Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Снукер

2015-02-17T21:11:05Z

Qarakesek:

[[Сурет:Snooker table selby.JPG|right|thumb|350px|Снукер ойыны]]
'''Снукер''' ({{lang-en|snooker}}) — [[бильярд]] ойынының бір түрі. Ұлыбританияда кең тараған. Негізгі турнирі — жыл сайынғы снукердан әлем чемпионаты.

== Тарихы ==
Бастапқыда снукерді [[XX]] ғасырда британдық сарбаздар [[Үндістан]]да ойнап бастаған. Содан бері жоғары шеберлікті және назар аударуды талап ететін осы спорт кеңінен танымал болды.

== Шарлар және үстел. ==
Ұзындығы 3,56 м (12 фут) және ені 1,78 метр (6 фут) снукерге арналған үстел. Ол арнайы қатты шұғамен қапталады. Снукерге түрлі түсті 21 шар және көздейтін шар пайдаланылады. Түрлі түсті шардың әрқайсысы белгілі бір ұпай санын құрайды. Олардың ішіндегі ең «қымбаты» - қара, ең арзаны – шардың құны.

== Шұғаның үстінде ==
Матчтар партияға немесе «фреймдерге» бөлінген. Фрейм алғашқы соққыдан бастап ойыншылардың біреуінің жеңісіне дейін жалғасады. Ойыншылар түрлі түсті шардың жолын басқа шардың көмегімен жауып тастап, өз қарсыластарын «алдауға» (англ «snooker») талпынады. Мұндай күрделі соққылар әдетте ойыншылардың ережені бұзылуларына әкеледі және ұпайды олардың қарсыластары алады. Егер ойыншы соғатын шардың орнына соғуға тиіс емес шарды соғып лузуға түсірсе және көздейтін шарға бір реттен артық тиіп кетсе, шар үстелден түсіп кетсе, ержені бұзғандық болып саналады.

== '''Термин сөздігі''' ==
*Резервтегі шар: негізгі шарға қарағанда, қарама-қарсы бағытта дөңгеленетін шар. Оңқай ойыншы беретін резервтегі шар оңға, солға дөңгеленетін болады
*Крэнкер: шарды әдеттегіден көбірек айналуңа мәжбүрлейтін, нәтижесінде оны жолдан ауытқуға алып келетін боулер.
*Сплит: екі немесе одан да көп кегли құламай және бір-бірімен қатар тұрмайтын кез.
*«Түйетауық»: Үш страйкты бірден сипаттау үшін пайдаланылатын сөз. Сондай-ақ трайпл немесе үшайыр деп айтады.
*«Ағаш»: Тікелей екінші кеглиден кейін болатын кегли және оны көру қиын. <ref>Қазақ энциклопедиясы </ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Спорт]]
[[Санат:Снукер]]

Шалғындық дала

2015-02-07T20:53:32Z

Qarakesek:

[[Сурет:Santagadea.jpg|right|300px]]
[[Сурет:BerneseAlps.JPG|right|200px]]
'''Шалғындық дала''' - жеткілікті ылғалда жақсы өсетін далалық өсімдіктер ([[шалғын]]ға ауыспалы) түрі; [[топырақ]]тың толық немесе толыққа жуық шымдануы тән. Оттылық құрамында қуаң жерлік далалық [[Астық тұқымдасы|астық тұқымдастармен]] қатар түрлі шөптер едәуір.
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

[[Шөп|Шөбінің]] құрамында ксерофитті далалық [[дақыл]]дармен бірге әр түрлі шөптер көп кездеседі. Шалғындық дала дала зонасының [[солтүстік]] шекарасына таяу өңірде, сондай-ақ жайылым ретінде пайдаланылатын көптеген [[тау]] жүйелерінің орманды-шалғынды-далалы белдеулерінде таралған.<ref>Қазақ тілі термиңдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref>

Шалғындықта көбінесе шөптесін өсімдіктер өседі. Шалғындықтан жиі құмырсқа илеуін көруге болады. Мұнда көптеген бұнақденелілер тіршілік етеді. Дала тышқаны, көртышқан, қоян және құстар да шалғындықтан қорегін мен баспанасын табады.
Африкада ағаштар сирек кездесетін саванна - шалғындық болып саналады. Онда көптеген жануарлар тіршілік етеді. Саваннада жыл бойы ыстық болады. Құрғақшылық кезінде шөп құрап, дала қоңыр түске енеді. Аз маусым бойындағы жаңбырдан соң шалғындық қайтадан жасыл алқапқа айналады.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Экология]]
[[Санат:Табиғатты қорғау]]

{{Stub}}

Ашамайға мінгізу

2015-01-28T20:34:03Z

Qarakesek:

'''Ашамайға мінгізу''' - қазақы ортада жастық- жыныстық жіктелуді айғақтайтын [[этнос|этностың]] тіршілік цикліне қатысты [[ғұрып|ғұрыптардың]] бірі. Қазақ салтында сәбилер балалық шақтың бірінші сатысына жеткен кезде ер бала мен қыз бала ретінде алғаш рет жыныстық жағынан жіктеледі : қыз балаға тұлым қою, құлақ тесу рәсімдері өткізіліп, қызша киіндіріледі. Сондай-ақ, ер балаларды сүндетке отырғызып, айдар қойған, соның ішінде алғаш рет жеке атқа мінгізу рәсімін өткізген. Бұл рәсімде откізілетін шараны «Ашамайға мінгізу» немесе «Ашамай тойы» деп атаған. Бұл бала үшін де, ата-ана туысқандары үшін де ерекше оқиға, үлкен қуанышқа саналатындықтан ауқаттылар той жасап, ат шаптырып, көкпар тартқызған.

Жас бала есі кіріп 4-5 жасқа келгенде оған бәсіре тай тарту етіледі. Егер балаға арналған бәсіре аты үйретіліп, мінуге жарап тұрса, онда баланы соған мінгізеді. Салтанатты түрде үйретілген бәсіре тайға [[ашамай]] ерттелінеді. Кейде бәсіре тай белгілі бір себептерге байланысты мінуге жарамаса, баланың өзімен шамалас жуас, жүрісі жайлы, әрі сыр-сымбаты жарасқан кұнан не дөнен таңдалады. Баланың ашамайға мінгізілуі оның өмірінде тіршіліктің жаңа кезеңі басталғандығын білдіреді. Баланың рәсіміне ауыл адамдары жиналып, бала мінген аттың жал-құйрығына, баланың шапанына және баскиіміне шоқтап үкі тағады. Бұл «үкінің қасиеті - жын-шайтаннан қағады» дегенді білдіреді. Капаны атқа мінгізу құрметі [[шабандоз]], [[желтақым]] жігіттерге жүктеледі. Баланы атқа мінгізіп, аяғын ісикішекке сұғып, белін айналдыра жұқа көрпешемен орап, қолтырмаш ағаштармен денесін ауыртпайтындай ғып тартып таңады.

Осы тұста:
<poem>
Мықтап тарт ашамайдың қолтырмайын,
Жас бала жол үстінде болдырмасын,'
</poem>
- деген өлең түрінде ескертпе бата айтылады. Ат үстіндегі бала алақанын жайып, ауылдың батагөй ақсақалдарынан бата сұрайды. Ондайда ауыл ақсақалдары төмендегідей бата береді:
<poem>
Ал, ақ тілек, ақ тілек,
Атқа тоқым сал білек,
Атқа да жақсы шаба біл,
Жасыңнан малды баға біл,
Өнеге, өнер таба біл,
Аймағыңа жаға біл,
Атқа міндің, ақжол болсын, </poem> -
немесе:
<poem>
Асқар-асқар таудан өт,
Ағыны қатты судан өт.
Ит тұмсығы батпайтын,
Іргесі биік нудан өт.
Айдын-шалқар көлден өтіп,
Жеті қылым елден өт.
Құс қанатын талдырған,
Қу мекиен шөлден өт!
Жолсыз жерде жол баста,
Жаугерлік болса қол баста.
Сәйгүлігің сай болсын,
Тілегім осы әу баста Әмин, аллаху әкпар!
</poem>

[[Бата]] берілген соң, баланың қолына аттың тізгінін, оң қолына қамшы ұстатады, аналар шашу шашып, тілектер айтады. Баланы атқа мінгізгсн жігіт атты ерттеп, көрші-колаң, ауылды аралатады. Есігінің алдына ашамайға мінгізу рәсімін өткізген бала келген үйдің бәрі шашу шашып, баланың киіміне үкі, шашақ, теңге, моншақ қадайды. Бала шаршады-ау деген кезде үсті-басы әлем-жәлемге, әшекейге толып ауылға қайтып оралады. Сол күні мал сойылып, ат шаптырылып, той жасалады. Ашамайға баланы мінгізіп, аттың басын жетектеген жігітке, бата берген ақсақалға әке-шешесі сыйлық береді. Бірте-бірте атпен баланың өзі жүреді, бір-екі күннен соң аяғын байламайды, сонымен бір жеті ішінде ашамайды тастап ерге отырады. Байлар ашамайға мінген балаларын көштің алдынан салтанатпен жүргізген.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Ашамай

2015-01-28T20:32:31Z

Qarakesek:

'''Ашамай''' — баланы [[ат]]қа мінуге үйрету үшін қолданылатын ердің қарапайым түрі. Ашамайдың ер сияқты екі қасы (алдыңғы және артқы), екі қапталы, оқпаны болады. Үзеңгінің орнына тепкішек қолданылады. Тепкішек тебінгіге жапсыра тігілген, шағын киіз қоржын. Сәнді болу үшін оның беті кестеленіп, шүберекпен астарланады. Ашамайдың тағы бір құрамды бөлігі — қолтырмаш, Ашамайдың алдыңғы, артқы қасына [[бала]] қолтығының астынан байлайтын ағаш. Қазақта [[бала]] үш жасқа толысымен, [[ат]]қа ашамай салып, мінгізіп үйрете бастайды. Түйеге, [[жылқы]]ға жүк артуға пайдаланылатын ыңыршақты да кейде “Ашамай” деп атайды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref>

Ашамай - нар және қоспақ түйелер ерттелетін ағаштан жасалған ыңыршақ тәрізді әбзел. Түйенің жалғыз өркешіне ауырлық түспес үшін қомының үстіне салады. Оны сом ағаштан жасайды: төрт жақтау дайындап, оны оң, солды етіп басын бір-біріне қашап, екі- екіден айқастырады да, олардың арасына төрт шабақты колденеңінен откізіп қояды. Шабақтары ұзындау, жарты құлаштай, яғни нар түйенің оркешінің ұзындығымен шамалас болады. Нардың арқасына қондырған кезде Ашамайдың алқымы жазьшың екі шабағын қаба отырып, еркештің ұшына тимей, ердің оқпаны тәрізденіп ашық тұрады. Артылған жүктің салмағы ашамайға, оның ауыртпалығы жазының шыбығына, ондағы салмақ жабдықпен калыңдатылған күйде түйенің жонына көлбей түсіп, тегіс бөлініп, арқаға ауыртпалық түсірмейді, жараламайды.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref>

== Тағы қараңыз ==
*[[Ашамайға мінгізу]]

== Дереккөздер ==
<references />

{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Ер-тұрман]]

{{stub}}

Күрд тілі

2015-01-25T21:02:12Z

Qarakesek:

'''Күрд тілі''' [[иран]] тілдерінің батыс тобына жатады. Бұл тілде сөйлеушілірдің көбі [[Түркия]]ны, Иран, [[Ирак]], [[Сирия]], ішінара [[Ауғанстан]] мен [[Пәкістан]]ды мекендейді. Дүние жүзінде 10 млн-нан астам адам күрд тілінде сөйлейді.

Күрд тілінің курманжи, сорани, гурани, лури, заза деген диалектілері бар. Қазақстанда 18 мыңға жуық күрд тұрады.

== Дереккөздер ==
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

[[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]]
[[Санат:Тілдер]]

Байырғы қазақ өлшемдері

2015-01-10T21:52:02Z

Qarakesek:

[[Сурет:Lineale.jpg|thumb|alt=A|500px]]

'''Байырғы қазақ өлшемдері''' – қазақ халқының тұрмыс-салт ерекшеліктеріне, кәсіптік қажеттілігіне байланысты қалыптасқан өлшем бірліктері. Мысалы, '''''«бір қыдыру жер», «түстік жер», «айшылық жол»''''' деген сөз тіркестері қашықтықты білдіреді. [[Шығыс]] халықтарының көбісінде ең кіші салмақ өлшеміне [[арпа]] дәні алынған. Кейбір жазба әдебиеттерде сақталған мәліметтер бойынша арпа дәні [[алтын]] мен [[асыл]] тастардың салмағын теңеуге арналған қазыналық өлшем ретінде қолданылған. Оған қарағанда бір арпа дәні шамамен 45 мг болған. Басқа жерде осы арпа дәні [[ұзындық өлшемі]] ретінде де пайдаланылған. Ал арпаның алты дәнінің еніне тең өлшем [[бармақ]] деп аталған.

Сондай-ақ уақыт мөлшерін болжауға [[Күннің, Айдың]] немесе басқа да аспан шырақтарының көкжиекпен салыстырғандағы орны алынған. [[Егін шаруашылығы]]мен айналысатын аймақтарда уақыт мөлшерін судың белгілі бір ыдыстан ығысып шығу мерзімі бойынша анықтаған. Жетілдіріле келе бұл ыдыстар [[су сағаты]]на айналған. Мұндай бірліктердің басым көпшілігі адамның көзбен шамалауымен, жұмсалған күш сезімімен, белгілі бір қашықтықты жүріп өту мерзімімен мөлшерленген. Сондықтан халық арасында [[жылқы]]ға байланысты '''«ат шаптырым жер», «бие сауым уақыт», «екі елі қазы»''' тәрізді қашықтықты, уақытты, қалыңдықты білдіретін өлшемдік мәні бар сөздер жиі айтылады. Халық арасында сұйықтықты (''[[қымыз]], [[шұбат]], т.б.'') сақтайтын [[көнек]], [[жанторсық]], [[торсық]], [[мес]], [[саба]] тәрізді мал терісінен жасалған ыдыстар сол сұйықтықтың мөлшерін шамалауға жиі қолданылған. Мысалы, торсыққа жеті – сегіз аяқ (''литр'') қымыз сыйса, местің сыйымдылығы екі жарым – үш торсыққа тең.

Заманында ата-бабаларымыздың кеңінен қолданған ''«қолдың қары»'' өлшемі ағылшын ''«ярдымен»'' шамалас. Ал [[Ресей]]де 17 – 20 ғасырларда қолданылып келген ағылшын [[футы]] (''foot – табан'') байырғы қазақ өлшемі ''«табанға»'' жуықтау келеді: ''«табан»'' өлшеміне қазақ табанның енін алса, ағылшын футы – табан тұрқына тең. Сондай-ақ ағылшынның ''дюйм'' (''голландша – үлкен саусақ'') өлшемі қазақ халқының байырғы [[«бармақ»]] өлшеміне (''«Бармақ елі қазы»'') сәйкес келеді. Орыстың '''''«верстасы»''''' мен қазақтың '''''«шақырымы»''''', орыстың '''''«долясы»''''' мен қазақтың '''''«мысқалы»''''', сондай-ақ ағылшынның '''''«фунты»''''' мен қазақтың '''''«қадағы»''''' шығу төркіні, атқаратын қызметі жағынан төркіндес, тектес деуге әбден болады.

[[Орта Азия мен Қазақстан]]да ұзындықтың ең көп тараған байырғы өлшемдері қолдың қары немесе қары – кеуденің орта тұсынан кере созылған қолдың ортаңғы саусағының ұшына дейінгі аралыққа (''80 – 85 см шамасы'') тең ұзындық бірлігі. Кейде оң иықтан бүкіл кеудені бойлай өтіп, кере созылған сол қолдың ортаңғы саусағының ұшына дейінгі аралық та (''шамамен 1 м'') қары ретінде алынады.

[[Қарыс]] – толық жазғандағы бас бармақ пен шынашақ ұштарының арасына тең ұзындық (шамамен 19 – 20 см) бірлігі. Ол тұрмыста, құрылыс жұмыстарында пайдаланылған. Мысалы, киіз үйдің уығы он екі – он алты қарыс мөлшерінде жасалады.

Қарыстың туынды бірлігі – [[сүйем]], ол кере созылған бас бармақ пен сұқ саусақ ұштарының арасына тең (''шамамен 17 – 18 см''). Ал бармақ пен бүгілген сұқ саусақтың арасына тең өлшемді сынық сүйем дейді. [[Сүйем]] – шамамен аршынның ширегіне (''төрттен бір бөлігіне'') тең. [[Елі]] – сұқ саусақтың еніне тең ұзындық бірлігі (''шамамен 2 см''). Қазы майының қалыңдығы, ою-өрнектің мөлшері, т.б. елімен өлшенген.

[[Буын]] – ортаңғы саусақтың ұшынан оның ортаңғы буынына дейінгі аралыққа тең ұзындық (''шамамен 5 – 6 см'') бірлігі. Сәулетті сарайлар мен түрлі ғимараттардағы ою-өрнектің мөлшері осы буынмен өлшенген. Ол тігін, киім пішу жұмыстарында да қолданылған.

[[Қадам]] – адамның бір адымына тең ұзындық (''шамамен 60 – 70 см'') бірлігі. [[Құлаш]] – иық деңгейіне сәйкес кере созылған екі қол ұшының арасына тең ұзындық бірлігі.
[[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]]да кеңінен тараған кейбір салмақ өлшемдері:

[[Табақ]] – шамамен он екі [[орыс фунты]]на тең салмақ бірлігі. Ол үлкен табақ (''шамамен 11,7 – 12 кг'') және кіші табақ (шамамен 3,9 – 4 кг) болып екіге бөлінеді. Үлкен табақ астық салығын төлеу кезінде, ал кіші табақ сауда-саттық, алыс-беріс жұмыстарында қолданылған. ''Қап'' – негізінен астық мөлшерін өлшеуге арналған салмақ бірлігі. Ол [[Орта Азия]] мен Қазақстанның оңтүстік, оңтүстік-шығыс аудандарында шамамен 65 – 66 кг-ға, ал кей жерлерінде алты пұтқа (96 кг), тең болған.

[[Батпан]] – Ресейдің шет аймақтарында (негізінен азиялық бөлігінде) пайдаланылған салмақ бірлігі. Көне орыс жазбаларында ол 10 фунтқа тең делінеді.

[[Қадақ]] – ертедегі шығыс елдерінің көбісінде қолданылған салмақ бірлігі. Ол Еуропада кең тараған фунт өлшеміне сәйкес келеді.

[[Мысқал]] – Шығыс елдерінде кең тараған салмақ бірлігі. Мысқал '''''араб елдерінде, Үндістанда, Шығыс Африкада, Орта Азия мен Қазақстанда''''' қазыналық өлшем ретінде пайдаланылған. Мысқал 4,31 г-ға тең болған, алтын мен күміс ақшалардың, бағалы заттар, дәрі-дәрмектер мен бояулардың өлшемі ретінде қолданылған. Қазақ халқының егін шаруашылығымен айналысқан жерлерінде жер аумағын өлшеу үшін қолданған өлшем бірліктерінің ішінде ең көп тарағаны – танап. Қазақстанның суармалы егіншілік аудандарында ('''[[Тараз]], [[Қазалы]], [[Шымкент]]''', т.б.) 1820,83 шаршы метрге тең. Алайда түрлі тарихи себептерге байланысты өлшемдік мәні бар терминдеріміз нақты мәнге ие бола алмаған. Мұның үстіне уақытпен бірге өлшемдер жиі өзгеріске ұшырап отырған.
<ref>Балалар Энциклопедиясы, II- том</ref>
== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Ғылым]]

{{stub}}

Айырбастау бағамы

2014-12-25T07:14:54Z

Qarakesek:

[[Сурет:Forex.svg|thumb|250px|right]]

'''Айырбастау бағамы''' — шетел валютасына бейімделген сол елдің [[ақша]] бірлігінің бағасы, яғни бір мемлекеттің [[ақша]] бірлігі құнының екінші бір мемлекеттің ақша бірлігінің құны.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9</ref>
Айырбастау бағамының түрлері:
* өзгермелі — валютаны еркін сатып алу-сату нарығы жағдайындағы, [[нарық]]тық ауытқулардың нәтижесінде белгіленеді;
* номиналдық — екі валютаның құндарының қатынасы ретінде есептелетін бағам;
* тіркелген — айырбас бағамы мемлекет тарапынан қатаң түрде белгіленген айырбастау қатынасы;
* нақты — [[валюта]]лардың тауарлы қатынасын керсететін айырбастау бағамы, яғни әртүрлі валютада бейнеленген бір ғана тауардың бағасының қатынасы.<ref>Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — Алматы: «Жеті жарғы», 2011. — 368 бет. ISBN 978-601-288-026-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Валюта бағамы]]

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Ақша]]

Семантика

2014-11-30T18:11:45Z

Qarakesek:

'''''Семантика''''' ({{lang-grc|σημαντικός}} - танбалаушы, білдіруші) — [[тіл]] және тіл бірліктері ([[сөз]], [[грамматикалық тұлға]], [[сөз тіркесі]], [[сөйлем]]) арқылы білдірілетін [[хабар]]ды, заттар мен құбылыстардың мән-мазмұның зерттейтін [[тіл білімі]]нің саласы, [[семиотика]]ның негізгі бөлімдерінің бірі. '''Семантика''' [[сөз]] мағынасын, [[сөз құрамы]]ндағы [[элемент]]тердің өзара мағыналық қарым-қатынасын, [[сөз]] мағынасы түрлерінің даму зандылықтарын зерттейді.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.
«Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref>

Тілдік талдау арқылы [[сөз құрамы]]ндағы [[морфема]]лар ([[түбір]], [[аффикс]]тер) мен [[синтагма]]лық тіркестердің '''Семантика''' сын анықтауға болады. [[Аффикс]]тер білдіретін [[грамматикалық мағына]]лар екі түрге бөлінеді:
* '''Заттық мағыналарды жинақтап, жалпы категорияларды жасайтын категориалдық мағына''' [[Категориалдық мағына]] "субъект — [[предикат]]", "[[субъект]] — [[объект]]", "жанды — жансыз", "белгілі — белгісіз", "іс-әрекет—жағдай" т.б. білдіретін [[синтаксис]]пен байланысты. Категориалдық мағынаның реляциялық мағынадан ерекшелігі өзара жұптық қарама-қарсы жүйеден тұратындығында.
* '''Сөйлем құрамындағы сөздерді өзара байланыстыратын ішкі тілдік реляциялық мағына.''' [[Реляциялық мағына]] ұлттык тарихи ерекшелігі бар нақты тілдің [[морфология]]сымен тығыз байланысты. Оған қиысу, менгеру, септік жүйесі т. б. жатады.

'''Семантика ''' [[тіл білімі]]нің бір тарауы ретінде эр түрде сипатталады.
# '''Парадигматикалық сипатта''', оған тіл жүйесінде топтасқан оппозициялық сөздер тобы: [[синоним]]дер, [[антоним]]дер, [[гипоним]]дер, [[пароним]]дер, сөздік уя сияқты [[лексика-семантикалық топтар]] және сөздердің ''өpic'' деп аталатын жалпы тобы жатады.
# '''Синтагматикалық сипатта''', оған сөйлеу кезіндегі сөздердің бір-біріне қатынасына қарай орналасуын білдіретін тобы (тіркесімділік) жатады. Бұл қатынастардың негізінде [[дистрибуция]] ([[дистрибутивтік талдау]]) жатыр.

'''Семантика ''' ғылым ретінде 19 ғасырдың 2-жартысынан бері [[В. фон Гумбольдт]] идеясының негізінде [[X. Штейнталь]], [[А. А. Потебня]], [[В. Вундт]]тың күрделі еңбектері жарық көрген сондами бастады. Бұл еңбектерде Семантиканың [[психология]]лық және [[эволюция]]лық деп аталатын бірінші кезені айқындалған. Ол кезеннің басты ерекшелігі — онда [[мәдениет]]ке кен [[эволюция]]лық көзқарас пайда болды және тіл Семантикасы халық психологиясына жақындастырылып қаралды. Семантиканың '''салыстырмалы-тарихи''' деп аталатын 2-кезеніңде ол "[[семасиология]]" деген атпен [[тіл білімі]]нің жеке саласы ретінде бөлініп шықты. Бұл кезенде нақты тарихи салыстырмалы зерттеу принциптері негізінде Семантиканың тарихи зандылықтары қалыптаса бастады, салыстырмалы-тарихи көзқарас [[этимология]]лық зерттеулерде айқын көрінді. ([[Э. Бенвенист]], [[В. И. Абаев]], [[Э. В. Севортянт]]. Семантиканың З-кезені 20 ғасырдың 20 жылдарынан басталады. Оған тән сипат — Семантиканың [[логика]] мен [[философияға]] жақындасып, [[синтаксис]]ке бағыт алуы. Сол себепті бұл кезенді '''синтаксистік-семантикалық''' немесе '''логикалық-семантикалық кезен''' деп атауға болады. Оған тән негізгі теориялык тұжырымдар:
# Шындық өмір заттардың жиынтығынан емес, онда болатын окиғалар мен фактілердің жиынтығынан тұрады деп қарау. Соған байланысты Семантиканың негізгі бөлігі заттардың атын білдіретін [[сөз]] емес, фактілер туралы айтылатын [[сейлем]] болып табылады деп қарау;
# Тілдегі кейбір сөздер тілден тыс болмыспен тікелей байланысты, олар заттарды білдіретін терминдер арқылы анықталады деп қарау;
# Баска мағыналарға негіз болатын бастапқы мағынаны сипаттау Семантиканың басты міндеті деп есептеу. Бұл сияқты пікірлер тілге жалпы [[методология]]лық көзқарастан туган.
20 ғасырдың 70 жылдарынан бастап Кеңес тіл білімінде [[дистрибуциялық талдау]] сынға ұшырап, Семантикалық құбылыстар жан-жақты зерттеле бастады. Сөздің болмыстағы және тілден тыс байланыстары зерттеліп, Семантиканың шындық өмірдегі көріністерін ашуға мән берілді. Мұның өзінде негізгі бағыт абстракты немесе жекелеген сөйлемдерді емес, тілдің [[прагматика]]сын ескере отырып, сөйлеу кезіндегі, [[диалог]]тегі, мәтіндегі нақты сейлемді талдауға арналды.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>

==Тағы қараныз:==
* [[Сёма]]
* [[Семантикалану]]
* [[Семантикалық архайзм]]
* [[Семасиология]]
* [[Семилогия]]
* [[Семиотика]]
* [[Семитология]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Семантика]]
[[Санат:Грамматика]]
[[Санат:Лексикология]]

Бишік

2014-11-30T12:18:09Z

Qarakesek:

'''Бишік''' — [[қамшы|қамшыдан]] ұзын, ұшына қарай бірте-бірте жіңішкере беретін, [[мал]] қайыруға қолайлы, қайыстан өрілген, сабы бар құрал. Бишік өрімі араларын [[металл]] шығыршықпен қосатындай, бірнеше бөлік етіп өрілуі де мүмкін. Кейде оны соп қамшы деп те атайды. Ұшына екі-үш қарыс қайыс таспа не іріктелген бірнеше тал жылқы қылы жалғанып өрілген Бишікті айналдыра үйіріп, оқыс сілкіп қалғанда, шарт еткен дыбыс шығады. Бишіктің сабы өрімнен үш есе қысқа болуы шарт. Сабына шикі таспадан шырмауық оралады. Бишікті ертеде ұрыс қаруы ретінде де қолданған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Тағы қараңыз ==
* [[Қамшы]]

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Қарулар]]

Плацебо

2014-11-19T20:43:09Z

Qarakesek:

'''Плацебо''' ({{lang-la|placebo}} — сауығамын) — қандай да бір дәрі деп тағайындалатын анық емдік қасиеті жоқ препарат. Плацебоны ішкізгенде науқастың сол дәрі-дәрмекке деген сенімінің арқасында физиологиялық не психологиялық оң өзгерістер пайда болады.

Плацебо-эффект дәрі қабылдау фактісінің өзінің психотерапевтік әсер-әрекетін көрсетеді және жаңа [[препарат]]тың емдік әсеріне иландырудың қатыстылығы дәрежесін анықтау қажет болғанда қолданылады. Бұл орайда сыналушылар тобына жаңа құралмен емдейміз деп хабарланады да, бұдан соң топтың жартысына плацебо беріледі. Екі кіші топ бойынша нәтижелерді салыстыру дәрінің шын мәніндегі нәтижелілігі туралы пайымдауға мүмкіндік береді. Плацебо-эффект, сондай-ақ [[психотерапия]]да психологиялық міндеттерде пайдаланылады.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]

Халадж тілі

2014-10-17T18:46:42Z

Qarakesek:

{{Тілдер
|түсі = алтай
|аты =Халадж тілі
|өз атауы =
|айтылуы =
|елдер = [[Иран]], [[Ауғанстан]]
|аймақтар = [[Құм (остан)|Құм]], [[Маркази]]
|ресми тіл = жоқ
|реттейтін мекеме = жоқ
|сөйлеушілер саны = 42 000 (2000 ж.)
|рейтинг =
|күйі = Жойылуы қауыпты
|жойылды =
|санаты = [[Еуразия тілдері]]
|классификация =
[[Алтай тілдері]]
:[[Түркі тілдері]]
::[[Арғы тілдері]]
|жазу = жоқ
|ISO1 =
|ISO2 = tut
|ISO3 = klj
}}

'''Халадж тілі''' - көбіне [[Иран]] және [[Ауғанстан]]да таралған түркі тілдерінің бірі. 2000 жылының мәліметі бойынша, сөйлеушілер саны 4200-дей. ''ISO 639-3'' стандарты бойынша бұл тілді «түркі-халадж тілі» деп белгілейді<ref>[http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=klj ISO 639 code sets]</ref>. Себебі үнді-иран тілін де «халадж» деп атайды.

== Географиялық таралуы ==
Халадж тілінде сөйлеушілер көбіне [[Маркази]] және [[Құм]] остандарының тұрғындары. Егер 1968 жылы сөйлеушілердің саны 17 000-дай болса, 2000 жылы «Ethnologue» журналының мәліметі бойынша бұл көрсеткіш 42107 адамға дейін көтерілген.

== Фонетикасы ==

=== Дауыссыздар ===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+'''Согласные фонемы'''
|-
!|  
! colspan="2" | Еріндік дауыссыздар
! colspan="2" | Альвеола дауыссыздар
! colspan="2" | Жіңішке дауыссыздар
! colspan="2" | Веляр дауыссыздар
! colspan="2" | Көмей дауыссыздар
! colspan="2" | Глоттал дауыссыздар
|-
! Назальды дауыссыздар
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|m}}
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|n}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|ŋ}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|-
! [[Stop]]
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|p}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|b}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|t}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|d}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|tʃ}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|dʒ}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|k}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|ɡ}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|q}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|ɢ}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|-
! Сүзілмелі
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|f}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|v}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|s}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|z}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|ʃ}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|ʒ}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|x}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA|ɣ}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA|h}} || style="border-left-width: 0;" |  
|-
! [[Flap consonant|Flap]]
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|ɾ}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|-
! Жабысыңқы дауыссыз дыбыстар
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|l}}
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA|j}}
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
| style="border-right-width: 0;" |   || style="border-left-width: 0;" |  
|}

=== Сандар ===
Халадж сандарының атаулары көбі түркі тіліндегідей, кейде (мысалы«80» және «90» үшін) парсы тілінің эквиваленттері қолданылады:

* 1 — {{IPA|biː}}
* 2 — {{IPA|æk.ki}}
* 3 — {{IPA|yʃ}}
* 4 — {{IPA|tœœɾt}}
* 5 — {{IPA|bie̯ʃ}}
* 6 — {{IPA|al.ta}}
* 7 — {{IPA|jæt.ti}}
* 8 — {{IPA|sæk.kiz}}
* 9 — {{IPA|toq.quz}}
* 10 — {{IPA|uo̯n}}
* 20 — {{IPA|ji.iɾ.mi}}
* 30 — {{IPA|hot.tuz}}
* 40 — {{IPA|qiɾq}}
* 50 — {{IPA|æl.li}}
* 60 — {{IPA|alt.miʃ}}
* 70 — {{IPA|jæt.miʃ}}
* 80 — {{IPA|saʲ.san}} (түрк.), {{IPA|haʃ.taˑd}} (парсы)
* 90 — {{IPA|toqx.san}} (түрк.), {{IPA|na.vad}} (парсы)
* 100 — {{IPA|jyːz}}
* 1000 — {{IPA|min}}, {{IPA|miŋk}}

== Мысалдар ==
Дереккөзі: Dorfer & Tezcan (1994) p. 158-9''
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="font-family: Lucida Sans Unicode"
|-
!bgcolor=#EEEEEE|Аударма
!bgcolor=#EEEEEE|[[Халықаралық фонетикалық әліпбиі| IPA]]
!bgcolor=#EEEEEE|
|-e&771
|Молда Насырдың ұлы болған.
|{{IPA|biː ki.niː mol.laː nas.ɾæd.diː.niːn oɣ.lu vaːɾ-aɾ.ti}}
|-
|Ол: «Әй, әке, мен әйел алғым келеді,»- депті.
|{{IPA|hay.dɨ ki "æj baː.ba, mæn ki.ʃi ʃæj.jo.ɾum"}}
|-
|Әкесі айтыпты: «Балам, біздің сыйырымыз бар; сыйырды сатып ақшасына біз саған әйел сатып алайық,»- депті.
|{{IPA|hay.dɨ ki "bɒː.ba bi.zym biː sɨ.ɣɨ.ɾɨ.myz vaːɾ, je.tib̥ bo sɨ.ɣɨ.ɾɨ saː.tɨ, naɣd ʃæj.i puˑ.lĩn, jæk biz sæ̃ ki.ʃi al.duq}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Түркі тілдері}}

[[Санат:Түркі тілдері]]

Папарацци

2014-03-31T12:07:32Z

Qarakesek:

[[Сурет:Paparazzi In Bratislava.jpg|thumb|right|Папарацциді бейнелеп тұрған мүсін, [[Братислава]]]]

''''' Папарацци ''''' ([[Италиян тілі|итал. ]]''Paparazzi'') - шоу-бизнес жұлдыздары мен танымал тұлғалардың жеке өмір көріністерін рұқсатсыз, жасырын түрде түсіретін фоторепортерлер.

==Сөздің шығу тарихы==
Бұл сөз бастауын [[Федерико Феллини|Федерико Феллинидің]] 1960 жылы түсірілген «Тәтті өмір» фильмінен алады. Бас кейіпкердің Папараццо (актер Вальтер Сантессо) деген фотограф досы болған. Папараццоның түптұлғасы италияндық фотограф, әрі Ф.Феллинидің досы Тацио Секкьяроли болған. Бұл кейіпкерді режиссер мінезі беймаз, әрі жылмақай етіп бейнелеген. Федерико бұл атты өзінімен бірге бір мектепте оқыған, тез сөйлу манерасы болғаны үшін Папараццо деп атап кеткен досынан алғандығын айтқан. Кейін Папараццо сөзі жекше түрден көпше түрге аударылып, Папарацци делінетін болды, және де басқа тілдерде де осылай аталатын болды.

==Диана ханшайымының өлімі==
Кейбір деректерге сенсек, 1997 жылы 31 тамызда, Парижде, ағылшын ханшайымы Диана папарацци ізіне түскеннен соң көлік апатынына ұшырап, қайтыс болды. Бірақ 2008 жылы өткен сот шешімі бойынша, бұл көлік апатты ханшайымның көлік жүргізушісінің мастығымен қоса, аңдып бара жатқан көлік жүргізушілерінің кесірінен болды.

[[Санат:Журналистика]]

Сұрыпталу

2014-02-18T20:55:58Z

Qarakesek:

{{Біріктірілсін|Қозғаушы сұрыпталу}}

Табиғи сұрыпталу.[[Тіршілік]] үшін күрестің барлық формаларынан Дарвин әрдайым нақты бір орта жағдайларында өзіне пайдалы ерекшеліктері бар организимдер ғана тіршілігін сақтап қалатынын байқатады.Олай болса,табиғатта өзлігінен таңдамалы түрде бір даралар тіршілігін жойса,екінші біреулері көбейіп,әрі қарай дамиды.Бұл құбылысты Дарвин табиғи сұрыпталу,немесе аса жақсы бейімделгендердің тірі қалуы,деп атады.
Табиғи сұрыпталу-бірнеше ғасырларды қамтып,үздіксіз жүріп жататын әрекет.Бұл әрекетті тұқым қуалап көбейе түсетін өзгеріске жатқызады.Табиғи сұрыпталудың нәтижесінде тіршілік ортасына сәйкес бейімделген жаңа түрлер түзіледі.
Қолдан сұрыптау кезінде адам өзіне қажетті,пайдалы қасиеттері бар ұрпақтарды қалдырып,жарамсыздарын жойып реттейді.Осы қасиеттер тұқым қуалау нәтижесінде,ұрпақтан-ұрпаққа беріліп,адамға пайдалы белгілері бар жануарлардың жаңа қолтұқымдары мен өсімдіктердің іріктемелері алынған.
[[Санат:Биология]]

Тотығу-тотықсыздану реакциялары

2013-12-18T15:21:54Z

Qarakesek: 147.30.62.32 (т) өңдемелерінен BekusBot соңғы нұсқасына қайтарды

'''Тотығу-тотықсыздану реакциялары''' (ТТР) - реакцияға қатысушы заттардың құрамындағы элементтердің тотығу дәрежелерінің өзгеруімен жүретін реакциялар.<ref name=him2>[[Химия]]: Жалпы білім беретін мектептің 8 сыныбына арналған оқулық. Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. / [[Алматы]]: Атамұра, [[2009]]. - 216 бет. ISBN 9965-34-887</ref>

18 ғасырдың аяғында [[А.Лавуазье]] жанудың оттекті теориясын ұсынған кезден бастап тотығу заттардың оттекпен қосылуы, ал тотықсыздану оттекті бөліп алу процестері деп қаралған. [[1920]] – [[1930]] ж. [[химия|химияда]] электрондық түсініктің қалыптасуына байланысты оттек қа-тыспайтын реакциялардың да Тотығу-тотықсыздану реакциялар болатындығы анықталды. Тотығу-тотықсыздану реакциялар процестері көбінесе электрондық теңдеулермен өрнектеледі. Зарядтардың сақталу заңына қайшы келмес үшін Тотығу-тотықсыздану реакциялар кезінде тотықтырғыштың қосып алған электрондар саны тотықсыздандырғыштың берген электрондар санына тең болуы керек деген жалпы ереже сақталады. Тотығу-тотықсыздану реакцияларын коэффиценттер қойып теңестірудің екі әдісі бар: электрондық тепе-теңдік және электрон-ион. Электрондық тепе-теңдік әдісі бойынша берілген және қосып алған электрондар саны элементтердің реакцияға дейінгі және реакциядан кейінгі тотығу дәрежесінің негізінде анықталады.

Электрон-ион әдісі бойынша жалпы иондық реакцияларды құру ережесіне сәйкестеп реакция сұлбасын құ-рады. Күшті электролитті ион түрінде, бейэлектролит пен әлсіз электролиттерді, газдарды және тұнбаларды молекула күйінде жазады. Бұл әдіс реакция жүрген ортаның табиғатына байланысты. Себебі реакция бағытына орта күшті әсерін тигізеді. Мыс., +H2OHCl1+HO+1Cl болатын Тотығу-тотықсыздану реакцияларындағы тепе-теңдік қышқылдық ортада солға, ал негіздік ортада оңға ығысады. Күшті тотықтырғыш [[Mn]]+7 қышқылдық ортада [[Mn]]2+-ге дейін, сілтілік ортада [[Mn]]+6, бейтарап ортада [[Mn]]+4O2 молекуласына дейін тотықсызданады. Тотығу-тотықсыздану реакцияларының стехиометр. коэффицеттерін табудың бұлардан басқа [[А.Гарсиа]], электронды баланс, матем. әдістері де бар. Химияда Тотығу-тотықсыздану реакциялар өте көп таралған. Мысалы, [[аммиак]], [[азот]] қышқылы, күкірт қышқылын алу, [[электролиз]] (анодта электрхимиялық тотығу, катодта электрхим. тотықсыздану), жану процесі, металдар коррозиясы, [[фотосинтез]], т.б. маңызды биологиялық құбылыстар Тотығу-тотықсыздану реакциялар процесіне жатады. Тотығу-тотықсыздану реакциялар өнеркәсіпте және техникада көміртек (ҚҚ, ҚV) оксидтерін, таза металл, т.б. алуда кеңінен қолданылады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 8 том.</ref>

== Заттардың тотығу-тотықсыздану қасиеттерін анықтау ==

Біз күкірттің бірнеше қосылыстарын білеміз: күкіртті сутек H2S, күкірт қышқылы H2SО4, күкірт (VI) оксиді SО3, күкіртті қышқыл H2SО3, күкірт (IV) оксиді SО2. Міне, осы заттардың әрқайсысының тотығу-тотықсыздану реакцияларындағы атқарар рөлін тек олардың формулаларына қарап анықтауға болады. Ол үшін осы қосылыстардағы элементтердің тотығу дәрежелерін пайдалануға болады.

Көрсетілген қосылыстардағы күкірттің тотығу дәрежелері: - 2 (H2S), +4 (H2SО3, SO,), +6 (H2SО4, SО3) мәндерін көрсетеді, енді осы сандарды сан өсіне салып, тотығу дәрежелерінің өзгерулерін қарастыралық:

[[Сурет:Him_03.png|500px]]

<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:90%">
'''''Элемент ең төменгі тотығу дәрежесінде тек тотықсыздандырғыш, ең жоғарғы тотығу дәрежесінде тек тотықтырғыш, ал аралық тотығу дәрежесінде болса әрі тотықтырғыш, әрі тотықсыздандырғыш болады.'''''
</blockquote>

<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:90%">
'''''Бөлшек (атом, молекула) электронды бергенде оның оң тотығу дәрежесі артса, қосқанда оң тотығу дәрежесі кеміп, теріс тотығу дәрежесінің абсолюттік мәні артады.'''''
</blockquote>

Элементтің электртерістілігі басым болса, оның тотықтырғыштық, ал төмен болса тотықсыздандырғыштық қасиеті жоғары болады.<ref name=him2>[[Химия]]: Жалпы білім беретін мектептің 8 сыныбына арналған оқулық. Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. / [[Алматы]]: Атамұра, [[2009]]. - 216 бет. ISBN 9965-34-887</ref>

== Пайдаланылған әдебиеттер ==
<references/>

{{Chem-stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Химия]]

Көлбеу

2013-12-15T22:19:34Z

Qarakesek:

'''Көлбеу''' — берілген [[түзу]]ді немесе [[жазықтық]]ты [[тік бұрыш]]тан өзгеше [[бұрыш]]пен қиып өтетін [[түзу]]. Егер түзу әлгілерді тік бұрыш жасап қиятын болса, ол түзу [[перпендикуляр]] деп аталады. <ref>"Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Математика]]
[[Санат:Алгебра]]
[[Санат:Геометрия]]
{{math-stub}}

Өкпе абсцессі

2013-10-22T19:41:39Z

Qarakesek:

[[Сурет:CT chest in pneumonia with abscesses caverns and effusions d0.jpg|right|thumb| alt=A.|300 px|Өкпе абсцессі]]

'''Өкпе абсцессі''' — пневмонияның асқынуынан іріңді [[инфекция]] қоздырғыштарының [[гематоген]]ді, [[лимфоген]]ді жолдармен немесе бөгде заттардың ауру жұқтыруы нәтижесінде өкпе ұлпасында дамуы.<ref> Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Алматы: Ана тілі. 1996. ISBN 5-630-00473-5</ref>

Өкпе абсцессі алдымен пневмониялық үдеріспен зақымданған өкпе паренхимасының іріңдеуінің нәтижесінде пайда болып өкпе тінінің ыдырау ошағымен сипатталады. Ең жиі абсцесс стафилококк,стрептококк микробтарының әсерінен пайда болады, сиректеу микроплазмалар саңырауқұлақтармен қоздырылған жіті пневмониялар кезінде байқалады. Осындай және басқа жағдайларда абсцесстің қалыпты суына бронхтың бөгде затпен немесе ісікпен бітелуі себепші болады. Өкпе паринхимасының іріндеу ошағы сонымен қатар кіші жамбас қуысы мен көк тамырларынан тромбофлебит кезінде анаэробтардың және оң жақ жүректегі инфекциялық эндокардит кезінде стафилококктардың гематогенді өкпе паренхимасына түсуінен және диафрагма астылық абсцестен инфекцияның жайылуы себепті пайда болуы әбден мүмкін.

Қарт және мосқал адамдардың цитостатиктермен емделуі, СПИД-пен ауыру кезіндегі организмнің қорғаныс реакцияларының төмендеуі бұл аурудың дамуының бірден бір себебі болып табылады.
Науқастың клиникалық сипаттамасында өкпе абсцесі ағымының ерекшеліктерін көрсете отырып ірің ошағы бронхпен байланысты ма, әлде байланысыз ба деген жағдайларды ажыратқан жөн. Дренаж болмаған кезде науқастың жағдайы нашарлай түседі,өйткені ініңнің әсерінен интоксикациялық белгілері пайда болады:биік гектикалық ыстықтың көтерілуі тердің ағыл-тегіл шығуына әкеледі,кеуде қуысында қатты ауру сезімі білінеді.Науқастың қанын зерттегенде: лейкоциттер көбейеді,олардың сол жаққа қарай ығысуы байқалады. <ref>Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Б.Н,Алматы-2009</ref>

Абсцесс дренаж арқылы бронхқа жарылып ірің сыртқа шыққанда, науқастың жағдайы әжептәуір жеңілденеді, дене қызуы басылады, қақырықты жөтел азаяды,қан аралас көп мөлшерлі сасық қақырық бөлінеді. Қақырықты микроскоп арқылы тексергенде,оның іріңді түрі дәлелденеді, ал бактериологиялық тұрғыда зерттегенде ішінен әдетте анаэробтар немесе аралас флора анықталады. Іріңнің плевра қуысына жарылуы өте қолайсыз,ол кезде ыдыраудан шыққан заттардың күшті сорылуымен байланысты интоксикация күшейеді,қан айналымы жетіспеушілігі айқын біліне түседі.

Іріңде абсцестер кейде қабатына жақын орналасқан кезде,физикалық тексеру арқылы өкпеде тығыздалу синдромының белгілерін табуға болады.Кеуде клеткасына сәйкес жағы дем алуға кешігіп қатысады,перкуторлық дыбыс тұықталады,бронхиалдық тыныс пайда болады.Абсцесс жарылып,іріңнен босағанда,перкуторлық дыбыс тұйық тимпаникалық болып өзгереді,ірі көпіршікті айқын дыбысты сырылдар пайда болады.Рентгенологиялық өзгеріс қайта тексергенде инфильтратта ыдырау аймағы байқалады,сол сияқты жоғарғы шекарасы көлденең орналасқан қуысты анықтауға болады.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Пульмонология]]

Биоинформатика

2013-10-21T20:39:21Z

Qarakesek:

'''Биоинформатика''' - биологиялық деректерді сақтау, жинау, ұйымдастыру және талдау үшін әдістерді дамытып, кемелдендіретін пәнаралық сала. <ref>{{Қайнаркөз/аударма|en|Bioinformatics|22 қазан 2013 жыл}}</ref>

Биоинформатиканың әдiстері мен тәсілдік жиынтықтары:

# Салыстырмалы геномикада (гендiк биоинформатика) компьютер талдауының математикалық әдiстерi.
# Алгоритмдарды әзiрлеу және (құрылымдық биоинформатика) ақуыздарды кеңiстiктiң құрылымын болжау үшiн керекті бағдарлама.
# Стратегиялар, тиiстi есептеуiш методологийлердi зерттеу, сонымен бiрге биологиялық жүйелердi ақпараттық күрделiлiктiң ортақ басқаруы.

==Зерттеудің негізгі бөлімдері==

Генетикалық тiзбектердi талдап, мәлiметтердi алып соны өңдеу биоинформатиканың ең маңызды тақырыптарының бірі болып саналады.
1977 жылдан бастап организмдердің көпшiлiктерi Phi-X174 тiзбегiнде анықталған және сақталынған дерекқорлар.Бұл мәлiметтер ақуыздардың тiзбектерiн анықтау үшiн пайдаланылады.
[[File:DNA replication split.svg|thumb|Биоинформатика]]
== Дереккөздер ==
<references/>
{{бастама}}
[[Санат:Биоинформатика]]
[[Санат:Биология]]

Visual Basic Script

2013-10-17T19:34:12Z

Qarakesek: Qarakesek Visual Basic Script бағдарламасы бетін Visual Basic Script бетіне жылжытты

== VBScripting ==
VBScript (Visual Basic Scripting) - бағдарламаның скриптік тілі
VBScript Windowsтың ескірген command.com-ның орнына жасалған бағдарлама тілі.

== Тілдің ережесі ==
'''VBScript-те келесі ережелер бар'''
*жолдың ұзындығы шектелмеген
*параметр арасындағы бос орындар есептелмейді
*айнымалылардың ең ұзыны 255 символ
*коментариді " ' " осы символ арқылы жазылады
*Бірнеше жолды бір жолға біріктіруге болады,оны " : " символы арқылы біріктіледі

== Айнымалылар ==
*null — бос айнымалы;
*boolean — логикалық түр , true және false немесе 1 және 0
*byte — 8-биттік белгісіз нақты сан , мүмкін мәндері: 0 .. 255;
*integer — 16-биттік нақты сан, мүмкін мәндері: −32768 .. 32767;
*long — 32-биттік нақты сан, мүмкін мәндері: −2147483648 .. 2147483647;
*date — дата, мүмкін мәндері: 01.01.1900 .. 31.01.9999;
*string — жолдық айнымалы , 2 миллиард символ ала алады;
*object — объектке апару;
*error — кодтың қателігі

== Тағы қараңыз ==
[http://ru.wikipedia.org/wiki/Visual_Basic_for_Applications Visual Basic for Applications]

== Дереккөздер ==
[http://ru.wikipedia.org/wiki/Visual_Basic_Scripting_Edition Visual Basic Scripting Edition]

[[Санат:Бағдарлама жасақтамалары]]

Коллоидтар

2013-10-17T18:31:33Z

Qarakesek:

'''Коллоидтар''' (грек. kolla – желім және eіdos – түр) – бөлшектерінің мөлшері 10–7 – 10–5 см болатын жоғары дисперстік (микрогетерогендік) жүйелер. Коллоидтарға (Коллоидтар жүйесіне), бөлшектері ірірек дисперстік жүйелерге қарағанда, дисперстік [[фаза]] бөлшектерінің броундық қарқынды қозғалыстары тән.

“Коллоидтар” терминін [[1861]] ж. алғаш рет ағылшын ғалымы [[Т.Грем]] енгізген. Коллоидтар табиғатына қарай органикалық және бейорганикалық болып екіге бөлінеді. Органикалық Коллоидтардың дисперстік фазасы органикалық заттардан, ал бейорганикалық Коллоидтардың дисперстік фазасы бейорганикалық заттардан тұрады. Дисперстік фаза мен дисперстік ортаның әрекеттесу қарқындылығына байланысты [[лиофиль|лиофильдік]] және [[лиофоб|лиофобтық]] Коллоидтар болып бөлінеді. Лиофильдік Коллоидтарға әр түрлі [[мицелла|мицеллалық]] ерітінділер, биополимерлердің сулы ерітінділері, ал лиофобтық Коллоидтарға металдардың органозольдері, гидрозольдері, жасанды [[латекс|латекстер]], т.б. заттар жатады. Дисперсиялық ортаның агрегаттық күйіне байланысты газ тәрізді (аэрозольдер), сұйық (лиозольдер), қатты (крио- және солидозольдер) К. болады. Қатты К-ға бағалы тастар, түрлі түсті шынылар (мыс., рубин шынысы), қорытпалар, т.б. жатады. Коллоидтарда екі фаза арасындағы бөлу беті өте үлкен шама болғандықтан ондай жүйелерде беттік құбылыстар ([[адсорбция]], жұғу, т.б.) күшті қарқынмен жүреді. Коллоидтар сол себепті күшті адсорбент, сорбент, катализаторлар, катализаторларға арқау ретінде көп қолданылады. <ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат:Химия]]

Ұрық қапшығы

2013-10-12T21:23:30Z

Qarakesek: clean up, replaced: клетка → жасуша (11) using AWB

[[File:Gaultheria procumbens - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-064.jpg|thumb|left|400x200px|Ұрық қапшығы]]
'''Ұрық қапшығы''' (sacculus embryonalіs) — гүлді [[өсімдіктер]]дің орталық бөлігі. Бұл арада жұмыртқа жасушасы дамып жетіліп, қосарлы ұрықтану процесі жүреді. Ұрық қапшығы шығу тегі және атқаратын қызметі жағынан [[Аналық жыныс|аналық]] гаметофит (жыныс ұрпағы) болып есептелінеді. Кәдімгі ұрық қапшығы бір ғана [[гаплоид]]ты [[аналық жыныс]] жасушасынан дамиды. Ол аналық жыныс жасушасының көлемі ұлғая келе үш рет бөліну арқылы белгілі бір реттілікпен орналасқан сегіз ядросы бар жеті жеке [[клетка]]ға айналады. Оның бір жасушасы ''орталық клетка'' деп аталады, онда екі ядро болады. Ал қалған бір-бір ядросы бар жасушалар үш-үштен бір-біріне қарама-қарсы полюстерде орналасады. Бір полюсінде жақсы дамыған бір ірі жұмыртқа жасушасы және одан біршама нашар дамыған екі қосымша жасуша болады. Ал қарама-қарсы полюсте біркелкі дамыған үш жасуша орналасады. Ұрық дамуының келесі кезеңінде орталық жасушадағы екі ядро бір-бірімен қосылып, ұрық қапшығының екінші реттік [[диплоид]]ты орталық жасушасына айналады. Ұрықтанғаннан кейін [[зигота]]дан ұрық дамып жетіледі. Ал орталық жасушадан (үш ядросы бар тұқымнан) [[эндосперм]] (кейбір өсімдіктердің тұқымы мен жемісінде болатын, ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше [[ұлпа]]) қалыптасады. Ұрық қапшығының 16-ға жуық тобы бар.

== Сілтемелер ==
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том

{{wikify}}

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Адам]]

Қарапайымдылар

2013-08-18T20:01:42Z

Qarakesek: clean up, replaced: клетка → жасуша (14) using AWB

[[Сурет:Wilson1900Fig3.jpg|thumb|Амеба]]
[[Сурет:Leishmania donovani 01.png|thumb|Сүйектің қызыл кемігінің клеткасындағы ''[[Leishmania donovani]]'' ]]

'''Қарапайымдылар''' - бір жасушалы, өте ұсақ, [[микроскоп]] арқылы көрінетін [[жәндіктер]]. Морфологиялық жағынан қарағанда қарапайымдылар бір жасушалы формалар, ал тіршілік қасиеттері жағынан алғанда дербес өмір сүретін жеке [[организм]], тірі организмге тән [[зат алмасу]], [[қозғалу]], [[тітіркену]], [[Бейімделу|ортаға бейімделу]], [[ас қорыту]], [[зәр шығару]], [[тыныс алу]], [[даму]] т. б. қызметтерін атқарады.
Қарапайымдылардың [[клетка]]сының пішіні және мөлшері алуан түрлі болады. Олардың мөлшері 3-4 микроннан бірнеше миллиметр шамасында болады. Мысалы, инфузория стентордың ұзындығы - 1,5 мм.
Қарапайымдылардың құрылысы көп жасушалылардың жасушасының құрылысымен бірдей - [[цитоплазма]]дан, [[ядро]]дан және [[органоид]] бөлшектерінен құралған. Цитоплазма екі қабат түзейді, ашық түсті сыртқы - эктоплазма және қоңырқай, түйіршікті ішкі - эндоплазма. Қоймалжың сұйық цитоплазмада көптеген органоидтар орналасқан: митохондриялар, эндоплазмалық тор, рибосомалар, Гольджи аппараты, т. б. Цитоплазмада ас қорыту вакуолі түзіліп тұрады, олар ас қорыту ферменттерін шығарып, қорек заттарды қорытады. Органикалық заттар мен сұйықтық тамшылар жасушаға [[фагоцитоз]] және [[пиноцитоз]] жолымен өтеді. Тұщы суларда тіршілік ететін қарапайымдыларда жиырылғыш вакуолі зәр шығару, осмос қысымын реттеу және тыныс алу қызметін атқарып отырады. Клеткадағы зат алмасу жолында пайда болған несеп заттар сыртқа жиырылғыш вакуолі арқылы шығарылады. Тұщы суда тіршілік ететін карапайымдылардың цитоплазмасындағы тұздың және басқа ерітіндінің концентрациясы өзін қоршаған судың концентрациясынан әлдеқайда жоғары болғандықтан, осмос қысымына байланысты сыртқы ортадағы су жасушаның ішіне енеді, ал жиырылғыш вакуоль артық суды үнемі сыртқа шығарып тұрады, соның нәтижесінде жасуша жарылмай бірқалыпты түрде сақталынады. Судың құрамындағы ерітілген оттегі цитоплазмада қалып, сыртқа су арқылы көмірқышқыл газы шығарылып отырады, осылайша тыныс алу процесі жүреді.

Цитоплазманың орталық бөлімінде ядро орналасады. Қарапайымдылардың көпшілігінде ядросы біреу (моноэнергидты), сондай-ақ екі, көп ядролы қарапайымдыларда жиі кездеседі (полиэнергидты). Ядрода қабықша, ядрошырыны, ядрошық және хромосомалар болады.
Қарапайымдыларда қозғалыс органойдтары жақсы жетілген. Олар, жалған аяқтары, яғни псевдоподиялары - pseudopodia (латынша pseudo - жалған, poda - аяқ) және жіптәрізді талшықтар мен кірпікшелер.
Қарапайымдылардың көпшілігі жыныссыз және жынысты жолымен көбейеді. Жыныссыз көбеюінде жасушаның негізгі бөліну тәсілі - митоз.
Жынысты көбеюі аталық және аналық жыныс жасушаларының (гаметаларының) бір-бірімен қосылуы арқылы өтеді, осындай процесті - копуляция деп атайды. Копуляция нәтижесінде ұрықтанған жасушадан - зигота пайда болады. Зигота диплоидты, өйткені ол екі гаплоидты жыныс жасушаларының (гаметалардың) қосылуы нәтижесінде түзіледі. Жыныс жасушаларының (гаметаларының) мөлшері мен пішіні әр қилы болады. Аталық және аналық гаметалардың мөлшері және құрылысы бірдей болса, бұлардың қосылуын - изогамия копуляциясы деп атайды, ал үлкендеу келген аналық гамета - макрогамета, кішілеу келген аталық гамета - микрогаметамен қосылса - анизогамия копуляциясы деп атайды. Қарапайымдылар конъюгация (ядроның қосылуы), ұрпақ алмасуы, шизогония, гаметагония, спорогония жолымен де көбейеді.
Қарапайымдылардың бір ерекшелігі - қолайсыз жағдайларда (су кеуіп қалса, мұзға айналса, қорек жетпесе, т.б.) жасуша сыртына қалың қабық шығарып, цистаға айналады. [[Циста]] күйінде қарапайым ұзақ уақыт тіршілік етеді. Қолайлы жағдай болғанда жасуша циста қабығын тастап әрекетті тіршілікке кіріседі.

Қоректену тәсіліне қарай карапайымдылар екі топқа бөлінеді: автотрофты және гетеротрофты. Автотрофты қарапайымдылар (жасыл эвглена, вольвокс т. б.) органикалық заттарды хлорофилл дәндерінің жәрдемінен синтездеу арқылы алады, немесе фотосинтез арқылы қоректенеді. Гетеротрофты қарапайымдылар дайын органикалық заттармен қоректенеді (бактериялармен, көк-жасыл балдырлармен, ұсақ қарапайымдылармен). Кейбір гетеротрофты қа¬рапайымдылар және паразиттік тіршілік ететін карапайымдылар дайын органикалық заттарды осмос жолымен бойына сіңіру арқылы қоректенеді. Мұндай қоректену тәсілін сапрофиттік қоректену деп атайды. Бұларға топырақтарда тіршілік ететін қарапайымдылардың кейбір түрлері және паразиттер: трипаносома, лейшмания, трихомонас, безгек плазмодиясы т. б. жатады. Кейбір қарапайымдылар автотрофты және гетеротрофты тәсілімен қоректене ала-ды, бұларды миксотрофты жәндіктер деп атайды. Мысалы, жасыл эвглена - миксотроф.

Қарапайымдылардың 70 000-нан астам түрлері белгілі, тұщы суларда, теңіздерде, ылғалды топырақтарда кең тараған және жануарлар мен адамның денесінде паразиттік тіршілік етеді.
[[Қарапайымдылардың систематикасы|Бұлар 5 типке бөлінеді.]]

== Дереккөздер ==
Дәуітбаева К. Ә.Омыртқасыздар зоологиясы. Оқулық. - Алматы: 2004. ISBN 9965-749-11-6
<references/>

[[Санат:Биология]]

Анатомия (айрық)

2013-08-18T19:54:59Z

Qarakesek: clean up, replaced: ткань → ұлпа using AWB

'''Анатомия''' - биологиянын бір саласы болды
# '''Адам анатомиясы''' – [[адам денесі]]нің құрылысын, пішінін, қимылдарын, мүшелердің өзара қарым-қатынасын зерттейтін жаратылыстану ғылымының бір саласы. Адам [[анатомия]]сының (латынша '''anatome''' – кесу, бөлшектеу деген ұғымды білдіреді) негізін салушы – [[ежелгі Рим]] дәрігері [[Гален]], одан кейін шығыс ғалымдары: [[ар-Рази]], [[ибн-Рушд]], [[Әбу Әли ибн Сина]] адам анатомиясына елеулі жаңалықтар қосты. Қазақ даласында адам анатомиясы мәселелері [[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]]ның (15 ғасыр), [[Халел Досмұхамбетұлы]] (20 ғасыр) еңбектерінде баяндалды. Бүкіл тірі организмдер сияқты адам денесі торшадан (клеткадан) тұрады. Торшалар торшааралық затпен қосылып тін (ұлпа) құрайды. Тін: эпителиалдық, дәнекерлік, бұлшық еттік, жүйкелік болып 4 топқа бөлінеді. Тін қосылып ағзаларды (орган) құрайды. Жалпы құрылысы мен дамуы біртектес және ортақ қызмет атқаратын ағзалар – ағзалар жүйесіне біріктіріледі. Шығу тегі мен құрылыстары ұқсамайтын, бірақ ортақ қызмет атқаратын ағзалар – ағзалар аппараттары деген топқа бөлінеді.
==Ағзалар==
Ағзалар жүйесі мен аппараттары адам организмін құрайды. Ағзалар бірнеше жүйеге бөлінеді: 1) тірек-қимыл аппараты; 2) ас қорыту жүйесі; 3) тыныс алу жүйесі, 4) несеп-жыныс аппараты; 5) жүрек-тамыр жүйесі (бұл жүйе өз ішінде қан жасап шығаратын және иммундық жүйе ағзалары болып бөлінеді); 6) сезім ағзалары; 7) эндокриндік бездер; 8) жүйке жүйесі. Осылардың бәрі бірігіп, адамның қоршаған ортамен арақатынасын жүзеге асырады. Адам денесі бас, мойын, тұлға, қол және аяқ бөліктерінен тұрады. Адам қаңқасына тұлға қаңқасы (омыртқа бағанасы және кеуде клеткасын құрайтын сүйектер), бас сүйек және қол-аяқ қаңқалары жатады. Бас сүйек: ми сауыт пен бет сүйектеріне бөлінеді. Ми сауытының ішінде ми, есту және тепе-теңдікті сақтау, көру ағзалары орналасқан. Омыртқа бағанасы: мойын (7 омыртқа), кеуде (12), бел (5), сегізкөз (5) және құймышақ (3 – 5) бөліктерінен тұрады. Омыртқа бағанасының кеуделік бөлігіне 12 жұп қабырғалар бекиді. Олар алдыңғы жағында төс сүйекпен қосылып кеудені құрайды. Кеуде қуысында өкпе, жүрек, кеңірдек, өңеш, тамырлар мен жүйке талшықтары орналасқан. Омыртқа бағанасының бел бөлігі іш бұлшықеттерімен бірге іш қуысын түзеді. Yстіңгі жағында іш қуысы кеуде қуысынан көк ет арқылы бөлінеді. Іш қуысында бауыр, асқазан, талақ, ішек, ұйқы безі, бүйректер, тамырлар, жүйке талшықтары орналасқан. Іш қуысы төменгі жағында жамбас астауы қуысына жалғасады. Бұл қуыста несеп қуығы, тік ішек және жыныс ағзалары жатады. Қол қаңқаларын жауырын, бұғана, тоқпан жілік, шынтақ жілік, кәрі жілік, қол басы сүйектері құрайды. Аяқ қаңқасына жамбас сүйектері, ортан жілік, асықты жілік (кіші жілік) және аяқ басы сүйектері жатады. Сүйектер өзара буындар, шеміршектер арқылы жалғасады. Оларды бұлшықеттер жауып жатады. Адам анатомиясы зерттеу ерекшеліктеріне байланысты бірнеше салаларға бөлінеді: жүйелік немесе қалыпты анатомия – адам денесінің құрылысын ағзалар жүйелері бойынша баяндайды; патологиялық анатомия – ауруға шалдыққан ағзаларды зерттейді; топографиялық анатомия – денедегі ағзалардың, тамырлардың, жүйке талшықтарының өзара орналасуын, арақатынасын талдайды; пластикалық анатомия – адам денесінің сыртқы пішіні мен құрылысы туралы ілім; салыстырмалы анатомия – дамудың әр түрлі сатысында орналасқан тіршілік иелерінің дене құрылысын салыстыра зерттейді.

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биология]]

Бұлшық ет ткані

2013-08-18T19:49:23Z

Qarakesek: clean up, replaced: ткань → ұлпа (2) using AWB

'''Бұлшық ет ткані''' (muscle) — дене, ас қорыту, фокусировка, айналу және дененің температурасын ұстап тұру тәрізді қызметтерді орындау қозғалыстарын қамтамасыз ететін жиырылғаш ұлпа.<ref>Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)</ref>.

Тармақталған, жүрек және тегіс бұлшық еттер бар, басқаша айтқанда, фазалық және сергіткіш (жылдам немесе тиісінше біртіндеп реттеуге жауап беретін) бұлшық еттер бар. [[Микроскоп]]пен қарағанда талшықтары тармақталған болып көрінетін бұлшық еттер өз еркімен қозғалуға жауап береді. Бұндай бұлшық еттердің көбі фазалық болып табылады.

Олар қаңқаға бекітілген және орталық [[жүйке жүйесі]]нен түскен сигналдарға жауап ретінде пайда болатын жиырылыстардың көмегімен денені қозғалтады; миозина жуан жіптерінің арасындағы жіңішке [[актина жіптері]]нің сырғанауы жиырылуды қысқартады; [[ткань рецепторлары]] қозғалыстың бірқалыпты қозғалысын және моториканы жеңіл бақылауды қамтамасыз ететін кері байланыстың созылуын қамтамасыз етеді.

[[Жүрек бұлшық еті]]нің тармақталған талшықтары оның торлы құрылымды болуын қамтамасыз етеді; жиырылыс жүрек бұлшық еттері жүректің табиғи ырғағының сигналы бойынша тікелей ұлпада пайда болады; жылжымалы жүйке мен жүйке жүйесінің бөлігі жүрек жиырылысының жиілігін бақылайды.

Тегіс бұлшық еттер – ішкі орган мен қантамыр бұлшық еттері, еріксіз және сергіткіш болып табылады, оның жасушалары бәрі бірге немесе бөлек-бөлек (жеке жүйке бөліктеріне жауап ретінде) жұмыс істеуі мүмкін және пішіндері әртүрлі болады. Ерікті бұлшық еттердің ауруы салдарынан әлсіздік, атрофия, ауру және жыбырлау туындауы мүмкін. Кейбір жүйелі аурулар (мысалы, дерматомиозит, полимиозит) бұлшық еттің қабынуына әкеп соғады. Сондай-ақ қараң.: [[Құрсақ бұлшық еттері]]; [[Бұлшық ет ісігі]]; [[Бұлшық ет дистрофиясы]]; [[Миастения]].

Негізгі бұлшық еттер. (1) маңдай бұлшық еті, (2) желке бұлшық еті, (3) бүйір бұлшық еті, (4) көздің орбикулярлы (домалақ) бұлшық еті, (5) мұрын бұлшық еті, (6) ауыздың орбикулярля (домалақ) бұлшық еті, (7) иек бұлшық еті, (8) шайнау бұлшық еті, (9) мойынның тері асты (платизма) бұлшық еті, (10) төс-бұғана-емізік бұлшық еті, (11) трапеция бұлшық еті, (12) үлкен төс бұлшық еті, (13) дельта бұлшық еті, (14) арқаның кең бұлшық еті, (15) алдыңғы тіс бұлшық еті, (16) іштің сыртқы қиғаш бұлшық еті, (17) іштің тік бұлшық еті, (18) іштің ішкі қиғаш бұлшық еті, (19) подостная мышца, (10) шағын домалақ бұлшық ет, (21) үлкен домалақ бұлшық ет, (22) бицепс (екі қырлы бұлшық ет), (23) трицепс (үш қырлы бұлшық ет), (24) иық бұлшық еті, (25) қол буынындағы бас бармақты жазу, (26) қысқа алақан бұлшық еті, (27) төртбұрышты пронатор, (28) білектің сақиналы сіңірі, (29) саусақты жалпы жазу, (30) білектегі білезікті жазу, (31) саусақ пен білекті жазатын сіңір, (32) алақан апоневрозы, (33) орта бөксе бұлшық еті, (34) кең шандырды қатайтқыш, (35) жамбастың тік бұлшық еті, (36) тарамдалған бұлшық ет, (37) портняжная мышца, (38) жамбасты қозғалтатын тік бұлшық ет, (39) жіңішке бұлшық ет, (40) жамбастың бүйіріндегі кең бұлшық ет, (41) жамбастың ортаңғы кең бұлшық еті, (42) тобық, (43) алдыңғы үлкен жіліншік сүйек, (44) ортаңғы балтыр бұлшық еті, (45) сан бұлшық еттері, (46) тобықтың айналма байламы, (47) қысқа бүгілетін жері, (48) үлкен жамбас бұлшық еті, (49) бөксенің екі басты бұлшық еті, (50) жартылай сіңір бұлшық еті, (51) табан бұлшық еті, (52) балтыр бұлшық етінің латералды басы, (53) өкше [ахилл] сіңірі.

==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Анатомия]]

Бұлшық ет дистрофиясы

2013-08-18T19:46:13Z

Qarakesek: clean up, replaced: ткань → ұлпа using AWB

'''Бұлшық ет дистрофиясы''' (muscular dystrophy) — бұлшық еттерінің әлсізденуін күшейте түсетін тұқым қуалайтын ауру.<ref>Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)</ref>.

Бұлшық ет ткані тұқымды азғырады, тәртіпсіз қалпына келтіреді және орнын берішті ұлпа мен май басады. Нақты емі жоқ. Физиотерапия, бандаж және түзету хирургиясы жеңілдік береді. Қарапайым Дюшенн дистрофиясымен еркектер ғана ауырады. Белгілері, оның ішінде жиі құлап қалу және тұратын кезде қиналу ұлдарда 3-7 жасында басталады; бұлшық еттердің әлсізденуі аяқтан қолға көшеді, содан кейін бауыр етіне қарай көшеді. Әдетте, өкпе инфекциясынан немесе тыныстың жетіспеуі себебінен 20 жасқа дейін қаза табуы мүмкін. Кемістігі бар ген жұқтырушы әйелде және еркек жынысының тұқымында анықталуы мүмкін.

Бекер дистрофиясы да жыныспен байланысты, ол анағұрлым ауыр болады әрі кейінірек басталады. Пациенттердің жүруге қабілеті болады және әдетте, 30-40 жасқа дейін өмір сүреді. Миотонды бұлшық ет дистрофиясы екі жыныстың ересек адамдарын зақымдайды, миотония мен тұқым азғыруы катаракта, қасқабастану және жыныс бездерінің атрофиясымен бірге екі-үш жыл кейін пайда болуы мүмкін. Белдегі бұлшық еттің дистрофиясы екі жыныстың да жамбас немесе иығына әсер етеді.

Иық-жауырын-бет миопатиясы балалық шағында немесе жасөспірім шағында басталады, екі жыныста да пайда болуы мүмкін; қолды көтерудің алғашқы қиындығынан кейін аяқ және жамбас бұлшық еттері зақымдануы мүмкін; беттегі негізгі әсері – көзді жабудың қиындығында. Өмір сүру ұзақтығы қалыпты.

==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұқым қуалайтын аурулар]]
[[Санат:Медицина]]

Митохондриялық аурулар

2013-08-18T19:30:39Z

Qarakesek: clean up, replaced: нерв → жүйке using AWB

'''Митохондриялық аурулар''' - [[митохондрия]]льды немесе тұқым қуалаушы [[метаболикалық аурулар]] - [[патология]]лық жағдайдың кеңейтілген тобы митохондрияның генетикалық, құрылымдық, биохимиялық дефектісімен шақырылған, және митохондрияның немесе ядроның паталогиясымен, әсіресе митохондрияның ең маңызды [[фосфор]]ланудың қышқылдану функциясының жетіспеушілігімен байланысты. Осындай мтДНҚ құрылымының бұзылуы адамдарда аналық тізбек арқылы көптеген ауруларға алып келетіндігі анықталды. мтДНҚ-ның ядролық [[ДНҚ]]-ға қарағанда эволюциялық өзгергіштігінің көрсеткіші (10-20 есе) жоғары. Бұл мтДНҚ-ның басты ерекшеліктерінің бірі болып табылады және де адам геномында мтДНҚ мутацияларының бекіту жиілігінің үлкендігін және клиникалық полиморфизм мен мультижүйелілікті айқын көрсетеді. OXPHOS (Oxidative phosphorylation) тобына жататын аурулардың 200-ден аса нозологиялық түрлері саналады, науқастарды мүгедектіктің жоғары көрсеткіштеріне әкеліп соқтыратын негізінен шартты ауыр туындайтын ағыммен өтетін аурулармен сипатталады.
Бүгінгі таңда белгілі OXPHOS синдромдары мутациялардың төмендегі типтерімен белгілі:
1) полипептидті тізбекті кодтаушы гендердегі нуклеотидтердің ауысуы (миссенс мутациия);
2) тРНҚ-ны кодтаушы гендердегі нуклеотидтердің ауысуы;
3) мтДНҚ-ғы делециялар және қосымшалар;
4) мтДНҚ көшірмелерінің санын өзгертетін мутациялар.
митохондрия геномындағы мутациялармен шартты тудыратын: Кирнс-Сейр синдромы, Лебер синдромы (тұқым қуалайтын көз жүйке атрофиясы), синдром MERRF (Myoclonic Epilepsy with Ragged Red Fibres – жыртылған бұлшықетті/қызыл талшықты миоклониялы эпилепсиясы) және де басқа аурулар.
М.а. ДНК-диагностикасының этаптары:
Митохондрияның тыныс алу тізбегінің ауруларының диагнозың анықтау үшін бірнеше этаптан тұратын молекулалық диагностикасы жүргізіледі.
1-ші этап. Аурудың митохондриялық табиғатын анықтау үшін жан-жақты клиника-генеалогиялық және лабораторлы-инструментальді талдаулар жүргізіледі.
2-ші этап. Бұл этапта нүктелік мутациялардың әсерінен пайда болған клиникалық синдромдар анықталады (мысалы, MERRF синдромындағы белгілі мутациялары: 8344 жағдайындағы адениннің гуанинге (A→G) және 8356 жағдайында тиминнің цитозинге (Т→С) алмасуы.
3-ші этап. Аурудың идентификация жасалмаған мутацияларына (тұлға бұлшықет биопсиясы) жүргізіледі (негізінен төртбасты немесе дельта пішінді). Ұлпалы митохондриялық энцефалопатиясында патологиялық үрдісінің басты «көздеуі» болып табылады.
4-ші этап. Толық мтДНҚ тізбегіне секвенирлену жүргізу. мтДНҚ белгілі мутациясын анықтауға негізделген.

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биология]]

Сему

2013-08-13T20:34:09Z

Qarakesek: clean up, replaced: организмнің → ағзаның, организм → ағза (2) using AWB

'''Сему''', '''атрофия''' ([[Грек тілі|грекше]] atropheo — ашығу, сему) — [[организм]]дегі белгілі бір орган немесе тін қызметінің бұзылуынан олардың көлемінің кішіреюі. Семудің физиологиялық және патологиялық түрлері бар.
*Физиологиялық сему адамның жасына байланысты. Мысалы, жаңа туған нәрестелерде — [[кіндік]] [[қан тамырлары]]ның семуінен кіндігі түседі; [[жасөспірім]]дерде 13 — 15 жас аралығында айырша бездің (тимус) қызметінің тоқтауына байланысты ол семіп қалады. Ал қарт адамдардың терісі жұқарып, әжім пайда болады; сүйектері жұқарып, морт сынғыш келеді; [[ішкі секреция бездері]]нің қызметтері төмендейді.
*Патологиялық cему белгілі бір аурудың салдарынан дамиды. Оның 2 түрі бар: 1) жалпы cему қатерлі ісіктердің, жүйке және эндокрин жүйелері ауруларының, аштықтың салдарынан болады. Бұл кезде ағза өз салмағының 40 — 50%-ын жоғалтып, адам көтерем болып қалады. Тері асты торларында, шарбыда, шажырқайда май қоры мүлдем жойылып, тері жұқарып, қатпарланып, қоңырқай тартады. Ішкі органдардың көлемі кішірейеді, ауру адамда тек тері мен сүйек қана қалғандай көрінеді.
*Ішінара cему жеке органдардың қан тамырлары қысылып қалғанда, ағзаның тропик. қызметтері (тамақтануы) бұзылғанда, жекелеген органдар өз жұмысын толық атқара алмаған жағдайда дамиды. Мысалы, [[гипертония]], [[атеросклероз]] ауруларында қан тамырларындағы өзгерістерге байланысты бүйрекке қан келуі азайып, олардың көлемі кішірейіп, бүрісіп қалады. Соның нәтижесінде бүйректің жұмысы бұзылады. Жұлынның қозғалтушы нейрондарының қабынуынан, адамның аяқ-қол бұлшық еттері семіп қалады. Семудің клиникалық маңызы оның қай органда, қаншалықты дәрежеде дамуына байланысты. Сему процесі ұзаққа созылмаса, оны тудырушы себептерді тез анықтап, дер кезінде ем жасалса, ағза өзінің қалыпты жағдайына түседі. Мысалы, ғарышкерлердің ғарышқа ұшу кезіндегі әрекетсіздік, салмақсыздықтан қаңқа бұлшық еттерінің семуі — Жерге қонғаннан кейін күнделікті жаттығулардан соң толық қалпына келеді. Кей жағдайда, семуді тудырушы себептер ұзаққа созылып, процесс қайтымсыз түр алса, органдардың қызметі мүлдем тоқтайды. Егер несеп ағарға тас толып, бітеліп қалса, бүйрек несептің жиналуына байланысты бірте-бірте кеңейіп, бүйрек тіні семе бастайды. Бұл кезде операция жасап, тасты алып тастамаса, бүйрек өз қызметін мүлдем тоқтатып, іші несепке толы қалтаға айналады.

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Аурулар]]

{{stub}}

Электрфорез

2013-08-06T19:24:48Z

Qarakesek: clean up, replaced: белок → ақуыз (2) using AWB

'''Электрфорез''', электркинетикалық құбылыстар – сұйық ортадағы (көбінесе сулы) сыртқы электр өрісі әсерінен зарядталған бөлшектердің (мыс., мицелла, ақуыз макромолекулалары, т.б.) бағытталған қозғалысы. Э. бен электросмос құбылыстарын 1809 ж. Ф. Рейсс ашқан. Элекросмос – сұйық фазаның (көбіне электролит ерітіндісі) капиллярлы түтікше немесе кеуекті ортадағы қозғалысы. Э. күрделі ақуыз жүйесін құраушыларына аналитик. жолмен бөлу үшін, ал электросмос сүзуге келмейтін дисперстік фаза бөлшектерін бөлуге, торфтар мен бояуларды сусыздандыруға, майлы эмульсияларды бөлуге, т.б. қолданылады. Э-ді ауадағы қатты заттар мен сұйықтықтардың дисперсиясы болып табылатын түтін мен тұманды шөктіру кезінде де пайдаланады.
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]

Цианкобаламин

2013-08-06T19:23:49Z

Qarakesek: /* Витаминның көздерi */clean up, replaced: белок → ақуыз using AWB

[[Сурет:VitaminB12.png|right|thumb|270px|Цианокобаламин,В12 витамині]]
'''Цианокобаламин''', В12 витамині, С63Н90О14,N14РСо — қанның азаюына қарсы қолданылатын, суда жақсы еритін витамин, молек. массасы 1357,39. Цианокобаламин — [[кобальт]], тотықсызданған 4 [[пиррол]], [[циан]] тобы және [[нуклеотид]] қалдығынан (''5,6 диметилбензимидазолэ'') құралған кешенді қосылыс. [[Нуклеотид]] қалдығы ақуызбен жалғасқан. Цианокобаламин қызыл күрең кристалдар, суда, [[спирт]]те, [[фенол]]да, кіші молекулалы органик. қышқылдарда жақсы ериді, ал [[эфир]], [[ацетон]], [[бензол]], [[хлороформ]]да ерімейді. 300°С температура шамасында балқымай ыдырайды, күн сәулесінің ұзақ әсерінен де бұзылады.
==Витаминның көздерi==
Цианокобаламиннің табиғи және синтездік анологтары (комбаламиндер) белгілі, бірақ бұлардың активтілігі Цианокобаламиннен кем, кейбіреуі Цианокобаламинге қарсы әсер етеді. Цианокобаламинді микроорганизмдердің өсуін үдетеді. Табиғатта Цианокобаламинді микроорганизмдер, оның ішінде актиномицеттер де, қарын, ішек бактериялары да синтездейді. Күйіс малы жеміне хлорлы кобальт қосу Цианокобаламин синтезін үдетеді. Шошқа мен құстың ішек-қарын құрылысы ерекшелігіне байланысты бактериялар синтездейтін Цианокобаламин организмге сіңеді. Цианокобаламин қан мен бауырға, бүйрек пен сүйек майына өтіп, сонда жиналады. Цианокобаламин организмде қан түзілу процесіне қатысады, нуклени қышқылдары мен ақуыз синтезіне көмектеседі, өсімдік ақуызы амин қышқылдарының сіңуін жақсартады, оған липотропты әсер етеді, бір көміртекті топтардың тасымалдану реакцияларына қатысады. Цианокобаламиннің организмде жеткіліксіздігі тәбетті нашарлатады, ас қорытылуы бұзылады, шошқаның өсімталдығын кемітеді, торайлары ұсақ, тіршілік қабілеті нашар болады.
==Препараттың қолдануы==
Жемге 80 мкг Цианокобаламин қосу бұл ауытқуларды жояды. Цианокобаламинді өндіріс жағдайында алуда метан және пропион қышқылды ашу бактериялары пайдаланылады. Сиыр сүтінде 3-тен артық мкг/л, қой сүтінде 1,4, ешкі сүтінде 0,3, бие сүтінде 2 — 3 мкг/л витамин В12 болады. Сиыр мен қойға хлорлы кобальтты тұз жалату сүт пен уыздағы Цианокобаламин мөлшерін арттырады. Цианокобаламин кейбір балық, сиыр, шошқа бауырында болады. Адамға тәулігіне 1 — 3 мкг/л Цианокобаламин қажет. Медицинада дәрі ретінде пайдаланылады.
== Ciлтемелер : ==
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 18 том

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Дәрумендер]]

Азия кубогы

2013-08-06T18:44:06Z

Qarakesek: clean up, replaced: кубогі → кубогы using AWB

'''Азия кубогы,''' [[1955]] ж. сарапқа салына бастаған Азия мемлекеттерінің арасындағы үлкен турнир. Әр О.о-дар өтетін жылы әрбір 4 жылда 1 рет екі кезеңде етіп турады. Алдымен әр топқа бөлінген командалардың арасында іріктеу ойындары етіп, жеңіске жеткендер финалға шығады. 1996 ж. Кубок жолындағы жарысқа Орта Азия республикалары мен Қазақстаның командалары тұңғыш рет қатысты. Бірақ Өзбекстанның командасынан басқа ұжымдар іріктеу сындарынан аса алмады.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Спорт]]

{{stub}}

Есіл алабының ихтиофаунасы

2013-08-05T13:32:34Z

Qarakesek: clean up личинкасы -> балаңқұрты, replaced: личинкасы → балаңқұрты using AWB

'''Есіл алабының ихтиофаунасы ''' – су алабы [[ихтиофауна]]сының құрамын қалыптастыратын [[су]] айдынының тереңдігі мен қысқы суыққа бейімділігінің негізгі [[фактор]]лары болып табылады. [[Есіл өзені]]нің жергілікті ихтиофаунасы Об, [[Ертіс су алабы]]ның ескі арнасына тән өзен-көлдік айдындарында кездеседі, олардың 15 түрі ([[шортан]], сібір балығы, сібір елеці, [[язь]], көл гольяны, қара балық, сібір теңге балығы, алтын және күміс табан [[балық]], сібір голеці, [[сібір итмұрыны]], [[лақа]], [[тоғызинелі]], тікенек балық, кәдімгі [[алабұға]], кәдімгі таутан) бар. Жайылмалы [[көл]]дерге балықтардың бұл түрлері көктемгі су тасқынында келіп, су деңгейі төмендегенде [[өзен]] арнасына қайтып кетеді. Аумағы 50 га, қуатт. 200 млн. бағалы балық балаңқұрты [[инкубация]]лық цехы бар [[Петропавл балық питомнигі]] сиг балығы мен карпты жасанды жолмен өсіруде. Балық ш-н ғыл. қамтамасыз етуді Қазақтың балық ш. ҒЗИ-дің Солт. Қазақстан бөлімшесі жүзеге асырады.<ref name="test">Қазақ энцклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Табиғат]]

{{stub}}

Испания әнұраны

2013-07-26T11:49:45Z

Qarakesek: келесі санат қосылды: «Санат:Әнұрандар» (HotCat құралының көмегімен)

{{Әнұран
|атауы = Marcha Real
|оқылуы =
|қазақша аудармасы = Нағыз Марча
|сурет = Escudo de España (mazonado).svg
|ені = 200 px
|сурет атауы =
|сөзін жазған =
|сөзі жазылған күн =
|композитор = Bartolomé Pérez Casas, Francisco Grau
|әні жазылған күн =
|мемлекет = {{ESP}}
|префикс = мемлекеттік
|бекітілді = 1770
|жойылды =
|аудио = Marcha Real.ogg
|сипаттамасы = ''Marcha Real''
|формат =
}}

'''Marcha Real''' (қазақша аудармасы ''корольдік марш'') Испанияның мемлекеттік [[әнұран]]ы. Ресми мәтіні бекітілмеген әлемдегі бірнеше (Сан Мариномен бірге) әнұрандардың бірі. Дүние жүзіндегі ең ескілердің бірі саналады. Алғаш рет қағаз жүзіне 1761 жылы түскен. Сол кездегі атауы ''Libro de Ordenanza de los toques militares de la Infantería Española''.

[[Санат:Әнұрандар]]

Ұлболсын Әденова

2013-07-25T19:56:39Z

Qarakesek: clean up туылған -> туған using AWB

'''Ұлболсын Әденова''' (1939 жылы туған, [[Арыс ауданы]]нда) – [[медицина]] ғылымдарының докторы [[Алматы]] медицина институтын (1963), [[Ивановский|Д.И. Ивановский]] институтының аспирантурасын (1968) бітірген. [[Вирусология]] саласының маманы. [[Қазақстан Республикасы]]ның [[Денсаулық сақтау министрлігі]]нің [[эпидемиология,]] [[микробиология]] және [[жұқпалы аурулар]] ғылыми-зерттеу институтында қызмет атқарды, бес ғылым кандидатын даярлаған. 150 ғылыми еңбегі жарық көрген.<ref>Оңтүстік Қазақстан обылысының энциклопедисы</ref>

==Сілтеме==

<references />

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Медицина]]

Учжулю

2013-07-25T19:44:16Z

Qarakesek: clean up туылған -> туған using AWB

'''Учжулю''' (туған жылы белгісіз – біздің заманымыздың 13 ) – [[ғұн]] тәңірқұты (б.з. 8 – 13). Б.з. 8 ж. [[Қытай]] [[император]]ы тағына отырған [[Ван Ман]] ғұн тәңірқұтын шекарадағы бағынышты князь дәрежесіне түсіруді ойластырады. Ол үшін оның мөрін төменгі дәрежелі мөрмен ауыстыруды қолға алады. Б.з. 9 ж. Қытай елшісі тәңірқұтқа келіп, патша әулетінің ауысқанын, сол себепті ескі мөр алынып, орнына жаңасы берілетінін білдірді. Алғаш [[мөр]]ді ауыстырғанмен артынан мөрдің төм. дәрежедегілерге берілетінін білген У. Ван Манның билігін мойындаудан бас тартып, Қытайға қарсы әрекетке кірісті. Осылайша ғұндар іс жүзінде Қытайдан бөлініп кетті. Ван Ман ғұндар арасына алауыздық тудыру үшін Улэй Хянь деген князді тәңірқұт деп жариялап, У-ге қарсы жіберді. Бірақ Хянь У. тәңірқұтқа қосылып кетті. Ғұн әскерлері 80 жыл бойы соғыс көрмеген шекарадағы аудандарды бір жылда қаңыратып кетті. Үздіксіз шабуылдар жасаған ғұндар Қытайдың шекара аудандарына шабуыл жасауды жалғастыра берді. Ван Ман әскер шығармақ әрекетін жүзеге асыра алмады. Сөйтіп, У. ғұндардың қытайлардан тәуелсіздік алуына қол жеткізді.

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Тарих]]

Серік Серғалиұлы Тәшенов

2013-07-25T14:36:08Z

Qarakesek: clean up туылған -> туған using AWB

'''Серік Серғалиұлы Тәшенов''' - 1948 жылы 16 қарашада [[Көкшетау облысы]], [[Айыртау ауданы]]ның, [[Комаровка ауылы]]нда туған. [[Қазақ]]. Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1971), ғалым-агроном. Қазақ және орыс тілдерін біледі.

*1966 жылдан - Целиноград ауыл шаруашылығы институтының студенті.
*1971 жылдан - [[Көкшетау облысы]] Уәлиханов ауданының «Комсомол» [[кеңшар]]ының №1 бөлімшесінің [[Агрономия|агрономы]].
*1972 жылдан - Көкшетау облысы Володар ауданының «Карасевский» кеңшарының №3 бөлімшесінің агрономы, тұқым өсіруші-агрономы.
*1977 жылдан - Көкшетау облысы Володар ауданы «Қаратал» кеңшарының бас агрономы.
*1983 жылдан - Көкшетау облысы Володар ауданының «Сырымбет» кеңшарының директоры.
*1990 жылдан - Көкшетау облысы Ленин ауданының Ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы.
*1995 жылдың қаңтарынан - Көкшетау облысы Айыртау ауданының Ауыл шаруашылығы басқармасының бас инженер-инспекторы.
*1995 жылдың желтоқсанынан - Көкшетау облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының жетекші маманы, 1996 жылдан - маркетинг және сыртқы экономикалық байланыстар бөлімінің бастығы, 1997 жылдан - жер шаруашылығы жөніндегі бастықтың орынбасары ([[Көкшетау|Көкшетау қаласы]]).
*1997 жылдың шілдесінен - СҚО Уәлиханов аудандық ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы, СҚО Уәлиханов ауданы әкімінің бірінші орынбасары.
*2004 жылдан - СҚО әкімінің Жер шаруашылығы және жер қатынастары департаменті бастығының бірінші орынбасары.
*2006 жылдың сәуірінен бері - [[Солтүстік Қазақстан облысы]] Ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы. «Тың жерлерді игергені үшін», «Ерен еңбегі үшін» (2006),
«Астананың 10 жылдығы» (2008), «Бірінші ұлттық ауыл шаруашылығы санағы», 1-ші дәрежелі «Еңбек даңқы» медальдарымен марапатталған.

Діни көзқарасы - дәстүрлі ұстанымдар. 
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Н.Ә. Назарбаев]]. 
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ''«Бәсекеге қабілетті экономикасы бар, қоғамдағы тұрақтылығы және Қазақстандықтардың ауқатты тұрмысы қамтамасыз етілген өркенді Қазақстан»''. 
Хоббиі - саятшылық. 
Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет.

Үйленген. Жұбайы - Тәшенова Ғалия Саквальдқызы
(1952 жылы туған). Қыздары - Тәшенова Айнаш Серікқызы
(1973 жылы туған), Тәшенова Әлия Серікқызы (1987 жылы туған);
ұлдары - Тәшенов Ербол Серікұлы (1975 жылы туған), Тәшенов
Руслан Серікұлы (1981 жылы туған).

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Ауыл шаруашылығы]]

Даниель Дихес

2013-07-25T13:58:32Z

Qarakesek: clean up using AWB

{{Музыкант
|Есімі = Даниель Дихес
|Сурет = Daniel Diges García 2010.jpg
|Сурет тақырыбы =
|Фон = pop_singer
|Туылған кездегі есімі = Даниель Дихес Гарсиа
|Туылған күні = {{birth date and age|1981|01|17|df=y}}
|Мемлекет = [[Алкала де Хенарес]], [[Мадрид]], Испания
|Аспаптары =
|Жанрлары =
|Мамандықтары =
|Белсенділік жылдары =
|Лейблдер =
|Ұжымдары =
|Сайты =
}}
'''Даниель Дихес Гарсиа''' 1981 жылы туған [[Испандар|испан]] әншісі.

[[Санат:Тұлғалар]]

Құлаққап

2013-04-25T12:32:34Z

Qarakesek:

[[Сурет:Sony-MDR-CD580-Headphones.jpg|thumb|right|[[Sony|SONY]] тыңдауыры]]

'''Құлаққап''', кейде '''тыңдауыр''' ({{lang-en|headphone}}) — музыка және басқа да дыбыстық сигналдарды дербес тыңдауға арналған құрылғы. [[Микрофон]]мен жиынтықта телефон арқылы сөйлесу құралы, яғни ''бас ғарнитурасы'' (''headset'') ретінде қызмет атқара алады. Сонымен қатар, құлаққаптар дыбыс жазушы студияларда жазылып жатқан музыкалық композиция тректерін бақылау үшін қолданылады.

[[Санат:Тұрмыстық техника]]

120-мм 2Б11 сүйретілетін минометі

2013-04-04T14:12:06Z

Qarakesek: Qarakesek 120-мм сүйретілетін миномет 2Б11 бетін 120-мм 2Б11 сүйретілетін минометі бетіне жылжытты: қайтару

{{Infobox Weapon
|name= 2Б11
|image= [[File:120 mm mortar 2B11.jpg|[[Миномет]] зеңбірек 2Б11|300px]]
|caption=
|origin= [[File:Flag of the Soviet Union.svg|20px]][[КСРО]]
|type= тасымалды [[миномет]]

|is_ranged=yes
|is_bladed=
|is_explosive=yes
|is_artillery=yes
|is_vehicle=
|is_missile=
|is_UK=

|service= [[File:Flag of the Soviet Union.svg|20px]][[КСРО]] [[File:Flag of Kazakhstan.svg|20px]][[Қазақстан]]
|used_by=
|wars=

|designer=
|design_date=[[1979]]жыл
|manufacturer=?
|unit_cost=83000[[$]] [[1989]]жыл
|production_date=[[1981]]жылдан бастап
|number= 1400 дана
|variants= [[2С12 «шаңғы»]]

|spec_label=
|weight= 210кг
|length=
|part_length= 1740
|width=
|height=
|diameter=
|crew=5 ([[Командир]] [[көздеу]]ші [[оқ]]таушы [[оқ]]таушы [[бақылау]]шы)

|cartridge=
|caliber=120мм
|barrels=
|action=
|rate= 15
|velocity= 325
|range= 480м бастап ..7100м
|max_range= 9000метр
|feed=
|sights= МПМ-44М

|breech=
|recoil= Плита
|carriage=
|elevation=+45..+80
|traverse=-5..+5

|blade_type=
|hilt_type=
|sheath_type=
|head_type=
|haft_type=

|filling=
|filling_weight=
|detonation=
|yield=

|armour=
|primary_armament=
|secondary_armament=
|engine=
|engine_power=
|pw_ratio=
|transmission=
|payload_capacity=
|suspension=
|clearance=
|wingspan=
|propellant=
|fuel_capacity=
|vehicle_range=
|ceiling=
|altitude=
|boost=
|speed=
|guidance=
|steering=
|accuracy=
|launch_platform=
|transport=
}}

Бұл тасымалды зеңбірек [[1979]]жылы [[КСРО]]елінде [[Нижний Новгород]] қаласында шығарылған.

[[Санат:Артиллерия]]