнай кеніші, 1949 ж. Қаратон кәсіпшілігі салынды.

Ауыл шаруашылығына маман кадрлар даярлау мақсатында Атырауда 1948 ж. Ауыл шаруашылығы техникумы ашылды. 1950 ж. мұғалімдер институтының шаңырақ көтеруінің орны ерекше болды.
1950 ж. ет комбинаты, сүт зауыты, нан өнімдерін, кондитер, макарон өнімдерін беретін комбинат іске қосылды. 1962—65 ж. облыс орталығында екі құрлықты байланыстыратын Жайық көпірі салынды. 1967 ж. қазан айында облыс орталығында алғаш рет телехабар тарататын станса іске қосылды. 1966 ж. Атырау химия зауыты іске қосылды. 1967-73 ж. облыс орталығында 810 орындық қазақ драма театры салынып, оған Махамбет есімі берілді. 1971-76 ж. тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, 1972 ж. темір жол вокзалы, 1973—79 ж. әуежай ғимараты пайдалануға берілді.

Атырау мұнайшыларының ең ірі жемісі, 1986 ж. [[Теңізшевройл|Теңіз мұнай-газ кеніші]]нің ашылуы еді, бұл күнде теңдесі жоқ мұнай мен газ қоры игерілуде. Атырау: <ref>Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref>

== Тәуелсіздік жылдары ==
Тәуелсіздік жылдары мұнайлы өлкеде экономиканың қарышты дамуына нық қадам жасалды. Өндірісті өрге бастыру, жаңа технологияларды енгізу, сөйтіп, жұмыс қолын табу сияқты мәселелер күн тәртібіне қойылды. Әрине, ол үшін инвесторлар қажет еді. Сөйтіп, өңірге мұнай қоры мол Теңіз кенішін игеру үшін «Теңізшевройл» қазақ-американ бірлескен кәсіпорыны дүниеге келді. Бұл-республика бойынша инвесторлардың алғашқы қарлығашы болатын. Сөйтіп, алып кәсіпорынға қызмет көрсету үшін басқа да шетелдік компаниялар Атырауға ат басын бұра бастады. Ал олардың технологиясы, өндіріс мәдениеті, қызмет көрсету этикасы отандық кәсіпорындар ғана емес, қарапайым адамдарға да жаңалық әрі үлгі еді. Сөйтіп, экономикада серпіліс, санада сілкіністің лебі сезіле бастады.

Атырау қаласының инфрақұрылымын жақсарту, абаттандыру, көгалдандыру жұмыстары жедел қарқынмен жүргізілді. Алдымен қаланың көшелері кеңейтілді. Қос құрлықты жалғайтын бірнеше көпірлер салынды. Қазір мұнайлы астана қарқынды құрылыс алаңына айналды. Жыл сайын ондаған тұрғын үйлер мен дене шынықтыру-сауықтыру кешендері, емханалар мен ауруханалар, білім ошақтары пайдалануға берілуде. Қаланың өскені сондай, қазір «Нұрсая», «Жерұйық», «Көркем», «Алмагүл», «Көкарна», «Жұлдыз», «Гауһартас» сияқты жаңа шағын аудандар пайда болды.
Сондай-ақ [[Атырау мұз айдыны|Х. Доспанова атындағы мұз айдыны]], Ғ.Сланов атындағы облыстық кітапхана, [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]], Н. Жантөрин атындағы филармония қалалықтардың ең көп жиналатын мәдени орталықтары болып табылады.
Тәуелсіздіктің жемісін енді қала емес, ауылдар да көре бастады. Бүгінде Атырау облысындағы барлық елді мекендеріне жүз пайыз сандық телефон жүргізілді. Барлық мектептер компьютерлендіріліп, интернет желілеріне қосылды.
Бүгінде облыстың барлық елдімекендеріне табиғи газ желілері тартылып, тұрғындар «көгілдір отынның» рахатына бөленуде, тіпті облыс орталығынан 300 шақырым шалғайдағы Қызылқоға ауданына да табиғи газ барды.

«Теңізшевройл» компаниясы экологиялық қиын жағдайға тап болған Қаратон, Сарықамыс елді мекендерін әсем де жайлы коттедж үйлерге көшіріп, халықтың ықыласына бөленді. Сондай жағдай «Қазмұнайгаз» компаниясына қатысты. Мұнай қоры таусылған Қошқар, Комсомол, Бекбике поселкелеріндегі тұрғындардың тұрмыстары қиын жағдайға тап болғанда тұрғындар Махамбет ауданындағы «Шұғыла» коттедждеріне көшірілді. Өндіріске, тұрмысқа қажетті полиэтилен өндіретін зауыт құрылысы іске қосылды. Жылына 250 млн. дана бір реттік шприц шығаратын «Brando» зауыты пайдалануға берілді. Тек қана Қазақстанда емес, бүкіл Орта Азияда газтурбина қондырғылары мен жабдықтарын жөндеп, сервистік қызмет көрсететін «КазТурбоРемонт» орталығының пайдалануға берілуі мұнайшыларды қуанышқа бөледі.<ref>Өтеген Нәукиев, Ана тілі, 28 - шілде, 2011 ж.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Атырау облысы]]

Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайы

2026-04-27T07:06:09Z

Rasulbek Adil:

{{Мұражай
|атауы = Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайы
|sort =
|шынайы атауы =
|сурет =
|сурет ені =
|сурет атауы =
|lat_dir = N|lat_deg = 43 |lat_min = 39|lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg =51 |lon_min =09 |lon_sec =
|region =
|CoordScale =
|құрылған уақыты = 1975
|орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Ақтау]]
|түрі =
|келушілер саны =
|директоры =
|аялдама =
|ашылу уақыты =
|сайты =
|Commons =
}}
'''Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайы'''<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref> – мәдени-мұрағаттық мекеме.

== Тарихы ==
[[Мұражай]] негізі [[1975]] жылы қаланды. [[1981]] жылы 19 ақпанда алғашқы тұрақты экспозиция келушілерге көрсетіле бастады. Мұражайдың экспозицияларын жасақтау үшін өлке көлемінде және бұрынғы [[ТМД]] елдері бойынша тәжірибе алмасу, материалдар жинақтау бағытында көптеген жұмыстар ұйымдастырылды. Табиғат бөлімінің экспозициясы облыстың геоморфологиялық және географиялық жағдайларын таныстырумен басталады. [[Геология]] залындағы карта, витрина, шағын диорамалар Маңғыстау палеонтологиясы, пайдалы қазбалары және геологиялық сипатымен таныстырады. Мұражайдың Каспий теңізінің флорасы мен фаунасына арналған залы мәліметтерінің молдығымен назар аудартады.
== Залдары ==
*[[Маңғыстау]]дағы ең алғашқы ізденіс нәтижесінде табылған пайдалы қазбалары, өлкенің өткен күндерінен қалған геологиялық суреттемелер мен палеонтологиялық коллекциялар мұражай қорында сақтаулы.
*''Археология залынан'' археолог А.Г. Медоевтің ғылыми-зерттеу жұмыстарына арқау болған өлкеде өмір сүрген алғашқы адамдардың пайдаланған еңбек құралдары (''2 млн. жыл бұрын''), Үстірттен табылған балбал тастар (''б. з. б. 4 – 3 ғасырлар''), сонымен қатар ежелгі дәуірдегі адам жерлеу ғұрыптары мен өлке үстінен өткен [[Ұлы Жібек жолы]], сауда орталықтары туралы деректер топтастырылған.
*''Тарих залында'' [[Маңғыстау]]дың саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайы жайындағы мәліметтер (''Мысалы, орыс жасақтарының келуіне байланысты алғашқы салынған бекініс қалалар, сауат ашу мектептері, Иса-Досан бастаған [[1870]] жылғы [[Адай көтерілісі (1870)|Адай көтерілісі]], тағы басқалар тарихи оқиғалар туралы деректер'') жинақталған.
*''Этнографиялық залда'' өлкені мекендеген халықтардың 20-ғасырдың басына дейінгі өмір-тұрмысы, негізгі кәсіптері мен шаруашылығы, дәстүрлі қолданбалы өнері (''қолөнер бұйымдарының озық үлгілері, киіз үй жасауы, күмістен, бағалы металл мен тастардан жасалған ұлттық зергерлік бұйымдар, тағы басқалар '') жайындағы экспонаттар жинақталған.
*''Жаңа тарих залдары'' Маңғыстау өлкесінің жаңа кезеңдегі елеулі жаңалықтарын (''ауылы шаруашылық мен өнеркәсібінің өркендеуі, оқу-ағарту, ғылым мен мәдениет саласының дамуы, өлкенің әдебиеті пен өнерінің өркендеуі, сәулет өнері туралы мағлұматтар'') қамтиды. Ғылыми ізденістер нәтижесінде [[1999]] жылы Қазақстан мұнайының 100 жылдығына орай ''«Маңғыстау мұнайының тарихы»'', [[2004]] жылдары ''«Қазақстан тәуелсіздік жылдарында»'' және осы өлкенің төл перзенті – Қазақстанның халық жазушысы, мемлекеттік және қоғам қайраткері [[Әбіш Кекілбаев|Ә. Кекілбаевтың]] өмірі мен шығармашылығына арналған залдар ашылды. Мұражай қорында 51 мыңнан астам құжаттар мен жәдігерлер жинақталған. [[1992]] жылы мұражай экспозициялары толық жасақталып бітті. Жылына 450 – 500-ге жуық экскурсия ұйымдастырылады; мұражай экспонаттарын 25 – 30 мыңдай адам тамашалайды. Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының [[Жаңаөзен]]де және Шетпе кентінде, Бейнеу ауданында (''Бейнеу мұражайы'') бөлімшелері жұмыс істейді.

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Маңғыстау облысы мұражайлары]][[Санат:1975 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]]

Мұқан Төлебаевтың мемориалды мұражайы (Алматы облысы)

2026-04-27T05:30:58Z

Rasulbek Adil:

[[Сурет:Muktol.jpg|нобай|оңға|Мұқан Төлебаевтың мемориалды мұражайы]]
<ref>Мұражайдың жеке ақпараты</ref>
Қазақ опера мұрасының алтын қорын байытып, әлемдік опера деңгейімен теңестірген алғашқы ұлттық сазгерлеріміздің бірі – [[Мұқан Төлебаев]]. М.Төлебаев [[КСРО]]-ның халық артисі, [[КСРО]] [[Мемлекеттік сыйлығы]]ның [[лауреаты]], аса көрнекті [[композитор]], қазақ музыкасының классигі, [[Қазақстан Республикасы]]ның алғашқы Әнұраны авторларының бірі. М. Төлебаев [[1913]] жылдың [[13]] наурызында қарт [[Балқаш]]тың жағалауындағы [[Қарашыған]] атты ауылда, [[Бөрлітөбе ауданы]]на (қазіргі [[Сарқан ауданы]]) қарасты ''«Үлгі»'' колхозында дүниеге келген.
Композитордың әкесі - [[Төлебай Үйсінбайұлы]] [[революция]]ға дейін мал бағу, егін салуды кәсіп еткен, ''«Үлгі»'' колхозын ұйымдастыруға ат салып қатысқандардың бірі болған, анасы – [[Тәжібала Ақшалқызы]] бетіне ешкімді келтірмеген адуынды, бірбеткей кісі болыпты. Сондықтан да ол ескі әдет-ғұрыптың шеңберіне сыймай, өнер жолына өз тірлігімен, өз талабымен мүмкіндік алған дарынды ана. Қай адамның болмасын қалыптасуына, азаматтық қасиеттерінің айқындалуына оның айналасы әсер етпей қоймайды. Бұл ретте Мұқанның бала жастан бастап ауыз әдебиетінің бай үлгілерінен сусындайтынын атай өткеніміз орынды. Көкірегі ояу айтыскер ретінде танылған өз анасы Тәжібала мен сүйегіне сөз сіңген әкесінің інісі Апырбайдан талай жыр-хиссаларды, есімі елге белгілі салқам сері Құл ақынның өлеңдерін ұзақ түнге тыңдап өскен. Жас Мұқанның өнерге деген құштарлығын ұштауына, кейіннен ұлы композитор болып қалыптасуына осы адамдардың ықпалы тигені сөзсіз.

==Мұражайдың құрылуы==
Осындай дарынды, ұлы композитордың құрметіне ашылған мұражай ғимаратының іргетасы [[1941]] жылы қаланды. Сол кезден бастап [[1983]] жылға дейін тұрмыстық комбинат мекемесі ретінде қолданыста болды. Кейіннен 1983-1993 жылдар аралығында ғимарат әскери комиссариаттың қолданысына берілді. Ал [[1993]] жылдан бастап [[М.Төлебаев|М. Төлебаев]]тың мемориалды мұражайы ретінде қызмет атқара бастады. Мұражай даңқты композитордың [[80]] жылдық мерейтойына орай ашылған. [[Мұражай]]дың ашылуына [[композитор]], Қазақстанның Еңбек Ері [[Е.Рахмадиев|Е. Рахмадиев]], сол кездердегі Талдықорған облысының әкімі [[С.Ақымбеков|С. Ақымбеков]], [[Бөрлітөбе ауданы]]ның әкімі А. Тұрғанбеков, аудандық мәдениет бөлімінің басшысы [[Р.Есдәулетов|Р. Есдәулетов]], [[М.Тынышпаев|М. Тынышпаев]] тарихи-өлкетану мұражайының [[директор]]ы [[К.Нұртаев|К. Нұртаев]] және мұражайдың алғашқы директорлары болған Г. Төлеубаева, Мұқан Төлебаевтың немере інісі, марқұм Қ. Дүйсембековтер зор үлес қосты. Ал [[1994]] жылы мұражайдың алдына аса көрнекті композитор [[Мұқан Төлебаев]]ты мәңгі есте қалдыру мақсатында ескерткіш қойылды. Мыстан құйылған мүсіннің авторы [[Едіге Рахмадиев]].
----
Мұражайда музейлік маңызы бар материалдар саны - 1422 болса, оның 673-і негізгі қорды, 749-ы көмекші қорды құрайды.
[[М.Төлебаев|М. Төлебаев]] аз ғана ғұмырында өнер көгінде өшпес ізін салып үлгерген құйрықты жұлдыз іспетті. Кең құлашты, мол тынысты, шалқар шабытты образға беріле отырып, өнер әлеміне көптеген классикалық шығармалар әкелді. Соның бірі әлемдік деңгейде жазылған [[«Біржан-Сара» операсы]]. Ол саз мектебінің алғашқы іргетасын қалаушылардың бірі болып тарихқа енген. Мұражайда М. Төлебаевтың 500-ден аса құжаттары мен пайдаланған заттары бар. Киген киімдері, ғылыми құндылығы жоғары еңбектері [[«Біржан-Сара» операсы]]ның, ''«Кестелі орамал»'', ''«Тос, мені тос»'', ''«Жеңіске»'' әндерінің түпнұсқасы, өз қолымен жазған классикалық, симфониялық шығармалары, әндері мен романс¬тары, қолтаңбасын қалдырған музыкалық аспаптары, т.б. заттары аса ұқыптылықпен сақталған.

==Мұражайдың ішкі бөліктері==
Мұражайдың әр залы композитор өмірінің, яғни өмір есігін ашқан кезеңнен бастап жарық дүниеден озғанға дейінгі бағындырған белестерін бейнелеп тұратын үш экспозициялық залдан тұрады. Ондағы құжаттар арқылы сазгердің кешегі Одақ көлемінде аты мәшһүр болғанын көруге болады. Сонымен қатар композитордың 1942-1944 жылдары Қазақтың халық аспаптар оркестрінің дирижері қызметін атқарған кезеңінен сыр шертетін естеліктер де қызықтырмай қоймайды. Қазір қолданыста жоқ, сол заманның ұлттық аспаптары, сахна¬лық киім үлгілері жайлы мол түсі¬нік қалыптастыруға болады. Ал бүгінгі күнде біртуар қазақтың маңдайалды жұлдызынан қалған шаңырақ өз мекенінің мақтанышына айналған.
Мұражай экспозициясынан композитордың шеберлікті шыңдау жолындағы ізденістері, азаматтық, адамгершілік бітім-болмысы, үлкен өнерге деген ынта-жігері кеңінен көрініс береді.
==М. Төлебаев мемориалды мұражайының экспозициясының тақырыптары==
#М. Төлебаевтың отбасы мен балалық шағы
#М. Төлебаевтың отбасына тиесілі тұрмыстық заттар.
#Өлкеден шыққан ақын-сазгерлер
#М. Төлебаевтың өнер жолының басталуы.
#Әлемдік деңгейдегі классиктер
#Қазақ сазгерлері
#Мұқан Төлебаевтың өмірінің соңғы жылдары және оның есімін мәңгі есте қалдыру.
Мұражайдың алға қойған басты мақсаттарының бірі – Мұқанның кейінгі ұрпаққа қалдырған асыл қазына, құнды еңбектерін жинақтап, өмірі мен қызметін зерттеу, оның еңбектері, жазған шығармаларының терең сырлары мен көркемдік ерекшеліктерін көпшілікке таныстыру.
Композитор М. Төлебаевтың 100 жылдық мерейтойының қарсаңында мұражай қызметкрлері ғылыми-зерттеу және жинау жұмыстарын жүргізуде.
Мұражайда жыл сайын даңқты композитор құрметіне әдеби-сазды кештер ұйымдастырылып, өмірі мен шығармашылығына байланысты лекциялар оқылып, әңгіме-сұхбаттар жүргізіліп, көрмелер ұйымдастырылып отырады. Олардың қатарында [[Балқаш көлі]]не келген демалушылар, шетелден келген қонақтар, ақын-жазушы, композиторлар да бар. Көпшілік бұл мұражайды сазгеріміздің '''«Қара шаңырағы»''' деп атайды.

Келген көрермендерге музейде өткен экскурсиялар М. Төлебаев өмір сүрген ғасырдан сыр шертіп, бір ғасыр кейінге шегінгендей үлкен әсер қалдырады.
==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Мансұр Сағатов

2026-04-26T14:29:13Z

Rasulbek Adil:

{{Музыкант
|Есімі = Мансұр Сағатов
|Атауы =
|Сурет = Dinmuhamed Qonaev Home Museum Sagatov plaque.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы = [[Қонаев үй-музейі]] қабырғасындағы Сағатов ескерткіш тақтасы, [[Алматы]]
|Фон =
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 2.1.1939
|Туған жері = [[Ұзынкөл (Жәнібек ауданы)|Ұзынкөл]], {{туғанжері|Жәнібек ауданы|Жәнібек ауданында}}, [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Қайтыс болған күні = 29.8.2002
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{Unbulleted list
|{{USSR}}
|{{KAZ}}
}}
|Мамандықтары = {{hlist|[[композитор]]|[[педагог]]}}
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = [[флейта]]
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары = {{қатар
|{{Қазақ КСР халық әртісі}}
|{{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
}}
|Сайты =
}}
'''Мансұр Сағатов''' ([[2 қаңтар]] [[1939 жыл]], [[Ұзынкөл (Жәнібек ауданы)|Ұзынкөл]], [[Жәнібек ауданы]], [[Батыс Қазақстан облысы]] – [[29 тамыз]] [[2002 жыл]], [[Алматы]]) — кеңестік және қазақстандық сазгер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1983), [[Қазақстан]]ның халық әртісі (1990).

== Өмірбаяны ==
Сағатов К.Байсейітова атындағы [[республикалық музыка мектебі]]нің флейта класында оқыған.

1963 жылы ол Құрманғазы атындағы [[Алматы мемлекеттік консерваториясы]]н (профессор В.В. Великановтың [[композиция]] класы бойынша) бітірген.

1963–1974 жылдары Сағатов [[Қазақ радиосы]] музыкалық редакциясының редакторы, бас редакторы, директоры қызметтерін атқарды.

1974–1986 жылдары ол [[Қазақстан]] Мәдениет министрлігі жанындағы репертуарлық-редакциялық бөлімнің [[музыка]] жөніндегі аға редакторы болды.

1974 жылдан ол Құрманғазы атындағы Алматы консерваториясында педагогтік қызметті қатар атқарды (1984 жылдан доцент).

== Шығармашылығы ==
Сағатовтың шығармашылық жолы студенттік кезден басталады. Сол жылдары ол шекті аспаптар квартеті үшін сюита; виолончель мен фортепианоға арналған экспромт; қазақтың халық әні «Ләйлімнің» негізінде вариациялар жазды. Алғашқы үш бөлімді симфониялық шығармасымен дипломдық жұмысын қорғаған (кейін бұл шығармаға [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]] берілген, 1967).

Скрипка мен оркестрге арналған концерті (1967), симфониялық оркестрге арналған «Мерекелік увертюрасы» (1972), «Мерген» симфониялық күйі (1976), «Мемориал» атты симфониялық сюитасы ([[1979]]), «Диалогтар» поэмасы, «Ақын толғауы», (1972, Ж. Жабаев өлеңіне жазылған), «Мерекелік кантата» (1980), «Достық елі» кантаталары (1982, өлеңдері Қ.Мырзалиевтікі) «Әлия» атты екі актілі балеті (1978, либреттосы Ж. Байдаралиндікі), т.б. көркемдік деңгейі жоғары шығармалар жазды.

Cағатовтың «Туған ел», «Алматым менің», «Бақыт құсы», «Той кеші», «Мені ізде», «Кел биле», «Кешегі арман — он жеті» сияқты көптеген әндері мен романстары [[халық]] арасына кең тарап, жұртшылықтың көңілінен шыққан туындылар.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Сағатов, Мансұр}}
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ радиосы редакторлары]]
[[Санат:Қазақ радиосы бас редакторлары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]]

Бақытжан Әлімбайұлы Әбішев

2026-04-26T08:26:28Z

Rasulbek Adil:

'''Бақытжан Әлімбайұлы Әбішев''' ([[17 шілде]] [[1947 жыл|1947]], [[Ақтөбе]] - [[18 қаңтар]] [[2017 жыл|2017]], [[Алматы]]) — суретші, мүсінші. Қазақстан суретшілер одағының мүшесі.

== Өмірбаяны ==
* Алматы орта мектебінің 10 жылдық сыныбын және [[Алматы]] Гоголь атындағы сурет училищесін 1969 жылы аяқтағаннан соң, Суриков атындағы [[Мәскеу мемлекеттік көркемсурет институты]]на оқуға түсті.

== Шығармашылығы ==
* 1971 жылы Мәскеу қаласында жас суретшілердің «Шетел әдебиетінің кітапханасы» көрмесінен бастады. Содан бері республикалық, бүкілодақтық көрмелердің тұрақты қатысушысы.
* 1975 жылы бастап, республиканың қайраткерлері: Жасыбай, [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]], [[Әл-Фараби]], [[Шығанақ Берсиев|Берсиев]] және т.б бейнелері сомдалды.
* Сонымен қатар республикадағы монументальды жұмыстардың авторы:
** [[Тоқаш Бокин]] ескерткіші ([[Алматы]] қаласы)
** Ұлы Отан соғыстарының құрбандарына қойылған
** «[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия]]
** [[Мәншүк Мәметова|Мәншүк]]»
** «Қаныш Сәтпаев»
** «[[Ауған соғысы (1979–1989)|Ауған соғысының]] құрбандарына» қойылған ескерткіштердің жобасына қатысушы және т.б.
* [[Алматы]] қаласындағы қоғам қайраткерлерінің аллеясындағы
** [[Әл-Фараби]]
** [[Махамбет]]
** [[Күләш Байсейітова]]
** [[Алматы]] қаласындағы [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл]] ескерткіші
** [[Бұқар жырау]] ескерткіші
** [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы|Мәшһүр-Жүсіп Көпеев]] ескерткіші
** [[Павлодар облысы]] [[Баянауыл]] ауылындағы [[Торайғыров Сұлтанмахмұт|С. Торайғыров]] ескерткіші
** Ақтөбе облысындағы [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]] ескерткіші.
* Республиканың қалаларындағы мұражайларында сондай-ақ шет елде станоктік сипаттағы жұмыстар орналасқан.
** «Олимпиядашыл» атты еңбегі [[Швейцария]]дағы [[Лозанна]]да олимпиада комитетінің [[штаб]] пәтер мұражайында
** «Күйші» [[Германия]]дағы жеке жиынтығында
** «Томирис» [[Мәскеу]]де орналасқан.
* Оның жұмыстарының жекелеген даналары [[Ақ Орда резиденциясы|ҚР Президентінің резиденциясында]] қойылған.
* ҚР мемлекеттік сыйлығы авторы
* ҚР Президентінің әлемдік рухани келісім сыйлығы белгілерінің авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Ленин Комсомолы сыйлығының лауреаты.
* Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың иегері.

== Отбасы ==
* Үйленген. Жұбайы - [[Шәмшігүл Мырзабекқызы Меңдиярова]] (1947 жылы туған ), [[М.Әуезов|М. Әуезов]] атындағы мемлекеттік академиялық драма театрының Еңбек сіңірген актрисасы.
* Ұлы - Еркін (1978 жылы туған);
* қызы - Санди (1980 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:17 шілдеде туғандар]]
[[Санат:1947 жылы туғандар]]
[[Санат:Ақтөбеде туғандар]]
[[Санат:КСРО мүсіншілері]]
[[Санат:Қазақстан мүсіншілері]]
[[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:2017 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]

{{Bio-stub}}

Әшірбек Төребайұлы Сығай

2026-04-26T07:57:34Z

Rasulbek Adil:

'''Әшірбек Төребайұлы Сығай (Сығаев)''' (11.1.1947 ж.т., [[Түркістан облысы]] [[Кентау]] қ. - 28.11.2014) - [[театр]] сыншысы, аудармашы, [[педагог]]. Қазақстанның еңбек сіңірген [[өнер]] қайраткері (1989). Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының, Тәуелсіз «Платиналы Тарлан» сыйлығының лауреаты. «Құрмет» орденінің иегері. Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. Кентау, Түркістан қалаларының, Түркістан облысының құрметті азаматы.

== Өмір жолы ==
[[Қоңырат]] руының [[Жетімдер руы|Жетімдер]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=http://jetimder.ucoz.com/index/tiles/0-100|title=Қоңырат Жетімдер руының шежіресі - Тілес|website=jetimder.ucoz.com|access-date=2021-03-17}}</ref>
* Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1969).
* 1974 - 78 ж. Қазақстанның Мәдениет министрлігінде [[театр]] бөлімінің бастығы,
* 1978 - 79 ж. Алматыдағы өнер басқармасының бастығы әрі коллегия мүшесі,
* 1979 - 83 ж. Қазақстан КП ОК-інің мәдениет белімінде нұсқаушы,
* 1983 - 89 ж. Қазақстан мәдениет министрінің орынбасары,
* 1989 - 91 ж. Алматы театр және кино институтының ректоры,
* 1991 - 94 ж. Қазақстан Мәдениет министрінің 1-орынбасары болып қызмет атқарған.
* 1994 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясындағы өнертану факультетінің профессоры.
* 2003 жылдан Қазақстан Мәдениет, туризм және спорт министрлігінің Алматы каласындағы өкілі.

== Кітаптары==
Әшірбек Сығай келесі кітаптардың авторы:

* ''"Іңкәр шақ"'' (1978)
* ''"Сыр сандық"'' (1981)
* ''"Сахнаға сапар"'' (1990)
* ''"Жарнама алдындағы ой"'' (1993)
* ''"Сахна саңлақтары"'' (1998; Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 2000),
* ''"Театр тағылымы"'' (2003)
* ''"Толғам"'' (2004),
* ''"Талдықорған театры"'' (2005), т.б. .

== Аудармалары==
Әшірбек Сығай В.И. Ежовтың ''"Бұлбұлдар түні"'', О.Ш. Иоселианидің ''"Арбаң аударылғанша"'', Ж.Б. Мольердің ''"Еріксіз үйлену"'', К. Гольдонидің ''"Күлкілі оқиға"'', Ш. Роквидің ''"Мазасыз әжей"'', т.б. шығармаларды аударған.

== Марапаттары==
Әшірбек Сығай Кентау (1997) және Түркістан (2001) қаларының, Түркістан облысының (2014) құрметті азаматы.

Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2000). ''"Құрмет"'' орденімен марапатталған (2004).<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>
Қазақ және орыс тілдерін біледі.

Әскери атағы - аға лейтенант.

Сүйіп оқитын әдебиеті - [[Шекспир Уиллиам|У.Шекспир]], драмалар.

Үйленген. [[Жұбай]]ы - Сығай Күләш Дулатбекқызы, үй шаруасымен айналысады. Балалары - Төребай Қанат (1971 жылы туған), Сұңғат (1974 жылы туған), Нұрзат (1985 жылы туған). Немерелері - Ділда (1995 жылы туған), Бахтияр (2005 жылы туған), Бектияр (2007 жылы туған), Іңкәр (2009 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Деректі фильм==
[[2014]] — ”Әшірбек Сығай - СЫН САРДАРЫ” (фильм) режиссері: [[Қалила Нематұлы Омаров|“Қалила Умаров”]] Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы

== Тағы қараңыз ==
==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1947 жылы туғандар]]
[[Санат:2014 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Кентауда туғандар]]
[[Санат:Профессорлар]]

Атырау облыстық өлкетану мұражайы

2026-04-25T14:04:09Z

Rasulbek Adil:

{{Мұражай
|атауы = Атырау облыстық өлкетану мұражайы
|sort =
|шынайы атауы =
|сурет = Атырау тарихи-өлкетану мұражайы.jpg
|сурет ені = 250
|сурет атауы =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|region =
|CoordScale =
|құрылған уақыты = 1939
|орналасқан жері = [[Атырау]]
|түрі =
|келушілер саны =
|директоры = Кипиев Мұхамбетқали Қуанышқалиұлы<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/atyrau-oblystyk-tarihi-olketanu-muzeyine-zhana-direktor-tagayyndaldy_a3973784/amp|title=Атырау облыстық тарихи-өлкетану музейіне жаңа директор тағайындалды|website=www.inform.kz|date=2022-09-01}}</ref>
|аялдама =
|ашылу уақыты = 1940
|сайты = https://atyrau-museum.kz
|Commons =
}}
'''Атырау облыстық өлкетану мұражайы''' — мәдени-ағарту мекемесі. Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Төралқасының Гурьев облысы бойынша ұйымдастыру комитетінің 1939 жылғы 22 шілдедегі № 23 «Облыстық музейді ашу туралы» қаулысымен ашылған. Ал 1940 жылы 5 қарашада жалпы көлемі 240 шаршы метрлік орыстың бұрынғы шіркеу үйі (1886 жылы негізі қаланған, қазіргі Әйтеке би, бұрынғы Орджоникидзе көшесіндегі №14 үй) орнында ресми түрде ашылып, барлығы 300-дей жәдігермен алғашқы көрерменін қабылдады.<ref>https://atyrau-museum.kz/index.php/kz/murazhaj-turaly/tarikhy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702152314/https://atyrau-museum.kz/index.php/kz/murazhaj-turaly/tarikhy |date=2020-07-02 }} Атырау облысы тарихи-өлкетану музейі</ref>

== Тарихы ==
Алғашқы ашылған (1939-1940ж.ж.) музей директоры болған Якупов деген азамат. Музей лайықты жаңа ғимаратқа 1999 жылы көшірілді. Музей ашылған жылы жалпы қорда 242 жәдігер болған, ал 2010 жылға жиналған жәдігер саны 90 мыңнан астам. Алғашқы құрылу кезінде музей 1423 ш.м. көлемін алған.Ал қазіргі музей көлемі 2027 ш.м. құрайды.

Алғаш 300-дей жәдігермен ашылған музей жылдан – жылға аса құнды көненің көзіндей өлкенің минерология, пилеонтология, археология, этнография, флорасы мен фаунасынан мол мағұлмат беретін тарихи деректермен толығып, қазіргі таңда 50 мыңнан астам жәдігер жинақталған. Қандай да болмасын музейдің негізгі құндылығы қор байлығымен анықталады.

== Мұражай жинақтары ==
Мұражай қорында оның облысы бөлімшелеріндегі ([[Исатай ауданы (Атырау облысы)|Исатай]], [[Құрманғазы ауданы|Құрманғазы]], [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға]], [[Индер ауданы|Индер]] аудандары орталықтары мен [[Сарайшық]] кентіндегі) тарихи-мәдени мұраны қосып есептегенде 30000-нан астам материалдық-рухани ескерткіштер бар. Мұражай экспонаттары палеолит дәуірінен қазіргі заманға дейінгі Атырау өңірінің бай тарихын қамтиды. Олардың ішінде [[Алтын Орда]] заманындағы ірі мәдени және сауда орталығы болған Сарайшық қаласынан табылған теңгелер, қыш бұйымдар, монша, мешіт, шеберхана қалдықтары бар. 1996 - 97 ж. Археология институты жүргізген зерттеулер (жетекшісі З. Самашев) мұражай қорын Алтын Орданың саяси-экономикалық, мәдени өмірі жайлы құнды деректермен толықтыра түсті. Мұражайда Исатай - Махамбет бастаған халық көтерілістеріне қатысты құжаттар, қару-жарақ, өнер туындылары жинақталған. Атырау өңірінің мәдени өміріне арналған бөлімдерінде күйші, композитор [[Құрманғазы]], оның ұстаздары мен шәкірттері жөнінде деректер, халық қолөнерінің туындылары, күмістен жасалған зергерлік әшекей бұйымдар қойылған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

Соңғы жылдары музейге қазақтын белгілі өнер шеберлеріне тікелей қатысты жәдігрлер көптеп жинақталды. Күй атасы Құрманғазы Сағырбайұлының ұстаған қаруы, яғни 1849 жылы жасалған аңшы мылтығын айтуға болады. Оны белгілі күйші, халық әртісі Қаршыға Ахмедияровтың ағасы Қырғи Ахмедияров тапсырған болатын. Күй анасы – Дина Нұрпейісованың өмірінің ақырына дейін тартқан қара домбырасын Құрманғазы атындағы академиялық оркестрының домбырашысы ҚР халық әртісі Тұяқ Шәмілов тапсырады.

Қазіргі Астана қаласының әкімі И.Н. Тасмағамбетов (мемлекеттік хатшы кезінде) өзінің ресми сапары барысында музей қорына Египеттен алған екі жағында арабша «Оллаһ Мұхамад Алланың Елшісі» деген жазуы бар алтын монетаны, 16 ғ.басында Каирде жасалынған мамлюктердің пайдаланған күмістелген 2-тапаншаны, Бейбарыс Сұлтан қабірінің басынан алынған тас бөліктерін, фотосуреттерін табыстап музейіміздің қорын тағы мұралармен байытты.

Батыр баба М. Өтемісұлының 200 жылдық тойы қарсаңында Ықылас атындағы Республикалық музыкалық халық аспаптары музейінде сақталған Махамбет домбрасының көшірмесін Құрманғазы атындағы Мемлекеттік консерваториясының саз аспаптар жасау шебері Мұса Әділұлы жасап тапсырып, қорымыздағы тағы бір саңлағының мұрасымен толықтырды.

== Бөлімдері және ғылыми-зерттеу жұмыстары ==
Музейдің 9 бөлімшесі, оның ішінде 3 аудандық, 1 қалалық, 4 ауылдық музей және 1 тарихи-қорық жұмыс жасайды. Музейде ғылыми қор, жалпы және қазіргі кезең тарихын ғылыми-зерттеу, археология ғылыми-зерттеу, этнография және өлке табиғатын ғылыми-зерттеу, экспозициялық-көрмелік жұмыс, экскурсиялық-бұқаралық жұмыс бөлімдері жұмыс жасайды.
Бүгінде музейдің құнды жәдігерлері «Тылсым дәуір», «[[Этнография]]», «[[Археология]]», «Өлке табиғаты», «Өлке тарихы ХІІ-ХХ ғ.І – ші жартысы», «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы», «Өлке мәдениеті мен әдебиеті», «Қазақстан Тәуелсіздігі» экспозициялық залдары арқылы көрермен назарына ұсынылған.

Музей ғылыми қызметкерлері облыс көлемінде аудандарға ғылыми – зерттеу, жинақтау бағытында экспедицияға шығып, ел арасында болып, шешіре, тарих жазып, көненің көзіндей сақталған ата-баба мұраларын жинақтап, зерттеп келеді.
Музей тек ғылыми-зерттеу орталығы ғана емес , мәдени көпшілік, ағарту шараларын ұйымдастыратын бірден – бір тарихи орын. Әр түрлі тақырыптағы кездесу кешері, тарихи-танымдық сабақтар, тақырыптық көрмелер өткізу дәстүрге айналған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]