https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=RaiymbekZh 2026-09-06T02:35:35Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%BD 2026-07-04T16:40:45Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Ғалым<br /> |Есімі = Еділ Ерғожаұлы Ерғожин <br /> |Шынайы есімі =<br /> |Суреті =Edil Ergozhin youth.jpg <br /> |Сурет ені = <br /> |Туған күні = 07.11.1941<br /> |Туған жері = [[Талдықорған облысы]] <br /> |Қайтыс болған күні = 9.7.2020<br /> |Қайтыс болған жері = <br /> |Азаматтығы = {{USSR}}, {{байрақ|Қазақ КСР}} → {{KAZ}} <br /> |Ғылыми аясы = [[Химия]] <br /> |Жұмыс орны = <br /> |Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның Академигі. Химия ғылымдарының докторы, [[профессор]]<br /> |Сыйлықтары = <br /> |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]<br /> |Ғылыми жетекші = <br /> |Марапаттары = <br /> {{{!}} <br /> {{!}}{{Парасат ордені}}<br /> {{!}}}<br /> {{{!}} <br /> {{!}}{{Астана медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}}<br /> {{!}}}<br /> {{{!}} <br /> {{!}}{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}[[Сурет: SU Medal For Labour Valour ribbon.svg|40px|Қажырлы еңбегі үшін]] <br /> {{!}}}<br /> {{{!}} <br /> {{!}}[[Сурет:KazSSR Premium.png|25px|Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының иегері]]<br /> {{!}}}<br /> |Балалары=[[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет]]|Сурет тақырыбы=Еділ Ерғожинның 1958 жылғы суреті}}<br /> '''Еділ Ерғожаұлы Ерғожин''' (кейбір кезде — ''Еділ Қаптағайұлы Ерғожин''&lt;ref&gt;Еділ Ерғожин өмірбаян кітабы — 1087 б., 2017 ж.&lt;/ref&gt;; [[7 қараша]] [[1941 жыл|1941]] [[Алматы облысы]], [[Екпінді (Ескелді ауданы)|Екпінді]] — [[9 шілде]] [[2020 жыл|2020]], [[Алматы]]) — [[ғалым]], Химия ғылымының докторы, [[профессор]]. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, Қазақстанға еңбегі сіңген ғылым қайраткері. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері. [[Алматы облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы.<br /> <br /> ==Жалпы мәліметтер==<br /> Әкесі - Қаптағайұлы Ерғожа (1892-1946), кеңшар жұмысшысы болған. Анасы - Қаптағаева Тәтім Жапарқұлқызы (1897-1980), кеңшар жұмысшысы болған.<br /> <br /> [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] химия факультетін үздік бітірген (1963), химик. Шыққан руы [[жалайыр]].&lt;ref&gt;https://pp.userapi.com/c845324/v845324615/1d36c9/Synk1FE1UNs.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323045644/https://pp.userapi.com/c845324/v845324615/1d36c9/Synk1FE1UNs.jpg |date=2019-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Ғылыми еңбектері==<br /> * Докторлық диссертациясының тақырыбы: ''«Жаңа ионалмастырғыштар мен тотығып-тотықсызданатын полимерлердің синтезі мен түзілу заңдылықтарын зерттеу»''. [[Нью-Йорк]] академиясының академигі (1994). Қазақстандағы ионалмасу химиясы мен мембраналық технологияның негізін қалаушы. Ионалмастырғыштар мен гетерогенді, гомогенді және интерполимерлі мембраналардың синтезін, өтімділігі мен селективтілігін реттеудің жаңа бірегей әдістерін әзірлеп шығарды. Олардың негізінде жаңа электрдиализдік тұщыландырғыш қондырғылар мен концентраторлардың сериялық ендірісін құрып, енгізді. Табиғи және краун-қосылыстарының негізінде селективті сорбенттерді синтездеудің жаңа ғылыми бағытын ашты.<br /> * 20 іргелі монографияның және 2 оқулықтың («Жоғары өтімділікті иониттер» (1979), «Редоксиониттер» (1983), «Полифункционалды ионалмастырғыштар» (1986), «Ерігіш полиэлектролиттер» (1991), «Краун-қосылыстарының негізіндегі полимерлер» (1994), «Ионалмастырғыш және жартылай өткізгіш мембраналар» (2004), (2010), «Нанотехнология. Экономика. Геосаясат» (2010), «Полиэлектроліттер мен комплексондар» (2010) және т.б.), 200-ден астам авторлық куәліктер мен патенттердің, 1300 астам республикалық және халықаралық мәртебелі баспаларда шыққан ғылыми еңбектердің авторы.<br /> * 13 [[химия]] ғылымдарының докторларын және 87 ғылым кандидатарын дайындады.<br /> <br /> ==Халықаралық ғылыми жетістіктері==<br /> Братислава (1968), [[Будапешт]] (1969), [[Лондон]] (1971), [[Хельсинки]] (1972), [[Прага]] (1971, 1980, 2004), [[Баку]] (1981), [[Лейпциг]] (1978, 1985), [[Ташкент]] (1978, 2007), [[Алматы]] (1987, 1990), [[Майндағы Франкфурт|Майндағы-Франкфурт]] (1989), [[Тбилиси]] (2003, 2006), [[Кишинев]] (2005, 2007), [[Мәскеу]] (1965, 1968, 1970, 1975, 1980, 1985, 1990, 2004, 2005, 2007, 2010), [[Ленинград]] (Санкт-Петербург ) (1978, 1982, 1984, 1988, 2004, 2007), [[Томск]] (2006), [[Уфа]] (1970, 1974, 1979, 1983, 1989, 2008), [[Қазан]] (2010) қалаларында; [[Франция]]да ([[Париж]], 1989, 1991, 1993, Ренн, 1993, Монпелье, 2005, 2008), [[АҚШ|АҚШ-та]] (Сан-Диего, 1995, Колледж Стейшн и Туссон, 1997, [[Вашингтон]], 1999), [[Бельгия]]да ([[Брюссель]], 2000), [[Жапония]]да ([[Киото]], 2005), ҚХР (Үрумші, 1989, 1993, [[Пекин]], 2005), [[Швейцария]]да (Висп, Базел, 1993), Египетте (Шарм-эль-шейх, 2007), [[Индонезия]]да (Сингапур-Бали, 2009), және т.б. елдерде өткен жоғары молекулалық химия мен ион алмасу саласындағы халықаралық симпозиумдарда ғылыми баяндамалар жасаған, химия және химия технологиясы саласындағы бірлескен ғылыми зерттеулер бойынша халықаралық келіссездерге қатысқан.<br /> <br /> ==Жеке қасиеттері==<br /> * [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Неміс тілі|неміс тілдерін]] біледі. *[[КОКП]] мүшесі (1965-1990).<br /> * Үйленген. Жұбайы - Ерғожина Зеннат Мәмбетқызы, [[экономика]] ғылымдарының кандидаты, доцент, «Дәулет» менеджер-экономисттер институтының ректоры. 3 қызы, ұлы мен 10 немересі бар.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt; Ақын [[Зейін Жүнісбекұлы Шашкин|Зейін Шашкиннің]], Социалистік еңбек ері [[Мәмбет Шотбаев]]тың кеу баласы.<br /> <br /> ==Еңбек жолы==<br /> * 1957 жылдан - [[Талдықорған облысы]]ның Талдықорған ауданындағы Абай атындағы кеңшарында шопанның көмекшісі. <br /> * 1958-1963 жылдары - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің студенті. <br /> * 1962 жылдан - ҚазКСР ҒА Химия ғылымдары институтының кіші, аға зертханашысы, аспиранты, кіші ғылыми қызметкері, ғылыми қызметкері, ионалмасу шәйірлер зертханасының меңгерушісі.<br /> * 1980-1988 жылдары - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің жоғарымолекулапық қосылыстар химиясы кафедрасының меңгерушісі, химия факультетінің деканы (1980-1983), бірінші проректоры (1983-1986), ректоры (1986-1988). <br /> * 1988 жылдан бері - ҚазКСР ҒА Ә.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институтының директоры,<br /> * 1994-1995 жылдары - ҚР ҰҒА вице-президенті. <br /> * 1999-2002 жылдары - ҚР ғылым және жоғары білім вице-минисірі. Қайта құрғаннан кейін - ҚР білім және ғылым вице-министірі ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің 11-ші шақырылым депутаты, ғылым және техника жөніндегі тұрақты комиссияның төрағасы (1986-1990);<br /> * 2009 жылдан «Ә.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институты&quot; АҚ президенті.<br /> <br /> ==Жетіктері==<br /> Халықаралық тендерді ұтып (1996), Қазақстанның әр аймағында орналасқан континентаралық баллистикалық СС-18 ракеталарының жерасты қондырғыларын талдау жобасы негізінде жерасты суларының және [[топырақ]]тың химиялық залалдануын бағалау туралы зерттеулерді уақытынан бурын еткізген. Институт [[АҚШ]] Қорғаныс министрлігінің Қауіпсіздікті төмендету агенттігінің алғыс грамотасымен және 270 мың тұратын құрылғылары бар химия-экологиялық лабораториямен марапатталған.<br /> <br /> ==Марапаттары==<br /> * 1971 жылы ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған. <br /> * 1976 жылы ҚазКСР Алтын Құрмет Кітабына енгізілген.<br /> * 1980 жылы «Қажырлы еңбегі үшін» медалі;<br /> * 1982 жылы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты;<br /> * 1984 жылы «Қазақ КСР Еңбек сіңірген ғылым қайраткері» құрметті атағы;<br /> * 1991 жылы академик С.И. Вавилов атындағы медалі;<br /> * 1995 жылы VIII Халықаралық ғылым байқауындағы әл-Хорезми [[Тегеран]];<br /> * 1999 жылы «Астана» медалі;<br /> * 2000 жылы «Ғылым қайраткері» номинациясындағы &quot;Жыл адамы&quot;;<br /> * 2000 жылы «Ғылым» номинациясындағы «Платина Тарлан» ең жоғары сыйлығының тұңғыш иегері;<br /> * 2000 жылы «Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі.<br /> * 2001 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президенті]] Н.Ә. Назарбаевтың алғысымен, «Алтын барыс» белгісімен ескерілген.<br /> * 2001 жылы «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі;<br /> * 2002 жылы Өндіріске қолдау көрсету ассоциациясының медалі ([[Франция]]);<br /> * 2002 жылы РФ Президенті жанындағы [[Ресей]] мемлекеттік қызметкерлер академиясының «Ғылымға және ғылыми серіктестікке сіңірген еңбегі үшін» алтын медалі;<br /> * 2003 жылы Өндіріске қолдау көрсету ассоциациясының [[Наполеон]] медалімен (Франция);<br /> * 2003 жылы &quot;Парасат&quot; ордені; (ҚР)<br /> * 2005 жылы «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»<br /> * 2005 жылы «Қазақстан Парламентіне 10 жыл»<br /> * 2006 жылы академик С.П. Королев атындағы алтын медалі;<br /> * Ғылым маршалының кұрметті атағын алған;<br /> * 2011 жылы С. Торайғыров атындағы алтын медалі;<br /> * 2012 жылы М.В.Ломоносов атындағы медалі;<br /> * 2013 жылы «Қазақстан Даңқы» ордені;<br /> * 2013 жылы В.И. Блинников атындағы алтын медалі;<br /> * 2015 жылы «Жол ғылымына қосқан үлесі үшін» алтын медалі<br /> * 2016 жылы «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі;<br /> * [[Алматы облысы]] Ескелді ауданының және Алматы облысының Құрметті азаматты.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан химиктері]]<br /> [[Санат:Қазақстан ғалымдары]]<br /> [[Санат:Профессорлар]]<br /> [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]<br /> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]]<br /> [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]]<br /> [[Санат:Тәуелсіз &quot;Тарлан&quot; сыйлығының иегерлері]]<br /> [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]<br /> [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]]<br /> [[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%97%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2026-07-03T14:12:59Z

<p>RaiymbekZh: /* Өмірбаяны */</p> <hr /> <div>{{Жазушы<br /> |Есімі = Зейін Жүнүсбекұлы Шашкин<br /> |Шынайы есімі = <br /> |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2012-19.jpg<br /> |Ені = <br /> |Суреттің аты = <br /> |Туған кездегі есімі = <br /> |Лақап аты = <br /> |Туған күні = 31.12.1912<br /> |Туған жері = қазіргі [[Бозшакөл (ауыл)|Бозшакөл]], {{туғанжері|Баянауыл ауданы|Баянауыл ауданында}}, [[Павлодар облысы]], [[Ресей империясы]]<br /> |Қайтыс болған күні = 29.3.1966<br /> |Қайтыс болған жері ={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ КСР]] <br /> |Азаматтығы = {{байрақ|Ресей империясы}} → {{байрақ|Алаш автономиясы}} → {{байрақ|КСРО}}, {{Байрақ|Қазақ КСР|1924}}<br /> |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]<br /> |Мансабы = [[жазушы]], [[Драматургия|драматург]], дәрігер, [[ғалым]].<br /> |Шығармашылық жылдары = <br /> |Бағыты = <br /> |Жанры = <br /> |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]]<br /> |Дебюті = <br /> |Марапаттары ={{Құрмет Белгісі ордені}} <br /> |Сыйлықтары = <br /> |Қолтаңбасы = <br /> |Сайты = <br /> |Commons =<br /> }}<br /> '''Зейін Жүнісбекұлы Шашкин''' ([[31 желтоқсан]] [[1912 жыл]], қазіргі [[Павлодар облысы]] [[Баянауыл ауданы]] — [[29 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Алматы]]) — [[жазушы]], [[Драматургия|драматург]], дәрігер, [[ғалым]].<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> [[Арғын]] тайпасы [[Бегендік]] руынан шыққан&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;.<br /> [[1930]] — [[1933]] жылдары [[Мәскеу]]дің Тарих, философия және әдебиет институтында (МИФЛИ) оқыған.<br /> <br /> [[1933]] — [[1937]] жылы [[Қарағанды]] қалалық комсомол комитетінің хатшысы, Семей педагогиялық институтында, [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазПИ]]-де (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]]) оқытушы, [[1949]] — [[1955]] жылдары [[Көкшетау]]дағы [[Бурабай шипажайы|Бурабай]] санаторийінің Бармашы (қазіргі “Светлый”) пансионатында дәрігер, ал [[1955]] — [[1956]] жылдары [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда кеңесші қызметтерін атқарған.<br /> <br /> [[Еділ Ерғожаұлы Ерғожин|Еділ Ерғожаұлының]] қайын ағасы, [[Мәмбет Шотбаев|Мәмбет Шотбаевтың]] қайын інісі.<br /> <br /> == Саяси қуғын-сүргін ==<br /> Қуғын-сүргін жылдары Жазушы әдебиеттен бас тартуға мәжбүр болды. 1938-1948 жылдары ол қуғын-сүргінге ұшырап, Қиыр Шығыстағы еңбек лагерлерінде болды. 1938 жылдың наурыз айында [[Семей]] қаласына келген күні педагогикалық институттың қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының меңгерушісі болып жұмыс істеуге келген, тұтқындалып, айыптаусыз Иркутск қаласына барып, он жыл бойы жұмыс істеген. Мерзімді өтеу кезінде ол медицинамен айналысты, шырынды дәрігер М. С. арқасында медициналық қызметте үлкен тәжірибе алды. [[Қырым]] климатотерапия институтында тұтқындалғанға дейін жұмыс істеген Бинштоку. Бинштоктың оқытушылық қабілеттерінің, оның тыңдаушыны өз мамандығының ерекшеліктері туралы әңгімелермен қызықтыра білуінің арқасында Зеин Шашкин медицинаға шындап қызығушылық танытып, көп ұзамай дағдыларға ие болды, одан кейін одан әрі мерзімін Ішкі істер Наркоматының арнайы ауруханасында дәрігердің көмекшісі ретінде өтейді. Жазушы Мақиз Шашкин-Раимқұловтың әпкесі: &quot;түрмеде ол бір орыс профессорымен танысты. Ол Зеиннің медицинаға бейімділігін байқап, оны Иркутск медициналық институтына сырттай оқуға қайта сала алды. Жаңа кәсіптің арқасында Зейін Шашкин лагерьлерде тек өзін ғана емес, сонымен қатар онымен бірге отырғандерді де: [[Мұхамеджан Қожасбайұлы Қаратаев|Мұхамеджан Қаратаев]] , [[Хамза Ихсанұлы Есенжанов|Хамза Есенжанов]], [[Өтебай Тұрманжанов]] және т.б. шөптермен емдеді. Алайда, медициналық институтты бітіргеннен кейін оған дипломның орнына анықтама берілді. 1948 жылы босатылғаннан кейін Шашкин экстерн емтиханын тапсырып, дәрігер дипломын алды&quot;.<br /> <br /> ==Шығарылымнан кейінгі іс-шаралар==<br /> 1948 жылдан 1956 жылға дейін [[Бурабай (кент)|Бурабай курортының]] &quot;Бармашино&quot; санаторийінде дәрігер — фтизиоларинголог болып жұмыс істеді. Көмей туберкулезін емдеу бойынша ғылыми конференцияларда баяндама жасады. Газеттер мен журналдарда оның санитариясы мен адам гигиенасы туралы мақалалары шықты. Қазақстанда алғашқылардың бірі болып рентген сәулесінің көмегімен өкпе және көмей туберкулезін емдеу саласында ғылыми зерттеулермен айналыса бастады. Зеин Шашкиннің зерттеулері [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|КСРО Денсаулық сақтау министрлігімен]] жоғары бағаланды және қолдануға ұсынылды. Шашкиннің дәрігерлік қызметіне Щучье аудандық &quot;Луч&quot;газетінде өз хаттарын жариялаған көптеген пациенттер риза болды. Соғыс және еңбек ардагері А. Нұғманов былай деп жазды: &quot;&quot; Бармашино &quot; санаторийінде жұмыс істеген жылдары З. Шашкин туралы туберкулезді, әсіресе көмейді емдеу жөніндегі жақсы дәрігер ретінде Даңқ жүрді. Мен де оған емделдім. Бұл қарапайым және асыл адам болды&quot;. Жазушы заманауи медицинаның проблемаларын терең қобалжыды. Сондықтан оның &quot;[[Доктор Дарханов]]&quot; (1962) романы қазақ әдебиетінде алғаш рет медицинаға арналды. Ол Зеин Шашкиннің үлкен жетістігі болды және өмірбаяндық, себебі бас кейіпкер Нияз Дархановтың прототипі Шашкин болды. Романда сондай-ақ орта мектепті бітірген [[Павлодар]] қаласы айтылады. &quot;Доктор Дарханов&quot; романы жалпы мойындауға лайық, оның арқасында қазақ дәрігерлері алғаш рет жоғары қоғамдық борыш пен әлеуметтік белсенділіктің адамдары ретінде танылды.<br /> Шашкин Зейін Жүнісбекұлы баспасөзде алғаш өлеңдерімен, зерттеу мақалаларымен 20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап көрінді. [[1934]] жылы [[Абайдың поэзия тілі, поэтикасы|Абайдың поэзия тілі]] атты еңбегі жарияланды. [[ЕсмағамбетСамұратұлы Ысмайылов|Е.Ысмайыловпен]] бірігіп жоғары оқу орындарына арналған “Әдебиет теориясының оқулығын” ([[1940]]) жазды.<br /> Кейін [[Қазан төңкерісі]] қарсаңындағы қазақ ауылының тарихи-әлеуметтік халі әрі [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс|1916 жылғы Ұлт-азаттық қозғалыс]], жеке адамдардың жан дүниесі, олардың дүние танымы суреттелген “Таң атты” ([[1955]], орыс тілінде), “Ұядан ұшқанда” ([[1957]]), сондай-ақ халықтар достығы, замандастарының өмірі, туған жерге деген сүйіспеншілігі тартымды бейнеленген “Темірқазық” ([[1959]]), “Өмір тынысы” ([[1964]]), “Ақбота” ([[1966]]) [[Повесть|повестері]] мен әңгімелер жинақтары, [[Жетісу]]дағы саяси-әлеуметтік өзгерістерді кезең көрінісімен шынайы өрнектеген “[[Тоқаш Бокин]]” ([[1958]]), қазақ әйелінің қоғамдағы алатын орны, оның өндірісті, өнер-білімді, мәдениетті өрге бастаудағы және отбасындағы рөлі, әлеуметтік, этикалық, эстететикалық көзқарастары баяндалатын “Теміртау” ([[1960]]), адамдар санасындағы және тұрмыстағы жаңа салт, озық дәстүрлерді таратудағы зиялы қауымның рөлі, дәрігердің қоғам алдындағы парызы, басшы қызметкерлердің еңбек адамдарымен қарым-қатынасы, өзара сенім, достық, бірлік рухын қалыптастырудағы өнегесі айшықты кестеленген “Доктор Дарханов” ([[1962]]), тың және тыңайған жерлерді игерудің алғашқы кезеңіндегі көрген қиыншылықтары, ой-арманы, адамгершілік асыл қасиеттері арқау етілген “Сенім” ([[1966]]) романдары жарық көрді. “Заман осылай басталады”, “Ақын жүрегі” пьесалары республикалық, облыстық драма театрларда қойылды. Оның шығармалары негізінде “Мазасыз таң” атты көркем фильм түсірілді. Туындылары шет ел тілдеріне аударылды. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Шығармалары ==<br /> *[[Абайдың поэзия тілі, поэтикасы|“Абайдың поэзия тілі”]], 1934.<br /> *“Әдебиет теориясының оқулығын”, 1940.<br /> *“Таң атты”, 1955, (орыс тілінде).<br /> *“Ұядан ұшқанда”, 1957.<br /> *“Темірқазық”, 1959.<br /> *“Өмір тынысы”, 1964. <br /> *“Ақбота” ,1966.<br /> *“Тоқаш Бокин”, 1958.<br /> *“Теміртау”, 1960.<br /> *“Доктор Дарханов”, 1962.<br /> *“Сенім”,1966.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Марапаттар ==<br /> * [[Құрмет Белгісі ордені]]<br /> <br /> == Естелік ==<br /> * Жазушының медицина саласына сіңірген еңбегін мойындау – 1989 жылы Бурабай шипажайында ашылған Зейін Шашкиннің мемориалдық мұражайы болып табылады.<br /> *Алматы қаласындағы Абай даңғылы, 51, Шашкин тұрған үйде мемориалдық тақта орнатылды.<br /> *Алматыда көшеге (бұрынғы Университетская) Шашкин есімі берілді.<br /> *Павлодарда көшеге Шашкин есімі берілді.<br /> *[[Әжі (ауыл)|Ажы]] ауылының көшесіне және мектебіне Шашкин есімі берілген.<br /> *Астананың «Пригородный» тұрғын алабында Шашкин есімді [[Зейін Шашкин көшесі (Астана)|көше]] бар.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ жазушылары]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 2026-06-23T05:29:51Z

<p>RaiymbekZh: /* */</p> <hr /> <div>{{Ән<br /> |Шынайы атауы = Көзімнің қарасы...<br /> |Қазақша атауы = <br /> |Мұқабасы = <br /> |Сурет атауы = <br /> |Орындаушы = <br /> |Альбом = <br /> |Шығарылды = 1909 ж.<br /> |Формат = <br /> |Түрі = өлең<br /> |Жазылды = 1891 ж.<br /> |Жанры = [[Лирика]]<br /> |Тілі = қазақша<br /> |Ұзақтығы = <br /> |Лейблі = <br /> |Сөзі = [[Абай Құнанбайұлы]]<br /> |Әні = [[Абай Құнанбайұлы]]<br /> |Продюсері = <br /> |Сертификация = <br /> |алдыңғы_атауы = <br /> |алдыңғы_жыл = <br /> |келесі_атауы = <br /> |келесі_жыл = <br /> }}<br /> '''«Көзімнің қарасы...»''' – [[Абай Құнанбайұлы]]ның 1891 жылы жазған өлеңі.<br /> <br /> Әрқайсысы 4 тармақты 22 шумақтан тұрады. Ақын шығармаларының өзекті тақырыбы - [[махаббат]] мәселесі бұл өлеңінде ерекше ыстық сезіммен, Абайға тән шеберлікпен сипатталады. Өлеңде ақын аз сөзге көп мағына сыйғызу ниетін көздеген. Ғашығына деген ішкі сезімін де ірікпей айтқан, жігіт сөзінен үзіккен жүрек лүпілі, тағат таптырмай тынышын қашырған, бір ысып, бір суыған іңкәр ниет, алабұртқан көңіл күйі сезілгендей. Ғашықтық сезім жүрек жарасына айналған, оңайлықпен жазылар емес. Қыз - айтулы сұлу.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> !Өлең мәтіні<br /> |-<br /> | width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |<br /> <br /> &lt;poem&gt;<br /> Көзімнің қарасы,<br /> Көңілімнің санасы.<br /> Бітпейді іштегі,<br /> Ғашықтық жарасы.<br /> <br /> Қазақтың данасы,<br /> Жасы үлкен ағасы.<br /> &quot;Бар&quot; демес сендей бір,<br /> Адамның баласы.<br /> <br /> Жылайын, жырлайын,<br /> Ағызып көз майын.<br /> Айтуға келгенде,<br /> Қалқама сөз дайын.<br /> <br /> Жүректен козғайын,<br /> Әдептен озбайын.<br /> Өзі де білмей ме,<br /> Көп сөйлеп созбайын..<br /> &lt;/poem&gt;<br /> <br /> |}<br /> <br /> «Кең маңдай, қалың шаш, Ақ тамақ, қызыл жүз, Қара көз, имек қас, Қыр мұрын, қыпша бел. Ақын өзі бой тасалап, кейіпкерін алға ұстап сөйлетеді. Жігіт сүйгенін кінәламайды, әдептен озбай наз айтады. Имене сөйлеп «Өзі де білмей ме, көп сөйлеп созбайын?» деп, сабырмен шыдайды. Туынды жігіттің нәумез күйінде аяқталады. Сөйтіп оның тағдыры не болды дегізіп, оқушысын ойға қалдырады. '''«Көзімнің қарасында»''' шығыс поэзиясында (Науаи, Физули) көп орын алған үлгілердің әсері де жоқ емес. Бұл өлеңде «тәңір, ие» көп кездеседі. Бұнда жастар махаббатының нақтылы шындығынан гөрі сұлудың көркін мадақтау көп», - деп жазады [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] (Шығармалар жинағы. 20-т., - А., 1985, 157- б.). ‘’«Пайғамбар сүннеті»’’ сияқты мұсылманшылық жолдары қызға діни сезім арқылы ықпал етуді көздегенімен, мұнда философиялық ой тербету де бар.<br /> <br /> Бұл өмірдің өзінде кездесетін қайшылық, яғни қиындықта Алланы аузынан тастамайтын, жайшылықта ұмыт қалдыратын қазақы мінез. Өлең бұрын-соңды ешқандай қазақ ақыны қолданбаған 6 буынды қара өлең ұйқасымен өрнектелген. Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлеңнің басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1909, 1933 жылғы басылымдарда алғашқы шумақтың соңғы жолы «Ғашқыңның жарасы», 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда ''«Ғашықтың жарасы»'' болып берілсе, 1957, 1977 жылғы басылымдарда Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Ғашықтық жарасы» ретінде түзетілген. 1945, 1954 жылғы жинақтарда 7-шумақтың жолы ''«Кең маңдай, қолаң шаш»'' түрінде жазылса, бұл жол 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909, 1939 жылғы басылымдар негізінде «Кең маңдай, қалың шаш» деп жөнделген. Мүрсейіт қолжазбаларында 10-шумақтың 2-жолы ''«Қараса көз тоймас»'', 14-шумақтың 4-жолы ''«Жолыңа берсем аз»'' делінсе, басылымдарда ''«Қараса көз тоймас»'', ''«Жолыңа берсем де аз»'' болып берілген. Сондай-ақ 1933, 1939, 1945, 1977 жылғы басылымдарда кездесетін 17-шумақтың ‘’«Артықша жаратқан, Алланың рахматы»’’ деген соңғы 2 жолы мен 18-шумақтың ‘’«Көрік - тәңір дәулеті, қылса ұнар құрметі» деген алғашқы 2 жолы Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909, 1954, 1957 жылғы басылымдарда ұшыраспайды. Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы жинақта 20-шумақтың 4-жолы ‘’«Жүрегім лүпілдеп’’» деп жазылған. Әйтсе де мағынасына нұқсан келмейтін болғандықтан, жұртшылық арасында түсінікті қолдануын ескеріп, кейінгі басылымдарда’’ «Жүрегім лүпілдеп»’’ түрінде алынған. 1954, 1957 жылғы жинақтарда, 8, 9-шумақ берілмеген.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Абай шығармалары]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2026-06-19T07:45:59Z

<p>RaiymbekZh: /* Қаныш Сәтбаев есімі берілген нысандар */</p> <hr /> <div>{{Ғалым<br /> |Есімі = Қаныш Имантайұлы Сәтбаев<br /> |Шынайы есімі = Ғабдулғани Имантайұлы <br /> |Суреті = Qanyş Sätpaev 2024 stamp (1444).jpg<br /> |Сурет ені = 200px<br /> |Сурет тақырыбы = 2024 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Сәтбаев<br /> |Туған күні = 12.04.1899 <br /> |Туған жері = [[Қаныш Сәтбаев ауылы|Айрық]], [[Павлодар уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Дала генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]]<br /> |Қайтыс болған күні = 31.01.1964 <br /> |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br /> |Азаматтығы = {{USSR}} <br /> |Ғылыми аясы = {{hlist|[[Геология]]|[[металлогения]]}}<br /> |Жұмыс орны = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан ғылым академиясы]]<br /> |Ғылыми дәрежесі = геология-минералогия ғылымдарының докторы<br /> |Ғылыми атағы = КСРО ҒА академигі<br /> |Альма-матер = Томск технология институты <br /> |Ғылыми жетекші = <br /> |Атақты шәкірттері = <br /> |Несімен белгілі = [[Жезқазған]] кен орнын ашуы, Металлогения ғылыми мектебінің негізін қалаушы, Қазақ ҒА негізін қалаушы және оның тұңғыш Президенті<br /> |Марапаттары = {{Қатар<br /> |{{Ленин ордені}}<br /> |{{Ленин ордені}}<br /> |{{Ленин ордені}}<br /> }}<br /> {{Қатар<br /> |{{Ленин ордені}}<br /> }}<br /> {{Қатар<br /> |{{II дәрежелі Отан соғысы ордені}}<br /> }}<br /> {{Қатар<br /> |{{Лениндік сыйлық|1958}}<br /> |{{Сталиндік сыйлық|1942}}<br /> }}<br /> |Қолтаңбасы = <br /> |Қолтаңба ені = <br /> |Сайты = <br /> |Уикиқайнар = <br /> }}<br /> '''Қаныш Имантайұлы Сәтбаев''', шын есімі – '''''Ғабдулғани'''''&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.tarbie.kz/35057 | title=Мәңгі сөнбес жарық жұлдыз}}&lt;/ref&gt; ([[12 сәуір]] [[1899 жыл|1899]], [[Павлодар уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] – [[31 қаңтар]], [[1964 жыл|1964]], [[Мәскеу]]) — ресейлік және кеңестік [[Геология|геолог]], [[минералогия]] ғылымдарының докторы, [[профессор]], [[академик]].<br /> <br /> Қаныш Имантайұлы Сәтбаев – Қазақ КСР Ғылым Академиясын ұйымдастырушы және оның тұңғыш президенті, Қазақ КСР Ғылым Академиясының академигі, Кеңес Одағы мен Қазақстанның металлогения мектебінің негізін қалаушы, қазақтың тұңғыш академигі. Ол Қазақстандағы ғылыми және техникалық дамудың көшбасшысы болды. Қазақтан шыққан тұңғыш [[Докторлық диссертация|ғылым докторы]], Шығыс елдерінің ғалымдары арасында ғылым мен техника саласындағы КСРО алғашқы академигі, [[КСРО Мемлекеттік сыйлығы]]ның және Қазақстандағы [[Ленин сыйлығы]]ның бірінші иегері болды.<br /> <br /> Жезқазған-Ұлытау ауданының жер қойнауын барлауы үшін Ленин орденімен марапатталды (1940). 1942 жылы геология-минералогия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. «Жезқазған ауданының кен орындары» еңбегі үшін екінші дәрежелі Сталин сыйлығына ие болды (1942). КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1943). «Қазақ КСР ғылымына еңбегі сіңген қайраткер» (1943). Тыл ресурстарын жұмылдыруға қосқан үлесі үшін екінші Ленин ордені мен ІІ дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталды (1945). Қазақстан ҒА тың және тыңайған жерлерді игеруге қосқан үлесі үшін үшінші Ленин орденін алды (1957). Орталық Қазақстанның кешенді металлогеникалық болжамдық карталарын әзірлеуі үшін Ленин сыйлығын жеңіп алды (1958). Қазақстанның геологиялық ғылымын дамытуға және пайдалы қазбаларды зерттеуге сіңірген еңбегі үшін төртінші Ленин орденімен марапатталды (1963).<br /> <br /> 1924 жылы 25 жасында ғалым қазақ орта мектептерінің оқушылары үшін араб графикасында «Алгебра» оқулығын дайындады, бұл кітап математикалық білім берудің негізін қалады.<br /> <br /> Оның есімі бүгінде ғылыми институттарда, университеттерде және көшелерде мәңгілікке қалдырылған.<br /> <br /> Қаныш Сәтбаевтың туған күні [[12 сәуір]] Қазақстанда Ғылым қызметкерлерінің күні ретінде бекітілді.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> === Балалық шағы және білім алуы ===<br /> Қаныш Имантайұлы [[1899 жыл]]дың 12 сәуірінде қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданында (бұрынғы [[Семей губерниясы]]ның [[Павлодар уезі]]ндегі [[Ақкелін болысы]]) Имантай бидің отбасында дүниеге келді. Нәрестеге - Ғабдул-Ғани деген есім берілді. Үлкен ұлы Ғабдул-Ғазизді еркелетіп Бөкеш деген сияқты, Ғабдул-Ғаниын да анасы Әлима ''&quot;Ғаниым, Ғанышым&quot;'' деп атаған. Бала облыстық мектепке барғанда журналға есімі Қаныш болып жазылып кеткен. [[Арғын]] тайпасы [[Сүйіндік (Арғын)|Сүйіндік]] руы [[Қаржас]] бөлімінен шыққан&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=[[Серік Имантайұлы Жақсыбаев]] |тақырыбы=Қаржас ұрпақтары |сілтеме =http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591734&amp;lang=kk |орны=Павлодар |баспасы=ЭКО |жыл=2008 |барлық беті=400 |isbn=9965-08-265-0 |тиражы=1000}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Сауатын ауыл молдасынан ашқан болашақ ғалым, кейін Шорман ауылында орналасқан мектепке қатынай бастайды. Төрт жылдық бағдарламаны үш жылда аяқтайды.<br /> <br /> 1911 жылдан бастап Павлодардағы 2-сыныпты орыс-қазақ училищесіне аттанады. Аталған білім ордасын мерзімінен бір жыл бұрын бітіріп шығады.<br /> <br /> Одан кейін оның өмірінде немере ағасы, орыс филологиясының оқытушысы А.З. Сәтбаев (1937 жылы ол атылады) басқарған [[Семей мұғалімдер семинариясы]]ндағы кезең басталады. Семей қаласында Қаныш Сәтбаев [[Ахмет Байтұрсынұлы|Ахмет Байтұрсынов]], [[Міржақып Дулатұлы|Міржақып Дулатовпен]], демократ ақын [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]пен кездескен, ал [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] және [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұланмен]] бірге оқыған. Семинарияда атақты ағайынды-өлкетанушы Белослюдовтар, ерлі-зайыпты ағартушылар – [[Нәзипа Құлжанова|Назипа]] және [[Нұрғали Құлжанов]]тар сабақ берді.<br /> <br /> 1914 жылы Семей мұғалімдер семинариясына түсіп, оны төрт жылда аяқтап, бастауыш мектептерге орыс тілінен сабақ беруге құқық беретін куәлікке ие болады.<br /> <br /> 1918 жылдың күзінде Земство басқармасының қаржысымен Алаш қалашағында ашылған, ауылдық қазақ мектептері үшін мұғалім болудан еңбек жолын бастайды. Курс бастығы - Троицк медресесін тәмамдаған [[Мәннан Тұрғанбаев]], оқу ісінің меңгерушісі Павлодарда және Семейде өзімен сыныптас - [[Жүсіпбек Аймауытов]].<br /> <br /> 1919 жылы қатты ауырып, ауруханаға түседі. Ауруханада емдеген дәрігер С.Н. Разумовский науқасқа бұдан былай Семейде қалуға болмайтындығын айтты. Жас талаптың денсаулығы сыр бергендіктен, диплом алу үшін емтиханды мерзімінен бұрын тапсырады.<br /> <br /> 1920-1921 жылдары Сәтбаев туған өлкесіне оралып, асқынған туберкулез дертінен қымыз ішіп емделеді. Осы кездерде ол&amp;nbsp; Шәрипа Омаровға үйленіп, ол некеден [[Ханиса Қанышқызы Сәтпаева|Ханиса]] атты қызды болады. Болашақта Ханиса Қанышқызы медицина ғылымдарының докторы, С.Н. Асфандияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университеттің құрметті профессоры, Қазақ ССР ғылымға еңбек сіңірген қайраткері.<br /> <br /> === Томск технология институты ===<br /> Томск технология институтының математика факультетіне оқуға дайындала бастайды. Оқуға түсу үшін математика мен ағылшын тілінен емтихан тапсыруы керек болатын. Осы мақсатта Томск университетінің математика факультетін бітірген Семейде еңбек ететін [[Ғарифолла Нығметулин]]нен қыс бойы математика пәні бойынша қосымша сабақ алады. 1921 жылы Сібір технологиялық институтының студенті, кейін тұңғыш қазақ математика профессоры [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Әлімхан Ермековтің]] арқасында жас Қаныш томскілік геология профессоры, болашақ академик [[Михаил Антонович Усов|М.А. Усовпен]] кездеседі. Бұл кездесудің Қаныш тағдырындағы мәні зор.<br /> <br /> Қаныш, Сібір технологиялық институтының студенті бола жүріп, өзінің өмірлік мұратына айналған жолды таңдайды. Соғыс зардаптарынан күйреген қаланың өмірі жаңадан қалпына келе бастаған кезде, қоғамда азық-түлік, отын және киім сияқты негізгі қажеттіліктердің тапшылығы сезіледі. Осындай ауыр кезеңде Қаныш М. Усовтың қамқорлығын көре отырып, ұстаз бен шәкірт арасындағы қарым-қатынас әке мен ұл арасындағы туыстық қатынас сияқты жылылық пен сыйластыққа толы болады. Қаныш Томскіде ауыр науқас болған кезде, Усов оны жұбайымен бірге өз үйіне көшіп келуге көндіреді. Осы кезеңде Қаныш Таисиямен танысады, ол кейінірек технологиялық институттың тау-кен факультетінде оған серік болады.<br /> <br /> Таисия Қанышқа әйелі, досы және одақтасы ретінде қолдау көрсетеді. Бұл қарым-қатынастың нәтижесінде екі қыз дүниеге келеді. Үлкен қызы, [[Мейіз Қанышқызы Сәтбаева|Мейіз Қанышқызы]], ата-анасының ізін қуып, геолог мамандығын таңдайды және осы салада ғылым докторы атанады. Алайда, екінші қызы Марияш, 12 жасында дүниеден озады.<br /> <br /> === Ашаршылық кезеңде ===<br /> 1930-шы жылдары Қазақстанда болған жаппай ашаршылық - қазақ даласының тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі болды. Бұл кезеңде көптеген ауылдар қаңырап, халық басынан асқан қиындықтар өткерді. Қаныш Имантайұлы Сәтбаев осы қасіретті жылдары елдің қиын жағдайына бей-жай қарамады. Ол, өзі басқарған бөлімдегі жұмысшылар саны мыңға жеткен кезде, аштықтан зардап шеккендерге көмек көрсету қажеттігін түсінді және осы бағытта іс-қимыл жасады.<br /> <br /> Әпкесінің ауылына кездейсоқ барған кезінде Қ. Сәтбаев киіз үйлерде аштықтан көз жұмған адамдарды көріп, шалажансар балаларды кһреді. Арасында өз жиендері де болатын. Бұл жағдай қатты толғандырады және ол бұл балалардың барлығын өз қамқорлығына алуға шешім қабылдайды. Олардың қамқорлығына алынғандардың бірі, [[Кемел Ақышұлы Ақышев|Кемал Ақышев]] кейіннен белгілі археолог ғалым болып шықты. Ол ғылым докторы атанып, Алматы маңында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде әлемге әйгілі [[Есік Алтын адамы|&quot;Алтын адамды&quot;]] табуға үлес қосқан.<br /> <br /> === Жезқазғандағы қызметі ===<br /> 1926 жылы Қ.И. Сәтбаев Томск технологиялық институтын табысты аяқтап, [[Тау-кен ісі|тау-кен]] инженер-геологы дипломын иеленген қазақтың алғашқы азаматы ретінде халық шаруашылығы Орталық кеңесінің қарамағына жіберіледі. Қаныш әлемдегі ең ірі мыс кен орны [[Қарсақпай]]да екендігін дәлелдеу үшін аттай 15 жылын сол жерде өткізеді. Мұнда ол «Атбасцветмет» трестінің геология бөлімін басқарды. Оның құрамына [[Қарағанды көмір бассейні]], Успенский мыс руднигі, Спасск мыс балқыту зауытын қамтыған Спасск комбинаты мен салынып жатқан Қарсақпай мыс балқыту зауыты, [[Байқоңыр көмір шахталары]], [[Жезқазған мыс кеніштері]] мен [[Қорғасын кен орны]]нан тұратын Қарсақпай комбинаты кіретін. Келесі жылы (1927 жылы) ол сол тресттің басқарма мүшесі болып сайланды.<br /> <br /> Атбасар трестінің қарамағында Карсакпай ауылындағы мыс кен орны және салынып жатқан мыс балқыту зауыты болды. Зауыт құрылысы он жыл бұрын басталған, ағылшындар Қарсақпай аймақты концессияға алып, мыс іздеуге кіріскен. Олар балқыту цехын салып, жабдықтың бір бөлігін орнатқан, бірақ көп мыс таба алмаған. Ақпан төңкерісі басталған кезде ағылшындар зауытты тастап кеткен, кейіннен совет үкіметі оны аяқтауды шешкен. Тресттің бас геологы ретінде Сәтбаев ол жерді тексеру үшін барып, құрылыс жұмыстарының жүрісі туралы білген. Кен орнымен және зауыт басшылығымен айналысқан мамандар аймақтағы мыс өндірісінің даму перспективасына өте скептикалық қарады. Олар, кеннің қоры тек келесі 10-15 жылға жететінін, одан артық еместігін айтты. Дегенмен, Сәтбаев олармен келіспеді. Ол Жезқазған ауданында алдыңғы уақытта анықталмаған үлкен мыс қоры бар деп санады. Геолкомнан бір бұрғылау станогын бөлуін сұрап, аймақта металдың бар-жоғын зерттеуге кірісті. Геолком басшылығы мен Жезказған ауданын жақсы білетін мамандар Сәтбаевтың идеясын сәтсіздікке ұшырайтынына сенімді болды.<br /> <br /> Алайда, жұмыстар басталғаннан кейін бір жыл өткен соң, Сәтбаев пласты он метрден асатын үлкен руда кенішіне тап болды. [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] жүргізілген талдау нәтижелері бұл руда кенішінің бұрын белгісіз, мысқа бай екенін көрсетті. Осы жаңалықтың арқасында Сәтбаев 1928 жылы да іздеу жұмыстарын кеңейте алды. Тағы үш ірі кен орындарын анықтаған геолог 1929 жылы зерттеу жұмыстарын екі есе арттырады. Осы жылы тағы үш кен орны және бір жаңа руда алабы ашылды. Бұл жағдайларды ескере отырып, Сәтбаев «Қазақстанның Халық Шаруашылығы» журналында мақала жариялап, Жезказған әлемдегі ең бай мыс провинцияларының бірі екенін, тіпті Американың көптеген провинцияларынан да үлкен екенін мәлімдеді. Өз болжамдарына сүйене отырып, жақын жердегі Қарсақпай зауыты Жезқазғаннан алынған руданың көлемін өңдей алмайтынын айтты. Сондай-ақ, ол аймақта су қоймасын салу және кең жолақты теміржол желісін тарту қажеттігін болжады. Бұл ұсыныстарымен ол жоғарғы органдарға тұрақты түрде жүгініп, баспасөз беттерінде сөз сөйлеп, тіпті аймақтың дамуын КСРО-ның бесжылдық экономикалық даму жоспарына енгізуді ұсынды.<br /> <br /> Сәтбаевтың ұсыныстары [[трест]] басшылығы мен Геолком тарапынан кері реакция тудырды. Жас геолог ұсынған Жезказған даму жоспарының орнына, олар 1930 жылғы зерттеу жұмыстарының көлемін өзгеріссіз қалдыруды ұсынды. Сәтбаев өз болжамжарының дұрыстығын дәлелдеуге тырысып, өз ұсыныстарын ВСНХ (Всесоюзный совет народного хозяйства)-ның тау-металлургиялық секторының отырысында қарауға қол жеткізді. Ұзақ талқылаулардан кейін ВСНХ Геолкомның пікірімен келісіп, Сәтбаевтың дәлелдерін жеткіліксіз деп тапты. ВСНХ шешімімен келіспеген Қаныш Имантайұлы 1930 жылдың көктемінде КСРО Госплан төрағасы Г. М. Кржижановскийдің қабылдауына түсіп, өз ұсыныстарын негіздеді. Осыдан кейін Жезқазғанға арналған зерттеуге қосымша қаржы, бұрғылау техникасы және мамандар бөлінді. Келесі екі жылда зерттеу жұмыстарының көлемі арта түсті. Сәтбаевты алаңдатқан аймақтағы су тапшылығы мәселесі шешімін тапты: ол келесі, 1933 жылы аймақта су іздеу мақсатында гидрогеологиялық зерттеулерді бастау туралы келісімге қол жеткізді.<br /> <br /> 1932 жылы Қаныш Имантайұлы Сәтбаев қазақстандық геология ғылымында маңызды орын алатын «Жезқазған мыс-кен ауданы және оның минералды ресурстары» атты алғашқы ғылыми монографиясын жариялайды. Бұл еңбегінде ол Жезқазған кен орындарының аса бай екендігін ашып көрсетеді. Бұған дейін ағылшын мамандары мен [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесі]] жанындағы Геологиялық комитеттің қызметкерлері болжамдағандай, 60 мың тонна емес, айтарлықтай көбірек - 2 миллион тоннадан аса мыс қоры бар екендігін анықтайды. Бұл Қ.И. Сәтбаевтың ғылыми болжамының дәлдігін растайды.<br /> <br /> 1933 жылы басында ВСНХ Жезказғандағы барлау жұмыстарының қаржыландыруын күрт қысқарту туралы шешім қабылдады. Бөлінген қаржының тек бір пайызы ғана қалдырылды. Мұндай шешімге аймақтың дамымаған инфрақұрылымы себеп болды: ешқандай темір жол немесе автомобиль жолы жоқ, су мен басқа да тұрмыс үшін қажетті шарттар жетіспеді. Қызметкерлерді сақтап, жұмыстарды жалғастыру мақсатында Сәтбаев қосымша қаржыландыру көздерін іздеуге мәжбүр болды. Ол «Золоторазведка» және «Лакокрассырьё» трестерімен оларға қажетті пайдалы қазбаларды барлау туралы келісімге қол қойды. Алайда, жинақталған қаржы жұмыс көлемін сақтауға немесе одан әрі кеңейтуге жеткіліксіз болды.<br /> <br /> Сәтбаев М.А. Усов пен оның досы, профессор Владимир Алексеевич Ванюковтың көмегімен [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО Ғылым академиясында]] сөз сөйлеп, Жезказған мыс рудасының қоры туралы жасаған қорытындыларының дұрыстығын дәлелдеді. 1934 жылы өткен Академияның үшінші сессиясында үшінші бесжылдық кезеңінде Жезказғанда мыс қорыту комбинатын салу қажеттігі туралы айтылды. Сессия Сәтбаевтың Жезқазған — Қарағанды — Балхаш темір жолын салу туралы ұсынысын да қолдады. Сәтбаев өз ұсыныстарын ауыр өнеркәсіп наркомы Григорий Константинович Орджоникидзеге жеткізді.<br /> <br /> 1936 жылдың 25 наурызында&amp;nbsp; ауыр өнеркәсіп халық комитетінің төрағасы Серго Орджоникидзе Жезқазған мыс балқыту комбинатын салу бойынша дайындық жұмыстарының басталуы туралы бұйрыққа қол қояды. Осыдан кейін аймақта кең көлемді зерттеу жұмыстары басталды. Кейінірек Жезказған мыс кен орны сол кездегі әлемдегі болжамды қоры бойынша ең ірісі болып шықты.<br /> <br /> Тек 1938 жылдың басында ғана мыс саласының басқарушы штабы түбегейлі қайта құрылып, Қ.И. Сәтбаев Жаңа ауыр өнеркәсіптің жаңа наркомы Л.М.Кагановичке шақырылады да, 1938 жылдың 10 ақпанында Жезқазған үшін тарихи мәнге ие КСРО НКТП бойынша №50 бұйрық дүниеге келді. Онда жоғары өндірістік қуатты жаңа Үлкен Жезқазған комбинатын жобалауға шұғыл кірісу қажеттігі туралы айтылды.<br /> <br /> 1939 жылғы 31 қаңтарда БКП(б) Орталық Комитетінің хатшысы Лазар Моисеевич Кагановичке жолдаған хатында Қаныш Сәтбаев Жезқазғанның келешегіне қатысты өз алаңдаушылығын білдіреді. Онда ол, Жезқазған кен орнының Қазақстандағы мыс өндірісі үшін аса маңызды, сенімді және стратегиялық ресурс екенін атап өтеді. Сәтбаевтың бұл әрекеті, оның айнымас сенімін, қажырлы еңбегін және Жезқазған кен орнының дамуына деген адалдығын көрсетеді. Ол Қазақстанның минералдық ресурстарын игеруде және ғылыми зерттеулерде көрсеткен ерекше жігері арқылы келешек ұрпаққа үлгі бола алды.<br /> <br /> ===Қазақстан археологиясына қосқан үлесі ===<br /> 1929 жылы Қ.И. Сәтбаев алғаш рет Қарағанды облысының Ұлытау ауданындағы Қарсақпай ауылына келіп, КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының &quot;Главцветмет&quot; геологиялық барлау комбинатының бас геологы қызметіне тағайындалды. Геологиялық барлау жұмыстарының қаражаты аз болғанына қарамастан, оның жаяу әдіспен жүргізген зерттеулері пайдалы қазбалардың орналасқан жерлерін анықтап қана қоймай, ежелгі тарих ескерткіштерін, соның ішінде ежелгі кеніштер, қорғандар және жартастағы суреттерді табуға мүмкіндік берді &lt;ref&gt;Сарсеке М. Феномен. Астана: «Фолиант», 2018. 960 с., с. 507&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> 1935 жылы бір экспедиция кезінде Сәтбаев араб әріптерімен жазылған жазуы бар [[Темір жазуы|құлыптас]] тапты, онда Әмір Темірдің хан Тоқтамысқа қарсы жорығы туралы хат жазылған. Араб әліпбиін бала кезінен білетін Сәтбаев жазудың алғашқы жолдарын оқи алды, бірақ оны әрі қарай оқу үшін мамандардың көмегі қажет болды. Жазу кейіннен зерттелу үшін мемлекеттік «Эрмитаж» музейіне тапсырылды &lt;ref&gt;Сәтбаев Қ.И. Жезқазған өңірінің тарихи-археологиялық деректері // Таңдамалы. 5 томдық. Шымкент: «Оңтүстік полиграфия», 2007. Т. 5. 44–52 бет.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Кейінірек Сәтбаев Алтыншоқы төбесіндегі қорған үлкен рәсімдік отқа арналған жылу-техникалық құрылыс деп болжам жасады. Бұл тұжырымдар Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің жобасы бойынша жүргізілген заманауи зерттеулермен расталды &lt;ref&gt;Усманова Э.Р., Жұмашев Р.М., Жұмабеков Ж.А., Антонов М.А., Қасбаров А.Р. Алтыншоқы төбесінің жұмбағы: Әмір Темірдің 1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорығының бір эпизоды туралы // Тарих, әдебиет, өнер журналы. Ресей Ғылым академиясы. 2018. Т. 13. 7–24 беттер.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Сәтбаев сондай-ақ Ұлытау, Арғанаты тауларының айналасында және Торғай өзенінің бастауында көптеген археологиялық ескерткіштерді ашты. Ол барлық олжаларды мұқият фотоға түсіруді талап етті, бұл археологиялық деректердің сапасын жақсартуға мүмкіндік берді. 1935 жылы ағылшынның ағаш фотоаппараты отандық «Фотокор» фотоаппаратымен ауыстырылды, бұл суреттердің сапасын айтарлықтай жақсартты &lt;ref&gt;Могильницкий В.Б. Сәтбаев жерінде. Қарағанды: Полиграфия, 1992. 157 бет.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Сәтбаев Қазақстан археологиясының қалыптасуында маңызды рөл атқарды, ол Қазақстан Ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтында археология секторын ұйымдастырды. Оның қызметі ұлттық археология мектебінің қалыптасуына және көптеген танымал археологтардың кәсіби өсуіне ықпал етті &lt;ref&gt;Бейсенов А.З., Жұмабекова Г.С., Базарбаева Г.А. Ел орталығындағы ежелгі мұраларды зерттеу жолы: Қазақстан Ғылым академиясының алғашқы археологиялық экспедициясының құрылу тарихы // Орталық Қазақстанның археологиялық мұрасы: зерттеу және сақтау: ғылыми мақалалар жинағы, Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының 70 жылдығына арналған. Жауапты редакторлар: А.З. Бейсенов, В.Г. Ломан. Алматы: НИЦИА «Бегазы-Тасмола», 2017. Т. 1. 11–64 беттер.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Оның көп жылдық зерттеулерінің нәтижелері «Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті» монографиясында жинақталған, онда қола дәуіріндегі металдарды өндіру және өңдеу процестері туралы мазмұнды қорытындылар ұсынылған &lt;ref&gt;Марғұлан А.Х., Әкішев К.А., Қадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті. Алматы: «Ғылым», 1966. 435 бет.&lt;/ref&gt;.<br /> == Ғылым академиясындағы қызметі ==<br /> Қазақстан ғылымының ірі ұйымдастырушысы ретінде танылған Сәтбаев, 130-дан астам еңбегін, негізінен Жезқазған кен орынына арнап жазды. Оның зерттеулері және жарияланымдары, әсіресе Жезқазған мыс кен орнының зерттелуі мен дамуына айтарлықтай үлес қосты.<br /> <br /> 1942 жылы Алматыға көшіп келгеннен кейін, Сәтбаевтың екі маңызды монографиясы жарық көрді. Олардың біріншісі - ''«Қазақстан мен Кеңес Одағының мыс құмдары»'' монографиясы, ол Жезқазған қаласындағы жұмыс істеу кезінде жинақталған материалдарға негізделген. Бұл еңбек, жер қойнауын зерттеушінің көпжылдық бақылауларының нәтижесінде жазылған, мыс кендерін тез арада барлау және анықтау бойынша геолог-іздеушілер үшін практикалық ұсынымдар береді.<br /> <br /> Екінші монографиясы - ''«Қазақстанда қара металлургияның дамыту мүмкіндіктері туралы»'', Қазақстанның темір рудасы кен орындарының геологиялық сипаттамасын береді және олардың ішінде металлургия өнеркәсібінің шикізат базасы бола алатын келешегі бар кен орындарын көрсетеді. Бұл еңбектер, мыс және темір рудасының тапшылығы кезеңдерінде өнеркәсіптің дамуына зор үлес қосқан.<br /> <br /> Соғыс қарсаңында, Қаныш Имантайұлы Сәтбаев өзінің маңызды еңбегі «Жезқазған аумағының кен орындары» деп аталатын көлемді монографиясын аяқтайды. Бұл зерттеу жұмысының бастамасы 1927-1928 жылдары «Жаңа мектеп» және «Народное хозяйство Казахстана» журналдарында, сондай-ақ басқа басылымдарда жарияланған мақалалардан алынған. Он бес жылдық зерттеулер мен жинақталған материалдар негізінде ол ірі монографияны құрады. 1942 жылы бұл еңбегі үшін ол Мемлекеттік (Сталиндік) екінші дәрежелі сыйлыққа лайық деп танылды. Бұл марапат, шын мәнінде, соғыстың ауыр күндерінде Қазақстанға арзан мыс өндіру арқылы үлкен үлес қосқан Жезқазған кен орынының құрметіне берілген.<br /> <br /> Осы уақытқа дейін, Сәтбаев қырықтан астам ғылыми еңбек жазды, олардың бірқатары диссертациялық жұмыс ретінде танылды. 1942 жылдың 17 тамызында Жоғары аттестациялық комиссия оның жұмыстар жиынтығын бағалау негізінде Қаныш Имантайұлына геология-минералогия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін береді.<br /> <br /> Соғыс жылдары КСРО Ғылым Академиясының Төралқасының дерлік бүкіл құрамы Қазақстанға көшірілген болатын. 1941 жылдың ортасында, академиктердің отбасылары мен балалары Қазақ КСР-інің Бурабай шипажайына эвакуацияланып, ал кейбір ғылыми институттар Алматы қаласына - ол кездегі республиканың астанасына орналастырылды. Осының арқасында кеңес ғылымының көрнекті өкілдері Алатау етегіндегі қалада шоғырланды. Олар арасында металлургия саласының мамандары Алексей Александрович Байков және Иван Павлович Бардин, белгілі геолог Владимир Афанасьевич Обручев, кеншілер Леонид Дмитриевич Шевяков және Алексей Александрович Скочинский, химик Эдуард Васильевич Брицке, агрономдар Дмитрий Иванович Прянишников және Николай Васильевич Цицин, транспорт саласының ғалымдары Владимир Николаевич Образцов, топырақтанушы Леонид Иванович Прасолов, тарихшылар Анна Михайловна Понкратова және Николай Михайлович Дружинин болды.<br /> <br /> Қаныш Имантайұлы Сәтбаев эвакуацияланған ғалымдарға ерекше көңіл бөліп, оларға қамқорлық көрсетті. Олардың көбі соғыс салдарынан тұрғын үй жағдайларынан айрылып, қалыпты өмір сүру ритмінен алшақтап қалған еді. Қаныш Сәтбаев және қазақстандық қоғамдастық оларға жағдай жасау үшін бар күш-жігерін салды. Алматыда тұрғын үй мәселесі өткір болғанымен, ғылыми қауымдастықтың мүшелері бір-біріне көмек көрсетіп, сырттан келген ғалымдарға баспана табуға көмектесті. Академиктер мен олардың отбасылары үшін республика Үкіметі [[Медеу шатқалы]]ндағы ең жақсы демалыс үйін бөлді, бұл оларға жаңа жағдайларға бейімделуге және ғылыми жұмыстарын жалғастыруға мүмкіндік берді.<br /> <br /> Қаныш Имантайұлының басшылығымен өткен ғасырдың 40-шы жылдары Қазақстанда Жезді марганец рудаларының кен орны ашылып, іске қосылды. Бұл кен орны Ұлы Отан соғысы жылдарында украиндық Никополь мен Грузиядағы Чиатур кен орнының уақытша қолдан шығып қалуына қарамастан, Кеңес Одағына броньды болат шығаруды жалғастыруға мүмкіндік берді. Соғыс жылдарында КСРО марганец кенінің 70,9% осы кен орнында алынды.<br /> <br /> === Қазақ ССР Ғылым академиясының президенті ===<br /> <br /> 1946 жылдың маусым айында, көп жылғы дайындықтан кейін, Қаныш Имантайұлы Сәтбаев Қазақстан Ғылым Академиясының (Қазақстан ҒА) тұңғыш Президенті болып сайланды. Бұл оқиға 1944 жылы Қ.И. Сәтбаевтың жетекшілігімен, академияны құруға арналған Үкімет комиссиясының құрылуымен және КСРО Ғылым Академиясының Президенті С.И. Вавилов басқарған, КСРО ҒА-ның он бір академигін қамтитын комиссияның жұмысымен бастау алды. Академия құрылғанда, онда он сегіз Ғылыми Зерттеу Институты (ҒЗИ), сегіз сектор, жеті тәжірибелік станция және үш ботаникалық бақ болды. Қызметкерлердің жалпы саны 1400 адамды құрады, оның ішінде 57 ғылым докторы және 184 ғылым кандидаты болды.<br /> <br /> Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың ғылым мен Қазақстанның индустриялық дамуына қосқан үлесі, оның ғылыми басқару және өнеркәсіптік кешендерге тәжірибелік көмек көрсету саласындағы орасан зор ұйымдастырушылық қызметімен айқын көрінеді. Оның басшылығымен Қазақстан Ғылым Академиясында ядролық физика, математика және механика, гидрогеология және гидрофизика, мұнай және табиғи тұздар химиясы, химия-металлургия, тау-кен металлургия, ихтиология және балық шаруашылығы, эксперименттік биология, экономика, философия және құқық, әдебиет және өнер, тіл білімі салаларында жаңа академиялық институттар ашылды.<br /> <br /> 1947 жылы Қаныш Сәтбаевтың [[Англия]]ға сапары кезінде [[Ұлыбритания]]ның экс-премьер-министрі [[Уинстон Черчилль]]мен болған кездесуі ерекше оқиға болды. Черчилль қалжыңдап: «Барлық қазақтар сіз сияқты сұңғақ, батыр тұлғалы ма?» деп сұрағанда, Сәтбаев: «О, жоқ, Черчилль мырза, қазақтардың ішіндегі ең кішісі мен, менің халқым менен де биік» деп жауап берген.<br /> <br /> 1946 жылдың соңында Қазақстан Ғылым Академиясы және оның Президенті Сәтбаевтың үстінен қиын кезең басталды. Кейінгі жылдары, атап айтқанда 1951 жылы, Сәтбаев ұлтшылдық, партияға қабылданған кезде әлеуметтік шығу тегін жасырды, ұлтшылдарға қамқорлық көрсетті және 1917 жылы [[Алаш Орда Үкіметі тізімі|Алаш-Орда үкіметінде]] үгітші болғанын жасырды деген айыптар тағылды.<br /> <br /> Осы айыптаулардың нәтижесінде, 1951 жылы 23 қарашада Қазақстан Коммунистік Партиясының Орталық Комитеті бюросының шешімімен Сәтбаев Қазақ КСР Ғылым Академиясының Президент қызметінен және Төралқасының мүшелігінен алып тасталды. Бұл оқиғалар Сәтбаевтың ҚазКСР ҒА Геологиялық ғылымдар институтының директоры лауазымынан да босатылуы мүмкін екендігін көрсетті. Оның басқару стиліне сын айтылып, институтта түрлі комиссиялар мен тексерулер жүргізіле бастады.<br /> <br /> Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың күрделі кезеңдерінде КСРО Ғылым Академиясы оның кәсібилігі мен еңбекқорлығын жоғары бағалай отырып, қажетті қолдау көрсетті. Оның жеке басын жақсы тани отырып, КСРО ҒА Президенті А.Н. Несмеянов Сәтбаевқа Орал бөлімшесінің басшысы немесе КСРО ҒА Геологиялық-географиялық бөлімшесі төрағасының орынбасары лауазымын ұсынды. Дегенмен, Сәтбаев өзінің республикасына деген міндеттемесін басшылыққа ала отырып, бұл ұсыныстан бас тартып, 1952 жылдың сәуірінде үйіне оралды.<br /> <br /> КСРО Ғылым Академиясының қолдауы арқасында, Сәтбаев Геологиялық ғылымдар институтының директоры лауазымын сақтап қалды және Орталық Қазақстанның болжамды металлогениялық картасын құру бойынша жұмысын жалғастырды. 7 жылдан кейін, Сәтбаевтың Орталық Қазақстанның металлогениясы бойынша маңызды ғылыми еңбегі Ленин сыйлығына ұсынылды. Алайда, ол бұл сыйлықты жеке алудан бас тартып, металлогениялық картаны дайындауда ұжымның еңбегін ерекше атап өтті. Бұл әрекеті арқылы Сәтбаев ғылыми қауымдастықтағы ұжымдық еңбектің маңыздылығын және өзінің ұжымдық жетістіктерге деген сенімін көрсетті.<br /> <br /> 1954 жылы Қазақстан Коммунистік Партиясының Орталық Комитеті басшылығы ауысқан соң, 1951 жылы Сәтбаевқа тағылған айыптаулар қайта қаралып, ғалым кінәсіз деп табылды. 1955 жылдың маусымында ол қайтадан Қазақ КСР Ғылым Академиясының Президенті болып сайланды және 1956 жылы Қазақстан Коммунистік Партиясының Орталық Комитеті мүшесі атанды.<br /> <br /> Қазақстан аумағы арқылы Ертіс, Есіл, Орал, Сырдария және басқалары бар 2174 өзен ағып өтетіні белгілі. Алайда, өзендердің тек 5,5 пайызы ғана Орталық Қазақстанның үлесіне тиетін. Ғалым Ертіс-Қарағанды каналының құрылысын белсенді түрде қолдап, Кеңес Одағының түрлі инстанцияларында каналды жобалау ісін жандандыруға жан-жақты ықпал етті.<br /> <br /> 1959 жылдың жазында Қаныш Сәтбаев, [[КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитеті]]нің төрағасы [[Алексей Николаевич Косыгин]] алдында [[Ертіс-Қарағанды каналы]]ның құрылысының маңыздылығын негіздеп, оны келесі жеті жылдық жоспарға енгізуге көмек көрсетті. Бұл құрылыс бүгінде Қаныш Сәтбаев атымен аталады, оның Қазақстан экономикасы мен экологиясына қосқан үлесі зор. Сонымен қатар, Қаныш Имантайұлы [[Маңғыстау түбегі|Маңғышлақ түбегіндегі]] табиғи ресурстарды кешенді зерттеу жұмыстарын жетекшілік етті, мұндағы [[көмір]], [[мұнай]], [[газ]] және [[қара металлургия]] кен орындарының жаңа кен орындарын зерттеуге басшылық жасады. Бұл жұмыстар Қазақстан экономикасының дамуына және республиканың өнеркәсіптік базасының кеңеюіне елеулі үлес қосты.<br /> <br /> Қаныш Сәтбаевтың өміріндегі қиын кезеңдер, атап айтқанда 1937 жылы үш ағасының қуғын-сүргін кезінде атылып кетуі және 1951-1952 жылдары ұлтшылдыққа қарсы науқан кезінде Қазақстан Ғылым Академиясының Президенті қызметінен босатылып, қудалануы, оның денсаулығына ауыр әсер етті. Академик 1964 жылы 31 қаңтарда [[Мәскеу]] ауруханасында алпыс бес жасқа толар жылы дүниеден озды.<br /> <br /> ==== Мәдени мұра және тарих ====<br /> Қаныш Сәтбаев [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлихановтың]] жазып алған [[Едіге жыры|«Едіге» жырының]] мәтінін қайта жаңғыртып, [[Араб тілі|араб]] және [[Татар тілі|татар тілдеріндегі]] қазақ оқырманына түсініксіз сөздерден тазартып, қазақ тілінің жаңа орфографиясына сай өңдеген.<br /> <br /> Сәтбаев Ұлытау өңіріндегі басты тарихи, мәдени және археологиялық ескерткіштерді зерттеуге зор көңіл бөлді. Оның ''«Жезқазған ауданындағы көне заман ескерткіштері»'' атты еңбегінде Ұлытау өңірінің ежелгі металлургия орталығы болуымен қатар, қазақ этносының саяси орталығы екендігі толық дәлелденген.<br /> <br /> Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың зерттеу сапарларының бірінде, жергілікті тұрғындардың Алтын шоқы шыңында араб жазуымен тас табылғаны туралы айтуы оның назарын аударды. Осы ақпаратқа сүйеніп, Сәтбаев аталған орынды зерттеуге шешім қабылдайды. Бұл тас, [[Әмір Темір]]дің қазақ даласына жасаған жорығы туралы ескерткіш болып шықты, ол Темірдің бұйрығымен орнатылған. Бұл ескерткішке [[Эрмитаж|Эрмитаж мұражайының]] директоры, академик Орбели зор қызығушылық танытып, 1936 жылы оны Ленинградқа (қазіргі Санкт-Петербург) әкеледі. Кейінгі зерттеулер нәтижесінде тастағы жазба 1391 жылға тиесілі екені анықталды, бұл Темірдің [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшаққа]], [[Алтын Орда]] ханына қарсы жүргізген жорығының нақты дәлелі болды.<br /> <br /> Ұлытау таулары қазақ халқының негізгі тайпаларының аумақтарының бастау алған орны ретінде, қазақтардың ежелгі саяси орталығының маңызды көрсеткіші болып табылады. Бұл ауданда сақталған материалдық мәдениет ескерткіштері, атап айтқанда Кеңгір өзені маңындағы, Жезқазғаннан 65 км оңтүстікте орналасқан, «Алтын Орда стиліндегі» күйдірілген төртбұрышты кірпіштен жасалған үш кесене [[Ұлытау таулары|Ұлытаудың]] тарихи рөлін айқындайды. Халық аңызы бойынша, бұл кесенелер [[Алашахан]], [[Шыңғыс хан]]ың ұлы [[Жошы хан|Жошы]] және сарай сазгері Домбауылдың молалары.<br /> <br /> Қаныш Имантайұлы Сәтбаев, Қазақстанның индустриялық және ғылыми саласының дамуына қосқан үлесімен қатар, тарих саласындағы зерттеулері арқылы да құнды үлес қосты. Сондай-ақ, Қаныш Сәтбаевтың қызы, [[Шәмшия Қанышқызы Сәтбаева]], белгілі әдебиет зерттеушісі, филология ғылымының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі және Ш.Ш.Уәлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты болып табылады. Ол өз кезегінде Қазақстан ғылымына зор үлес қосқан қайраткер ретінде танылған.<br /> <br /> ==== Білім беру ====<br /> Қаныш Сәтбаев оқу-ағарту саласына да зор үлес қосты. Ол қазақ орта мектептерінің төменгі және жоғары сынып оқушыларына арналған «Алгебра» оқулығын дайындаған, бұл оқулық математикалық білім берудің негізін қалауға көмектесті. Бұл кітапты ғалым 1924 жылы 25 жасында қазақ тілінде араб графикасымен жазып шыққан екен. 592 беттік қолжазба артынша латын графикасына 1929 жылы (1400 бет) көшірілген&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қаныш Сәтбаев қазақ тіліндегі алғаш математика оқулығын қалай жазған?|url=https://tengrinews.kz/science/kanyish-satbaev-kazak-tlndeg-algash-matematika-okulyigyin-398188/|accessdate=2024 жылғы 17 наурыз}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==== Музыкалық мұра ====<br /> Сәтбаев қазақ халқының музыкалық мұрасын зерттеу мен сақтауға да үлес қосты. Ол [[Александр Викторович Затаевич|Александр Затаевичтің]] «500 қазақ әндері мен күйлері» жинағына қазақ халқының музыкалық мұрасының 25 әнін өзі орындап, оларға орыс тілінде ғылыми түсініктеме беріп, енгізген.<br /> <br /> ==== Ғылыми мұрасы ====<br /> Сонымен қатар, Қаныш Сәтбаев минералдық шикізатқа бай Сарыарқа, кенді Алтай, Қарағанды, Қаратау сияқты аймақтарға да айрықша назар аударып, олардың кен орындарының стратиграфиясы, тектоникасы, құрылымы, металлогениясы, геохимиясы және пайда болу тегі туралы терең зерттеулер жүргізді. Осы зерттеулері арқылы ол ғылымға формациялық металлогендік анализдің кешенді әдісін енгізіп, Қазақстанның геологиялық ғылымында жаңа кезеңнің басталуына ықпал етті.<br /> <br /> Академик Қаныш Сәтбаевтың басшылығымен және көптеген тәжірибелі мамандардың қатысуымен бірнеше жылдар бойы атқарылған тынымсыз еңбек, Сарыарқаның металлогендік және болжам карталарының жасалуына әкелді. Осы карталарды пайдалану арқылы Сарыарқа аймағында көптеген жаңа қара, түсті және сирек метал кен орындары ашылды, біраз кендерге жаңа өндірістік баға берілді. Қаныш Сәтбаевтың бұл жұмыстары Қарағандыдағы металлургиялық завод салуды, Қостанай мен Алтайдағы темір және марганец кендерін, Қаратаудағы фосфорит кендерін игеруді, Ертіс-Қарағанды каналының қазылуын және бірқатар ғылыми зерттеу институттарының ашылуына бастау болды.<br /> <br /> Қаныш Сәтбаев Қазақстан ғалымдары арасындағы ақылшы және тәрбиеші ретінде танылды. Ол геология ғылымына қатысты әлемдік, одақтық және қазақстандық деңгейдегі комиссиялар мен комитеттерде мүшелік және басшылық қызметтер атқарды. Сондай-ақ, ол КСРО және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңестерінің депутаты, СОКП съездерінің делегаты, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі комитет президиумының мүшесі болды. Оның еңбегі төрт рет Ленин орденімен, Екінші дәрежелі Ұлы Отан соғысы орденімен марапатталып, КСРО Мемлекеттік және Лениндік сыйлықтардың иегері атанды.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Қаныш Сәтбаев адамдардың талантын танып, жастарды дұрыс жолға бағыттай білді. Ол сонымен қатар, бірқатар жастарды ғылымға әкеліп, тәрбиеледі. Ол дайындаған ғылыми кадрлар кейіннен ірі ғалым болып қалыптасып, Қазақстан ғылымының дамуына айтарлықтай үлес қосқаны белгілі. Осындай адамдардың бірі – ғалым-энергетик [[Шапық Шөкіұлы Шөкин|Ш.Ш. Шөкин]]. Оның ықпалымен академик Әлкей Марғұлан сияқты ірі ғалымдар ғылыми қауымдастыққа қосылды. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Хаканұлы Марғұлан]] кейіннен археология саласындағы көшбасшы және қазақстандық археология ғылымының негізін қалаушы болып танылды.<br /> <br /> Сәтбаев, сондай-ақ, геолог [[Шахмардан Есенұлы Есенов|Шахмардан Есеновтың]] кәсіби өсуіне негізгі ықпал етті. Ол Есеновтың талантын танып, кейіннен оны Қазақ КСР Геология министрі лауазымына тағайындауға көмектесті. Қаныш Сәтбаев [[Ебіней Арыстанұлы Бөкетов|Евней Букетовт]]&lt;nowiki/&gt;і де ғылымға бағыттап, 1960 жылы оны Қазақ ССР Ғылым Академиясының химия-металлургия институтының директоры етіп тағайындады. Евней Арыстанұлы кейін химия саласындағы маңызды жаңалықтардың авторы және КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты болды.<br /> <br /> Академиктің басшылығымен Алматыда Орта Азия геофизика тресі құрылды және Қазақ КСР Геология және жер қойнауын қорғау министрлігінің құрылуына мұрындық болды. Бұл қадамдар республикадағы геологиялық зерттеулердің тиімділігін арттыруда маңызды рөл атқарды.<br /> <br /> Ол академияның құрылымдық бөлімдерін, оған қарайтын институттарды, зертханаларды, секторларды және ғылыми базаларды жоспарлауда негізгі рөл атқарды. Сонымен қатар, ғылыми кадрлар дайындау ісіне аса жауапкершілікпен қараған, ғылыми зерттеулерді халық шаруашылығы мүддесіне сай бағыттап, елдің экономикалық және мәдени дамуына үлес қосқан.<br /> <br /> Сәтбаевтың басшылығымен Жезқазған кен-металлургия комбинаты, Қарағанды және Балқаш металлургия зауыттары сияқты ірі өнеркәсіптік нысандардың құрылысы жүзеге асырылды. Ол Ертіс-Қарағанды арнасының салынуын, Маңғыстау, Мұғалжар, Торғай өңірлеріндегі табиғи байлықтарды зерттеу жұмыстарын ұйымдастыруға тікелей қатысқан.<br /> <br /> === Ғылыми еңбектері ===<br /> <br /> # [https://satbayev.university/upload/base/redactor/2019/03/Narodnoe-hozyaystvo-Kazahstana--1936.pdf К проблеме большого Джезказгана], журнал Народное хозяйство Казахстана, №1-2, 74–83-бб. (1936)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Satbayev University|url=https://satbayev.university/upload/base/redactor/2019/03/Narodnoe-hozyaystvo-Kazahstana--1936.pdf}}&lt;/ref&gt;<br /> # [https://satbayev.university/upload/base/redactor/2019/03/Sovetskaya-geologiya--1957.pdf «Орталық Қазақстанның металлогениялық болжам картасының методологиясы, нақты базасы мен негізгі тұжырымдары туралы» Главные закономерности пространственного размещения зон эндогенного оруднения в Центральном Казахстане], Советская геология, ҚазССР Хабаршысы. Геология сериясы, 1955, 20 шығ., 3–35-бб. (1955)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Satbayev University|url=https://satbayev.university/upload/base/redactor/2019/03/Sovetskaya-geologiya--1957.pdf}}&lt;/ref&gt;<br /> # [https://satbayev.university/upload/base/redactor/2019/03/Izvestiya-AN-KazSSR--1955.pdf «Орталық Қазақстанда эндогендік кендену аймақтарының кеңістікте орналасуының негізгі заңдылықтары» О методологии, фактической базе и основных выводах металлогенических прогнозных карт Центрального Казахастана], Известия АН КазССР, (Советская геология, 1957, №58, 93–109-бб.)<br /> # «Түсті металдар кенін кешенді пайдалану бойынша Қазақстан Ғылым академиясының зерттеулері» [https://satbayev.university/upload/base/redactor/2019/03/Vestnik-AN-KazSSR--1962.pdf Исследования Академии Наук Казахстана по комплексному использованию руд цветных металлов], Вестник АН КазССР, ҚазССР ҒА Хабаршысы. 1962, №12, 3–11-бб. (1962)<br /> <br /> == Наградалары мен марапаттары ==<br /> <br /> * 1940 жылы Жезқазған-Ұлытау ауданының жер қойнауын барлағаны үшін Ленин орденімен марапатталды.<br /> * 1942 жылы геология-минералогия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді.<br /> * Сол жылы «Жезқазған ауданының кен орындары» ғылыми еңбегі үшін екінші дәрежелі Сталин сыйлығына ие болды.<br /> * 1943 жылы КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі болып сайланған.<br /> * 1944 жылы «Қазақ КСР ғылымына еңбегі сіңген қайраткер» құрметті атағы берілген.<br /> * 1945 жылы тыл ресурстарын жұмылдырғаны үшін екінші Ленин орденімен және ІІ дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.<br /> * 1957 жылы Қазақстан ҒА тың және тыңайған жерлерді игеруге жұмылдыру үшін үшінші Ленин орденімен марапатталған.<br /> * 1958 жылы Қаныш Сәтбаев бастаған қазақстандық ғалымдар тобы Орталық Қазақстанның кешенді металлогеникалық болжамдық карталарын құру және әдістемені әзірлеуі үшін Ленин сыйлығына ие болған.<br /> * 1963 жылы Қазақстанның геологиялық ғылымын дамытуға және пайдалы қазбаларды зерттеуге сіңірген еңбегі үшін төртінші Ленин орденімен марапатталған.<br /> <br /> == Отбасы ==<br /> <br /> Қаныш Сәтбаевтың әкесі - Имантай Сәтпаев, ауыл биі болған. Ол өмірінің ширек ғасырынан астам уақыт Нұрым деген әйелімен бірге өткізген. Осы некеден бір қызы дүниеге келіп, бала кезінде қайтыс болған. Әкесінің екінші әйелі - Әлима. Бұл некеден үш бала дүниеге келген: қызы Қазиза және екі ұлы, Бөкеш (Ғазиз) мен Қаныш.<br /> Қаныш Сәтбаев өзі бірнеше рет үйленген:<br /> <br /> * Бірінші некеден екі қызы: [[Ханиса Қанышқызы Сәтпаева|Ханифа]] (дәрігер және физиолог, 1921—2016), [[Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева|Шәмшиябану]] және ұлы Майлыбай (Мәлеш, 1924—1940) дүниеге келген. Майлыбай 16 жасында қайтыс болған.<br /> * Екінші әйелі Таисия Алексеевнадан (қыз кезіндегі тегі Кошкина) қыздары [[Мейіз Қанышқызы Сәтбаева|Мейіз]], Мириам және бала кезінде қайтыс болған ұлы дүниеге келген.<br /> * Азаматтық некеден [[Камила Досқызы Өтегенова|Камила Досовна Утегеновамен]] қызы [[Жәмила Қанышқызы Өтегенова|Джамиля]] туған.<br /> <br /> == Қаныш Сәтбаев есімі берілген нысандар ==<br /> Академик Қаныш Сәтбаевтың есімі Қазақстанның ғылыми және өндірістік әлемінде кеңінен танымал және құрметтеледі. Оның аты бірқатар білім беру мекемелеріне, кен-металлургия комбинаттарына, сондай-ақ Қазақстанның қалаларындағы көшелерге, мектептерге және аграрлық шаруашылық объектілеріне берілген. Қаныш Сәтбаевтың ғылыми және өндірістік жетістіктері елдің экономикасы мен білім беру саласын дамытудағы маңызды үлесін айқын көрсетеді. Сонымен қатар, Алатау жотасының биік шыңы мен [[Сәтбаев мұздығы|мұздағы]], сондай-ақ Қаратау жотасында орналасқан ванадий кенінің рудасынан табылған жаңа минерал – [[сәтбаевит]] Қаныш Сәтбаевтың есімімен аталады. Бұл ғалымның Қазақстанның геологиялық зерттеулеріне қосқан зор үлесін мәңгілікке есте сақтауға арналған.<br /> <br /> Қаныш Сәтбаевқа арналған бірнеше мұражайлар оның ғылыми және қоғамдық қызметіне, сондай-ақ жеке өміріне арналған экспозицияларымен келушілерге ғалымның мұрасын таныстырады. Бұл мұражайлар Қазақстанның мәдени және ғылыми өміріндегі Қаныш Сәтбаевтың орнын көрсете отырып, келешек ұрпаққа ғылымға деген құштарлықты және елінің дамуына үлес қосудың маңыздылығын насихаттайды.<br /> * Қазақстан Ғылым академиясының [[Геологиялық ғылымдар институты]]<br /> * [[Сәтбаев астероиды|Сәтбаев ғаламшары]]<br /> * [[Сәтбаев қаласы]]<br /> * [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев көшесі (Алматы)]]<br /> * [[Қаныш Сәтбаев көшесі (Астана)|Сәтбаев көшесі (Астана)]]<br /> * Академик Қаныш Сәтбаев даңғылы (Павлодар)<br /> * [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті]]<br /> * [[Академик Қ. Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты]]<br /> * [[Сәтбаев мұздығы|Сәтбаевтың мұздығы]]<br /> * «[[Сәтбаевит]]» минералы<br /> * «Академик Сәтбаев» гладиолиус гүлі<br /> * Қаныш Сәтбаев атындағы №61 мектеп-лицей (Астана)<br /> <br /> == Ескерткіштер ==<br /> * 1999 жылы ғалымның 100 жылдық мерейтойына орай Сәтбаев ескерткіші [[Алматы]]да қойылды.<br /> * 2011 жылы енді бір ескерткіш [[Қарағанды]]ның вокзал алдындағы алаңына орнатылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.inform.kz/kz/karagandyda-kazaktyn-belgili-galymy-kanysh-satbaevka-eskertkish-ashyldy_a2413631|title=Қарағандыда қазақтың белгілі ғалымы Қаныш Сәтбаевқа ескерткіш ашылды|author=|date=21 қазан 2011|work=|publisher=[[ҚазАқпарат]]|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;<br /> * 2017 жылы академиктің мүсіні [[Степногорск]]те салтанатты түрде ашылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://egemen.kz/article/158241-stepnogorda-qanysh-satbaevqa-eskertkish-qoyyldy|title=Степногорда Қаныш Сәтбаевқа ескерткіш қойылды|author=|date=13 қыркүйек 2017|work=|publisher=[[Егемен Қазақстан]]|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;<br /> * 2021 жылы Сәтбаевқа ескерткіш [[Астана]]да өзі аттас көшенің бойында қойылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://egemen.kz/article/280535-nur-sultanda-qanysh-satpaevqa-eskertkish-qoyyldy|title=Нұр-Сұлтанда Қаныш Сәтпаевқа ескерткіш қойылды|author=|date=3 шілде 2021|work=|publisher=Егемен Қазақстан|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Сәтбаевтану ==<br /> * Медеу Сәрсеке. ЖЗЛ. Сәтпаев. Мәскеу, Молодая гвардия, 2003 жыл, ISBN 5-235-02625-X<br /> * &quot;Қаныш&quot; энциклопедиясы, Алматы, &quot;Қазақ энциклопедиясының&quot; редакциясы, 2011 жыл.<br /> * Артюхова О.А. Валукинский Николай Васильевич // Орталық Қазақстанның археологиялық мұрасы: зерттеу және сақтау: ғылыми мақалалар жинағы, Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының 70 жылдығына арналған. Жауапты редакторлар: А.З. Бейсенов, В.Г. Ломан. Алматы: НИЦИА «Бегазы-Тасмола», 2017. Т. 1. 80–87 беттер.<br /> * АКК – Қазақстанның археологиялық картасы. Алматы: ҚазКСР Ғылым академиясының баспасы, 1960. 450 бет.<br /> * Батырбеков Г.О. Академик Сәтбаев және оның замандастары. Алматы: «Рауан», 1999. 176 бет.<br /> * Бейсенов А.З., Жұмабекова Г.С., Базарбаева Г.А. Ел орталығындағы ежелгі мұраларды зерттеу жолы: Қазақстан Ғылым академиясының алғашқы археологиялық экспедициясының құрылу тарихы // Орталық Қазақстанның археологиялық мұрасы: зерттеу және сақтау: ғылыми мақалалар жинағы, Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының 70 жылдығына арналған. Жауапты редакторлар: А.З. Бейсенов, В.Г. Ломан. Алматы: НИЦИА «Бегазы-Тасмола», 2017. Т. 1. 11–64 беттер.<br /> * Григорьев А.П., Телицина Н.Н., Фролова О.Б. Әмір Темірдің 1391 жылғы жазуы // Азия және Африка елдерінің тарихының тарихнамасы және деректануы. 2004. Шығарылым 21. 3–24 беттер.<br /> * Крамаровский М.Г. Әмір Темірдің тасы // Алтын Орда. Тарих және мәдениет. Санкт-Петербург: «Славия», 2005. 167–170 беттер.<br /> * Қызласов И.Л. Археолог Леонид Романович Қызласов. Өмірбаяндық очерк // Орталық Қазақстанның археологиялық мұрасы: зерттеу және сақтау: ғылыми мақалалар жинағы, Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының 70 жылдығына арналған. Жауапты редакторлар: А.З. Бейсенов, В.Г. Ломан. Алматы: НИЦИА «Бегазы-Тасмола», 2017. Т. 1. 108–118 беттер.<br /> * Лозовский И.Т., Сипайлов Г.А. Қаныш Сәтбаевтың Томскідегі студенттік жылдары. Томск: ТПУ баспасы, 1999. 135 бет.<br /> * Марғұлан А.Х. Сарысу мен Ұлытау өзендерінің ескерткіштерін зерттеу // ҚазКСР Ғылым академиясының хабаршысы. 1948. No 2 (35). 53–60 беттер.<br /> * Марғұлан А.Х., Әкішев К.А., Қадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті. Алматы: «Ғылым», 1966. 435 бет.<br /> * Могильницкий В.Б. Сәтбаев жерінде. Қарағанды: Полиграфия, 1992. 157 бет.<br /> * Потанин Г.Н. Идыге туралы қазақ жырынан үзінділер (Ч. Валихановтың жазбаларынан) // Валиханов Ч.Ч. Шығармалар толық жинағы, 5 томдық. Алматы: Қазақ кеңестік энциклопедиясының бас редакциясы, 1985. Т. 5. 296–299 беттер.<br /> * Рогожинский А.Е. Бетпақдала шетіндегі Тамғалытас тасының белгілері мен жазулары // Орталық Қазақстанның археологиялық мұрасы: зерттеу және сақтау: ғылыми мақалалар жинағы, Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының 70 жылдығына арналған. Жауапты редакторлар: А.З. Бейсенов, В.Г. Ломан. Алматы: НИЦИА «Бегазы-Тасмола», 2017. Т. 2. 297–307 беттер.<br /> * Боранбаев С. Ұлы мұра // Индустриальная Караганда. 06.04.1999.<br /> * Сарсеке М. Феномен. Астана: «Фолиант», 2018. 960 бет.<br /> * Сәтбаев Қ.И. Ежелгі Жезқазған // Қазақстан правдасы. 1936. No 148.<br /> * Сәтбаев Қ.И. Қазақстан мыс қоры // Таңдамалы. 5 томдық. Шымкент: «Оңтүстік полиграфия», 2007. Т. 3. 155–162 беттер.<br /> * Сәтбаев Қ.И. Қарағанды бассейнінің түсті және қара металлургиясының дамуы // Таңдамалы. 5 томдық. Шымкент: «Оңтүстік полиграфия», 2007. Т. 3. 115–154 беттер.<br /> * Сәтбаев Қ.И. Жезқазған өңірінің тарихи-археологиялық деректері // Таңдамалы. 5 томдық. Шымкент: «Оңтүстік полиграфия», 2007. Т. 5. 44–52 беттер.<br /> * Сәтбаев Қ.И. Жезқазған ауданындағы ежелгі ескерткіштер // Таңдамалы. 5 томдық. Шымкент: «Оңтүстік полиграфия», 2007. Т. 5. 69–75 беттер.<br /> * Сәтбаева Ш.К. Ошақтың жарығы. Алматы: Қазақстан баспасы, 1999. 184 бет.<br /> * Усманова Э.Р., Жұмашев Р.М., Жұмабеков Ж.А., Антонов М.А., Қасбаров А.Р. Алтыншоқы төбесінің жұмбағы: Әмір Темірдің 1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорығының бір эпизоды туралы // Тарих, әдебиет, өнер журналы. Ресей Ғылым академиясы. 2018. Т. 13. 7–24 беттер.<br /> <br /> == Сілтемелер ==<br /> * {{youtube|Wg0AgYPVDKM|Қаныш Сәтбаев. «Қазақтың Қанышы». «Тарих. Тағдыр. Тұлға»}}<br /> * ''Е.Қ. Бейсембетов.'' [https://satbayev.university/kk/news/kazakstannyn-damuynda-uly-galymnyn-roli Қазақстанның дамуында ұлы ғалымның рөлі]<br /> * [https://sputnik.kz/spravka/20190412/9809406/Kanysh-Satbaev-omirbayan.html &quot;Халқым менен де биік&quot;: Әйгілі ғалым Қаныш Сәтбаев туралы не білеміз?]<br /> * [https://e-history.kz/ru/publications/view/2771 Қаныш Сәтбаев туралы 15 қызықты факт]<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер|2}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан геологтары]]<br /> [[Санат:КСРО геологтары]]<br /> [[Санат:Қазақстан ғалымдары]]<br /> [[Санат:КСРО ғалымдары]]<br /> [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]<br /> [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері]]<br /> [[Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары]]<br /> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]<br /> [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]<br /> [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 2026-05-24T04:11:57Z

<p>RaiymbekZh: /* */</p> <hr /> <div>'''Жүнісов Мәжит''' ([[21 қыркүйек]] [[1917]], [[Жаңақазан]] — [[1945]], [[Прага]]) — [[Кеңес Одағы]]ның Батыры (1943). Соғыстың алғашқы күндерінде-ақ майданға алынады.<br /> 303-атқ. див-ның құрамында гвардия [[автомат]]шысы болады.<br /> 1943 ж. қыркүйек айында [[Днепр]] үшін болған шайқаста ерекшеерлік көрсетті. Жаңақала ауданы Жаңа Қазана-нда Ж-ке ескерткіш мүсін орнатылған (1966).&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002<br /> ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2026-05-23T11:42:28Z

<p>RaiymbekZh: /* */</p> <hr /> <div>{{Тұлға|Есімі=Бақыт Қайруловна Мусина|Толық есімі=|Туған күні=27.11.1956|Қайтыс болған күні=04.09.2023|Туған жері=[[Торғай (Ақмола облысы)|Торғай]], {{туғанжері|Ерейментау ауданы|Ерейментау ауданында}}, [[Қазақ КСР]]|Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}}, [[Қазақстан]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}}|Ұлты=[[Қазақ]]|Белсенді жылдары=1980–2023|Мамандығы=Физика пәні мұғалімі|Марапаттары=Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері;&lt;br&gt;<br /> Ыбырай Алтынсарин ат. төсбелгісі.|Әкесі=Қайролла Мусин|Білімі=Целиноградтың мемлекеттік педагогика институты|Сурет=Bakhyt Musina.jpg}}<br /> '''Бақыт Қайруловна Мусина''' ([[27 қараша]] [[1956]], [[Торғай (Ақмола облысы)|Торғай]], [[Ерейментау ауданы]] – [[4 қыркүйек]] [[2023]], [[Астана]]) — Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері, физика пәнінің құрметті мұғалімі.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Ұстаз жолы - Ұлық жол''//МУСИНА Б.Қ.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Бақыт Қайруловнаның физика пәнін оқыту әдістемесі [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы үздік деп танылған. Қазіргі кезде де, оның әдістемесі біліктілік арттыру институттарында іс-тәжірибе ретінде таратылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> Мусина Бақыт Қайруловна 1956 жылғы 27 қараша күні Ақмола облысының, Ерейментау ауданындағы Торғай ауылында дүниеге келген. 1973 жылы Торғай орта мектебін бітіріп, Целиноградтың мемлекеттік педагогика институтына оқуға түсті. Аталған оқу орның 1980 жылы бітіріп, өз еңбек жолын бастайды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''Тарихтағы ұлы іс -'' Мусина Бақыт Қайруловна&lt;/ref&gt;<br /> <br /> * 1981 жылдан 2000 жылға дейін Ерейментау аудандық оқу-ағарту министрлігінде жұмыс істеген.<br /> * 2001–2006 жылдары Астана қаласының №27 мектебінің физика пәнінің мұғалім комитетінің төрағасы.<br /> * 2006–2023 жылдары Астана қаласының №54 мектебінің физика пәнінің мұғалімі.<br /> * 2009–2023 жылдары сол мектептегі физика пәнінің мұғалім комитетінің төрағасы.<br /> <br /> == Өлімі ==<br /> Бақыт Қайруловна [[2023 жыл]]ғы [[4 қыркүйек]] күні кенеттен Астана қаласында қайтыс болды.<br /> <br /> == Еңбектері ==<br /> * 1989 – «Ұстаз жолы – ұлық жол»<br /> * 2001 – «Тарихтағы ұлы іс»<br /> <br /> == Марапаттары ==<br /> * 1990 – Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері;<br /> * 2011 — Ыбырай Алтынсарин атындағы төсбелгі.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;<br /> <br /> == Естелік ==<br /> Бақыт Қайруловна атына [[Астана]] қаласының №54 мектептегі №109 кабинеті ие.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері]]<br /> [[Санат:Қазақстан педагогтары]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2026-05-22T01:58:47Z

<p>RaiymbekZh: «Қазақстан халық әртістері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{Кинематограф<br /> |есімі = Азат Райымбекұлы Сейтметов<br /> |шынайы есімі = <br /> |сурет = <br /> |туған кездегі есімі = <br /> |туған күні = 14.12.1964<br /> |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}<br /> |қайтыс болған күні = <br /> |қайтыс болған жері = <br /> |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} <br /> |азаматтығы = {{KAZ}} <br /> |белсенді жылдары = [[1988]] жылдан <br /> |бағыты = [[драма]], [[комедия]], [[мелодрама]]<br /> |ұжымы = <br /> |марапаттары = <br /> {{{!}} <br /> {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} <br /> {{!}}} <br /> {{{!}} <br /> {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} <br /> {{!}}}<br /> |сайты =<br /> }}<br /> '''Азат Райымбекұлы Сейтметов''' ([[1964 жыл]]ы [[14 желтоқсан]]да [[Алматы]]да туған) — [[актер|танымал кино және театр актері]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], [[Қазақстанның халық әртісі]]. [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актері (1988 жылдан).<br /> <br /> == Толығырақ ==<br /> * Азат Райымбекұлы 1964 жылы 14 желтоқсанда Алматы қаласында дүниеге келген.<br /> * [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның &quot;кино және театр актері&quot; мамандығы бойынша бітірген.<br /> * 1988 жылдан [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актерлік құрамында.<br /> <br /> == Сахнадағы негізгі рөлдері ==<br /> [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] сахнасында: М. Әуезовтің «Абайында» Долгов (реж. Е. Обаев), «Қарагөзінде» Матай (реж. Б. Атабаев), «Еңлік-Кебегінде» Абыз (реж. Х.Әмір-Темір), М. Сәрсекенің «Тендерге түскен келіншегінде» Жорабек (реж. О. Кенебаев), Ә. Әмзеұлының «Қара кемпірінде» Шөмбай (реж. Е.Обаев), С. Асылбекұлының «Күзгі романсында» Сайлау (реж. Ә. Рахимов), И. Сапарбайдың «Сыған серенадасында» Алеко (реж. Е. Обаев, Т. Аралбай), Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілерінде» Байбол, Д. Исабековтің «Мұрагерлерінде» Сызғанов (реж. О. Кенебаев), «Жаужүрегінде» Ақылбай (реж. Е. Обаев), «Актрисасында» Самат (реж. Н. Жұманиязов), Иран-Ғайыптың «Мен келемінінде» Шибұт (реж. Қ. Қасымов), Ә. Таразидің «Ақын… Періште… Махаббатында» Скрипкашы, Т. Мәмесейіттің «Бәкей қызында» Шұбараяқ ояз, Ә. Рахимовтің «Қылмыскерге куәлігінде» Шотбай, Т. Нұрмағанбетовтің «Бес бойдаққа бір тойында» Барбол (реж. Ә. Рахимов), Н. Келімбетовтің «Үміт үзгім келмейдісінде» Асылхан (реж. Е. Обаев), Қ. Ысқақ пен Шахимарденнің «Қазақтарында» Қойгелді (реж. Т. әл-Тарази) т.б көптеген бейнелерді сомдайды.<br /> == Марапаттары ==<br /> * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағының иегері.<br /> * 2016 жылы &quot;[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл]]&quot; медалі<br /> * 2016 жылы Пусонда өткен &quot;Seoul International Drama Awards&quot; халықаралық кинофистивальінің &quot;Ең Үздік ер адам рөлі&quot; аталымы бойынша жеңіп алды.<br /> == Кинофильмдері ==<br /> * 1986 жылы Лейтенант С. фильмі (реж: Т.Арғыншаев)<br /> * 1990 жылы Айналайын фильмі (реж: Б.[[Болат Нұрғалиұлы Қалымбетов|Қалымбетов]] және А. Сатаев)<br /> * «Қара шегіртке» (реж. С. Өтепбергенов)<br /> * 2007 жылы «Періште» (реж. Ә. Әлпиев)<br /> * 2011 жылы &quot;[[Балалық шағымның аспаны]]&quot; фильмі (полиция қызыметкері) (реж:Р.Әбдрәшів)<br /> * 2012 жылы &quot;Құрбылар&quot; фильмі<br /> * 2013 жылы &quot;Ол және Ол&quot; фильмі (С. Жолдас)<br /> * «Рэкетир» (реж. А. Сатаев) <br /> * «Әсел және оның достары мен құрбылары» (реж. А. Қарпықов) <br /> * 2014 жылы [[Абайлаңыз, сиыр!]] комедиясы <br /> * 2015 жылы &quot;СВАДЬБА НА ТРОИХ&quot; комедиясы (реж:А. Бисембин)<br /> * 2015 - 2016 жылдары &quot;Жібек&quot; телесериалы (Жібектің әкесі басты рөлде) (реж: А. Сахаманов)<br /> * 2016 жылы [[Өгей жүрек (мини-сериал)]] әкесі рөлінде<br /> * 2016 жылы [[Анаға апарар жол]] фильмі (Жансейіт рөлінде) (реж:А. Сатаев)<br /> ==Отбасы==<br /> * Әкесі: театр режиссері, ҚР халық артисі, профессор [[Райымбек Ноғайбайұлы Сейтметов]]<br /> * жары: актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері [[Данагүл Қайырсапқызы Темірсұлтанова|Данагүл Темірсұлтанова]]<br /> * 1 ұл, 2 қызы бар.<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан театр актерлері]]<br /> [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]<br /> [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]<br /> [[Санат:Қазақстан халық әртістері]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2026-05-15T09:29:41Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{мағына|Байбек}}<br /> '''Байбек Ақшаұлы'''&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt; (1601, қазіргі [[Өзбекстан]] Республикасы Науаи облысы Нұрата ауданы — [[1676]], сонда) — би, [[Әйтеке би]]дің әкесі. [[Алшын]] тайпасынан тарайтын [[Төртқара]] руынан шыққан. <br /> <br /> Аталары Ораз, [[Сейітқұл Тоқпанұлы|Сейітқұл]] қажылар, әкесі Ақша, туысы [[Жалаңтөс]] есімдері [[Орталық Азия]]дағы түркі тілдес халықтарға аян, беделді тұлғалар болған. Байбек Ақшаұлы Мир-Араб медресесін бітірген. [[Хожант]] билеушісі [[Шығай]] ханның ордасында хатшылық қызмет атқарған. [[1626]] жылы [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс баһадүр]] [[Самарқан]] әмірі болғаннан кейін, Байбек Ақшаұлы оның иелігіндегі елге келіп, Қызбибі тауының өңіріндегі елдің басын қосып, диқаншылыққа жұмылдырады. Сонымен қатар мал шаруашылығын өркендетуге де айрықша көңіл бөліп, Жалаңтөстің сарбаздарын жүйрік ат, күшті түйе көлігімен, азық-түлікпен үздіксіз жабдықтап отырады. Кейбір деректер бойынша, Байбек Ақшаұлы би жылқы мен түйенің тұқымын асылдандыру жұмысын ұйымдастырған. Ол өзінің қоластындағы және көршілес аудандардағы отырықшы, жартылай отырықшы және көшпелі [[қазақ]], [[өзбек]], [[тәжік]],[[қарақалпақ]]тардың ынтымағын жарастыруға көп күш жұмсаған. Қазақтарды ұлттық сана-сезімді, ата дәстүрді берік ұстауға тәрбиелеген. Халық Байбек Ақшаұлының әділ билігіне риза болып, оны &quot;төрелі би, төре би&quot; деп атаған.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ би-шешендері]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9 2026-05-11T17:21:13Z

<p>RaiymbekZh: RaiymbekZh (талқылауы) істеген нөмір 3603430 нұсқасын жоққа шығарды</p> <hr /> <div>{{Otheruses|Жантаев}}{{Тұлға<br /> | Есімі = Төлепбек Балабекұлы Жантай<br /> | Туған күні = 1875<br /> | Қайтыс болған күні = 14.06.1938<br /> | Туған жері = [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]]<br /> | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Омбы облысы|Омбы облысында}}, [[РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br /> | Мамандығы = <br /> | Партиясы = [[Алаш орда]]<br /> | Балалары = 8, соның ішінде [[Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев|Бәйбек]]<br /> | Жұбайы = Бағине Қанапияқызы<br /> |Азаматтығы={{Байрақ|Ресей империясы}};<br /> <br /> {{Байрақ|Алаш автономиясы}};<br /> <br /> {{Байрақ|КСРО}}|Марапаттары={{Ленин ордені}} (1930)<br /> <br /> ''(қуғын-сүргінге ұшырады, барлық марапаттарынан айырылды.)''}}<br /> [[Сурет:Tolepbek Zhantayev wife.jpg|нобай|оңға|Төлепбек әйелі Бағине Қанапияқызы, 1937 жыл]]<br /> '''Жантай Төлепбек Балабекұлы''' ([[1875 жыл]], [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ресей империясы]] – [[14 маусым]] [[1938 жыл|1938]], [[Омбы облысы]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] қоғам қайраткері, қазіргі [[Қорғалжын ауданы]]ның тұңғыш болысы.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> Жантай 1875 жылы Ақмола облысының №3 ауылында дүниеге келген. Руы — [[Арғын]], [[Темеш (Арғын)|Темеш]].<br /> <br /> 1917 жылы [[Екінші жалпықазақ съезі]]не қатысты.<br /> <br /> 1918 жылдан бастап 1930 жылға дейін ол — [[Сабынды ауданы|Сабынды ауданының]] басқарушысы. 1930 жылы 23 желтоқсан күні Ақмола облысы бойынша НКВД жұмыскерлерімен ұсталды. 1931 жылы 11 сәуір күні [[Түзеу колониясы|ИТЛ]]-да 3 жылға сотталады. 1938 жылғы 20 мамырда ол [[Омбы облысы]]ның [[НКВД]] жұмыскерлерімен ұстады. 10 маусымда ол РКФСР-дың ҚК 58-10-бабы бойынша өлім жазасына кесілген. 14 маусымда Бекмағамбет (Бекіш) Құсайыновпен бірге атылған. Халықтың есінде соңғы сөздерінің арқасында қалды:<br /> <br /> {{Quote|text=Елге қызмет ету – менің соңғы абыройым.|sign=&lt;small&gt;''Т. Жантай''&lt;/small&gt;|source=[https://bilim-all.kz/quote/19511]}}<br /> <br /> Кейіннен 1957 жылғы 19 маусымда ақталды.&lt;ref&gt;[https://bessmertnybarak.ru/books/person/799192/ Жантаев Төлепбек]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kazgazeta.kz/news/70132 Омбы облысының өлтір-құрбандары]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Естелік ==<br /> Астана қаласында Жантаев Төлепбек атындағы [[Т. Жантаев көшесі (Астана)|көше]] бар.<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[Жұмабек Шәбденамұлы Жантаев]]<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{Дереккөздер}}<br /> {{DEFAULTSORT:Жантаев, Төлепбек Балабекұлы}}<br /> [[Санат:Ақмола облыстық атқару комитетінің төрағалары]]<br /> [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]<br /> [[Санат:КСРО-да қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:РКФСР-да бұйрықпен атылғандар]]<br /> [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Алаш қозғалысы мүшелері]]<br /> [[Санат:Қорғалжын ауданында туғандар]]<br /> [[Санат:Алғабаста туғандар]]<br /> [[Санат:Қайтыс болғаннан кейін КСРО-да ақталғандар]]<br /> [[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0 2026-05-11T09:01:24Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Ақмола қаласы жоспарының көшірмесі. ХІХ ғасырдың аяғы.jpg|thumb|right|250px|Ақмола қаласы жоспарының көшірмесі. ХІХ ғасырдың аяғы.]]<br /> '''Ақмола''' — [[Қазақстан]] елордасы [[Астана]]ның [[1868 жыл|1868]]-[[1998 жыл|1998]] жылдар аралығындағы атауы.<br /> <br /> == Ақмоланың қалыптасуы мен тарихи деректер ==<br /> [[Сурет:Ақмола бекінісінің мұнарасы. 1921 ж. қиратылған. ХХ ғ. басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Ақмола бекінісінің мұнарасы. 1921 жылы қиратылған. ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]]<br /> Қазақ елі [[Ресей империясы]]ның бодандығын қабылдағаннан кейін патша әкімшілігі қазақ жерін басқару мәселесі бойынша бірқатар шараларды жүзеге асырды. [[1822 жыл|1822]] жылы 22 шілдеде І Александр қол қойған &quot;Сібір қырғыздарын басқару&quot;туралы жарғыға&quot; сәйкес [[Орта жүз]] жері [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы]]на, енді ғана ұйымдастырылып жатқан [[Омбы облысы]]ның құрамына енгізіліп, сыртқы округтерге бөлінді.&lt;br&gt;Округтерді басқаруға аға сұлтандар тағайындалды. Округ орталығының әскери-әкімшілік қызметі жаңа бекіністер салумен шұғылданып, кейіннен Сібір полктарының казактарымен ауыстырылған орыс әскерінің тұрақты бөлімінен құрылған гарнизондармен жабдықтауға кірісті.&lt;br&gt;[[1824 жыл|1824]] жылы [[Қарқаралы сыртқы округі|Қарқаралы]] және [[Көкшетау сыртқы округі|Көкшетау]] сыртқы округтері ашылды. Сұлтан [[Қоңырқұлжа Құдаймендеұлы|Қоңырқұлжа Құдайменді]] қанша сұраса да қаражат жетіспеуіне байланысты [[Ақмола округі]]нің ашылуы кейінге қала берді. Ақыры, [[1830 жыл|1830]] жылы мамырда Ақмола шатқалындағы Құдаймендінің ауылына Петропавл бекінісінен подполковник [[Федор Шубин|Ф. К. Шубиннің]] басшылығымен [[Ақмола бекінісі]]н ұйымдастыру үшін әскери жасақ жіберіледі. Көктемгі су тасқыны жасақты [[Есіл]]дің оң жақ биіктеу жағасындағы керуенді Қараөткел өткелінде тоқтатады, Шубин сол жерден бірнеше казакты жағдайды біліп келуге жібереді. Жер таңдауда бұйрықта қате кеткенін ұққан [[Федор Кузьмич Шубин|Ф. Шубин]] оны Қараөткелде орындауға шешім қабылдайды. Ресми қағазда түсінбестік болмас үшін бұйрықтың атауы сол күйінде қалады.&lt;br&gt;1830 жылы 18 маусымда келген Қараөткелде құрылыс жұмыстары басталды. Құрылыс ағаштарынан казарма, дүкен, монша және астық қоймасы салынды. Тақтайлардан ат қора салынды. [[1832 жыл|1832]] жылы 22 тамызда [[Ақмола сыртқы округі]] ресми түрде ашылды. [[Сәмеке хан|Семеке хан]]ның шөбересі Қоңырқұлжа Құдайменді аға сұлтан болып сайланды.<br /> <br /> === Шағын гарнизондық елді мекен ===<br /> Ақмола алғашқы жылдары казармалардан, атқоралардан және қосымша құрылыстардан тұратын шағын гарнизондық елді мекен болды.&lt;br&gt;<br /> [[1838 жыл|1838]] жылы мамырда бұл әскери қоныс [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]] бастаған ұлт-азаттық күрес жасақтары қоршауға алып, өртеп жіберді. Кенесары сұлтан одан кейін Торғай даласына кетті. Осы оқиғадан кейін гарнизонды нығайту үшін Петропавлдан 2-ші сібірлік батальон жіберілді және Горький линиясынан жүз казак отбасы әкелініп, фортификациялық жұмыстар басталды.&lt;br&gt;<br /> [[1839 жыл|1839]] жылы бұл елді мекен ор қазылған дуалдармен және бес бұрышты әскери бекініспен қоршалды. Орталық солтүстік әскери бекіністің үстіне екі қабатты мұнара тұрғызылды. Оның жоғары жағына қарағайдан атыс ойығы бар шеген, төменгі жағынан зеңбірекке арналған ойық жасалды. Мұнара қазіргі Орталық стадионның орнында болды. Бекіністің оң жағы өзенге қарады.&lt;br&gt;<br /> Кенесары Қасымұлы қаза болып, ұлт-азаттық қозғалыстың күшпен басылуына байланысты Ақмола бекінісі [[1876 жыл|1876]] жылы әскери маңызы жойылды. [[1891 жыл|1891]] жылы орлар толтырылып, бекініс қабырғалары алынды. [[1921 жыл|1921]] жылы мұнара қиратылды.&lt;br&gt;<br /> <br /> === Қала мәртебесін алуы ===<br /> [[Сурет:Ақмола қаласының орталығы. ХХ ғ. басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Ақмола қаласының орталығы. ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]]<br /> [[1845 жыл|1845]] жылы &quot;Горькая линиядан&quot; көшіп келген казак отбасыларынан құралған казак станицалары пайда болды. [[1851 жыл|1851]] жылы бекіністің іші мен әскери слободаларда 26 саман, 15 ағаш және 17 тоқылған қазыналық құрылыстар мен 292 жеке ағаш үйлер болды.&lt;br&gt;<br /> Ақмола транзиттік сауданы қамтамасыз ететін басты рөлді атқара бастады. Осыған байланысты Ресей мен шетелдік саудагерлер осында өз дүкендерін ашады. Қоныстанушылардың көпшілігі, әсіресе, көп бөлігі татар слободасы деп аталатын [[Орта Азия]]дан шыққандар. [[1852 жыл|1852]] жылы Ақмолада екі маусымдық жәрмеңке – Константинов және Дмитриев жәрмеңкелері ұйымдастырылған болатын. Шағын әскери бекініс біртіндеп қалаға айнала бастады. Ауқатты адамдар берік те сәнді үйлер, мекемелер аша бастады.&lt;br&gt;<br /> [[1862 жыл|1862]] жылы Ақмола бекінісі мен казак станицасы округтік қала мәртебесін алды. Ақмола &quot;Семей облысы қалаларының құқығы мен жеңілдіктері туралы ережеге&quot; сәйкестендірілді. Ресей бодандығына кірген барлық адамдар қалада тұруға мүмкіндік алды, саудагерлер, ұсақ үй иесі, қолөнершілер қатарына жазыла алатын болды. Оларға қалада үй тұрғызып, бақша егу және әртүрлі мекемелер салу үшін жер берілді. Қалаға тіркелген тұрғын кез келген жылжымайтын мүлік алуға құқылы болды.&lt;br&gt;<br /> [[1868 жыл|1868]] жылы 21 қазанда &quot;Далалық облыстарды басқару туралы уақытша ережеге&quot; сәйкес орталығы Омбы болған Ақмола облысы құрылды. Уақыт өте келе облыс орталығын Омбыдан Ақмолаға көшіреміз деп ойлаған үкімет қаланы Ақмола деп атап кетті.<br /> <br /> === Тұрғындарының саны ===<br /> Ақмоланың алғашқы 30 жылының соңына қарай тұрғындарының саны 2000-нан асты, ал келесі 30 жылда үш есеге өсті. 6428 адам тұрғыны бар Ақмола уездік қалаға айналды. Қалада 3 шіркеу, 5 мектеп, 3 зауыт болды. XIX ғасырдың 90-жылдарының басында қалалық басқару мекемесі, қонақ үй мен өрт мұнарасы және Александр Невский шіркеуі салынған кезде халық саны айтарлықтай өсті. Саудагерлер сарайлары пайда болды. XX ғасыр басында Ақмола 18 мың халқы бар (1915 жыл) сауда қаласына айналды.<br /> <br /> === Қаланың көркі ===<br /> [[Сурет:Сібір сауда банкінің бұрынғы бөлімшесі. ХХ ғ. басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Сібір сауда банкінің бұрынғы бөлімшесі. ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]]<br /> [[Сурет:Ақмола. Қыздар гимназиясының ғимараты.ХХ ғ.басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Қыздар гимназиясының ғимараты.ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]]<br /> Қаланың көркі [[1892 жыл|1892]] жылы салынған сәулет ғимараты Александр Невский шіркеуі болды. Ғибадатхананың қабырғасы В. М. Васнецовтың шәкірті М. И. Тимофеевтің суреттерімен безендірілді. Қазан төңкерісінен кейін онда драма театр, содан кейін кинотеатр жұмыс істеп, [[1939 жыл|1939]]-[[1940 жыл|1940]] жылдары ғибадатхана бұзылды.&lt;br&gt;<br /> XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қала қарқынды өсті. Осы кезеңде Ақмоладағы ғимараттардың кейбірі жоғары көркемдік талғаммен салынғандықтан тарихи-мәдени бағасы бар сақтауға лайық ескерткіштер қатарына жатқызылды. Бастапқыда қаланың бірнеше бас жоспары әзірленді, [[1910 жыл|1910]] жылы қаланың бас сәулетшісі тағайындалды. Бұл қызметті сәулетші Адольф Дионисович Павлович атқарды. Қала көшелері бірнеше бөлікке (бекініс, солдат слободасы, казактар станицасы) бөлінді.&lt;br&gt;<br /> Ақмоланың сол кездегі бейнесін көзге елестету үшін П. Головачевтің қаланы көргеннен кейін [[1903 жыл|1903]] жылы Мәскеудің &quot;Азиатская Россия&quot; деген суреті бар жинағында жарияланған &quot;Дала өлкесінде&quot; деген мақаласына көңіл аудару керек. Онда былай делінген: &quot;Ақмолада жергілікті бай саудагерлердің сәулеті тартымсыз бірнеше тас үйлер бар... Көзге көрінер жерлерде собормен, қонақ ауласымен қатар абақты (острог) тұр, жан-жағы 20 шаршы көшет, 3 биіктіктегі көшеттер үшкір бөренелермен қоршалған. Абақтының алдында жалғыз күзетші тұр... Ақмоланың көшелерінде, әрине, жарық жоқ. Үлкен дүкендердің алдында бірнеше шам (фонарь) жағулы. Жай уақыттарда ұзын да кең көшелер сыпырылмайды, бірақ орталық губерниядағы шаруалардың егістігінен жақсы; оларды шаң мен тезектен жел тазалайды... Астық базарында ондаған &quot;қымызхана&quot; бар&quot;.&lt;br&gt;<br /> Ақмоланың төңкеріске дейін сәулеті мен құрылыс сапасы бойынша салынған бірқатар жақсы үйлері қазіргі уақытта [[Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіштері қатарына жатқызылып, қорғауға алынған.<br /> <br /> === Өнеркәсібі ===<br /> Өнеркәсіп қолөнер сипатында болды. [[1913 жыл|1913]] жылы статистика бойынша Ақмолада май қайнататын, ішек-қарын тазалайтын, жүн жуатын, 9 кірпіш және 2 қой терісі зауыттары, 21 ұста, 70-тей жел диірменде 208 адам жұмыс жасады. Төңкеріске дейін бұған 3 механикалық диірмен, механикалық шеберхана және тағы да басқа қолмен, жартылай қолмен істейтін кәсіпорындар қосылды.<br /> <br /> == Ақмоланың ақпан төңкерісінен кейінгі және Кеңес дәуірі кезіндегі сипаты ==<br /> Ақпан төңкерісінен кейін қала басшылығы Ақмолада уездік атқару комитетін ұйымдастырды. Большевиктік топ [[1917 жыл|1917]] жылы 27 желтоқсанда Ақмола қалалық депутаттар кеңесін құрды, ал [[1918 жыл|1918]] жылы 2 наурызда Ақмола уездік депутаттар кеңесі сайланып, уезде Кеңес өкіметін құру туралы шешім қабылданды. Колчактың келгеннен кейін бұрынғы басшылық жұмысын жалғастырды. Соңғы &quot;қалабасы&quot; қызметін саудагер С. А. Кубрин атқарды.&lt;br&gt;<br /> 1918 жылы 25 қарашада басшылық &quot;қызылдардың&quot; 59-шы ақыштар дивизия штабы &quot;қызыл&quot; атқыштар дивизиясына көшті.&lt;br&gt;<br /> [[1929 жыл|1929]] жылы Ақмола – Бурабай теміржол құрылысы басталды. 1929 жылы 8 қарашада Ақмолаға алғашқы пойыз келді. Теміржол оны Қазақстанның және бүкіл КСРО-ның өнеркәсіптік және мәдени орталықтарымен байланыстырды.&lt;br&gt;<br /> Қала өсіп, көркейіп, ауыл шаруашылығының орталығы және теміржолдың ірі торабы болды.&lt;br&gt;<br /> [[1939 жыл|1939]] жылы қазанда [[Қарағанды облысы]]ның құрамынан [[Ақмола облысы]] бөлініп, орталығы Ақмола қаласы болды, бұл кезде 32 мың тұрғыны және бірнеше өнеркәсіптік кәсіпорындары бар еді.&lt;br&gt;<br /> [[Ұлы Отан соғысы]] қаланың экономикалық әлеуеті мен қала бейнесінің дамуына кері әсерін тигізді. Ірі зауыттардың әскери жағдайға көшірілуі өндіріс орындарының санын көбейтті. Одақтың маңызы бар &quot;Қазақсельмаш&quot; зауыты пайда болды. [[1944 жыл|1944]] жылы 16 кәсіпорында 2800 адам еңбек етті.&lt;br&gt;<br /> Қалада сырттан күшпен қоныс аударылып келгендер көбейді, олардың көбі Солтүстік Кавказдан келді. Күшпен көшіру басталған жылдың өзінде Ақмола облысына 30 мыңдай адам келді, оларды үймен қамтамасыз ету, дәрігерлік көмек көрсету қажет болды. Осының бәрі қала тұрмысы мен мәдениетіне ықпал етті.<br /> <br /> == Ақмоладағы оқиғалар ==<br /> * 1959 жылғы 14 маусым күнгі [[Есіл өзені]]нің үстіндегі [[Ақмола апаты (1959)|көпірдің құлауынан]] 143 адам қайтыс болуы.<br /> * 1979 жылғы «[[Целиноград оқиғасы]]&lt;nowiki/&gt;»<br /> * 1995 жылғы 23 желтоқсан күнгі Ақмола маңындағы [[Ақмола апаты (1995)|бораннан]] 100 шақты адамның қайтыс болуы.<br /> <br /> == Қала атауларының өзгеруі ==<br /> Тың және тыңайған жерлерді игеру – Ақмола облысы өмірінің аса маңызды кезеңі болды. [[1954 жыл|1954]] жылы 2 наурызда еріктілер [[Алматы]]дан, 5 наурызда [[Мәскеу]]ден келді.&lt;br&gt;<br /> [[1953 жыл|1953]]-[[1958 жыл|1958]] жылдары облысқа 270 мыңдай адам келді. Қала елдің басты қамбасына, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау орталығына айналды. 1953-[[1956 жыл|1956]] жылдары облыста 3,5 миллион гектар тың жерлер игерілді. Тың игеру науқаны қала дамуында шешуші фактор болды.<br /> <br /> === Ақмола → Целиноград === <br /> [[1960 жыл|1960]] жылы желтоқсанда қала тың өлкесінің орталығы болды, ал [[1961 жыл|1961]] жылы қаланың аты Целиноград болып өзгертілді.&lt;br&gt;<br /> Тұрғындарының саны тез өсті. 1961 жылы қаланың тұрғын үй қоры 115 мың адамға шаққанда 600 мың шаршы м-ге жетті. Жарты жыл ішінде құрылысшылар 650 пәтер мен 4 бесқабатты мектеп үйін пайдалануға берді. Бір жылда тұрғын үй қоры 115 000 шаршы м-ге өсті.&lt;br&gt;<br /> Целиноград құрылысына Мәскеудің 29 құрылыс зауыты қатысты. Ленинград жобалау институтының бас жоспары бойынша (сәулетші Г. Я. Гладштейн) &quot;Хрущев кезеңінің&quot; типтік қалаларын салды. Целиноград кеңестік қала мектебінің принциптерін бейнелейтін үлгі болды.&lt;br&gt;<br /> [[1963 жыл|1963]] жылы 1 маусымда жаңа ықшам ауданның алғашқы іргетасы қаланды. 6 қарашада телеорталық жұмыс істей бастады. 2355 орындық Тың игерушілер сарайы ашылды, екі көпір іске қосылды. Біреуі көлік өтуге арналған, екіншісі қаланы демалыс бағымен, жағажаймен және балалар теміржолымен байланыстырды.<br /> <br /> Кеңес дәуіріндегі құрылыстардың аса мәнділері; бекет пен бекет жанындағы алаң (1954 жыл); бекет ғимараты [[1961 жыл|1961]]-[[1964 жыл|1964]] жылдары салынды. Бекет толығымен қайта жабдықталды, эскалатормен, жолаушылар өтетін жолдармен, аса жайлы күту залдарымен, дүкендермен, кафелермен, қонақ үймен қамтамасыз етілді; Теміржолшылар сарайы (1954 жылы салынды, қазіргі [[Күләш Байсейітова атындағы ұлттық опера және балет театры]]). Ғимарат кіре берісінің бағандары және интерьерлері мәнерлі жапсырмалары бар классикалық жүйе негізінде салынды. 1998–2000 жылдары қайта жөндеуден кейін көрермендердің орын саны 800-ден 360-қа қысқартылды; &quot;Есіл&quot; қонақ үйі (1960 жылы салынды). Ғимарат классикалық бағыттағы кеңестік сәулет өнерінің сипатын сақтаған.<br /> <br /> === Целиноград → Ақмола → Астана ===<br /> [[1992 жыл|1992]] жылы Целиноград қайтадан Ақмола деп аталды. [[1997 жыл|1997]] жылы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен Ақмола қаласы Қазақстанның астанасы болды.&lt;br&gt;<br /> Қаланың дамуы үшін елдің орталығындағы тиімді геосаяси және ірі көлік жолдарының түйіскен жерінде болуы, қажетті көлік және телеорталық инфрақұрылымының, бос жерлердің болуы осы шешімді қабылдауға әкелді. [[1998 жыл|1998]] жылы 6 мамырда Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығына сәйкес Ақмоланың атауы Астана болып өзгертілді.&lt;ref&gt;АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Астана]]<br /> [[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]<br /> [[Санат:Қазақстан қалалары]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2026-05-11T09:00:26Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Елді мекен-Қазақстан<br /> |статусы = Елорда<br /> |атауы = Астана<br /> |сурет = {{Фотомонтаж<br /> |photo1a = <br /> |photo2a = Ishim River in Nur-Sultan (cropped).jpg<br /> |photo2b = Astana DSC04362 (7711355642).jpg<br /> |photo3a = <br /> |photo3b = <br /> |photo4a = L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG<br /> |photo4b = <br /> |spacing = 2<br /> |position = center<br /> |color_border = white<br /> |color = white<br /> |size = 266<br /> |foot_montage = Жоғарыдан төменге қарай: Астананың орталығы, [[Есіл]] өзені, [[Нұржол желек жолы]], [[Назарбаев Университеті]], [[Еуразия ұлттық университеті]], [[Астана Опера]]<br /> }}<br /> |сурет атауы = <br /> |әкімшілік күйі = [[Елорда|Астана]]<br /> |елтаңба = Emblem of Astana (latin).svg<br /> |ту = Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg<br /> |елтаңба сипаттамасы = Астана елтаңбасы<br /> |ту сипаттамасы = Астана туы<br /> |lat_deg= 51|lat_min= 08|lat_sec=<br /> |lon_deg= 71|lon_min= 26|lon_sec=<br /> |CoordAddon = type:city(584800)_region:KZ<br /> |CoordScale =<br /> |облысы = <br /> |кестедегі облыс = <br /> |ауданы = <br /> |кестедегі аудан = <br /> |мекен түрі =<br /> |мекені = <br /> |кестедегі мекен = <br /> |ішкі бөлінісі = 6 аудан&lt;br&gt;([[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]], [[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]], [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]], [[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]], [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]], [[Сарайшық ауданы|Сарайшық]])<br /> |әкімі = [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32167493.html|title=Жеңіс Қасымбек Астана әкімі болды. Қаланы үш жарым жыл басқарған Көлгінов қызметінен босатылды|date=8 желтоқсан 2022|publisher=[[Азаттық радиосы]]|access-date=9 желтоқсан 2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;<br /> |құрылған уақыты = 1830<br /> |алғашқы дерек = 1832<br /> |бұрынғы атаулары = ''Ақмола (1961 жылға дейін),&lt;br&gt;Целиноград (1961—1992), &lt;br /&gt;Ақмола (1992—1998), &lt;br /&gt;Астана (1998 — 2019),&lt;br /&gt;Нұр-Сұлтан (2019 — 2022)''<br /> |статус алуы = 1997<br /> |жер аумағы = 797,33<br /> |уақыт белдеуі = +5:00<br /> |биiктiктiң түрi =<br /> |орталығының биiктігі =<br /> |климаты = қатаң континенталды<br /> |тұрғыны = {{өсім}} 1 544 142 &lt;ref&gt;[ https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;<br /> |санақ жылы = 2025<br /> |тығыздығы = 1936,64<br /> |шоғырлануы = 1,4 миллион<br /> |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] — 81,08 %&lt;br&gt;[[орыстар]] — 11,34 %&lt;br&gt;[[украиндар]] — 1,16 %&lt;br&gt;[[татарлар]] — 1,03 %&lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,93 %&lt;br&gt;[[немістер]] — 0,77 %&lt;br&gt;[[корейлер]] — 0,59 %&lt;br&gt;басқалары — 3,1 % (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;<br /> |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар және басқалары<br /> |этнохороним = астаналық, астаналықтар<br /> |телефон коды = 7172<br /> |пошта индексі = 010000<br /> |пошта индекстері = <br /> |автомобиль коды = 01<br /> |идентификатор түрі =<br /> |сандық идентификаторы = <br /> |ортаққордағы санаты = Astana<br /> |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/astana?lang=kk Астана қаласының әкімдігі]<br /> |сайт тілі = kz<br /> |сайт тілі 2 = ru<br /> |сайт тілі 3 = en<br /> |add1n =<br /> |add1 = <br /> |add2n = <br /> |add2 = <br /> |add3n = <br /> |add3 = <br /> }}<br /> <br /> '''Астана''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] астанасы. 1997 жылғы 10 желтоқсаннан бастап астана статусына ие.<br /> <br /> Миллионер қаласы мәртебесіне 2017 жылдың маусымында қол жеткізілді, ол кезде тұрғындардың саны 1 002 874 адамға жетті. Астана елдің солтүстігінде Есіл өзенінің жағасында орналасқан. Әкімшілік жағынан қала 6 ауданға бөлінген.<br /> <br /> Қазақстанның астанасын [[Алматы]]дан Ақмолаға ауыстыру туралы ұсынысты Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] ұсынды. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі 1994 жылы [[6 шілде]]де ауыстыру туралы шешім қабылдады. Орталық мемлекеттік органдардың Ақмолаға ресми көшуі 1997 жылғы 10 желтоқсанда басталды.<br /> <br /> Президенттің 1998 жылғы 6 мамырдағы Жарлығымен Ақмола атауы Астана болып өзгертілді.<br /> <br /> Жаңа астананың халықаралық тұсаукесері 1998 жылғы 10 маусым күні өтті.<br /> <br /> Қала алты әкімшілік бірліктен — «[[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]]&lt;nowiki/&gt;»&lt;ref name=&quot;Байқоңыр ауданы&quot;&gt;[https://bnews.kz/kz/news/astananin_zhana_baikonir_audaninin_shekarasi_belgili_boldi Астананың жаңа &quot;Байқоңыр&quot; ауданының шекарасы белгілі болды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220002755/https://bnews.kz/kz/news/astananin_zhana_baikonir_audaninin_shekarasi_belgili_boldi |date=2019-02-20 }}&lt;/ref&gt;, «[[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]]&lt;nowiki/&gt;» және «[[Сарайшық ауданы|Сарайшық]]&lt;nowiki/&gt;» аудандарынан тұрады. Есіл және Нұра ауданы қаланың даму динамикасына қарай кейінгі жылдары құрылды.<br /> [[Сурет:Astana (Kazakhstan), satellite image 2017-07-24.jpg|нобай|center|277px|Астананың спутниктен қарағанда көрінісі ([[2017 жыл|2017 ж.]])]]<br /> == Географиясы ==<br /> 2023 жылғы 1 қаңтар жағдайы бойынша қала тұрғындар саны 1 354 435 адам, бұл [[Алматы]]дан кейінгі [[Қазақстан]]дағы екінші көрсеткіш. Қала Қазақстанның орталық бөлігінің солтүстігінде [[Ақмола облысы]]нда, [[Есіл]] өзенінің алабындағы өзен маңы жазықтығында орналасқан.<br /> <br /> Қала территориясы аумағы – 797,33 км² (2017 жылғы 7 ақпанда Ақмола облысының елді мекендерсіз 87,19 км² қалаға қосылғаннан кейін).<br /> <br /> Қала дала жазығында орналасқан. Алып жатқан аумақтың рельефі — төмен террассалар. Каштан топырағы басым.<br /> <br /> Қаланың геологиясы — солтүстік бөлігінде бөлінбеген палеозойлық шөгінділер, ал оңтүстік және батыс бөліктерде орта төрттік шөгінділер. Қаланың көп бөлігі шөгінді тау жынысында, негізінен құмдақ саздарда жатыр.<br /> <br /> Астана қаласы Есіл өзенінің жағалауында орналасқан. Қала екі бөлікке бөлінеді — оң және сол жағалау. Қаланың гидрографиялық желісі тек Есіл өзенімен ғана емес, сонымен қатар Есіл өзенінің оң ағымдары Сарыбұлақ пен Ақбұлақ өзендерімен де ұсынылған. Қаланың 25-30 км радиусында көптеген тұщы және тұзды көлдер бар.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> {{Main|Ақмола}}<br /> <br /> Астана [[1830 жыл|1830]] жылы [[Есіл]] өзенінің жағасында [[Федор Шубин]] негізін қалаған бекіністен бастау алады.<br /> <br /> [[1862 жыл|1862]] жылы Ақмолинск қала мәртебесін алды.<br /> <br /> [[1962 жыл|1962]] жылы қалаға Целиноград атауы берілді.<br /> <br /> [[1997 жыл|1997]] жылы егемен Қазақстанның Президенті Н. Назарбаев Жарлығымен елорданы [[Алматы]]дан Ақмолаға көшіру туралы шешім қабылдады.<br /> <br /> [[1998 жыл|1998]] жылы [[6 мамыр]] жаңа елорданың атау Астана болып өзгертілді.<br /> <br /> [[1998 жыл|1998]] жылы [[10 маусым]] [[Қазақстан]]ның жаңа елордасы — Астананың халықаралық тұсауы кесілді.<br /> <br /> [[1998 жыл|1998]] жылы [[ЮНЕСКО]]-ның шешімі бойынша Астана қаласына «Бейбітшілік қаласы» жоғары атағы беріліп, медальмен марапатталды. Бұл атақ қысқа мерзім ішінде әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени дамуда неғұрлым әсерлі әрі қуатты өсуге, тұрақты этникааралық қатынасты орнықтыруға қол жеткізе алған ғаламшардың жас қалаларына беріледі. [[Бразилия]]да өткізілген бұл конкурста Астана барлық өлшемдер бойынша әлемнің әр түрлі елдерінің он екі қаласын басып озды.<br /> <br /> Астана қаласы Ақмола облысының аумағында орналасқан және осы облыстың үш ауданымен (Целиноград, Шортанды және Аршалы) шектеседі. Қаланың өсуі [[Ақмола облысы]] [[Целиноград ауданы]]ның аумағын екі бөлікке бөлді.<br /> <br /> 2018 жылғы 7 ақпанға дейін Астана территориясына қаладан басқа (69 822 га) 2 орманшылық учаскілері де (шығыста аумағы 459 га мемлекеттік орман тәлімбағы, солтүстікте Қоянды су қоймасындағы саяжай (12 саяжай қауымдастығы бар). Аталған массив аумағы Мемлекеттік жер кадастріне сәйкес 900 га, Астананың бас жоспарына сәйкес 850 га, ал қала территориясы балансына (2018 жылғы 16 наурыздан № 131 Қазақстан Республикасының Үкімет Жарлығы) сәйкес 733 га құрайды.<br /> <br /> 2018 жылғы 7 ақпанда қала аумағына Ақмола облысы Целиноград ауданының территориясынан қосымша 8 719 га аумағымен 3 учаскілер (тұрғындары жоқ), соның ішінде халықаралық әуежайға жақын 7 300 га учаскі, қаладан оңтүстікте орналасқан ұлттық пантеон (959 га) және солтүстік-батыста орналасқан қалалық зират (460 га) қосылды.<br /> <br /> 2018 жылғы 16 наурызда Алматы және Сарыарқа аудандарының бөліктерінен төртінші аудан Байқоңыр ауданы құрылды.<br /> <br /> 2019 жылы 20 наурызда Қазақстанның екінші [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] шешімі бойынша қаланың атын экс-президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]тың құрметіне '''Нұр-Сұлтан''' деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-astana-to-nursultan/29837773.html|title=Тоқаев Астана атауын &quot;Нұр-Сұлтан&quot; деп өзгертті|author=|date=23-03-2019|work=|publisher=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2022-09-16|lang=kk}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> 2022 жылы 17 қыркүйекте президент Қасым-Жомарт Тоқаев жарлығымен '''Астана''' атауы қайтарылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-elordasy-nur-sultan-kalasynyn-atauyn-kazakstan-respublikasynyn-elordasy-astana-kalasy-dep-ozgertu-turaly-1782825|title=Қазақстан Республикасының елордасы – Нұр-Сұлтан қаласының атауын Қазақстан Республикасының елордасы – Астана қаласы деп өзгерту туралы|author=|date=17 қыркүйек 2022|work=|publisher=''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] ресми сайты''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aikyn.kz/218176/nur-sultan-kalasynyn-atauy-astana-bolyp-ozgerdi/|title=Нұр-Сұлтан қаласының атауы &quot;Астана&quot; болып өзгерді|author=|date=17 қыркүйек 2022|work=|publisher=''[[Айқын (газет)|Айқын газеті]]''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Басшылар == <br /> {{Main|Астана әкімі}}<br /> <br /> == Халқы ==<br /> {{Main|Астана қаласының демографиясы}}<br /> 2020 жылғы 1 қаңтардағы қала түрғындар саны 1 136 008 адамды құрады. ҚазСтаттың ресми есебі 2017 жылғы 1 қаңтарда елордада 972 672 тұрғынды, 2017 жылғы 1 маусымда 1 002 874 тұрғынды, ал 2020 жылғы 1 қаңтарда есептің жаңа методикасына сәйкес 1 136 008 тұрғынды тіркеді.<br /> <br /> 2009 жылғы халық санағы бойынша қала тұрғындарының тек 36% -ы Астана қаласында туып-өскен болып шықты. Қала негізін Қазақстанның басқа өңірлерінен келген мигранттар құрады, атап өтсек 19,4% — Ақмола облысы тұрғындары, 7,4% Түркістан облысы тұрғындары, 6,3% — Қарағанды мен Қостанай облыстары тұрғындары құрды.<br /> <br /> КазСтаттың 2016 жылғы 1 қазан жағдайы деректері бойынша қаланың еңбекке жарамды тұрғындар (әйелдер жасы 16—58, еркектер жасы 16—63) саны 478 432 адамды құрайды, соның ішінде 21 мың жұмыссыз және 92 мың жұмыс күшіне енбейтін тұлғалар.<br /> <br /> Некеге тұрудың орташа жасы — еркектер үшін — 27,5 жас, ал әйелдердер үшін — 25,3 жас.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! 1989!!1997!!1998!!1999 !! 2000 !! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006<br /> |-<br /> |281252&lt;ref name='116-6-1'/&gt;<br /> |275100&lt;ref name='116-6-1'/&gt;<br /> |275300&lt;ref name='116-6-1'/&gt;<br /> |326900&lt;ref name='116-6-1'/&gt;<br /> |381000&lt;ref name='116-6-1'/&gt;<br /> |446200&lt;ref name='116-6-1'/&gt;<br /> |493100&lt;ref name='116-6-1'&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php Население Астаны]&lt;/ref&gt;<br /> |501998&lt;ref name='116-6-2'/&gt;<br /> |510533&lt;ref name='116-6-2'/&gt;<br /> |529335&lt;ref name='116-6-2'/&gt;<br /> |550438&lt;ref name='116-6-2'/&gt;<br /> |}<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016<br /> !2017 <br /> |-<br /> |574448&lt;ref name='116-6-2'/&gt;<br /> |602684&lt;ref name='116-6-2'/&gt;<br /> |605254&lt;ref name='116-6-2'/&gt;<br /> |649139&lt;ref name='116-6-2'/&gt;<br /> |697129&lt;ref name='116-6-2'/&gt;<br /> |742918&lt;ref name='116-6-2'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;<br /> |778083&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны |издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2013-24-02}}&lt;/ref&gt;<br /> |814401&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны 1 января 2014|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2014-21-02}}&lt;/ref&gt;<br /> |852985&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/12903 |title=Астана бойынша халық саны 1 января 2015|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2015-02-25|date=2015-02-25}}&lt;/ref&gt;<br /> |872655&lt;ref&gt;[http://astana.stat.gov.kz/home-4/item/o-demograficheskoj-situatsii-v-gorode-astana-13.html О демографической ситуации в городе Астана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305095341/http://astana.stat.gov.kz/home-4/item/o-demograficheskoj-situatsii-v-gorode-astana-13.html |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;<br /> |926144<br /> |}<br /> <br /> Астана қаласы халқының саны 2000 жылмен салыстырғанда 169,2 мың адамға көбейіп, 2006 жылдың басында 550,2 мың адам болды. 2013 жылдың 1 наурызындағы ақпарат бойынша халық саны — 783 471 адамды құрады. Халық саны бойынша Қазақстандағы Алматы қаласынын кейінгі 2-орында.<br /> <br /> Астана қаласы халқының табиғи қозғалысының оң факторы бала туу мен неке қию деңгейінің артуы болып табылады. 2005 жылы қалада 8,8 мың бала өмірге келді, ол 2000 жылы туылғандармен салыстырғанда 4,3 мыңға көп. 2005 жылы бала туудың коэффициенті 1 мың тұрғынға шаққанда 6,3, өлім&amp;nbsp;— 6,7 құрады.<br /> <br /> Қала халқының өсуі негізінен көші-қон ағыны есебінен қамтамасыз етілуде. Көші-қон сальдосының елеулі түрде өсуі (50 мыңнан асатын шекте) 2000—2001 жылдары байқалды.<br /> <br /> Келгендердің санының кеткендерден асып түсуі негізінен азаматтардың республиканың ішіндегі көші-қон есебінен қамтамасыз етілді. Алайда соңғы жылдары оның салыстырмалы түрде тұрақтануы байқалады (2002 ж.&amp;nbsp;— 6,8 мың, 2003 ж. — 5,4 мың, 2004 ж.&amp;nbsp;— 14,2 мың, 2005 ж.&amp;nbsp;— 15,7 мың адам). Халықтың табиғи өсімі осы кезеңде 2000 жылғы 1513 адамнан 2005 жылы 5,2 адамға дейін көбейді.<br /> <br /> === Демография динамикасы ===<br /> {{Жасырын|Тақырыпша=Статистикалар |Мазмұны=<br /> <br /> * [[1989]] 281,3 мың. адам.(санақ)&lt;ref&gt;<br /> {{cite web<br /> |url = http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php<br /> |title = Астана халық саны динамикасы<br /> |author = Забирова А.Т.<br /> |date = <br /> |work = Демоскоп Weekly Электронная версия бюллетеня Население и общество<br /> |publisher = <br /> |accessdate = 2012-07-13<br /> |lang = {{ref-ru}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt; <br /> * [[1999]] 326,9 мың. адам.(''санақ'')<br /> * [[2000]] 381,0 мың. адам.<br /> * [[2001]] 446,2 мың. адам.<br /> * [[2005]] 529,3 мың. адам.<br /> * [[2007]] 574,4 мың. адам.<br /> * [[2009]] 613,6 мың. адам. (''санақ'')<br /> * [[2010]] 697,1 мың. адам.<br /> * [[2011]] 730,8 мың. адам.<br /> * [[2012]] 743,0 мың. адам.<br /> * [[2015]] 853,0 мың. адам.<br /> * [[2020]] 950,0 мың. адам. (''болжам'')<br /> *[[2030]] 1200,0 мың. адам. (''болжам'')<br /> }}<br /> Қазақстанның [[Алматы]] қаласынан кейінгі тағы бір [[миллионер]] қаласы тіркеледі. [[2009 жыл|2009]]-жылдың көрсеткіштерінде Астана қаласының [[миграция]]лық [[сальдо]]сы 31 908 адамды құрады — бұл республикадағы ең жоғарғы көрсеткіш.&lt;ref&gt;<br /> {{cite web<br /> |url = http://www.pm.kz/page/astana-stolitsa-kazahstana-<br /> |title = Астана - Қазақстанның астанасы <br /> |author = <br /> |date = <br /> |work = ҚР премьер минстрінің ресми сайты<br /> |publisher = <br /> |accessdate = 2012-08-05<br /> |lang = {{ref-kk}}{{ref-ru}}{{ref-en}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> Астана тұрғындар санының динамикасы төменде келтiрiлген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php|title=Тұрғылықты халық саны — 2009-жылғы санақ|publisher=demoscope.ru|language=ru|accessdate=2008-09-27}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;center&gt;&lt;timeline&gt;<br /> Colors=<br /> id:lightgrey value:gray(0.9)<br /> id:darkgrey value:gray(0.7)<br /> id:sfondo value:rgb(1,1,1)<br /> id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)<br /> <br /> ImageSize = width:700 height:340<br /> PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30<br /> DateFormat = x.y<br /> Period = from:0 till:1200000<br /> TimeAxis = orientation:vertical<br /> AlignBars = justify<br /> ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200000 start:0<br /> ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100000 start:0<br /> BackgroundColors = canvas:sfondo<br /> <br /> BarData=<br /> <br /> bar:1989 text:1989<br /> bar:1997 text:1997<br /> bar:1998 text:1998<br /> bar:1999 text:1999<br /> bar:2000 text:2000 <br /> bar:2001 text:2001 <br /> bar:2003 text:2003<br /> bar:2005 text:2005 <br /> bar:2007 text:2007 <br /> bar:2009 text:2009 <br /> bar:2010 text:2010 <br /> bar:2011 text:2011 <br /> bar:2012 text:2012 <br /> bar:2015 text:2015 <br /> bar:2020 text:2020 <br /> bar:2030 text:2030<br /> <br /> PlotData=<br /> color:barra width:27 align:center<br /> <br /> bar:1989 from:0 till: 281300<br /> bar:1997 from:0 till: 275100<br /> bar:1998 from:0 till: 275300<br /> bar:1999 from:0 till: 326900<br /> bar:2000 from:0 till: 381000<br /> bar:2001 from:0 till: 446200<br /> bar:2003 from:0 till: 501998<br /> bar:2005 from:0 till: 529335<br /> bar:2007 from:0 till: 574448<br /> bar:2009 from:0 till: 605254<br /> bar:2010 from:0 till: 649139<br /> bar:2011 from:0 till: 697129<br /> bar:2012 from:0 till: 742918<br /> bar:2015 from:0 till: 852985<br /> bar:2020 from:0 till: 950000<br /> bar:2030 from:0 till: 1200000<br /> <br /> PlotData=<br /> <br /> bar:1989 at: 281300 fontsize:S text: 281300 shift:(0,5)<br /> bar:1997 at: 275100 fontsize:S text: 275100 shift:(0,5)<br /> bar:1998 at: 275300 fontsize:S text: 275300 shift:(0,5)<br /> bar:1999 at: 326900 fontsize:S text: 326900 shift:(0,5)<br /> bar:2000 at: 381000 fontsize:S text: 381000 shift:(0,5)<br /> bar:2001 at: 446200 fontsize:S text: 446200 shift:(0,5)<br /> bar:2003 at: 446200 fontsize:S text: 501998 shift:(0,5)<br /> bar:2005 at: 529300 fontsize:S text: 529335 shift:(0,5)<br /> bar:2007 at: 574400 fontsize:S text: 574448 shift:(0,5)<br /> bar:2009 at: 613600 fontsize:S text: 605254 shift:(0,5)<br /> bar:2010 at: 697100 fontsize:S text: 649139 shift:(0,5)<br /> bar:2011 at: 730800 fontsize:S text: 697129 shift:(0,5)<br /> bar:2012 at: 743000 fontsize:S text: 742918 shift:(0,5)<br /> bar:2015 at: 850000 fontsize:S text: 852985 shift:(0,5)<br /> bar:2020 at: 950000 fontsize:S text: 950000 shift:(0,5)<br /> bar:2030 at: 1200000 fontsize:S text: 1200000 shift:(0,5)<br /> <br /> TextData=<br /> fontsize:S pos:(220,20)<br /> text:Астана қаласының тұрғындар санының динамикасы<br /> &lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;<br /> <br /> === Агломерациясы === <br /> «Астанагенплан» ҰЗМИ «Астана агломерациясының аумақтық дамуының аймақаралық схемасы» жобасын жасады.<br /> <br /> 2015 жылдың қарашасында қабылданған бұл құжатпен жалпы ауданы 21,75 мың км² болатын, Ақмола облысының Аршалы, Целиноград және Шортанды аудандарының 127 елді мекені, сондай-ақ Ақкөл облысының төрт ауданы (Урюпин ауылдық округі, Еңбекші ауданы, Кеңес ауылдық округі, Ақкөл қалалық әкімшілігі) қоса, Астана агломерациясының шекаралары анықталды. Қала маңы аймағының белгіленген шекараларында 196 мың адам, ал Астана қаласында 814 мың адам тұрады. Астана қала маңы түрғындарының тығыздығы 9 адам/ км² құрады (бүкіл Қазақстан халқының орташа тығыздығы 1 км²-ге шамамен 7 адам).<br /> <br /> Агломерацияны дамыту жобасымен 2020 жылы агломерация саны 1,2 миллион адамға дейін, ал 2030 жылға қарай 1,5 миллионнан астам адамға өседі деп күтілуде.<br /> <br /> == Табиғаты мен климаты == <br /> {{Main|Астана қаласының табиғаты}}<br /> Қала климаты аса континенталды. Жазы ыстық және құрғақ, ал қысы суық, ұзақ.<br /> <br /> Орташа жылдық температурасы 3,1&amp;nbsp;°C. Жауын-шашын жылына 300 мм түседі. Жаздың орташа температурасы шамамен 20°С болғанымен, [[Орта Азия|Орта Азияның]] ыстық ауа массаларына байланысты максималды температурасы 40&amp;nbsp;°C болуы да мүмкін. Жазы жылы, бірақ қысқа. Ал қыстың орташа температурасы −15&amp;nbsp;°C шамасында, кейде Сібір аяздарының қалаға жетуіне байланысты -50&amp;nbsp;°C аязға дейін баруы мүмкін. Қар жамылғысы қалың болып, қыстың ұзақтығы 4-5 айға созылады.&lt;ref&gt;https://kazhydromet.kz/&lt;/ref&gt; Астана [[Ұланбатыр]]дан кейінгі әлемдегі ең суық астана болып саналады.<br /> <br /> Жауын-шашынның жалпы мөлшері жылына шамамен 300-350 мм құрайды. Жауын-шашынның көп бөлігі көктем мен жазда түседі. Қыста жауын-шашын аз болып, қар мөлшері орташа деңгейде болады.<br /> <br /> [[Ауа ылғалдылығы]] төмен, орташа жылдық көрсеткіші шамамен 60% құрайды. Қыс мезгілінде ылғалдылық көбінесе төмен болады.<br /> <br /> Астанада желдің жылдамдығы жиі өзгереді, бірақ орташа жылдамдығы 4-6 м/с шамасында болады. Қыста қатты желдер мен [[Боран|борандар]] болуы мүмкін, бұл суықты қатты сезіндіреді.<br /> <br /> Қаланың адамдар үшін онша қолайлы емес [[құрғақшылық]] пен қатты желге бейім даланың ортасында орналасқанына байланысты, қала айналасын жасыл белдеумен — ағаштар мен басқа да жасыл кеңістіктермен жабдықтау бойынша ауқымды жоба жүзеге асырылуда.<br /> <br /> &lt;div style=&quot;max-width:75%&quot;&gt;{{Қаланың ауа райы<br /> |Жер_ілік = Астана<br /> |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/нұр-сұлтан/ Астана ауа райы мен климаты]<br /> |Қаң_а_макс = 3.8<br /> |Ақп_а_макс = 8.2<br /> |Нау_а_макс = 20.4<br /> |Сәу_а_макс = 29.5<br /> |Мам_а_макс = 35.2<br /> |Мау_а_макс = 38.8<br /> |Шіл_а_макс = 40.1<br /> |Там_а_макс = 38.2<br /> |Қыр_а_макс = 36.1<br /> |Қаз_а_макс = 26.7<br /> |Қар_а_макс = 14.8<br /> |Жел_а_макс = 4.5<br /> |Жыл__а_макс = 40.1<br /> |Қаң_а_мин = -37.7<br /> |Ақп_а_мин = -37.3<br /> |Нау_а_мин = -35.2<br /> |Сәу_а_мин = -22.8<br /> |Мам_а_мин = -7.0<br /> |Мау_а_мин = -1.5<br /> |Шіл_а_мин = 4.6<br /> |Там_а_мин = 0.4<br /> |Қыр_а_мин = -4.7<br /> |Қаз_а_мин = -17.5<br /> |Қар_а_мин = -35.1<br /> |Жел_а_мин = -36.6<br /> |Жыл__а_мин = -37.7<br /> |Қаң_ор_макс = -10.1<br /> |Ақп_ор_макс = -9.4<br /> |Нау_ор_макс = -2.4<br /> |Сәу_ор_макс = 11.0<br /> |Мам_ор_макс = 20.5<br /> |Мау_ор_макс = 25.9<br /> |Шіл_ор_макс = 26.8<br /> |Там_ор_макс = 25.3<br /> |Қыр_ор_макс = 18.9<br /> |Қаз_ор_макс = 9.7<br /> |Қар_ор_макс = -1.7<br /> |Жел_ор_макс = -8.1<br /> |Жыл__ор_макс = 8.9<br /> |Қаң_ор_мин = -17.9<br /> |Ақп_ор_мин = -18.4<br /> |Нау_ор_мин = -12.1<br /> |Сәу_ор_мин = 0.0<br /> |Мам_ор_мин = 7.6<br /> |Мау_ор_мин = 12.9<br /> |Шіл_ор_мин = 14.9<br /> |Там_ор_мин = 12.6<br /> |Қыр_ор_мин = 6.6<br /> |Қаз_ор_мин = 0.1<br /> |Қар_ор_мин = -9.3<br /> |Жел_ор_мин = -16.2<br /> |Жыл__ор_мин = -1.6<br /> |Қаң_ор = -14.0<br /> |Ақп_ор = -13.9<br /> |Нау_ор = -7.3<br /> |Сәу_ор = 5.5<br /> |Мам_ор = 14.1<br /> |Мау_ор = 19.4<br /> |Шіл_ор = 20.8<br /> |Там_ор = 19.0<br /> |Қыр_ор = 12.8<br /> |Қаз_ор = 4.9<br /> |Қар_ор = -5.5<br /> |Жел_ор = -12.2<br /> |Жыл__ор = 3.6<br /> |Қаң_ор_ж-ш = 16.5<br /> |Ақп_ор_ж-ш = 14.4<br /> |Нау_ор_ж-ш = 15.1<br /> |Сәу_ор_ж-ш = 20.2<br /> |Мам_ор_ж-ш = 33.1<br /> |Мау_ор_ж-ш = 39.5<br /> |Шіл_ор_ж-ш = 48.6<br /> |Там_ор_ж-ш = 32.8<br /> |Қыр_ор_ж-ш = 21.7<br /> |Қаз_ор_ж-ш = 27.2<br /> |Қар_ор_ж-ш = 26.4<br /> |Жел_ор_ж-ш = 21.7<br /> |Жыл__ор_ж-ш = 317.2<br /> |}}<br /> &lt;/div&gt;<br /> <br /> == Экономикасы ==<br /> {{Main|Астана қаласының экономикасы}}<br /> <br /> Астана қаласы экономикасын сауда, транспорт пен байланыс, құрылыс құрайды. Қазақстан экономикасының сауда секторының жалпы өніміне қосқан үлесі бойынша Астана қаласы Қазақстан Республикасының облыстары мен қалалары арасында Алматы қаласынан кейін екінші орын алады. Астана мен Алматы қалаларының жиынтық аймақтық өнім көлемі Қазақстанның жалпы сауданың жартысынан астамын құрайды. Бөлшек тауар айналымы бойынша да Астана қаласы республикада екінші орында. Құрылыс өсімі бойынша Астана қаласы республика бойынша көшбасшы. 2009 жылы Қазақстан бойынша эксплуатацияға берілген тұрғын үйлердің 1/5 бөлігі Астана қаласына келді. Астана бес жылдан астам тұрғын үйлерді эксплуатация енгізу бойынша көшбасшы.<br /> <br /> Өнеркәсіптік өндіріс көбінесе құрылыс материалдарын, тамақ өнімдері мен сусындарын және машина жасауда шоғырланған. Қазақстан бойынша Астана қаласы металдан жасалған құрылыс материалдарын, қолдануға дайын бетон және бетоннан жасалынған құрылыс өнімдерін жасаудан көшбасшы болып табылады. Сондай-ақ, құрылыс металл конструкцияларын, радиаторлар мен орталық жылыту қазандықтары мен қондырғыларды өндірудегі қаланың үлесі салыстырмалы жоғары.<br /> Инвесторларды жұмылдыру және жаңа бәсеке қабілетті өндірісін дамыту мақсатында қалада «Астана — жаңа қала» атты арнайы экономикалық аймағы қызмет атқаруда.<br /> <br /> АЭА-ның артықшылықтары - салықтық және кедендік жеңілдіктерді қарастыратын арнайы құқықтық режимнің болуы. АЭА аумағында әртүрлі бағыттағы жобалар жүзеге асырылуда.<br /> <br /> Атап айтқанда, қаланың дамуы өндірістің жалпы көлемінде инновациондық өнімнің жоғары үлесі бар, дамыған өндірістік секторларға (құрылыс материалдарын өндіру, тамақ өнімдерін өңдеу және т.б.), қаланың жалпы аймақтық өнімнің басым бөлігін қамтамасыз ететін шағын бизнеске және дамыған туризм секторына бағытталған бәсекеге қабілетті экономиканы құруға бағытталған.<br /> <br /> 2009 жылы өндеу өнеркәсібі кәсіпорындарымен 77,25 млрд.теңге көлемінде өнім шығарылды — бұл өндеу өнімінің жалпы көлемінің 81% құрайды. Өндеу өнеркәсібі құрамында ең көп үлес алады:<br /> * Метал емес өнімдерді, құрылыс материалдарын өндіру (30,3 %),<br /> * Тамақ өнімдерін жасау, сусындарды қоса (20,1 %), ет комбинаты, май зауыты, сүт комбинаты, диірмендер;<br /> * Метал өнімдерін жасау (16,2 %), «Металлист», насосты, шойын құю;<br /> * Машина жасау (15,6 %), вагондарды жөндеу, сорғы және басқа да кәсіпорындар;<br /> * 1 % аз тоқыма және тігін өнеркәсібі, ағаш өңдеу және ағаштан жасалған бұйымдарын өндіру.<br /> <br /> Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын кішігірім шағын кәсіпорындарды қоспағанда, Астана қаласында орташа айлық жалақы орташа есеппен 308 135 құрайды. 1 мың адамнан 688 адам. үйден Интернетке кіру мүмкіндігі бар. 2019 жылдың IV тоқсанындағы жұмыссыздық деңгейі 4,4% құрайды. Экономиканың салалар бойынша өсу қарқыны (2020 жылдың қаңтарынан 2019 жылдың қаңтарына дейін): өнеркәсіп (100,4%). құрылыс (130,7), көлік (110,6), ауыл шаруашылығы (98,5), сауда (101,4), байланыс (115,8).<br /> <br /> == Көлік == <br /> {{Main|Астана қаласының көлік жүйесі}}<br /> Астана қаласы [[Петропавл — Шу темір жолы|Петропавл — Қарағанды — Балқаш]] және [[Оңтүстік Сібір темір жолы|Барнаул — Павлодар — Астана — Қарталы — Магнитогорск]] қалаларын қосатын темір жолдар қиылысында орналасқан және темір жол вокзалы бар қала. Қалада «Қазақстан Темір жол» ұлттық темір жол компаниясының бас офисі орналасқан.<br /> <br /> 2017 жылы қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде мыңжылдық аллеясына жақын «[[Астана Нұрлы жол|Нұрлы Жол]]» атауына ие болған жаңа темір жол вокзалы салынды. Қаланың өнеркәсіптік бөлігінде ЖЭС-3 ауданында жүкті вагондар үшін терминал салынбақ.<br /> <br /> Шоссе жолдарының ірі торабы: қала іші арқылы А-1 Астана — Петропавл және М-36 Челябинск — Алматы трассалары өтеді. 2019 жылдың соңында Астана қаласы айналасындағы айналма жолы толығымен ашылды.<br /> <br /> Қалалық көлік автобустармен ұсынылған (92 бағыт, 871 бірлік), соның ішінде 15 электр автобустары (2020 жылдың соңына дейін 100 бірлік болуы тиіс). Қалалық маршруттар желісінің жалпы ұзындығы (2004 ж) — 1 720 км, жылдық жолаушылар ағыны — 115 млн. адам, жолакы құны 90 теңге (қолма қолсыз төлем немесе смс) немесе 180 теңге (қолма қол төлем).<br /> <br /> Троллейбустық қозғалыс 1983 жылы ашылды (3 маршрут, бірақ 2006 жылдан бастап контакт желісі 51,7 км құрайтын бір маршрут қалдырылды). 2008 жылы жалғыз троллейбустық парк мемлекеттік комиссиясының шешімімен жабылды.<br /> <br /> 2014 жылдан бастап Астана қаласында «Astana Bike» қызмет етуде. 2017 жылы жүйе 40 станция және 1000 велосипедтен тұрды. Жүйеде бір сезонға тіркелу 5000 теңге тұрады + RFID картасы үшін кепіл. Велосипедті жалға алудың алғашқы жарты сағаты ақысыз, одан әрі қарай — 100 теңге. Велосипедті 3 сағатқа жалдағаннан кейін жүйе автоматты түрде велосипедті қайтару керек екендігін хабарлайды. 4-ші сағат және одан кейінгі жалға алу 1 000 теңге тұрады.<br /> <br /> Қалада әуе кемелерінің барлық түрлерін қабылдай алатын [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Нұрсұлтан Назарбаев]] халықаралық әуежайы бар. Әуежай қаладан 16 шақырым қашықтықта орналасқан.<br /> <br /> 2017 жылы реконструкциядан кейін әуежайдың өткізу қабілеті жылына 8,2 млн жолаушыға жетті. Жаңа жолаушылар терминалының жалпы көлемі 47 мың шармы метр құрды. Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев атындағы әуежайының жүк терминалының өткізу қабілеттілігі жылына 15 мың тонна.<br /> <br /> Астана қаласынан 30-35 км қашықтықта орналасатын жаңа халықаралық әуежайды салу жоспары бар. Екі нұсқа қарастырылуда: Көкшетау трассасындағы Шортанды аудандық орталық пен Қарағанды трассасындағы Осакаровка ауылы. Сонымен бірге жұмыс істеп тұрған халықаралық әуежай ішкі рейстерді қабылдап жұмысын жалғастырады, ал жаңа әуежай халықаралық бағыттарды қабылдайды деп ұсынылады.<br /> <br /> 2008 жылдан бастап қала шеңберінде Есіл өзені бойымен кеме жүру ұйымдастырылды. «Кеме өткізетін Есіл» бағдарламасын жүзеге асыру аясында қала әкімділігімен арнайы мекеме «Есіл-Астана» құрылды. Бірінші кеме 2008 жылы өтті.<br /> <br /> == Мәдениеті ==<br /> {{Main|Астана қаласының мәдениеті}}<br /> Қалада Ақмола облыстық филармониясы, мұражайлар (ҚР Ұлттық мұражайы, тарихи- өлкетану мұражайы, бейнелеу өнері мұражайы, Сәкен Сейфуллин мұражайы), театрлар ( К. Бәйсеитова атындағы үлттық опера және балет театры, К. Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театры, Максим Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры, Ұлттық ғарыш орталығы, болашақ энергия мұражайы «Нұр Әлем», кітапханалар.<br /> <br /> Қаланың мәдени-ағарту мекемелеріне Конгресс Холл, [[Жастар сарайы (Астана)|Жастар сарайы]] және Президенттік мәдениет орталығын да жатқызуға болады. [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек монументі]] қаланың басты символы болып саналады.<br /> <br /> * 2000 жылғы 6 шілдеде Азат Боярлиннің жобасы бойынша «Өмір діңгегі» бұрқағы жасалынды. Құрылыс тек символдық сипатқа ие, ол өмірдің мәңгілік циклын көрсетеді. Алаңның ашылуы Қазақстан тұңғыш президентінің 60-жылдығына арналды.<br /> * 2006 жылдың 24-30 қазан аралығында Астана қаласында ТМД елдері жастарының IV Дельфий ойындары өтті. Іс-шараны дайындауды және өткізуді Қазақстанның Ұлттық Дельфий комитеті мен Халықаралық Дельфий комитеті бірлесіп жүзеге асырды.<br /> * 2012 жылдың 24-29 қыркүйек аралығында Астана қаласында ТМД елдері жастарының VII Дельфий ойындары өтті. Ойындарда 16 елден мыңнан астам өнер қайраткерлері қатысты: Австрия, Әзербайжан, Армения, Афганистан, Белоруссия, Болгария, Грузия, Италия, Қазақстан, Қырғызстан, Молдавия, Ресей, Румыния, Тажікстан, Түркия, Украина.<br /> <br /> === Қаланың көрнекі орындары ===<br /> * Бәйтерек — Астана қаласының басты символы және көрнекі. ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен тұрғызылған. Жобаның сәулетшісі — Ақмырза Рүстембеков.<br /> * Қазақ Елі — Астана қаласындағы Тәуелсіздік алаңындағы ескерткіш. 91 метрлік стела Самрұқ құсымен – құстар патшасы, халық қорғаушысы — жабдықталған. Самрұқтың мифологиялық бейнесіне Қазақстанның екінші маңызды монументі Бәйтерек (аудармасы – Тіршілік ағасы) жатқызылады.<br /> * Нұр Жол Бульвары (бұрынғы Су-жасыл бульвар) — ән салатын субұрқақтар аллеясы бар жаяу жүргіншілер аймағы.<br /> * «Ақорда» — Қазақстан Республикасы Президентінің резиденциясы.<br /> * Тәуелсіздік Сарайы — дипломатиялық және басқа халықаралық деңгейдегі іс-шараларды өткізуге арналған ғимарат; сонымен қатар ғимаратта қолданыстағы және болашақ нысандары бар Астананың кең макет-жоспары бар.<br /> * Бейбітшілік және Келісім Сарайы — дәстүрлі қазақстандық және әлемдік діндер өкілдерінің саммиттері мен съездеріне арналған Конгресс-холл. Архитекторы Норман Фостер.<br /> * «Қазақстан» — Орталық концерт залы.<br /> * «Шабыт» — Қазақ ұлттық өнер университеті.<br /> * «Жастар» — Оқушылар мен жастар шығармашылығы сарайы.<br /> * «Хан Шатыр» — ең үлкен сауда және ойын-сауық орталығы (әлемдегі ең үлкен шатыр саналады). Архитекторы Фостер, Норман.<br /> * «Этноауыл» ұлттық мәдени кешені - EXPO-2017-нің бірегей мәдени-туристтік имидждік жобасы.<br /> * «Мәңгiлiк ел» қақпасы — Қазақстанның Тәуелсіздігі мерей тойына орай Нұрсұлтан Назарбаевтың идеясы бойынша салынған сәулеттік құрылыс.<br /> * Ұлттық ғарыш орталығы.<br /> * «Нұр Әлем» болашақ энергия мұражайы ЭКСПО 2017 — сфералық ғимарат «Нұр Әлем». Биіктігі — 100 метр, диаметрі — 80 метр. Нұр Әлем Стокгольмдегі диаметрі 30 метрлі Эрикссон-Глоб аренасынан кейін әлемдегі ең биік сфералық ғимарат болып саналады.<br /> <br /> === Театрлар, концерт залдары және мұражайлар ===<br /> Астана қаласында 27 кітапхана, 68 514 экскурсия өткізілген 8 мемлекеттік мұражай бар (2011 жылы 415 500 адам кіріп шықты), 99 шара өткізілген 10 демалыс және көңіл көтеру паркілері (2011 жылы 1 492,2 мың адам қабылдады), 6 кинотеатр бар.<br /> * «Қазақстан» орталық концерт залы — бұл әр түрлі деңгейдегі іс-шараларды: әлемдік және отандық жұлдыздардың концерттері, мерекелік және ресми кездесулер, көрмелер, конференциялар, презентацияларды ұйымдастыруға арналған жас астананың ерекше кешені. Архитекторы Манфреди Николетти.<br /> * Астаналық цирк — Астана қаласының ойын-сауық мекемесі. Қазақстандағы 3 басты цирктердің бірі; бұрыңғы КСРО территориясында ең жаңа цирктердің бірі және «ұшатын табақ» түріндегі екі ерекше ғимараттың бірі (біріншісі Казаньдағы цирк).<br /> * К. Бәйсеитова атындағы ұлттық опера және балет театры — елдегі ең жас музыкалық театр, классикалық мұраны түсінетін және жаңарып жатқан қазақстандық қоғамның рухани қажеттіліктерін іске асыратын, сондай-ақ қазақ және әлемдік музыкалық дәстүрін жалғастырушысы.<br /> * Астана Опера — Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен құрылған театр. 2013 жылы құрылған театр ғимараты ұлттық маңызы бар сәулет ескерткіші ретінде танылды.<br /> * К. Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театры.<br /> * Максим Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры.<br /> * Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы — Орта Азияда ең үлкен мұражай. Мұражай «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен құрылған.<br /> * Заманауи өнер мұражайы.<br /> * Президенттік мәдениет орталығы — Елбасы Н. Назарбаевтың бастасымен құрылды. Ғылыми-зерттеулік және мәдени-білім кешеннің ерекшелігі — оның құрамына мұражай, кітапхана, концерт залы кіреді.<br /> * Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті мұражайы<br /> * АЛЖИР (Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері) — совет одағының ең үлкен әйелдер лагері, ГУЛаг архипелагы үш аралының бірі.<br /> * Атамекен — Қазақстанның үлкейтілген картасындағы табиғат, архитектура және өмір сүру этно-мемориалды кешені.<br /> <br /> === Ғимараттар ===<br /> * ҚТЖ мұнарасы — Қазақстан Темір Жолы ғимараты, қаланың ең биік ғимараттарының бірі.<br /> * Транспорт мұнарасы — Көлік және коммуникация министрлігінің ғимараты, қаланың ең биік ғимараттарының бірі.<br /> * «Солтүстік Шұғыла» — үш биік ғимаратты тұрғын үй кешені.<br /> * «Триумф Астаны» — биік тұрғын үй кешені.<br /> * «Думан» ойын-сауық орталығы — аквариум, 5D кинотеатр, динозавр саябағы және басқалары бар.<br /> * Керуен — сауда-ойын-сауық орталығы.<br /> * МЕГА Silkway — сауда-ойын-сауық орталығы.<br /> <br /> === Спорттық ғимараттар ===<br /> * [[Астана Арена|«Астана Арена»]] спорттық кешені — 30 мың отыру орны.<br /> * [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Астана)|Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы орталық стадион]] — 12 350 отыру орны.<br /> * [[Алау (мұзайдыны сарайы)|«Алау»]] мұз айдыны — 8 мың отыру орны.<br /> * [[Сарыарқа (велотрек)|«Сарыарқа» (велотрек)]] — 8 мың отыру орны.<br /> * «Қазақстан» спорт сарайы — 5 532 отыру орны, 1 мыңға жуық тұрған орындар.<br /> * [[Барыс Арена|«Барыс Арена»]] көпфункционалды мұз сарайы — 12 мың отыру орны.<br /> == Әкімшілік бөлінуі == <br /> {{Main|Астана қаласының әкімшілік құрылымы}}<br /> &lt;div style=&quot;float: left; margin: 0em 2em 2em 0em&quot;&gt;<br /> {{Astana Labelled Map}}<br /> &lt;/div&gt;<br /> Астана қаласы [[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]], [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]], [[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]], [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]], [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]] және [[Сарайшық ауданы|Сарайшық]] аудандарына бөлінген.<br /> <br /> == Су қоры ==<br /> Астана қаласы қуаң аймақта орналасқан, негізгі су қоры өзен және жерасты су көздерінен құралады. Бастауын Нияз таулары бұлақтарынан алып, қысқы қар, жазғы жауын суымен толысып отыратын Есіл өзені қаланың негізгі су артериясы болып табылады. Есілдің қаладан ағып өтетін тұсынан шағын екі өзен Сарыбұлақ пен Ақбұлақ келіп құяды. Қаланы 25-30 км төңіректе шағын өзен-көлдер қоршап жатыр. Олардың кейбіреуі тұщы, кейбіреуі кермек сулы болып келеді. Негізгілері: [[Сасықкөл (көл, Қарағанды облысы)|Сасықкөл]], [[Жоламан (Жетісу облысы)|Жоламан,]] [[Тышқанкөл]], Танакөл, [[Жалтыркөл (көл, Жаңақала ауданы)|Жылтыркөл]], Тазкөл, Қайнарлы, Тағанкөл, [[Майбалық (көл)|Майбалық]], Бұзықты, [[Жалаңаш (көл, Ақмола облысы)|Жалаңаш]], [[Шенет]], [[Ағанас (көл)|Ағанас]], т.б.<br /> <br /> Есіл өзенінің арналы ағысының ұзақтығы 562 км, су жиналу алабы 48 100 шаршы км. Оның Қазақстанды көктеп өтетін ұзындығы- 1 100 км, ал жалпы ұзындығы — 2450 км. Есіл Ресейдің Тюмень және Омбы облыстары арқылы ағып өтетін Ертіс өзеніне барып құяды. Есіл көктемгі қар суымен толысқан шақта ағысын үдетеді. Негізінен баяу ағысты. Қаланы сумен қамтамасыз ететін негізгі өзен болғандықтан, Есілге &quot;Ертіс-Қарағанды&quot; каналынан арна тарту жүзеге асырылды. Есіл баяу ағысты болғандықтан, оның табаны тереңде жатыр. Оның қала аумағындағы су жиналу алқабы 7400 шаршы км, бұған Вячеслав бөгені ауқымындағы 5310 шаршы км су жиналу алқабы қосылады. Есілге Мойылды, Тентек, Қарасу, Сарыбұлақ, Ақбұлақ өзендері келіп құяды, сонымен бірге су таратқыш канал арқылы Майбалық өзенімен жалғасып жатыр. Өзенде ақбалық, нәлім, мөңке, аққайран, сазан, шортан, көксерке, алабұға мекендейді. Бұрыннан қоныс тепкен қала бөлігі Есіл өзенінің солтүстігінде, оң жағалауға, темір жол магистралінен оңтүстікке қаарй етек жая орналасқан. Қала аумағының негізгі бөлігі, Есілдің Ақбұлақ және Сарыбұлақ тармақтарына келіп тұйықталады.<br /> <br /> Есіл өзенінің алабында үш ірі бөген бар:<br /> <br /> * Вячеслав (пайдалану көлемі — 375,4 млн текше м)<br /> * Сергеев (пайдалану көлемі — 635,0 млн текше м) <br /> * Петропавл (пайдалану көлемі — 16,1 млн текше м)<br /> <br /> Алғашқы екеуі судың жиналуын ұзақ мерзім бойына реттеуге арналған, сонымен қатар кешендік бағытта жұмыс атқарып, 3 топтық су құбырлары арқылы Астана қаласын және ауылдық елді мекендерді сумен қамтамасыз етеді. Петропавл бөгенінің аумағы шағын, маусымдық су жинауды жартылай ғана реттеуге арналған. Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің негізгі көзі-Вячеслав бөгені, оның жылдық су шығымы 67,2 млн текше м (жобадағы сыйымдылығы 410,9 млн текше м).<br /> <br /> Сарыбұлақ солтүстіктен оңтүстік бағытта қаланың батыс бөлігі арқылы ағып өтеді. Оның аңғарының 8,5 км-дейі (ені 20-50 м) қыщ комбинантынан ӨМК-ға дейінгі аралықты қамтиды. Бұлақтың 5,8 км бөлігі қаланың жеке меншік үйлер мен көп қабатты үйлер салынған өңірі арқылы өтеді. Өнеркәсіп құрылыстарын бойлай өтетін тұсы — 3,3 км (ЖЭО-1-дің күлтөкпесінен темір жол қиылысына дейін), одан әрі 2,5 км селитебті өңірмен өтіп, Тілендиев даңғылынан 1,8 аралықпен Есілге ұласады. Бұлақтың саға тұсын айтпағанда, қала арқылы өтетін арнасын шылау басып, қамыс өсіп кеткен, кей тұстары үзіліп қалады.<br /> <br /> Ақбұлақ қаланың оңтүстік-шығыс бөлігімен өтеді, оның табанына маусым аралығында ғана су жиналады, су жиналатын тұсы ЖЭО-ның 2 — нің маңы. Ақбұлақтың Абылай хан даңғылынан Есіл өзеніне барып құятын аралықтағы жағалауы қайта қалпына келтіріліп, абаттандырылды.<br /> <br /> Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің тағы бір жолы — жерасты су көздерін пайдалану. Ол жерасты жаңа су көздерін іздестіру-барлау және бұрыннан белгілі су көздері мүмкіндіктерін жаңа талап тұрғысынан бағалау арқылы жүзеге асып отыр. Мұндай жерасты су көздеріне: Ақмола су көзі кені (ол солтүстік-батыс жүлге (қаланың солтүстігіне қарай 5-15 км) және шығыс жүлгеден (қала іргесіне, ішінара Есіл өзені аңғарына таяу) тұрады), Есіл су көзі кені (қаланың оңтүстігіне қарай 0,5-10,0 км); Рожденственский су көзі кені (Нұра өзені аллювийлік шөгінді қыртысындағы жер асты суының жалпы пайдаға асу қоры 36,2 мың текше м/ тәуліті құрайды) жатады.<br /> <br /> == [[Бауырлас қала]]лары == <br /> {{Main|Астана қаласының бауырлас қалалар тізімі}}<br /> <br /> Астананың 20 [[бауырлас қала]]сы бар.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; float:center;&quot;<br /> |-<br /> ! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Бауырлас қала&lt;/span&gt;<br /> ! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Жылы&lt;/span&gt;<br /> ! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Мемлекет&lt;/span&gt;<br /> |-<br /> | [[Анкара]] ||-|| {{Байрақ|Түркия}} <br /> |-<br /> |[[Ыстанбұл|Ыстамбұл]]||-|| {{Байрақ|Түркия}} <br /> |-<br /> | [[Измир]] ||-|| {{Байрақ|Түркия}} <br /> |-<br /> | [[Мәскеу]]||-||{{Байрақ|Ресей}} <br /> |-<br /> | [[Санкт-Петербург]]||-||{{Байрақ|Ресей}} <br /> |-<br /> | [[Қазан (қала)|Қазан]]||-||{{Байрақ|Ресей}} <br /> |-<br /> | [[Бішкек]]||-||{{Байрақ|Қырғызстан}} <br /> |-<br /> | [[Киев]]||-||{{Байрақ|Украина}} <br /> |-<br /> | [[Амман]]||-||{{Байрақ|Иордания}} <br /> |-<br /> | [[Рига]]||-||{{Байрақ|Латвия}} <br /> |-<br /> | [[Гданьск]]||1996||{{Байрақ|Польша}} <br /> |-<br /> | [[Варшава]]||-||{{Байрақ|Польша}} <br /> |-<br /> | [[Тбилиси]]||2005||{{Байрақ|Грузия}} <br /> |-<br /> | [[Сеул]]||-||{{Байрақ|Оңтүстік Корея}} <br /> |-<br /> | [[Ташкент]]||-||{{Байрақ|Өзбекстан}} <br /> |-<br /> | [[Дубай]]||-||{{Байрақ|БАӘ}} <br /> |-<br /> | [[Бейжің]]||-||{{Байрақ|Қытай}} <br /> |-<br /> | [[Манила]]||-||{{Байрақ|Филиппиндер}} <br /> |-<br /> | [[Сараево]]||-||{{Байрақ|Босния және Герцеговина}}<br /> |}<br /> <br /> == Астана туралы деректер ==<br /> *Астана — Азия астаналарының ішінде солтүстік полюске ең жақын орналасқан.<br /> *Астана — [[Моңғолия]] елордасы [[Ұланбатыр]]дан кейін ғаламшардағы екінші ең суық астана.<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> {{Commonscat|Astana}}<br /> *[[Астана (велоклуб)|Астана велоклубы]]<br /> *[[Астана қаласындағы көшелердің тізімі|Астана көшелері тізімі]]<br /> {{Портал|Астана}}<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}<br /> {{Қазақстан қалалары}}<br /> {{Азия елордалары}}<br /> {{Еуропа елордалары}}<br /> {{Қазақстан тақырыптарда}}<br /> {{Есіл өзені бойындағы елді мекендер}}<br /> <br /> [[Санат:Астана|*]]<br /> [[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]<br /> [[Санат:Қазақ елінің астаналары]]<br /> [[Санат:Азия елордалары]]<br /> [[Санат:Еуропа елордалары]]<br /> [[Санат:Қазақстанның миллионер қалалары]]<br /> [[Санат:Көшірілген елордалар]]<br /> [[Санат:Миллионер қалалар]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2026-04-20T06:06:35Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Otheruses|Мұсағалиев}}{{Тұлға|Есімі=Асхат Мұса|Шынайы есімі=Асхат Мұсағалиев|Туған күні=04.02.1987|Туған жері=[[Атырау облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|Қазақстан}}|Белсенді жылдары=[[2014]] — қазіргі уақыт|Мамандығы={{Актер|Қазақстан}}|Әкесі=Ерболат|Балалары=Ерболатов Ерасыл<br /> * Ерболат Дина<br /> * Ерболат Дана<br /> * Ерболат Ділдә|Марапаттары=«Талант» сыйлығының лауреаты;<br /> * «Сахнагер – 2018» ұлттық театр сыйлығының «Үміт» номинациясының лауреаты;<br /> * «Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісі;<br /> * Рахымжан Отарбаев атындағы сыйлық лауреаты|Жұбайы=Меруерт Танашева|Анасы=Балғын|Толық есімі=Мұсағалиев Асхат Ерболатұлы|Білімі=Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы|Басқалары=[[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]]нда жұмыс істеген|Сурет=|Сурет атауы=Асхат Мұсағалиевтің суреті}}<br /> '''Асхат Ерболатұлы Мұсағалиев''' (лақапаты — Асхат Мұса; [[4 ақпан]] [[1987 жыл|1987]], [[Атырау облысы]]) — қазақ актері, «Талант» сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;[https://muzteatr.kz/kk/team/ashat-musa/ АСХАТ МҰСА]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> Асхат Мұсағалиев — [[1987 жыл]]ы [[4 ақпан]] күні, Атырау облысының, Алмалы ауылында дүниеге келген. Руы — Ысық.<br /> <br /> === Отбасы ===<br /> Жұбайы — Меруерт Танашева. Балалары: Ерболатов Ерасыл, Ерболат Дина, Ерболат Дана, Ерболат Ділдә. [[2022 жыл]]ы отбасымен бірге [[Астана]]ға көшіп кетті.<br /> <br /> == Рөлдері ==<br /> * Ш. Айтаматов «Бетпе бет» – Жұмабай.<br /> * Иран-Ғайып «Сүйінбай» – Қатаған.<br /> * Ә. Тарази «Жақсы кісі» – Мұрат.<br /> * Р. Отарбаев «Двойник» – Тергеуші.<br /> * Г. Пряхин «Тергеу» – Тергеуші.<br /> * Е. Домбаев «Келін» – Үш ноян.<br /> * М. Отарбаев «Баянды бақ» – Акбар.<br /> * Еврипид. «Медея» – Ясон.<br /> * Р. Киплинг «Маугли» – Ата Бөрі<br /> * А. Чехов «Апалы сіңлілі үшеу» – Моряк<br /> * М. Әуезов « Айман-Шолпан» – Әлібек.<br /> * Иран-Ғайып «Жан Абай» – Сері.<br /> * Г. Хугаев « Андро Сандро» – Бибо.<br /> <br /> === Музыкалық жас көрермен театры ===<br /> * М. Әуезов «Абай-Тоғжан» – Құнанбай.<br /> * Д. Исабеков «Гауһар тас» – Тұрымбет.<br /> * А. Володин «Қоштасқым келмейді» – Никулин.<br /> * К. Людвиг «Шок Қыздар» – доктор.<br /> * «Қыз Жібек» – Базарбай.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан медальдарының иегерлері]]<br /> [[Санат:Атырау облысында туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан театр актерлері]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A8%D3%99%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2026-04-12T05:29:56Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Otheruses|Жантаев}}{{Тұлға|Есімі=Жантаев Жұмабек Шәбденамұлы|Туған күні=21.03.1947|Туған жері={{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}}|Азаматтығы={{Байрақ|Қазақстан}}|Мамандығы=Математика ғылымдарының докторы|Не үшін белгілі=|Марапаттары={{Парасат ордені}} {{Құрмет ордені}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}}}<br /> '''Жұмабек Шәбденамұлы Жантаев''' ([[21 наурыз]] [[1947 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Іле ауданы]], [[Нұрғиса Тілендиев ауылы|Шилікемер]] ауылы) — [[физика]]-[[математика]] ғылылымдарының докторы (1996).&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=30144340#pos=12;73 ЖАНТАЕВ ЖҰМАБЕК ШӘБДЕНАМҰЛЫ]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> * 1970 - Қазақ политехнологиялық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университет) бітірген.<br /> * 1984–1990 - Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология институтында;<br /> * 1984–1990 - Сейсмология тәжірибелік-методикалық экспедицияда жауапты қызметтер атқарды.<br /> * 1990–1997 - «Қазақ селден қорғау» мекемесінде директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, лаборатория меңгерушісі, ғылыми-өндірістік кешен директоры болды.<br /> * 1997 жылдан - осы мекеменің «[[Болжау]]» ғылыми-өндірістік кешенінде жетекші ғылыми кеңесші.<br /> * 1995 - «Модель напряженного состояния неоднородной земной коры и ее приложения к условиям Тянь-Шанского сейсмогена» деген тақырыпта докторлық диссертаци қорғады.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{Дереккөздер}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{bio-stub}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғалымдары]]<br /> [[Санат:Қазақстан физиктері]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2026-04-11T05:03:14Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>'''Жұмабике Серікбаева ''' ([[8 наурыз]] [[1917 жыл|1917]], [[Ақмола облысы]] [[Сабынды ауданы]] — [[24 шілде]] [[1996 жыл|1996]], [[Шымкент]]) — актриса, әнші, Қазақ КСР-інің халық артисі (1974).<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> * 1938 ж. Санкт-Петербург қаласындағы Мемлекеттік сахна өнері техникумының (кейіннен Мемлекеттік театр, музыка және кинематография институты) қазақ студиясын бітірген. Мұнда Л.С. Вивьен, И.В. Мейерхольд және В.В. Меркурьев сынды өнер шеберлерінен сабақ алды. <br /> * Сол жылдан [[Ж. Шанин атындағы Шымкент қалалық академиялық қазақ драма театры|Шымкент облысы драма театры]]нда актриса болып қызмет етті.<br /> <br /> == Рольдері ==<br /> Оның алғашқы ойнаған рөлі — М.Әуезовтің'' “Еңлік — Кебек”'' трагедиясындағы Еңлік. Бұдан кейінгі ойнаған негізгі рөлдері: Қарагөз, Құртқа (Әуезов, ''“Қарагөз”'' бен ''“Қара қыпшақ Қобыланды”''), Баян, Ақтоқты (Ғ.Мүсірепов, ''“Қозы Көрпеш — Баян сұлу”'' мен ''“Ақан сері — Ақтоқты”''), Алма (М.Ақынжанов, ''“Исатай мен Махамбет”''), Сәуле (Т.Ахтановтың осы аттас спектаклі), Ажар (С.Жүнісов, ''“Ажар мен ажал”''), Таңқабике (М.Кәрім, ''“Ай тұтылған түн”''), Полина (О. де Бальзак, ''“Өгей шеше”''), Коринкина (А.Н. Островский, ''“Жазықсыздан жапа шеккендер”''), т.б. С. сахналық кейіпкерінің ішкі сезім дүниесіне жоғары мән берумен ерекшеленді. Театрда қойылған музыкалық спектакльдерге де қатысып, Қыз Жібек, (Мүсірепов,'' “Қыз Жібек”''), Шұға (Б.Майлин, ''“Шұға”''), Ақжүніс (Е.Г. Брусиловский, ''“Ер Тарғын”'') сияқты рөлдерді орындады.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:8 наурызда туғандар]]<br /> [[Санат:1917 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Қорғалжын ауданында туғандар]]<br /> [[Санат:24 шілдеде қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Шымкентте қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан актрисалары]]<br /> [[Санат:Қазақстан әншілері]]<br /> [[Санат:Қазақстан театр актерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан халық әртістері]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2026-03-20T09:35:52Z

<p>RaiymbekZh: Екб моноқала тізімінен алып тастанған</p> <hr /> <div>[[Сурет:Balkhash_copper_smelting_complex.jpg|оңға|нобай|250x250 нүкте| Балқаш моноқаласындағы [[Балқаштүстіметалл|Балқаш кен-металлургиялық комбинатының]] көрінісі]]<br /> Моноқалалардың тізбесіне Қазақстандағы 89 қаланың 26-сы кіреді. Олардың халық саны 2017 жылғы деректер бойынша 1 447,5 млн адамды немесе елдегі қала халқының 8,0%-ын құрады, оның ішінде 15 [[моноқала]] аудан орталығы болып табылады. Моноқалаларда Қазақстанның өнеркәсіптік әлеуетінің басым бөлігі шоғырланған.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1800000767 Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Әлеуметтік мәселелері ==<br /> Қазақ КСР-нің әміршіл-әкімшіл экономикасы жағдайында моноқалалардың басты артықшылығы республиканың қарқынды өсіп келе жатқан халқын толықтай дерлік жұмыспен қамтамасыз ете алуында болды. Алайда еркін нарық шеңберінде бұл сұраныс пен ұсыныстың тұрақты ауытқуына, сондай-ақ КСРО ыдырағаннан кейінгі алғашқы жылдардағы экономикалық байланыстардың ыдырауына байланысты мүмкін болмай қалды. Соның салдарынан қазақстандық қалалар [[Жұмыссыздық|жұмыссыздыққа]] ұшырап, халықтың республиканың ірі қалаларына немесе шетелге жаппай [[Эмиграция|қоныс аударуынан]] зардап шекті. [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Кеден Одағы]] ішіндегі кейбір үзілген байланыстарды қалпына келтіру кейбір қалалардың экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан жандануына көмектесуі мүмкін.<br /> <br /> === Қазіргі жағдайы ===<br /> Дегенмен барлық моноқаланың әлеуметтік-экономикалық жағдайы бірдей емес. Шартты түрде оларды үш топқа бөлуге болады:<br /> <br /> * Қала құраушы [[Рудный|кәсіпорындары]] бар (салыстырмалы түрде гүлденген 18 моноқала): [[Абай (қала)|Абай]], [[Ақсай (Бөрлі ауданы)|Ақсай]], [[Ақсу]], [[Алтай (қала)|Алтай]], [[Балқаш (қала)|Балқаш]], [[Жаңаөзен]], [[Жезқазған]], [[Жітіқара]], [[Қаражал (қала)|Қаражал]][[Теміртау|,]] [[Құлсары]], [[Курчатов]], [[Лисаковск]], [[Риддер]], [[Рудный]], [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]], [[Теміртау]], [[Хромтау]], [[Шахтинск]].<br /> * Ішінара жұмыс істеп тұрған қала құраушы кәсіпорындары бар (5 азырақ гүлденген моноқала): [[Арқалық (қала)|Арқалық]], [[Жаңатас]], [[Қаратау (қала)|Қаратау]], [[Саран (қала)|Саран]], [[Степногорск]].<br /> * Жұмыс істемейтін қала құраушы кәсіпорындары бар (3 жағдайы нашар моноқала): [[Кентау]], [[Серебрянск]], [[Текелі]].<br /> <br /> == Мамандануы ==<br /> # Тау-кен өндіру және өңдеу өнеркәсібі: Степногорск, Хромтау, Текелі, Алтай, Курчатов, Риддер, Балқаш, Жезқазған, Қаражал, Саран, Сәтбаев, Теміртау, Шахтинск, Абай, Арқалық, Жітіқара, Лисаковск, Рудный, Ақсу, Екібастұз, Кентау<br /> # Тау-кен өндіру өнеркәсібі: Ақсай, Жаңаөзен <br /> # Өңдеу өнеркәсібі: Құлсары <br /> # Экономикалық мамандануы жоқ: Серебрянск <br /> <br /> == Қала құраушы кәсіпорындар ==<br /> {| class=&quot;wikitable sortable&quot;<br /> |+<br /> |'''№'''<br /> |'''Облыс'''<br /> |'''Моноқала'''<br /> |'''Халық саны''' (адам)<br /> |'''Қала құраушы кәсіпорындары'''<br /> |-<br /> |1<br /> |[[Абай облысы|Абай]]<br /> |[[Курчатов қалалық әкімдігі|Курчатов]]<br /> |10 457<br /> |«[[Ұлттық ядролық орталық|ҚР Ұлттық ядролық орталығы]]&lt;nowiki/&gt;» ЖШС ШЖҚ РМК<br /> |-<br /> |2<br /> |[[Ақмола облысы|Ақмола]]<br /> |[[Степногорск]]<br /> |49 589<br /> |«Степногорск тау-кен химиялық комбинаты» ЖШС<br /> <br /> «Қазақалтын тау-кен металлургия комбинаты» АҚ<br /> <br /> «ЕПК Степногорск» АҚ (Степногорск подшипник зауыты)<br /> |-<br /> |3<br /> |[[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]]<br /> |[[Хромтау]]<br /> |29 982<br /> |&quot;Казхром&quot; &quot;ТҰҚ&quot; АҚ филиалы - «Дөң тау-кен байыту комбинаты»<br /> |-<br /> |4<br /> |[[Атырау облысы|Атырау]]<br /> |[[Құлсары]]<br /> |65 964<br /> |«Ембімұнайгаз» АҚ «Жылыоймұнайгаз» МГӨБ<br /> |-<br /> |5<br /> |[[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]]<br /> |[[Ақсай (Бөрлі ауданы)|Ақсай]]<br /> |36 352<br /> |«[[Қарашығанақ Петролеум Оперейтинг Б.В.|КарачаганакПетролиумОперейтинг Б. В.]]&lt;nowiki/&gt;»<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;2&quot; |6<br /> | rowspan=&quot;2&quot; |[[Жамбыл облысы|Жамбыл]]<br /> |[[Жаңатас]]<br /> |25 583<br /> |«ЕвроХим-Каратау» ЖШС<br /> <br /> «ЕвроХим-Удобрения» ЖШС<br /> |-<br /> |[[Қаратау (қала)|Қаратау]]<br /> |28 490<br /> |«TalasInvestmentCompany» ЖШС<br /> |-<br /> |7<br /> |[[Жетісу облысы|Жетісу]]<br /> |[[Текелі]]<br /> |30 317<br /> |«Текелі қайта өңдеу кешені» ЖШС<br /> <br /> «Суффле Қазақстан ашытқы зауыты» АҚ<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;5&quot; |8<br /> | rowspan=&quot;5&quot; |[[Қарағанды облысы|Қарағанды]]<br /> |[[Балқаш (қала)|Балқаш]]<br /> |73 739<br /> |«Kazakhmys Smelting» ЖШС<br /> Балқаш мыс балқыту зауыты<br /> <br /> «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС Балқаш байыту фабрикасы<br /> <br /> «Kazakhmys Energy» ЖШС<br /> Балқаш жылуэлектрорталығы<br /> <br /> «Kazakhmys Distribution» ЖШС «Энергия желілері» Балқаш аймақтық кәсіпорны<br /> |-<br /> |[[Саран (қала)|Саран]]<br /> |34 636<br /> |«Kazcentrelectroprovod» ЖШС<br /> <br /> Күзембаев атындағы шахта<br /> <br /> [[Саран шахтасы|«Саран» шахтасы]]<br /> |-<br /> |[[Теміртау]]<br /> |171 890<br /> |«АрселорМиттал Теміртау» АҚ<br /> [[Қарағанды металлургия комбинаты]]<br /> <br /> «[[Теміртау электрометаллургия комбинаты]]&lt;nowiki/&gt;» АҚ<br /> |-<br /> |[[Шахтинск]]<br /> |39 185<br /> |4 көмір шахтасы<br /> <br /> «Құрылысмет» ЖШС<br /> |-<br /> |[[Абай (қала)|Абай]]<br /> |28 560<br /> |«АрселорМиттал Теміртау» АҚ [[Абай (шахта)|«Абай» шахтасы]]<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;4&quot; |9<br /> | rowspan=&quot;4&quot; |[[Қостанай облысы|Қостанай]]<br /> |[[Арқалық (қала)|Арқалық]]<br /> |28 907<br /> |«Алюминий Казахстана» АҚ филиалы - Торғай боксит кеніш басқармасы<br /> |-<br /> |[[Жітіқара]]<br /> |35 298<br /> |«Костанайские минералы» АҚ Жітіқара асбест тау-кен байыту комбинаты<br /> <br /> «Комаровское тау-кен кәсіпорны» ЖШС<br /> |-<br /> |[[Лисаковск]]<br /> |31 178<br /> |«Алюминий Казахстана» АҚ филиалы - Краснооктябрь боксит кеніш басқармасы<br /> <br /> «АрселорМиттал Теміртау» АҚ «Өркен» ЖШС [[Лисаков кен байыту комбинаты]]<br /> |-<br /> |[[Рудный]]<br /> |112 027<br /> |«[[Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі]]&lt;nowiki/&gt;» АҚ<br /> |-<br /> |10<br /> |[[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]]<br /> |[[Жаңаөзен]]<br /> |74 357<br /> |«[[Өзенмұнайгаз]]&lt;nowiki/&gt;» АҚ<br /> <br /> «[[Қазақ газ өңдеу зауыты]]&lt;nowiki/&gt;» АҚ<br /> |-<br /> |11<br /> |[[Павлодар облысы|Павлодар]]<br /> |[[Ақсу]]<br /> |51 614<br /> |«Қазхром Трансұлттық компания» АҚ филиалы - Ақсу ферроқорытпа зауыты<br /> <br /> «Еуроазиаттық энергетикалық корпорация» АҚ Ақсу ГРЭС<br /> |-<br /> |12<br /> |[[Түркістан облысы|Түркістан]]<br /> |[[Кентау]]<br /> |74 464<br /> |«[[Кентау трансформатор зауыты]]&lt;nowiki/&gt;» АҚ<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |13<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |[[Ұлытау облысы|Ұлытау]]<br /> |[[Жезқазған]]<br /> |89 079<br /> |«Kazakhmys Smelting» ЖШС<br /> Жезқазған мыс балқыту зауыты<br /> <br /> «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС «Жезқазғантүстімет» ӨБ №1,2 Жезқазған байыту фабрикалары<br /> <br /> «Kazakhmys Energy» ЖШС<br /> Жезқазған жылуэлектрорталығы<br /> <br /> «Kazakhmys Maintenance Services» ЖШС «Балқашсервис» кәсіпорны<br /> |-<br /> |[[Қаражал (қала)|Қаражал]]<br /> |8 240<br /> |«Өркен» ЖШС «Өркен-Атасу» өкілдігі<br /> <br /> «Karazhal Operating» ЖШС<br /> <br /> «Жәйрем тау-кен байыту комбинаты» АҚ<br /> |-<br /> |[[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]]<br /> |68 379<br /> |«Қазақмыс корпорациясы» ЖШС «Жезқазғантүстімет» ӨБ<br /> <br /> №3 Жезқазған байыту фабрикасы<br /> «Kazakhmys Distribution» ЖШС<br /> Электр желілері кәсіпорны<br /> <br /> «Kazakhmys Distribution» ЖШС<br /> Жылуэнергетика кәсіпорны<br /> <br /> «Kazakhmys Maintenance Services» ЖШС «Жезқазғансервис» кәсіпорны<br /> <br /> «Kazakhmys Maintenance Services» ЖШС Кен-шахта жабдығы зауыты<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |14<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]]<br /> |[[Алтай қаласы|Алтай]]<br /> |36 118<br /> |«[[Қазмырыш]]&lt;nowiki/&gt;» ЖШС [[Алтай кен байыту кешені|«Алтай» байыту фабрикасы]]<br /> |-<br /> |[[Риддер]]<br /> |45 510<br /> |«[[Қазмырыш]]&lt;nowiki/&gt;» ЖШС Риддер байыту фабрикасы<br /> |-<br /> |[[Серебрянск]]<br /> |7 118<br /> |«[[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма СЭС]]» АҚ<br /> <br /> «Серебрянск бейорганикалық өндіріс зауыты» ЖШС<br /> |}<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ КСР]]<br /> [[Санат:Қазақстан экономикасы]]<br /> [[Санат:Қазақстан қалалары]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2026-03-14T13:20:25Z

<p>RaiymbekZh: Депутат</p> <hr /> <div>{{Мемлекеттік қайраткер<br /> |Қазақша есімі=Жанна Бейсентайқызы Асанова<br /> |Ту=Emblem of Kazakhstan (3D).svg<br /> |Ту2=Coat of arms of Almaty.svg<br /> |Суреті=Janna Asanova.jpg<br /> |Титулы=Алматы қаласынан сайланған [[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының VIII шақырылым депутаты]]<br /> |Басқара бастады=2023 жыл 14 қаңтар<br /> |Президент=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br /> |Ізашары=[[Динар Жүсіпәліқызы Нөкетаева|Динар Нөкетаева]]<br /> |Туған күні=01.12.1975<br /> |Туған жері={{туғанжері|Еңбекшіқазақ ауданы{{!}}Шелек ауданы|Еңбекшіқазақ ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br /> |Білімі=1) [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С. Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]]&lt;br /&gt;2) [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]<br /> |Марапаттары= {{қатар|{{Құрмет ордені}}}} {{қатар|{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}|{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}}|{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}}} {{қатар|{{ҚР Конституциясына 20 жыл}}|{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}|{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}}}<br /> |Commons=Janna Asanova<br /> |Азаматтығы={{KAZ}}|Мамандығы=заңгер-экономист|түс=Депутат}}<br /> '''Жанна Бейсентаевна Асанова''' ([[1 желтоқсан]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық мемлекеттік және қоғам қайраткері, заңгер-экономист. 2023 жылғы 14 қаңтардан бастап [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның сенаторы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vecher.kz/ru/article/v-almaty-senator-janna-asanova-provela-uroki-v-ramkah-shkoly-jenskogo-politicheskogo-liderstva.html|title=В Алматы сенатор Жанна Асанова провела уроки в рамках Школы женского политического лидерства|author=Асем Умарова|date=2026-01-09|work=|publisher=vecher.kz|accessdate=2026-03-11|lang=ru}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> 1975 жылғы 1 желтоқсанда [[Шелек ауданы]], [[Алматы облысы]]нда туған. 1993 жылы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы]] жүйесіндегі Орталық клиникалық ауруханада санитарка болып бастаған. 1999–2003 жылдары Фармэкс ЖШС-де менеджер болып істеді. 2003–2004 жылдары [[Алматы]] қалалық №16 емханасында педиатр-дәрігер болып жұмыс істеді. 2004–2006 жылдары Алматы қаласы Көші-қон комитеті басқармасында бас маман болып қызмет атқарды. 2005 жылдан 2016 жылға дейін Алматы қалалық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары. 2006 жылдан 2009 жылға дейін Алматы қаласы әкімдігінің Өндірістік-пайдалану кәсіпорнында маман. 2014 жылдан 2015 жылға дейін Алматы қаласындағы «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасының Түрксіб аудандық филиалының директоры. 2015 жылдан 2016 жылға дейін «Парыз» қоғамдық қайырымдылық қорының вице-президенті. 2016 жылдан 2022 жылға дейін Алматы қалалық сайлау комиссиясының төрағасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://informburo.kz/novosti/zhanna-asanova-pokinula-dolzhnost-predsedatelya-territorialnoj-izbiratelnoj-komissii-almaty |title= Жанна Асанова покинула должность председателя Территориальной избирательной комиссии Алматы |lang=ru|work= Informburo.kz |date=2022-12-09|accessdate=2025-09-04}}&lt;/ref&gt; 2016 жылдан 2017 жылға дейін «ИнтерФинИнвест» ЖШС директоры. 2017 жылдан 2019 жылға дейін «Алматы даму орталығы» АҚ Басқарма төрағасының орынбасары — Алматы қаласы әкімдігінің Open Almaty Қоғамдық қабылдау бөлімінің басшысы. 2019 жылдан 2022 жылға дейін «EcoAlmaty» ЖШС директоры. 2022 жылдан 2023 жылға дейін «Алматы даму орталығы» АҚ Басқарма төрағасының кеңесшісі. 2023 жылы оның Алматы қаласынан сенаторлыққа кандидатурасын 23 таңдаушы қолдады. 16 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]] сайлау қорытындыларын жариялады. 25 қаңтарда [[Алматы]] қаласынан сенатор ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.inform.kz/ru/zhanna-asanova-stanet-senatorom-ot-almaty-predvaritel-nye-itogi-cik_a4023549 |title= Жанна Асанова станет сенатором от Алматы: предварительные итоги ЦИК |lang=ru|work=Международное информационное агентство «Казинформ»|date=2023-01-14|accessdate= 2025-09-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=8230&amp;sphrase_id=84496&amp;v=mobile |title= «Об установлении и опубликовании итогов выборов депутатов Сената Парламента Республики Казахстан, состоявшихся 14 января 2023 года» |lang=ru|work= Центральная избирательная комиссия Республики Казахстан |date=2023-01-16|accessdate= 2025-09-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=8341&amp;sphrase_id=84496&amp;v=mobile |title= О регистрации депутатов Сената Парламента Республики Казахстан |lang=ru|work= Центральная избирательная комиссия Республики Казахстан |date=2023-01-25|accessdate= 2025-09-04}}&lt;/ref&gt; Депутаттық қызметімен қатар, 2023 жылдан 2024 жылға дейін [[Қазақстан Парламентінің Сенаты]] Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі болды, 2024 жылдан бастап Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитетінің мүшесі болып табылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url= https://senate.parlam.kz/ru-RU/blog/990/biography |title= Асанова Жанна Бейсентаевна |lang=ru|work= Сенат Парламента Республики Казахстан|accessdate= 2025-09-04}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Білімі ==<br /> Алматы мемлекеттік медицина университетін «заңгер-экономист» мамандығы бойынша тәмамдаған.<br /> <br /> Қазақ ұлттық аграрлық университетін «педиатр» мамандығы бойынша бітірген.<br /> <br /> == Марапаттары ==<br /> 2005 жылы [[Алматы әкімі|Алматы әкімінің]] Құрмет грамотасымен, «[[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі|Қазақстан Конституциясына 10 жыл]]» және «[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі|Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл]]» медальдарымен марапатталған.<br /> <br /> 2011 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Алғыс хатымен және «[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі|Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл]]» медалімен марапатталған.<br /> <br /> 2012 жылы «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]» партиясының Алғыс хатымен және Алматы қаласы әкімінің Құрмет грамотасымен марапатталған.<br /> <br /> 2015 жылы «[[Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі|Қазақстан Конституциясына 20 жыл]]» медалімен марапатталған.<br /> <br /> 2016 жылы «[[Құрмет ордені|Құрмет]]» орденімен марапатталған.<br /> <br /> 2019 жылы [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]ның «Үздік спикер» төсбелгісімен және Құрмет грамотасымен марапатталған.<br /> <br /> 2020 жылы «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» медалімен марапатталған.<br /> <br /> 2021 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 30 жыл» медалімен марапатталған.<br /> <br /> 2023 жылы «Сайлау органдары жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» медалімен марапатталған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]<br /> [[Санат:Қазақстан экономистері]]<br /> [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]]<br /> [[Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері]]<br /> [[Санат:Қазақстан заңгерлері]]<br /> [[Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D3%99%D0%BF%D1%83%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2026-03-12T11:39:27Z

<p>RaiymbekZh: «Агрономдар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{Тұлға<br /> |Есімі=Мәпуза Қасымова<br /> |Туған күні=1905<br /> |Қайтыс болған күні=1970<br /> |Қайтыс болған жері=Мәскеу<br /> |Туған жері=Жетісу облысы, Верный уезі<br /> |Азаматтығы={{байрақ|Ресей империясы}} → {{байрақ|КСРО}}<br /> |Мансабы=[[Агроном]]<br /> |Белсенді жылдары=1930–1965<br /> |Білімі=Тимирязев атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті<br /> }}<br /> '''Мәпуза Қасымова''' ([[1905]], [[Алматы облысы|Верный уезі]] — [[1970]], [[Мәскеу]]) — қазақтың алғашқы кәсіби агроном-ғалымдарының бірі, [[Энтомология|энтомолог]].&lt;ref&gt;[https://www.timacad.ru/about/istoriia-universiteta? ТИМЕРЯЗЕВ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ СТУДЕНТТЕРІ]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Мәпуза Қазақстандағы өсімдіктерді қорғау ғылымының негізін қалаушылардың сапында болған.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> === Білімі ===<br /> 1925 жылы [[К. А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауылшаруашылық академиясы|Мәскеудегі Тимирязев атындағы ауыл шаруашылығы академиясына]] оқуға түскен. Бұл сол кездегі қазақ қыздары үшін өте сирек кездесетін жағдай еді.&lt;ref&gt;Қ. Ахметов – Қазақстанның ауыл шаруашылығы ғылымының тарихы.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Еңбек жолы ===<br /> Оқуын бітірген соң Қазақстанға оралып, ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу институттарында жұмыс істеді. Ол әсіресе егін шаруашылығына орасан зор зиян келтіретін зиянкестерді зерттеумен айналысты.&lt;ref&gt;Қазақ КСР ғылым академиясының хабаршысы (1970)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Ғылыми еңбектері ==<br /> Оның еңбектері негізінен энтомология және [[фитопатология]] салаларына арналған. Қазақ тіліндегі алғашқы ауыл шаруашылығы терминдерін қалыптастыруға атсалысқан.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{Дереккөздер}}<br /> {{Stub}}<br /> <br /> [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Алматы облысында туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақ ғалымдары]]<br /> [[Санат:КСРО ғалымдары]]<br /> [[Санат:Агрономдар]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2026-03-08T11:38:29Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Кинематограф<br /> |есімі = Әли Құрманов<br /> |шынайы есімі =Әли Төлемісұлы Құрманов<br /> |Сурет = Kurmanov Ali.jpg<br /> |сурет өлшемі = 928 × 522<br /> |сурет атауы = <br /> |туған кездегі есімі = <br /> |туған жылы = 1901<br /> |туған жері = 10-ауыл Шұбарши, {{туғанжері|Шалқар ауданы|Шалқар ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Ресей империясы]]<br /> |мамандығы = {{әнші|КСРО|Қазақстан}} <br /> |қайтыс болған жылы = 1969<br /> |қайтыс болған жері = <br /> |азаматтығы = {{USSR}}<br /> |белсенді жылдары = <br /> |бағыты = <br /> |киностудия = <br /> |марапаттары = [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] <br /> |imdb_id = <br /> |сайты =<br /> |туған күні=1901|қайтыс болған күні=1968}}<br /> <br /> '''Әли Төлемісұлы Құрманов''' (1901, қазіргі [[Ақтөбе облысы]] [[Шалқар ауданы]] - 1968, [[Алматы]]) — әнші, [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1936). 1934 ж. Алматы қаласында өткен Бүкілқазақстандық халық өнерпаздарының 1-слетінде өнер көрсетті. Құрмановтың [[репертуар]]ында халық әндері (&quot;Әлди-ау&quot;, &quot;Сусар-ай&quot;, &quot;Молдабай&quot;, &quot;Сүмбіл шаш&quot;, &quot;Он алты қыз&quot;, т.б.), термелер, халық композиторларының әндері мен желдірмелері болды. Гастрольдік сапармен Қырғызстанда, Өзбекстанда, Түрікменстанда болған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt; [[Сарышолақ Боранбайұлы|Сарышолақ ақынның]] соңғы шәкірті.<br /> <br /> [[Астана|Астана қаласының]] бір көшесі [[Әли Құрманов көшесі (Астана)|Әли Құрманов көшесі]] атына ие болды.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ мәдениет саласының тұлғалары]]<br /> [[Санат:Күйшілер]]<br /> [[Санат:Қазақстан сазгерлері]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2026-02-21T05:07:53Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Ғарышкер<br /> |Есімі = Владимир Александрович Шаталов<br /> |Шынайы есімі = {{lang-ru|Владимир Александрович Шаталов}}<br /> |Суреті = Dmitry_Medvedev_12_April_2011-12.jpeg<br /> |Суреттің аты = <br /> |Мемлекеті = {{USSR}}→{{RUS}}<br /> |туған кездегі есімі =<br /> |Мансабы = [[Ұшқыш]]&lt;br&gt;[[Кеме]] [[командир]]і<br /> |Әскери атағы = [[Авиация]] [[генерал]]-[[лейтенант]]ы<br /> |Экспедициялары = [[Союз-4]]&lt;br&gt;[[Союз-8]]&lt;br&gt;[[Союз-10]]<br /> |Ғарышта болған уақыты = <br /> |туған күні = <br /> |туған жері = <br /> |Қайтыс болған күні = 15.06.2021<br /> |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей]]<br /> |Сыйлықтары = <br /> |Туған күні=8.12.1927|Туған жері=[[Петропавл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[КСРО]]}}<br /> '''Владимир Александрович Шаталов''' ([[8 желтоқсан]] [[1927 жыл|1927]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Петропавл]] – [[15 маусым]] [[2021 жыл|2021]], Мәскеу облысы, Мәскеу қаласы) - ғарышкер-ұшқыш, авиация генерал-лейтенант (1975), 2 мәрте [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алған.<br /> <br /> 1945 жылы Әскери Әуе күштерінің арнаулы мектебін, 1949 жылы ұшқыштардың Качинскідегі әскери училищесін, ал 1956 жылы Әскери Әуе академиясын (жұмыстан қол үзбей) бітірген.<br /> <br /> 1949-63 жылы Кеңес армиясының авиац. бөлімдерінде қызмет етті.<br /> <br /> [[1963]] жылдан ғарышкерлер қатарында.<br /> <br /> 1969 жылы 14-17 қаңтарда «Союз-4» ғарыш кемесінің командирі ретінде ғарышқа ұшып, «Союз-5» ғарыш кемесімен (15 қаңтарда ұшырылған) топтасып ұшуға басшылық етті. Ол А.С. Елисеев пен Е.В.Хруновтың ғарыш кеңістігіне шығуын және олардың бір кемеден екінші кемеге ауысып мінуін қамтамасыз етіп, дүние жүзінде тұңғыш рет тәжірибелік ғарыштық станцияны құрастыруды жүзеге асырды.<br /> <br /> 1969 жылы 13-18 қазанда «Союз-8» ғарыш кемесінің командирі ретінде ғарышқа ұшып, «Союз-6» және «Союз-7» кемелерімен топтасып ұшты.<br /> <br /> 1971 жылы 23-25 сәуірде «Союз-10» ғарыш кемесінің командирі ретінде ғарышқа ұшты. Ұшу барысында «Союз-10» кемесі «Салют» орбиталық ғылыми станциясымен түйісу операциясын жүзеге асырды.<br /> <br /> [[1971]] жылдан Ғарышкерлер даярлау орталығының жетекшісі.<br /> <br /> [[КСРО]] Мемлекеттік сыйлығын алған (1981). 3 рет Ленин орденімен, т.б. орден және медальдармен марапатталған. Айдың арғы бетіндегі кратерге оның есімі берілген.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан ұшқыш-ғарышкерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]]<br /> [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]]<br /> [[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2026-02-06T04:03:23Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Кинематограф<br /> |есімі = Әнуар Боранбаев <br /> |шынайы есімі = <br /> |сурет = Әнуар Боранбаев.jpg<br /> |сурет атауы = Боранбаев &quot;Ақырғы аманат&quot; фильмінде (1981 жыл) <br /> |туған кездегі есімі = <br /> |туған күні = 01.03.1948<br /> |туған жері = {{туғанжері|Амангелді ауданы|Амангелді ауданында}}, [[Қостанай облысы]] <br /> |қайтыс болған күні = 14.12.1999<br /> |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] <br /> |мамандығы = {{актер|КСРО|Қазақстан}} <br /> |азаматтығы = {{KAZ}}&lt;br /&gt;{{USSR}} (1948-1991) <br /> |белсенді жылдары = 1974 - 1991<br /> |бағыты = [[драма]], [[мелодрама]], [[комедия]], [[көркем фильм]]<br /> |ұжымы = <br /> |марапаттары = <br /> |сайты =<br /> }}<br /> '''Боранбаев Әнуар''' ([[1 наурыз]] [[1948 жыл|1948]], [[Қостанай облысы]], [[Амангелді ауданы]] — [[14 желтоқсан]] [[1999 жыл|1999]], [[Алматы]]) — актер, [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық артисі]] (1998).<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Алматы консерваториясын]] бітірген (1970). <br /> <br /> Ұзақ жылдар бойы [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры|Қазақ академиялық драма театрының]] актері болды. <br /> <br /> &quot;Актер үшін қашан да рөл жасау, рөл дауысы шықса, одан артық қуаныш жоқ&quot; деген сөздер Әнуар Боранбаевтың көрермендеріне арналған алғыс сөздер.<br /> <br /> Аңғарымпаз, ойы жүйрік, өресі кең, тілге шешен, үні әсем, еңбекке икемді. Қоғамдық жұмыстарға да өз үлесін қосқан актерлердің бірі болған.<br /> <br /> Қазақ газетіндегі сұхбатының соңын: «Құрметтерін білдірген азаматтарға, өнеріме көрсеткен ықыластары үшін үлкен ризашылығымды айтқым келеді» деген ілтипат сөздермен аяқтаған.<br /> <br /> == Театрдағы және фильмдегі рөлдері ==<br /> Алғашқы ойнаған рөлдері — [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.Әуезовтің]] “Түнгі сарынындағы” мұғалім Сапа мен Ә.Әбішевтің “Белгісіз батырындағы” Жандос. Боранбаевтың актерлік шеберлігінің қалыптасуына М.Әуезов пьесалары бойынша қойылған спектакльдерде ойнаған рөлдері ерекше ықпал етті. Олардың ішінде “Қарагөздегі” Сырым, “Айман — Шолпандағы” Арыстан, “Қарақыпшақ Қобыландыдағы” Бірсімбай, “Еңлік — Кебектегі” Кембай, ұлы жазушы аударған У. [[Уильям Шекспир|Шекспирдің]] “Асауға тұсауындағы” Люченцио рөлдері — актердің үлкен шығармашылық жемісі. Сондай-ақ, Еламан (Ә. Нұрпейісовтің “Қан мен терінде”), Жәкен (Қ. Мұхамеджановтың “Біз періште емеспізінде”), Момын шал (Ш. [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Айтматовтың]] “Ақ кемесінде”), Бөгембай (Т. Ахтановтың “Антында”), Майсалбек (Айтматовтың “Ана — Жер-Анасында”), Тергеуші (Әуезовтің “Қилы заманында”), Полковник (С. Ахмадтың “Келіндер көтерілісінде”), Незнамов (А.Н. Островскийдің “Жазықсыз айыптыларында”), т.б. бейнелері — актердің сахналық табыстары болып табылады. <br /> <br /> Боранбаев кинофильмдерге түсіп, ірі экрандық бейнелерді де сомдады. Мысалы, Тастан (“Гауһартаста”), Қойшы (“Біздің үй көгілдір таулар ортасында”), Рысқұлов (“Түрксібте”), т.б.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Фильмографиясы ==<br /> *1974 - ''[[Қанатсыз фронт]]'' - ''Бейсембаев''<br /> *1975 - ''[[Дала гүрсілі]]'' - ''Таңатаров''<br /> *1975 - ''[[Гауһартас (фильм)|Гауһартас]]'' - ''Тастан''<br /> *1977 - ''[[Тел өскен ұл]]'' - ''Көкеш''<br /> *1977 - ''[[Фронт шебінің арғы жағындағы фронт]]'' - ''Бейсембаев''<br /> *1980 - ''[[Мінезі қиын балалар]]'' - ''Сағымбеков''<br /> *1981 - ''[[Ақырғы аманат]]'' - ''Қасымов''<br /> *1981 - ''[[Жаудың тылындағы фронт]]'' - ''Бейсембаев''<br /> *1982 - ''[[Мен сіздің туысыңызбын]]'' - ''Ораз Рахметов''<br /> *1985 - ''[[Біздің үй көгілдір таулар ортасында]]'' - ''қойшы''<br /> *1986 - ''[[Сену және білу]]'' - ''Асан''<br /> *1986 - ''[[Түрксіб (фильм)|Түрксіб]]'' - ''Рысқұлов''<br /> *1990 - ''[[Созақтан шыққан Гамлет әлде Мамайя Кэро]]'' - ''эпизод''<br /> *1991 - ''[[Жансебіл]]'' - ''эпизод''<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан халық әртістері]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2026-01-13T01:49:56Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>:''Тағы қараңыз: [[Алаш Орда]]''<br /> Алаш Орда мүшелерінің тізімі.<br /> == Алашорда үкіметі халық кеңесінің мүшелері ==<br /> {| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot; width=&quot;100%&quot;<br /> ! №<br /> ! class=&quot;unsortable&quot;| Суреті<br /> ! Есімі<br /> ! Өмір сүрген жылдары<br /> ! class=&quot;unsortable&quot;| Әкімшілік-бірлік<br /> ! class=&quot;unsortable&quot;| Қызметі<br /> ! class=&quot;unsortable&quot;| Туған жері<br /> !руы<br /> |-<br /> | '''1'''<br /> | <br /> | [[Уәлитхан Танашев]]<br /> | 1887—1968<br /> | [[Бөкей губерниясы|Бөкей Ордасы]]нан<br /> | заңгер<br /> | Атырау<br /> |Қожа<br /> |-<br /> | '''2'''<br /> | [[Сурет:Халел Досмұхамедов.jpg|150px]]<br /> | [[Халел Досмұхамедов]]<br /> | 1883—1939<br /> | [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]]<br /> | әскери дәрігер<br /> | Орал облысы, Гурьев уезі, Тайсойған бо­лысы,&lt;br&gt; (қазіргі Атырау облысы Қы­зылқоға ауданы)<br /> |Байұлы, Беріш<br /> |-<br /> | '''3'''<br /> | <br /> | [[Айдархан Тұрлыбаев]]<br /> | 1877—?<br /> | [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]]<br /> | заңгер<br /> | Ақмола облысы Көкшетау уезі Мезгіл болысы<br /> |Арғын, Қарауыл<br /> |-<br /> | '''4'''<br /> | [[Сурет:Beremzhanov Ahmet.jpg|150px]]<br /> | [[Ахмет Бірімжанов]]<br /> | 1871—1927<br /> | [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]]<br /> | заңгер<br /> | Тор­ғай уезінің Тосын болысы<br /> |Арғын, Шақшақ<br /> |-<br /> | '''5'''<br /> |<br /> | [[Халел Ғаббасов]]<br /> | 1888—?<br /> | [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]]<br /> | физик-математик<br /> | Семей қала­сы<br /> |Тобықты төлеңгіті<br /> |-<br /> | '''6'''<br /> | [[Сурет:Amanjol-Sadik.jpg|150px]]<br /> | [[Садық Аманжолов]]<br /> | 1889—1941<br /> | [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]<br /> | заңгер<br /> | Алматы облысы, Шелек ауданы, Қаратұрық ауылы<br /> |Қаңлы<br /> |-<br /> | '''7'''<br /> | [[Сурет:Mustafa Shokay in youth (cropped).jpg|150px]]<br /> | [[Мұстафа Шоқай]]<br /> | 1890—1941<br /> | [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]]<br /> | заңгер<br /> | Сырдария губерниясы, Ақмешіт уезі, Наршоқы <br /> |Қыпшақ, Торы, Бошай<br /> |-<br /> | colspan=&quot;7&quot; | '''Облыстардан тысқары'''<br /> |<br /> |-<br /> | 8<br /> | [[Сурет:Alixan Bokeyxan.jpg|150px]]<br /> | [[Әлихан Бөкейханов]] <br /> | 1866—1937 <br /> | [[Арқа]]<br /> | экономист, Алаш орда үкіметінің төрағасы<br /> | Қарқаралы уезі, Семей облысы, Дала Өлкесі<br /> |Төре<br /> |-<br /> | '''9'''<br /> | [[Сурет:Жанша Досмұхамедов.png|150px]] <br /> | [[Жанша Досмұхамедов]] <br /> | 1887—?<br /> | [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]]<br /> | заңгер<br /> | Орал облысы, Орал уезі, Жым­питы болысы<br /> |Байұлы, Тана<br /> |-<br /> | '''10'''<br /> |<br /> | [[Әлімхан Ермеков]] <br /> | 1891—1970<br /> | [[Қарқаралы]]<br /> | математик<br /> | Бөріктас, Ақтоғай ауданы, Қарағанды облысы<br /> |Арғын, Қаракесек<br /> |-<br /> | '''11'''<br /> | [[Сурет:Tynyshpayev M.jpg|150px]]<br /> | [[Мұхаметжан Тынышбаев]]<br /> | 1879—1937<br /> | [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]<br /> | инженер<br /> | Жетісу облысы, Лепсі уезі, Мақаншы-Садыр болысы<br /> |Найман, Садыр<br /> |-<br /> | '''12'''<br /> | <br /> | [[Бақтыкерей Құлманов]]<br /> | 1859—1919<br /> | [[Бөкей губерниясы|Бөкей Ордасы]]<br /> | шығыстанушы<br /> | Астрахань губерниясы Ни­кольск ауылы&lt;br&gt; (қазіргі Атырау облысы, Құрманғазы ауданы)<br /> |төре<br /> |-<br /> | '''13'''<br /> | [[Сурет:Ақбаев.jpg|150px]]<br /> | [[Жақып Ақбаев]]<br /> | 1876—1931<br /> | Арқадан<br /> | заңгер<br /> | Се­мей облысы, Қарқаралы уезі, Берікқара болысы<br /> |Арғын, Қаракесек<br /> |-<br /> | '''14'''<br /> | <br /> | [[Базарбай Мәметов]] <br /> | 1888—1946<br /> | [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]<br /> | заңгер<br /> | Жетісу об­лысы, Лепсі уезі, Балқаш-Лепсі болысы<br /> |Найман, Садыр<br /> |-<br /> | '''15'''<br /> | <br /> | [[Отыншы Әлжанов]]<br /> | 1873—1918<br /> | [[Шығыс Қазақстан]]<br /> | ағартушы-мұғалім<br /> | Семей облысы, Зайсан уезі, Нарын болысы<br /> |Найман, Қаракерей<br /> |-<br /> |}<br /> <br /> == Мүшелікке кандидаттар ==<br /> # [[Иса Қашқынбаев]] (1891—1948) — [[Орал|Теке]]ден, дәрігер; Байұлы, Тана<br /> # [[Нүсіпбек Жақыпбаев]] (1890—1932) — [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]нан, дәрігер;<br /> # [[Ережеп Итбаев]] (1873—?, 1930 жж. ұсталынған) — [[Шығыс Қазақстан]]нан, заңгер; Қараби<br /> # [[Сатылған Сабатаев]] (1874—1921) — [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]нан, [[Қаскелең]]нен;<br /> # [[Есенғали Қасаболатов]] (1889—1938) — [[Орал|Теке]]ден, дәрігер;<br /> # [[Батырқайыр Ниязов]] (1872—1924) — [[Бөкей губерниясы|Бөкей Ордасы]]нан, заңгер;<br /> # [[Мұқыш Боштаев]] (1888—1921) — [[Баянауыл]]дан, заңгер; Арғын, Сүйіндік, Айдабол<br /> # [[Сейілбек Жанайдаров]] (1884—1929) — [[Атбасар]]дан, заңгер;<br /> # [[Сәлімгерей Нұралыханов]] (1878—?) — [[Бөкей губерниясы|Бөкей Ордасы]]нан, заңгер; төре<br /> # [[Өмір Алмасов]] (? —1922) — [[Торғай]]дан, халық мұғалімі; Найман, Қаракерей<br /> # [[Сейдәзім Қадырбаев]] (1885—1938) — [[Торғай]]дан, заңгер;<br /> # [[Аспандияр Кенжин]] (1887—1938) — [[Гурьев]]тен, халық мұғалімі;<br /> # [[Молданияз Бекімов]] (1882—?, 1930 жж. соң белгісіз) — [[Орал|Теке]]ден, әскери қызметкер; Байұлы, Алаша<br /> # [[Есен Тұрмағамбетов]] (1883 — ?) — [[Торғай]]дан;<br /> # [[Сатылған Сабатаев]] (құжаттарда — Жанеке, Жапеке) (1878—1938) — [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]нан, қырғыз, мал дәрігері.<br /> # [[Төлепбек Балабекұлы Жантай|Төлепбек Жантай]] (1875—1938) — [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысынан]], әкім; [[Арғын]], [[Қуандық|Темеш]].<br /> <br /> == Алаш орданың оқу комиссиясының мүшелері ==<br /> # [[Ахмет Байтұрсынұлы]] (1872—1937) — [[Торғай]]дан, Орынбор қазақ мұғалімдер мектебін бітірген (1895); Арғын, Шақшақ<br /> # [[Мағжан Жұмабаев]] (1893—1938) — [[Қызылжар]]дан, Омбы оқытушылар семинариясын бітір­ген (1917); Арғын, Атығай<br /> # [[Елдес Омаров]] (1892—1937) — [[Қостанай]]дан, Орынбор мұғалімдер мектебін бітірген (1911); Қыпшақ, Қарабалық<br /> # [[Биахмет Сәрсенов]] (1885—1921) — [[Шығыс Қазақстан]]нан, Семей мұғалімдер семинариясын бітірген (1939); Найман, Қаракерей<br /> # [[Телжан Шонанов]] (1894—1938) — [[Ырғыз]]дан, Орынбор қазақ мұғалімдер мектебін бітірген (1916). Әлімұлы, шөмекей<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> # [[Алаш қозғалысының мүшелері]]<br /> {{Үлгі:Алаш Орда}}<br /> [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%92%D0%B0%D1%84%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2026-01-11T18:45:32Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Infobox Biography<br /> | subject_name = Қайырбеков Ғафу<br /> | image_name = Ғафу Қайырбеков.png<br /> | image_size = 180px<br /> | image_caption = <br /> | date_of_birth = {{birth date|1928|8|15}}<br /> | place_of_birth = [[Қостанай облысы]], [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] <br /> | date_of_death = 1994<br /> | place_of_death = <br /> | occupation = Ақын, жазушы<br /> | spouse = <br /> }}<br /> '''Ғафу Қайырбеков'''([[15 тамыз]] [[1928]] [[Қостанай облысы]], [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]]) – [[1994]]) – ақын.<br /> <br /> [[Арғын]] тайпасының [[Айдерке]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/110120-tekti-de-tereng-tulga|title=Текті де, терең тұлға|website=qazaquni.kz {{!}} Қазақ Үні газетінің ресми сайты {{!}} Қазақстан жаңалықтары|access-date=2021-09-17}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1952). [[Қазақ мемлекеттік баспасы]]нда [[поэзия]] редакциясын басқарды, «Қазақ әдебиеті» газеті бас редакторының орынбасары, «[[Жазушы]]» баспасында поэзия редакциясының меңгерушісі болды. <br /> * 1968—1973 жылдары [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда поэзия секциясында жетекшілік етті. <br /> * 1973—1989 жылдары «[[Жұлдыз]]» журналы бас редакторының орынбасары қызметін атқарды. Өмірінің соңына дейін Қазақстан Жазушылар одағының ақындар қауымдастығының президенті болды. <br /> * 1954 жылы оның «Құрдастар» атты тырнақалды жинағы жарық көрді. Содан бері қырықтан астам кітабы шықты.<br /> <br /> «Дала қоңырауы» (1956) поэмасы, «Жер астындағы жұлдыздар» (1965), «Қанатты жылдар» (1973) сияқты жинақтарын, «Беласар» атты қос томдығын оқырман қауым ілтипатпен қабылдады. «Жұлдызды тағдырлар» атты өлеңдер жинағы үшін ақынға 1980 жылы [[Қазақ КСР]] Мемлекеттік сыйлығы берілді.<br /> <br /> [[Әбу-Л-Хасан Рудаки|Рудакидің]], [[Джордж Ноэл Гордон Байрон|Байронның]], [[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкиннің]], [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Лермонтовтың]], Некрасовтың, [[Тарас Григорьевич Шевченко|Шевченконың]], [[Мақтымқұлы]]ның, [[Лев Толстой|Л.Толстойдың]], Куприннің, Короленконың, Буниннің, Есениннің, Ғамзатовтың және басқа да сөз зергерлерінің туындыларын аударды.<br /> Астана қаласының [[№2 мектеп-гимназия (Астана)|№2 мектеп-гимназиясы]] Ғафу Қайырбеков атына ие.<br /> <br /> == Өлеңдері ==<br /> Көптеген әндердің өлеңін жазған. Балаларға арналған<br /> * «Балықшы Иван» (1957), <br /> * «Балқурай» (1962), <br /> * «Күн баласы» (1963), <br /> * «Ақ көйлекті шал» (1968) атты кітаптар жазған. <br /> * «Қарқаралы басында» (1967), <br /> * «Ақжелкен» (1976), <br /> * «Жел қайық» (1980), <br /> * «Толассыз толқын» (1981), <br /> * «Бір кеменің үстінде» (1981), <br /> * «Елтінжал» (1990), <br /> * «Өмір оттары» (1988), <br /> * «Ел мен жер» (1991), <br /> * «Үш қиян» (1993), <br /> * «Алыс та жақын жағалаулар » (2001), <br /> * «Атамекен» (2005), <br /> * «Үйренсең де ұқсама (Сырбайға)»<br /> * «Бауырсақ»<br /> * «Жершілмін»<br /> * «Мен туған»<br /> * «Естелік» (2007) атты прозалық және зерттеу, очерктер жинақтарының авторы.<br /> <br /> == Шығармалары орыс тілінде ==<br /> [[Алматы]] мен [[Мәскеу]] баспаларынан <br /> * «Родные травы» (1957), <br /> * «Иван Рыбак» (1959), <br /> * «О сверстниках» (1960), <br /> * «Степной колокол» (1961), <br /> * «Разговор с солнцем» (1963), <br /> * «Тургайские волны» (1975), <br /> * «Белый ветер степей» (1979), <br /> * «Звездные судьбы» (1981), <br /> * «Звезда счастья» (1984), <br /> * «Крылатые годы» (1984), <br /> * «Белый парус» (1990) атты орысша кітаптары жарық көрген.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> «Алғашқы асу» (1964), «Сарыарқа саздары» (1972), «Беласар» (1978) атты ІІ томдық шығармалар жинағы, ІІ томдық шығармалар жинағы, (1988, 1998), көптомдық шығармалар жинағының екі томы жарыққа шыққан.<br /> == Марапаттары ==<br /> Қазақстанның Халық жазушысы (1992). Халықтар Достығы орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі табыстары үшін», «Ыбырай Алтынсарин». «Жеңіске 50 жыл», «Тың және тыңайған жерлерд! игергені үшін» медальдарымен марапатталған. Қостанай облысының, Қостанай қаласының, Торғай облысының, Арқалық қаласының Құрметті азаматы.&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Шығармалары==<br /> *Құрдас. А., 1954; <br /> *Балықшы Иван. А., 1955; <br /> *Дала қоңырауы. А., 1956; <br /> *Қосбасар. А., 1958; <br /> *Таулар сөйлейді. А., 1960; <br /> *Арал әуендері. А., 1961; <br /> *Балқурай. А., 1962; <br /> *Күн баласы. А., 1964; <br /> *Жер астындағы жұлдыздар. А., 1965; <br /> *Большевик ауылы. А., 1967; <br /> *Алтын бесік. А., 1969; <br /> *Көсемнің нұрлы атымен. А., 1970; <br /> *Дала саздары. А., 1972; <br /> *Қанатты жылдар. А., 1973; <br /> *Торғай толқыны. А., 1974; <br /> *Ақжелкен. Повестер. А., 1976; <br /> *Асу алда. А., 1977; <br /> *Таңдамалылары. Екі том. А., 1978; <br /> *Жел қайық. Повесть. А., 1980; <br /> *Жұлдызды тағдырлар. Поэма. А., 1980; <br /> *Бір көмейің үстінде. Әдеби сын. А., 1981; <br /> *Маңғыстау маңғаздары. Өлеңдер мен поэмалар. А., 1982; <br /> *Туған топырақ. «Жазушы», 1985; <br /> *Крылатые годы. Стихотворение и поэмы. М., «Художественная литература», 1984;<br /> *Күнтеңескен. Өлеңдер мен поэмалар. А., 1986; <br /> *Ана туралы жыр. «Өнер», 1987; *Шұбалаң. «Жазушы», 1988; <br /> *Көнсадақ. «Атамұра», 2004; <br /> *Құрдастар. «Раритет», 2008.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Stub: Қазақ әдебиеті}}<br /> <br /> <br /> [[Санат:15 тамызда туғандар]]<br /> [[Санат:1928 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Жангелді ауданында туғандар]]<br /> [[Санат:1994 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан ақындары]]<br /> [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]]<br /> [[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]<br /> [[Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері]]<br /> [[Санат:Қостанай облысының құрметті азаматтары]]<br /> [[Санат:Қостанай қаласының құрметті азаматтары]]<br /> [[Санат:Торғай облысының құрметті азаматтары]]<br /> [[Санат:Арқалық қаласының құрметті азаматтары]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83:%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2026-01-03T16:31:52Z

<p>RaiymbekZh: /* Қайтыс болғаны */ жаңа бөлім</p> <hr /> <div>{{Абай Құнанбайұлы жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}<br /> <br /> == Қайтыс болғаны ==<br /> <br /> Қай күні қайтыс болды?? [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 21:31, 2026 ж. қаңтардың 3 (+05)</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2026-01-02T05:10:34Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Музыкант<br /> |Есімі = Шабал Бейсекова<br /> |Шынайы есімі = <br /> |Сурет = <br /> |Сурет ені = <br /> |Сурет тақырыбы = <br /> |Фон = <br /> |Туған кездегі есімі = <br /> |Толық аты = <br /> |Туған күні = 1.11.1919<br /> |Туған жері = қазіргі [[Жаңаарқа ауданы]], [[Ұлытау облысы]]<br /> |Қайтыс болған күні = 25.5.1997<br /> |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]<br /> |Белсенділік жылдары = <br /> |Мемлекет = {{Байрақ|КСРО}}&lt;br /&gt;{{Байрақ|Қазақстан}}<br /> |Мамандықтары = опера әншісі<br /> |Дауыс түрі = [[Сопрано|сопрано]]<br /> |Аспаптары = <br /> |Жанрлары = <br /> |Лақап аттары = <br /> |Ұжымдары = [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы ҚазМАОБТ]]<br /> |Қызметтес болған = <br /> |Лейблдері = <br /> |Марапаттары = {{{!}}<br /> {{!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені|1959}}<br /> {{!}}}<br /> {{{!}}<br /> {{!}}{{Қазақ КСР халық әртісі|1959}}{{!!}}{{Сталиндік сыйлық|2|1949}}<br /> {{!}}}<br /> |Сайты = <br /> |Commons = <br /> }}<br /> '''Шабал Бейсекова''' ([[1 қараша]] [[1919 жыл|1919]], қазіргі [[Жаңаарқа ауданы]], [[Ұлытау облысы]] — [[25 мамыр]] [[1997 жыл|1997]], [[Алматы]]) — [[әнші]], [[актриса]]. <br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> [[Арғын]] тайпасының [[Қуандық]] руының мойын-алтыбай бөлімінен шыққан&lt;ref&gt;Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Қазақстаннын халық артисі ([[1959]]). [[Вокал өнері]]н әйгілі сахна шеберлерінен үйренді, негізгі опералық партияларды ұкыпты игерді. [[Төлебаев Мұқан|М. Төлебаевтын]] [[Біржан - Сара (опера)|«Біржан-Сарасындағы»]] Сара, [[Брусиловский Евгений Григорьевич|Е. Г. Брусиловскийдің]] «[[Қыз Жібек|Қыз Жібегіндегі]]» Жібек, [[Мұхамеджанов Сыдық|С. Мұхамеджановтың]] «Айсұлуындағы» Айсұлу, [[Пётр Ильич Чайковский|П. И. Чайковскийдің]] «Евгений Онегинідегі» Татьяна т. б. рөлдерін орындап, шеберлігін шыңдады. Әуезов либреттосын жазған [[Жұбанов Ахмет Қуанұлы|А. Жұбанов]] пен [[Хамиди Латиф Абдулхайұлы|Л. А. Хамидидің]] «[[Абай]]» операсындағы Ажар партиясы Бейсекованың орындауында жан-жақты шешімін тапты. Үздік орындаушылық шеберлігі үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды ([[1949]]).&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> == Естелік ==<br /> Астана қаласында Шабал Бейсекова атындағы [[Шабал Бейсекова көшесі (Астана)|көше]] бар.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D2%B1%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2025-12-26T11:54:01Z

<p>RaiymbekZh: «10 шілдеде қайтыс болғандар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Жұпар Манапова ''' ([[25 желтоқсан]] [[1925]], [[Алматы]] — [[10 шілде]] [[2006 жыл|2006]]) - актриса, [[Қазақ КСР-інің халық әртісі]] (1980). [[Ысты]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> * [[Алматы музыка училищесі]]н бітірген (1947).<br /> * [[Орал облыстық музыка комедия театры]]ның құрамына кабылданды. Осы театр сахнасында койылған Р.Фримл мен Г.Стотхарттың опереттасында тұңғыш рет Роз-Маридің ролінде ойнады. <br /> * 1948 жылдан [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры|Атырау облыстық қазақ драма театры]]нда актриса. Рольдері Қыз Жібек, Баян (Ғ.Мүсіреповтің &quot;Қыз Жібегі&quot; мен &quot;Қозы Көрпеш - Баян сұлуында&quot;), Тоғжан ([[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М.Әуезовтің]] &quot;Абайында&quot;), Лағыл ([[Әбішев Әли Әжімұлы|Ә.Әбішевтің]] &quot;Кім менің әкем?&quot; спектаклінде: осы рөлі үшін 2-Республикалық драма театрлары байқауының лауреаты атанды, 1950), Комиссар (В.В. Вишневскийдің &quot;Оптимистік трагедиясында&quot;), Аркадина (А.П. Чеховтың &quot;Шағаласында&quot;), Лидия (А.Н. Островскийдің &quot;Ұшынған ақшасында&quot;), Маруся (А.А. Дударевтің &quot;Тоскауылында&quot;) т.б. <br /> <br /> &quot;Құрмет белгісі&quot; орденімен жөне медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:25 желтоқсанда туғандар]]<br /> [[Санат:1925 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Алматыда туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан актрисалары]]<br /> [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]]<br /> [[Санат:Алматы музыка колледжі түлектері]]<br /> [[Санат:Батыс Қазақстан облыстық музыкалы комедия театры әртістері]]<br /> [[Санат:Атырау облыстық қазақ драма театры әртістері]]<br /> [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]<br /> [[Санат:2006 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:10 шілдеде қайтыс болғандар]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 2025-12-24T16:27:19Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Әкімшілік бірлік<br /> |Түс1 = {{түс|КСРО}}<br /> |Қазақша атауы = Ақмола округі<br /> |Шынайы атауы = <br /> |Суреті = <br /> |Сурет атауы = <br /> |Елтаңба = <br /> |Ту = <br /> |Елтаңбаның ені = <br /> |Тудың ені = <br /> |Елтаңбаның аты = <br /> |Тудың аты = <br /> |Ел = КСРО<br /> |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = <br /> |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = <br /> |region = <br /> |type = <br /> |деңгей = <br /> |CoordScale = <br /> |Әнұраны = <br /> |Статусы = округ<br /> |Кіреді = [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]<br /> |Әкімшілік құрылыстың түрі =<br /> |Кіреді1 = <br /> |Әкімшілік құрылыстың түрі1 =<br /> |Кіреді2 = <br /> |Әкімшілік құрылыстың түрі2 =<br /> |Енеді = <br /> |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі =<br /> |Астанасы = [[Астана|Ақмола]]<br /> |Астана түрі = <br /> |Ірі қаласы = <br /> |Ірі қалалары = <br /> |Құрылды = [[17 қаңтар]] [[1928 жыл]]ы<br /> |Таратылған уақыты = [[17 желтоқсан]] [[1930 жыл]]ы<br /> |Басшысы = <br /> |Басшының түрі =<br /> |Басшысы2 = <br /> |Басшының түрі2 = <br /> |ЖІӨ = <br /> |ЖІӨ жылы = <br /> |ЖІӨ жан басына шаққанда =<br /> |ЖІӨ бойынша орны = <br /> |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = <br /> |Тілі = <br /> |Тілдері = <br /> |Тұрғыны = <br /> |Санақ жылы = <br /> |Пайызы = <br /> |Халық саны бойынша орны = <br /> |Тығыздығы = <br /> |Тығыздығы бойынша орны = <br /> |Ұлттық құрамы = <br /> |Конфессиялық құрамы = <br /> |Жер аумағы = <br /> |Жер аумағының пайызы = <br /> |Жер аумағы бойынша орны = <br /> |Максималды биіктігі = <br /> |Орташа биіктігі = <br /> |Минималды биіктігі = <br /> |Карта = <br /> |Карта ені = <br /> |Әкімшілік бірліктің картасы = <br /> |Әкімшілік бірлік картасының ені = <br /> |Уақыт белдеуі = <br /> |Аббревиатура = <br /> |ISO = <br /> |Сандық идентификаторы = <br /> |Идентификатор түрі = <br /> |Сандық идентификаторы2 = <br /> |Идентификатор түрі2 = <br /> |Сандық идентификаторы3 = <br /> |Идентификатор түрі3 = <br /> |FIPS = <br /> |Телефон коды = <br /> |Пошта индекстері = <br /> |Интернет-үйшігі = <br /> |Автомобиль коды = <br /> |Сайты = <br /> |Сайт тілі = <br /> |Commons санаты = <br /> |Кірістірме = <br /> |Түсініктемелер = <br /> }}<br /> '''Ақмола округі''' — 1928-1930 жылдары болған [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-інің]] әкімшілік-аумақтық бірлігі.<br /> <br /> Ақмола округі 1928 жылы 17 қаңтарда [[Ақмола губерниясы|Ақмола]] және [[Семей губерниясы|Семей]] губернияларының бөліктерінен құрылды. Аудан орталығы Ақмола қаласы болды. Округ 15 ауданнан тұрды:<br /> <br /> * [[Азат ауданы]]. Орталығы — Домбыралы мекені.<br /> * [[Целиноград ауданы|Ақмола ауданы]]. Орталығы — [[Астана|Ақмола]] қаласы.<br /> * [[Жаңаарқа ауданы|Асан қайғы ауданы]]. Орталығы — Атасу мекені.<br /> * [[Атбасар ауданы]]. Орталығы — Казгородок ауылы.<br /> * [[Тельман ауданы|Қарағанды ауданы]]. Орталығы — Көкөзек ауылы.<br /> * [[Коммунист ауданы]]. Орталығы — Николаевское ауылы.<br /> * [[Сабынды ауданы]]. Орталығы — Сабынды ауылы.<br /> * [[Ленин ауданы (Ақмола округі)|Ленин ауданы]]. Орталығы — Оксановское ауылы.<br /> * [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]]. Орталығы — Қарауылтөбе мекені.<br /> * [[Пролетар ауданы (Ақмола округі)|Пролетар ауданы]]. Орталығы — Донское ауылы.<br /> * [[Промышленный ауданы (Ақмола округі)|Промышленный ауданы]]. Орталығы — Үлкен Михайловка ауылы.<br /> * [[Революция ауданы]]. Орталығы — [[Астана|Ақмола]] қаласы.<br /> * [[Социалист ауданы]]. Орталығы — [[Атбасар]] қаласы.<br /> * [[Ақкөл ауданы|Сталин ауданы]]. Орталығы — Алексеевское ауылы.<br /> * [[Ерейментау ауданы|Еркіншілік ауданы]]. Орталығы — Торғай мекені.<br /> <br /> 1929 жылы 16 тамызда Асан қайғы ауданы [[Жаңаарқа ауданы]] болып өзгертілді.<br /> <br /> 1930 жылы 17 желтоқсанда Қазақ АКСР-інің барлық басқа округтары сияқты округ таратылып, оның аудандары ірілендіріліп, республикалық билікке тікелей бағынуға берілді.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> * {{кітап |авторы = |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі туралы анықтама (1920 ж. тамыз - 1936 ж. желтоқсан)|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Базанова Ф. Н.|басылым = |орны = Алматы|баспасы = Қазақ КСР ІІМ мұрағат басқармасы|жыл = 1959|томы = |беттері = |барлық беті = 288|сериясы = |isbn = |тиражы = 1500}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ АКСР округтары]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихи облыстары]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D1%96%D1%81%D1%96 2025-12-22T10:17:10Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Жылжытылсын|Шабден Ералиев ісі|себебі=Толықтай аты}}<br /> <br /> '''Шабден Ералиев ісі''' — [[1928]] жылы қараша айында бұрынғы [[Адай округі]]нің басшы қызметкерлері мен қатардағы еңбек адамдарының үстінен қозғалған қылмыстық іс. <br /> <br /> 1920 жылдары кеңес өкіметінің жергілікті халықтың тұрмыс-тіршілігін, өлкенің табиғи-экономикалық ерекшеліктерін ескермей, таптық саясат негізінде жүргізген саяси-әлеуметтік шаралары [[Маңғыстау]] өлкесінің жергілікті халқының наразылығын туғызады. Осыған байланысты әр түрлі себеппен орнынан алынған бұрынғы [[Адай уезі]] ревкомының төрағасы [[Тобанияз Әлниязұлы]]ның және т.б. кеңес өкіметіне қарсы әрекет етуде деген адамдардың үстінен қылмыстық іс қозғалуы керек еді. Осы істің орайы тек 1928 жылы 2 қарашада іс-сапар кезінде округтік атқару комитеті төрағасының орынбасары [[Шабден Ералиев]]тің кемеден із-түзсіз жоғалып кетуіне байланысты туды. “Бұрынғы Адай округінің байларының, саудагерлерінің, баяғы патша өкіметінің қызметкерлері мен кеңес қызметкерлерінің контрреволюциялық ұйымы туралы” деген атпен қылмыстық істер кодексінің 58-бабының 2-тармағы бойынша қозғалған осы іс бойынша 70 адам тұтқынға алынды. 1930 ж. 9 қазанда [[ОГПУ]] үштігінің үкімімен 61 адам сотталды (9 адам тергеу кезінде түрмеде өлген). Жауапқа тартылғандардың ішінде Әлниязов, С. Жұбаев, Б. Қилыбаев, [[Оспан Көбеев|О. Көбеев]], Қ. Қожықов сияқты елге белгілі адамдар, Ш. Үсенбаев, Қ. Құлшаров сияқты жергілікті басшы қызметкерлер, 11 коммунист болды. <br /> <br /> Бір жылдан кейін денесі теңізден табылған Ералиев қастандықпен өлтірілген деген медициналық сараптау қорытындысының негізсіз екенін [[КСРО Жоғарғы соты]]ның әскери коллегиясы [[1958 жыл]]ғы 8 наурызда анықтап, сотталғандардың қимылында қылмыстық құрам болмағандығын дәлелдеді. Кезінде атылып кеткен Әлниязов, Жұбаев және т.б. ісі [[Қазақ КСР Жоғарғы соты]]ның 8.2.1962 ж. және 26.4.1990 ж. шешімдерімен тоқтатылып, өздері ақталды. <br /> <br /> Алайда “Ералиев ісі” Маңғыстаудағы халық наразылығына тежеу бола алмады. Күштеп ұжымдастыру мен 1931–1932 жылдары ашаршылық қаупіне байланысты бұл іс [[Адай көтерілісі (1929–1932)|Адай көтерілісі]]не ұласып кетті. <br /> <br /> Кезінде Ералиев есімі берілген аудан мен ауыл аты 90-жылдары өзгертіліп, [[Қарақия ауданы]] (орт. [[Құрық (ауыл)|Құрық]]) деп аталды.&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972–1978&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[1928 жылғы партия-кеңес қызметкерлерін тұтқындау толқыны]]<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{Дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Сталиндік репрессия кезеңіндегі сот процестері]]<br /> [[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]]<br /> [[Санат:1928 жылғы қараша]]<br /> [[Санат:Адай уезі]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2025-11-20T14:22:41Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{Кинематограф<br /> |есімі = Жамал Омарова<br /> |шынайы есімі =<br /> |Сурет = Stamps of Kazakhstan, 2012-21.jpg<br /> |сурет ені = 250px<br /> |сурет атауы = <br /> |туған кездегі есімі = <br /> |туған күні = 1912<br /> |туған жері = [[Қауыншы]], Жаңажол ауданы, [[Түркістан облысы]], [[Ресей империясы]]<br /> |мамандығы = {{әнші|КСРО|Қазақстан}}<br /> |қайтыс болған күні = 1976<br /> |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} <br /> |азаматтығы = {{USSR}}<br /> |белсенді жылдары = <br /> |бағыты = <br /> |марапаттары = {{{!}}<br /> {{!}}{{Ленин ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Құрмет Белгісі ордені}}<br /> {{!}}}<br /> {{{!}}<br /> {{!}}{{Қазақ КСР халық әртісі}}<br /> {{!}}}<br /> |imdb_id = <br /> |сайты =<br /> }}<br /> '''Жамал Омарова''' ([[8 наурыз]] [[1912 жыл]], [[Түркістан облысы]], Жаңажол ауданы, [[Қауыншы|Қауыншы жер]] – [[15 қыркүйек]] [[1976 жыл]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан]] халық әртісі. Өмір жолын көркеменерпаздар үйірмесінен бастады. Мектеп қабырғасында-ақ тамылжыта ән салып, көзге түсе бастаған жас Жамал 1925 жылы [[Ташкент]]те өткен [[Орта Азия]]лық балалар олимпиадасында әншілік өнерімен көзге түсіп, бірінші жүлдеге ие болған. [[Шанышқылы]] тайпасы [[Балықшы руы|Балықшы]] руынан&lt;ref&gt;“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Өнер жолы ==<br /> 1925-27 жылы Ташкенттегі қазақ, қырғыз, өзбек жастарына арналған педагогикалық училищеде оқыды. Жамал Алматыға [[Мәскеу]]де өткен қазақ өнері онкүндігінің аз-ақ алдында келген. Келген бетте [[1934 жылы]] Қазақ музыка драма театрының (қазіргі Қазақ опера және балет театры) құрамына қабылданды. Ол Мақпал (&quot;Шұғада&quot;), Қамқа ([[Қыз Жібек|&quot;Қыз Жібекте&quot;]]), Айман (&quot;[[Айман - Шолпан|Айман-Шолпанда]]&quot;) образдарын жасады. 1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ өнерінің тұңғыш онкүндігі біздің халқымыздың болашақ өнеріне ашылған алтын қақпа іспеттес болды. Сонда көзге түсіп, көп көңілінен шыққандардың ішінде атақты әншіміз Жамал Омарова да бар еді. Мұнда Жамал Омарова үш ән шырқаған: &quot;[[Ертіс]]&quot;,&quot;Қараторғай&quot;, &quot;Ләтипа&quot;. Бұрын мұндай әдемі дауысты қазақ әнін тыңдамаған, талап-талғамы жоғары Мәскеу жұртшылығының риза болғаны соншалық, әр әнді әдеттен тыс екі реттен орындатып, үсті-үстіне қол соғып отырғанда, ложаға [[Михаил Иванович Калинин]] келген екен. <br /> <br /> Осыдан бір жыл бұрын ғана Қазақстанның 15 жылдық тойында [[Алматы]]ға келіп, мерекелік концертте болып, әнші өнерін тыңдаған Михаил Иванович: &quot;Ән салған қараторғай ма? Олай болса, қайта тыңдайық&quot; деген. Сөйтіп &quot;Қараторғай&quot; әнін мәскеуліктер үш дүркін тыңдаған екен. Осы кезде Жамал Омарова 24 жаста ғана еді. Ол кісі [[сахна]]ға келерде ешқандай да музыка мектебінде немесе арнаулы оқу орнында оқып, даярлықтан өтпеген. Тумысында табиғаттың өзі қазақтың кең даласындай кең тынысты үн сыйлаған. Құлаққа жағымдылығы, жүрекке қонымды, жұмсақтығына қарай, халық ондай дауысты &quot;мақпал дауыс&quot; деп атайды. 1937 жылы қазақ филармониясының әнші-солисі болды. 1939 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық эстрада әртістерінің конкурсына қатысқан. Осы жылдары жоғарыда аталған атақты үш әнді және &quot;Екі жирен&quot;, &quot;Ой-гөк&quot;, &quot;Ақ дариға&quot;, &quot;Жалғыз арша&quot;, &quot;Қорлан&quot;, &quot;Кәмила&quot; сияқты әндерді орындап жүрген. Қилы замандардан халық жадында ұмытылмай сақталып келе жатқан бұл әндер әншінің орындауында қайта жанданып, ауылдан ауылға, ауыздан ауызға тарайды. Әнші халық әндерін орындағанда дауысын әдейі құбылтып, боямалап, кейбір әншілерде кездесетін жасандылыққа салынып әуреленбейтін. <br /> <br /> Әндерді халықтың өзі білетін мәнерінен шығармай-ақ, үнінің назды, сазды, қоңыржайлығымен жүректерге жеткізе орындаған. Осы қасиеті Жамал Омарованы қазақ халқының сүйікті әншісі еткен. Тағы бір ерекшелігі, әндерін көп тілде шырқауында болатын. Репертуарын орыс, украин, беларус, тәжік, өзбек, татар, қырғыз, грузин, армян, басқа да халықтар әндерімен байытқан. <br /> <br /> Кейінгі жылдардағы [[репертуар]]ында казақтың халық әндері: &quot;Ақ дариға&quot;, &quot;Бипыл&quot;, &quot;Ләтипа&quot;, қазақ кеңес композиторларының шығармалары: &quot;Менің елім&quot;, &quot;Алтай&quot;, &quot;Оңтүстікте ақ алтын&quot;, &quot;Гүлденген Қазақстан&quot;, &quot;Ұстазым&quot; т.б. әндері болған.<br /> <br /> == Ұлы Отан соғысы жылдары ==<br /> 1941-1945 ж. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары майдандағы жауынгерлерге концерт беріп, патриоттық сезімдегі әндерді орындады. Солтүстік Батыстағы майдан шептеріне дейін барып, жауған оқ пен жанған оттың арасында жүрген жауынгерлерге ойын-сауық көрсеткен, оларды жауды жеңуге жігерлендірген.<br /> <br /> == Марапаттары ==<br /> Әнші еңбегі жоғары бағаланып, 1942 жылы [[Қазақ КСР-нің халық әртісі]] деген құрметті атақ берілген. [[Ленин ордені]]мен, [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен және ондаған медальдармен марапатталған. КСРО Мәдениет министрлігінің &quot;Мәдениеттің озық қызметкері&quot; значогымен үш дүркін наградталуының өзі оның өнер өрінде ерекше орын алғанын сипаттайды.<br /> <br /> Жамал Омарова атына берілген [[Шымкент]] қаласында музыка мектебі, Алматы және Астана қалаларында көшелер ([[Жамал Омарова көшесі (Астана)|Астанада]], [[Жамал Омарова көшесі (Алматы)|Алматыда]]) бар.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Bio-stub}}<br /> <br /> [[Санат:КОКП мүшелері]]<br /> [[Санат:Ташкент мемлекеттік техникалық университеті түлектері]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 2025-11-19T11:13:16Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>{{merge|Омар Қарашев}}<br /> '''Ғұмар Қараш''' ([[1874 жыл]], [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Жәнібек ауданы]], [[Қырқұдық]] деген жері - [[12 сәуір]], [[1921 жыл]], [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Жәнібек ауданы]], [[Жақсыбай ауылдық округі]] жеріндегі [[Құнаншапқан]]) - ақын, қоғам қайраткері.<br /> <br /> {{Жазушы|Есімі=Ғұмар Қарашұлы|Суреті=Gumarkarash.jpg|Суреттің аты=Ғұмар Қарашұлының суреті|Лақап аты=Ғұмар Қараш|Қайтыс болған күні=12.04.1921|Туған күні=1874|Туған жері=қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Қырқұдық|Қайтыс болған жері=Құнаншапқан|Азаматтығы={{ту|Ресей империясы}} Ресей патшалығы → {{ту|Қазақ КСР}} КСРО|Ұлты=Қазақ|Шығармалардың тілі=Араб графикасына негізделген қазақ тілі|Бағыты=Діндік, білімдік|Шығармашылық жылдары=1921 жылға дейін}}<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> * Ғұмардын руы — Кіші жүз құрамына кіретін ноғай-қазақ. Оның ішінде қояс, одан Оразақай. Әйгілі Шәлгез жырау Тіленшіұлы Ғұмардын түп атасы делінеді. Ғұмар әкеден жастай жетім қалса да, ауқатты ағайындары арқасында қатарынан қалмай білім алған — әуелі ауыл молдасынан оқып, хат танып, сауат ашады. Кейін Ғұмар Жазықұлы, Ысмағұл Қашғари сияқты молдалардан, Жалпақтал (Фурманов) елді мекеніндегі Ғұбайдолла Ғалікеев хазіретінен дәріс алғаны айтылады. Ғұмар жастайынан татар, орыс, араб, парсы тілдерін жетік меңгерген.<br /> * Ғұмар - 1874 жылы, Қырқұдық ауылында дүниеге келген. Ауылдық моллада сабақ оқыған.<br /> * 1902-1910 жылдары жиған білімімен ауылында, [[Тіленшісай]]да жәдитше бала оқытады. Сол шамада әйгілі [[Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев|Шәңгерей Бөкейұлының]] шақыруымен [[Көлборсы]]ға мүғалім болып келеді. Жаңалыққа жаны құмар, имандылық пен дәстүрдің жібін үзбеген әдеби орта қалыптастыруға себепші болады. <br /> * 1911-1913 жылдары алғаш Ордада, кейін Оралда басылған «Қазақстан» газетін шығарысуға, оның саяси-мәдени әлуетін көтеруге атсалысты. <br /> * Қайраткер 1916 жылы бөкейліктер атынан Петерборға барып, Астрахан қазағы басып алған жерді және тиесілі жерді қазаққа орнымен бөліп бер деген өтініш хатты бас министрге тапсырады. <br /> * 1917 жылы мамырда Ордада өткен Бөкей қазақтарының съезіне қатысады.<br /> * 1917-1919 жылдардағы [[Алаш қозғалысы]]на белсене араласады. [[Алаш партиясы]] құрылатын [[бірінші жалпықазақ съезі]]не қатысады.<br /> * 1917 жылдың 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен [[Алаш автономиясы]] жарияланатын [[екінші жалпықазақ съезі]]нің ұйымдастыру және өткізу жұмысына белсене қатысаып, баяндама жасайды. Өмірлік мәселелер мен діни ахуалды күн тәртібіне қойған [[Алаш Орда|Алаш Орда үкіметі]] - Ұлт кеңесі анықталатын екінші сиезде қази болып сайланды. <br /> * 1918 жылы Ордадағы педагогика техникумында сабақ береді. Сол жылы қыркүйекте Бөкей губерниясының [[Мұғалім|мүғалімдерінің]] бірінші съезіне (24 қыркүйек, 1918) қатысады. <br /> * 1918-1920 жылдары губерниялық кеңестердің 1, 2, 3, 4-съездеріне делегат болады. Мұнда мағыналы сөз айтады. <br /> * 1919 жылы Бөкей губаткомында істейді. Ордада ұйымдастырылған айына екі рет шығатын, қазақтың тұңғыш педогогика журналы «Мұғалімге» басшылық етеді.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;<br /> * 1919 жылы «Дұрыстық жолы» газетінің алқа мүшесі әрі тілшісі болады. <br /> * 1920 жылы маусымда Бөкейдің II губерниялық коммунистік партиясы конференциясында губкомның пленум мүшесі, ал сол жолы I пленумда губкомның үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болып сайланды. <br /> * 1921 жылы 12 сәуірде Большевиктер сапына кіріп, кеңес жұмысында жүрген Ғұмарды қызыл казактардың бандасы Ефим Панченко бастаған тобыр Құнаншапқан деген жерде қылышпен туралап өлтіреді. Ал Ғұмардын ұлтжанды туындылары «социалистік реализмге сүйенген қазақ совет әдебиетіне» сәйкес келмегендіктен алпыс жылдан аса архивтен шығарылмады. Ғ.Қараштың немересі Нәдия Қарашева «Атамызды бандылар далада келе жатырғанда шапқылап,қылышпен кескілеп өлтіріпті. Аты ауылға бос қайткан сон ауылдастары бір пәлеге ұшырағанын түсініп,ауыл болып іздеп «Құнаншапқан»деген жерден дене қалдыктарын тапқан» деп жазады естеліктерінде. F.Қараш Қараобадан батысқа қарай отыз, Құнаншапқаннан он шақырым айдаралыдағы қорымга жерленген.<br /> <br /> == Шығармашылығы ==<br /> <br /> * Қайраткер 1907 жылдан бастап татар және [[Қазақтар|қазақ]] тіліндегі мерзімді басылымдарға мақала жариялай бастайды.<br /> * Оралда басылған «Қазақстан» газетін шығарысу кезеңінде қазақтың саяси көзін ашатын, рухани байытатын «Ойға келген пікірлерім», «Бала тұлпар» (Уфа, 1911), «Аға тұлпар» (Орынбор, 1914), «Қарлығаш» (Қазан, 1911), «Тумыш» (Уфа, 1911), «Тұрымтай» (Уфа, 1918) аталатын бес поэзиялық, «Ойға келген пікірлерім» (Орынбор, 1910), «Өрнек» (Уфа, 1911), «Бәдел қажы» (Қазан, 1913) дейтін үш зерттеу кітабы жарық көрген. <br /> * Ол Ғабдолла Мүштақ (Алланың зерделі құлы) атты бүркеншікпен «[[Айқап]]» журналы мен «[[Қазақ газеті|Қазақ]]» газетіне мақалалар жазып тұрды. Сол жылдары Орынбор қаласында Шәңгерей Бөкеевтің қамқорлығымен ел аузынан жинаған әдеби мұраларды құрастырып, «Шайыр...» және «Көксілдер» атты екі жинақ шығарды. <br /> * Татардың &quot;Шора&quot; журналында 1911 жылы &quot;Ар-ождан - сенім өлшемі&quot; атты мақаласы жарияланған. <br /> * 1919 жылы «Мұғалім» атты журналда «Педагогика» атты еңбегін жариялайды. <br /> * Ғұмар қаласы 1917 ж. Ақпан ревкомынан кейін ұйымдасқан «Алаш» партиясына, Алашорда үкіметіне үлкен үмітпен қарап, «Алаштың азаматтарына» атты арман мен үмітке толы өлеңдерін жариялайды. <br /> * Ол қоғамды қан төгіспен, күшпен, зорлық-зомбылықпен өзгертуді қаламаған («Неден қорқам?», «Күн туды»). Бірақ амалсыздан кеңестік кезеңге икемделуге тура келгенін сезініп, рухани толғанысқа түседі.<br /> * Ғұмap Қараш өлең-толғауларында, көсем сөздері мен мақалаларында заман, өмір, дін-шариғат, табиғат, махаббат, т.б. мәселелер туралы толғанады, патша үкіметінің отарлаушылық саясатын, жергілікті әкімдердің екіжүзділігін сынап, халыққа адал қызмет етуге үндейді. Өз тілі мен мәдениетін сақтай отырып, ғылым, білімге ұмтылуды, мәдениетті елдерден үлгі алуды насихаттайды. Өлең-толғаулары философия ой-пікірлерге бай, бейнелі, әсерлі келеді. <br /> * Оның мақалалары - 20-ғасырдың бас кезіндегі «Қазақ дұрыстығы», «Қазақстан», «Айқап», «Дұрыстық жолы», «Шора», «Абай» сияқты газет-журналдарда жарияланған. Ол өз шығармаларын Ғұмар Қараш баласы, Ғұмар Қарашұлы, Ахунд Ғұмар Қарашұлы, Ғұмар әл-Қараши, Бөкей елінің бір баласы, Ғұмар Қараш, Ғ.Қ., Ғ. Мұштақ, Ғабдолла Мұштақ, Оразақай, Қазақаев, Ғұмар Қарашев деген есімдермен жариялап отырған. <br /> * Ғұмар шығармалары мектеп оқулықтарында, орыс тілінде жарық көрген «Қазақ поэзиясының антологиясы» (1958) мен «Қазақстан ақындары» (Ленинград, 1978) жинағында, мерзімді баспасөз беттерінде жарияланған. <br /> * Өлең, толғаулары мен философия ой-толғамдары және әңгіме, мақалалары «Замана» деген атпен (А., 1994) жарық көрді.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1875 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Жәнібек ауданында туғандар]]<br /> [[Санат:12 сәуірде қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:1921 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Жәнібек ауданында қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан ақындары]]<br /> [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2025-11-12T18:54:26Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Seifullin Museum Nur-Sultan.jpg|нобай|300px|Сейфуллин мұражайы]]<br /> '''Сейфуллин мұражайы''', [[1988 жыл]]ы [[21 ақпан]]да Целиноград қаласында (қазіргі [[Астана]]) [[Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|облыстық өлкетану музейінің]] бір бөлімі ретінде ашылған.<br /> <br /> Мұражай [[Есіл]]дің оң жағалауында, қазіргі Астана қаласының көне қапталында [[Сәкен Сейфуллин көшесі (Астана)|С.Сейфуллин]] мен [[Мұхтар Әуезов көшесі (Астана)|М.Әуезов көшелерінің]] қиылысында, ағаштан салынған ескі үйде орын тепкен.<br /> <br /> [[Мұражай]] жанына ақынның ескерткіші орнатылған. Тарихи архитектуралық ескерткіш саналғанымен, мұражайдың сыртқы көрінісі бүгінгі жаңа құрылыстар ансамбліне ұқсас. Сейфуллин мұражайында кіре беріс зал есігіне қарама-қарсы қабырғаға кеңестік қуғын-сүргін құрбандарына арнап тоқылған кілем-гобелен ілінген. Қабырғаны тұтастай алып тұрған бірегей полотноның орта тұсында Сәкеннің гипстен жасалған бедерлі бейнесі, етегінде гүл шоғыры бейнеленген. Кіре берістегі оң қанатта “Сәкен мен Ақмола” аталатын фотокөрме бүгінгі Астана өмірімен астасып, Елорданың ертеңгі болашағынан елес береді. Сәкеннің туған жері — Қарашілік көрінісі, әке-шешесінің бейнелері, жастық шағы өткен, оқыған, білім алған елді мекендердің, [[Қараөткел]] мен [[Ақмола]]ның сол тұстағы көріністері бедерленген. Мұражайдағы мұрағат, құжаттар мен Сәкеннің қолжазбалары, тұтынған сиясауыты, қаламсаптары, кітаптар мен газет-журналдар, т.б. құнды жәдігерлер 6 залда көрініс тапқан. Солардың ішінде кезіндегі мемлекет басшысы Л.Мирзоян сыйға тартқан жазу машинкасы ерекше көзге түседі. Сондай-ақ С.Сейфуллиннің көзі тірісінде жарық көрген кітаптар топтамасы, фотосуреттері мұражай төрінен орын тепкен. Мұражайда Сәкен төңірегіндегі тұлғаларға қатысты құжаттар мен жәдігерлер жиынтығы топтастырылған. Б.Майлин, І.Жансүгіров, А.Байтұрсынов, Ш.Құдайбердіұлы, т.б. қаламгерлерге байланысты деректер тізбегін, [[Ақан сері]], [[Біржан Қожағұлұлы|Біржан сал]], [[Балуан Шолақ]], [[үкілі Ыбырай]], Қажымұқанға қатысты мағлұматтарды табуға болады. Ақын Ш.Иманбаева мен башқұрт жазушысы Ғ.Шәріповаға қатысты, орыс жазушысы, қуғын-сүргін құрбаны Г.Серебрякованың Сәкенге қатысты деректері мұражай қорында сақтаулы. Мұражайда Сәкеннің өмірі мен шығармаларын зерттеген ғалымдардың еңбектері де жинақталған.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=145&gt;<br /> Seifullin Museum.jpg|Мұражайдың бір залы<br /> Astana SAM 0117 (14934263099).jpg|<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Астана ескерткіштері}}<br /> <br /> [[Санат:1988 жылы құрылғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан мұражайлары]]</div>

RaiymbekZh https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B7%D1%96 2025-09-28T05:57:51Z

<p>RaiymbekZh: </p> <hr /> <div>[[File:Kuvandyk corridor.jpg|370px|thumb|Оңтүстік Оралдың саяси картасындағы Қуандық дәлізі]]<br /> '''Қуандық/Орынбор дәлізі''' — [[Орынбор облысы]] [[Қуандық ауданы]]ң (кейде көрші [[Гай ауданы]]нда) белгілеу үшін пайдаланылатын геосаяси термин. <br /> Мынадай екі мағынада қолданылады: <br /> <br /> # Ресейдің Европалық және Азиялық бөліктерін, оның орыстары көп облыстарын байланыстыратын аумақ ретінде;<br /> # Орынбор облысының орталық және шығыс бөліктерін байланыстыратын аумақ ретінде;<br /> <br /> Бірінші мағынасында ресейлік &quot;патриоттық&quot; бағыттағы алармист-саясаткерлер арасында 1990 жылдары [[КСРО]]-ның ыдырауынан соң Орынбор облысы шекаралық аймақ болған соң аса танымал болды. Бұл мағынада тәуелсіз Қазақстан мен Ресейдің бір мұсылман-түркі халқы тұратын федералды республикасы - Башқұртстан арасында тар &quot;маңдайшаның&quot; болуы Ресейдің тұтастығының сақталуының шарты ретінде қарастырылды. Басқа жағынан [[Башқұртстан]]ның жеке шенеуніктері Қуандық коридорын мұсылман халықтарын ажырататын &quot;империялық анклав&quot; ретінде пікір білдірді. <br /> <br /> Екінші мағынасы кейінірек шыққан және бейтарап болып табылады және де қазіргі кітаптарда, оқулықтарды және өңірлік маңыздағы жарияланымдарда қолданылады.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> Қуандық коридоры формальды түрде 1935 жылдын наурыз айында [[Зианчур ауданы]] (Кіші Башқұртстанның перифериялық аудандарының бірі) Башқұрт АКСР құрамынан Орынбор облысы құрамына өткенде пайда болды. Бұл Қазақстан мен Башқұртстан арасындағы 1919 (автономияллық Башқұртстанның жариялануы)-1920 (Қазақстанға Орынбор губерниясының қосылуы) жылдардан болған ортақ шекараның жойылуына әкеп соқтырды. <br /> <br /> 1924 жылы Орынбор мен [[Қазақстан]]ның бөлінуі болып, содан бері 10 жылдай Орынбор облысы өзінің жаңа келпетін қалыптастырды. Қуандық коридорының оның құрамына берілуі облыс территориясын шығыс аудандар арқасында айтарлықтай арттырды<br /> <br /> 1930 жылдардың ортасында КСРО-ның барлық территориясында коммунистердің толық бақылауы жағдайында Қуандық коридоры қазақ-башқұрт бірлігіне нақты қарсы салмақ? болып қарастырылғандығы екіталай. <br /> <br /> Бұндай бірлік гипотетикалық түрде шынымен тоталитарлық мемлекет жақтастарын қорқытуы мүмкін болса да, 1991 жылға дейін Қуандық коридоры деген сұрақ қойылмады және саяси мазмұны болмады.&lt;ref&gt;Ислам на Урале. энциклопедический словарь&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://interpretive.ru/termin/kuvandykskii-koridor.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200308015908/https://interpretive.ru/termin/kuvandykskii-koridor.html |date=2020-03-08 }}&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> == Әдебиет ==<br /> * http://idel-ural.org/archives/%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB-%D0%BA%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/<br /> [[Санат:Орынбор облысы географиясы]]<br /> [[Санат:Қазақ КСР]]<br /> [[Санат:Башқұртстан тарихы]]<br /> [[Санат:Геосаясат]]</div>

RaiymbekZh