Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Санат:Футболдағы 1993 жыл

2015-04-04T07:44:38Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: {{Commonscat|1993 year in football}} Санат:Футбол

{{Commonscat|1993 year in football}}

[[Санат:Футбол]]

Санат:Футболдағы 1992 жыл

2015-04-04T07:44:00Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: {{Commonscat|1992 year in football}} Санат:Футбол

{{Commonscat|1992 year in football}}

[[Санат:Футбол]]

Дөрбетхан Сүгірбайұлы

2012-09-08T09:46:52Z

Polat Alemdar:

'''Дөрбетхан Сүгірбайұлы''' (1884, [[Моңғолия|Батыс Моңғолия]], [[Уланхус|Уланхус елді мекені]] — 1921, [[Тұлба сұмы]], [[Бұраты асуы]]) — би, Дәлелхан Сүгірбайұлының ағасы. Абақ [[керей]] тайпасының құрамындағы шеруші [[ру]]ынан шыққан. Өз бетімен қазақша, моңғолша хат таныған. 1921 жылы қазақтар қоныстанған Батыс Моңғолияны ақ гвардия генералы Бакич пен Кайгородов әскерлерінен азат етуге Ресей мен Орталық Моңғолияның төңкерісшіл қарулы топтары келіп жетеді. Дөрбетхан большевиктер отрядының қолбасшысы [[К.Байкалов|К.Байкаловқа]] “мұндағы қазақтардың тек тыныштықты қалайтындықтарын, Моңғол үкіметінің құзыр билігінде болуға риза” екенін айтып, қазақтар атынан қолхат береді. Сол жылы күзде ол Тұлба маңында ақтардың қоршауында қалған К.Байкалов отрядының хал-жайын Қоcағаштағы [[штаб]]қа жеткізуге көмектеседі. Ағасы Мұқан екеуі Тұлбаның Бұраты асуында Бакич тобының қолынан қаза тапқан<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
Қазақ энцклопедиясы
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]

Доғал оқ

2012-09-08T09:41:08Z

Polat Alemdar:

'''Доғал оқ''' - адамды, аңды атқанда өлтірмей, соғып кұлату үшін ұшы сүйектен не ағаштан жасалынатын жебенің бір түрі. Мысалы, «Ер Тарғын» жырында Қартқожақ [[Ер Тарғын]]ның қорамсақтағы оқтарын Доғал оқпен атып, күлпара етіп уатып кетеді. Пішімі жағынан Доғал оқ темір жебелерге ұқсас болады.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қарулар]]

Дзот

2012-09-08T09:36:21Z

Polat Alemdar:

'''Дзот'''– шабуылдаушы жауға [[пулемет]] пен [[зеңбірек]]тен [[оқ]] жаудыруға, әскерді [[снаряд]], [[мина]], [[авиация]] [[бомба]]сы жарықшақтарынан сақтауға арналған [[бекініс]], далалық қорғаныс құрылысы. Ол [[ағаш]], тас, топырақтан салынады.. Қабырғаларында оқ атылатын саңылау үңгірлері болады, есігі тыл жақтан шығарылады. Дзоттар [[2-дүниежүзілік соғыс]] (1939-45) жылдарында жиі қолданылған. <ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>

{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қарулар]]

Ғарыштық Қару

2012-09-08T09:19:53Z

Polat Alemdar:

'''Ғарыштық Қару'''– әскери[[-стратегия]]лық [[қару]]. Оған ядр. қаруларды нысанаға жеткізетін, ғарыштық ұшу аппараттарын жоятын, ғарыштық барлау және байланыс жүргізуді басқаратын және [[радио]]ға қарсы әрекет жасайтын [[ғарышкер]]мен немесе ғарышкерсіз ұшырылған [[ғарыштық аппарат]]тар жатады.Бұл аппараттар жерден кем дегенде 100 км-лік биіктіктегі ғарыш кеңістігіне жіберіледі.Ғарыштық Қару ''әскери-ғарыштық қару, ғарыштық барлау қаруы, радионавигациялық қару, ғарыштық шабуыл қаруы, ғарыштық қорғаныс қаруы, тексеруші қару'', т.б. болып бөлінеді. Соғыс жағдайында Ғарыштық Қарудың көмегімен негізгі стратег, мақсаттарды жедел және ауқымды түрде орындауға болады (басқа ел территориясын барлау, орбитадағы [[спутник|спутниктерді]] ұстап қалу немесе жойып жіберу, т.с.с). Бұған қоса бұл қарудың техникалық мүмкіндіктері басқалармен салыстырғанда анағұрлым артық. Мысалы, [[АҚШ]]-тың навигациялық «Транзит» деп аталатын ғарыштық жүйесі арқылы су астындағы кемелер өздерінің мұхиттың қай жерінде келе жатқанын анықтай алады.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Ғарыш]]

Қалибек Рақымбекұлы

2012-09-08T09:06:49Z

Polat Alemdar:

'''Қалибек Рақымбекұлы''' (1908, ҚХР, Жайыр тауы - 16.11.1985, Салихлы, [[Түркия]]) — [[Шыңжаң қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысы]] басшыларының бірі.
1933 жылы Қызыл өзен деген жерде қазақ ұлтшылдарының құпия ұйымын құрұға қатысқан. Осы саяси қызметі үшін 1 млн. Қытай ақшасы көлемінде үкіметке айып төлеп, кейін 18 ай түрмеге жабылды. 1940-46 жылы [[Манас]] аймағына келіп, халықты көтеріліске шақырды, өз жасағымен Қытай әскерлеріне шабуыл жасап, Сауан ауданын азат етті де 1946 жылы сол ауданның әкімі болып тағайындалды. Сол жылы [[Шығыс Түркістан]] үкіметі [[«Халық қаһарманы»]] атағын берді. Шығыс Түркістан коммунистердің қуыршақ үкіметі екендігіне көзі жеткен Қалибек оған бағынудан бас тартып, 1947 жылы Сауан халқын бастап, Еренқабырға тауына көшті. Қазан айында үкімет әскерлерінен қорғану үшін 600 адамдық жасақ құрды.
Үрімшідегі қаржы министрі [[Жанымхан]] арқылы Чан Кайчи үкіметімен тіл табысып, 8-қазақ атты әскер полкін ұйымдастырды. Бірақ Кеңес Одағының көмегіне сүйенген Шығыс Түркістан үкіметі әскерлеріне төтеп бере алмай, Наншан тауына шегінді. Осы жерде ұйғырлармен, дүнген генералымен, Үрімшідегі АҚШ консулы Пакстонмен және Алтайдағы Оспан батырмен байланыс орнатты. 1951 жылы 1 ақпанда Қытай коммунистерінің тұтқиыл шабуылынан шегінген ол 200 отбасыны бастап Такламакан шөлін кесіп өтіп, [[Тибет]] пен [[Гималай]] арқылы 1952 жылдың аяғында Үндістанның Кашмир аймағына келді. Осындағы АҚШ елшілігі арқылы БҰҰ-мен байланыс орнатып, Түркияға баруға рұқсат алған соң, 200 түтіннен қалған 124 адамды 1954 жылы 29 шілдеде Стамбул қаласына бастап келді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]]

Граната

2012-09-08T08:52:21Z

Polat Alemdar:

'''Граната''' ({{lang-la|granatus}} – ұнтақты) – жарылыс кезінде пайда болатын жарықшақ пен ауа толқынының дүмпуі арқылы жаудың адам күші мен [[техника]]сын 1000 м-ге дейінгі аралықта жоюға арналған оқ-дәрі. Ол әдетте [[Металдар|металл]] қорабтан, жарылғыш және жанғыш заттардан тұрады.<ref>Айбын. Энциклопедия. </ref>
== Дереккөздер ==
<references/>

{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қарулар]]

Қазанат

2012-09-08T08:44:16Z

Polat Alemdar:

'''Қазанат''' – [[батыр|батырлардың]] [[жауынгер|жауынгерлік]] аты. 19 ғасырдың жазба деректерінде бұл [[жылқы|жылқылардың]] арғымақтар мен далалық [[қазақ|қазақы]] жылқыларды (жабы) [[будандастыру]] арқылы алынғаны айтылған. Қазанат дене бітімі жабыдан ірі, шоқтығы биік, омыраулы, кең кеуделі, күпшек санды, құйма тұяқты, басы онша үлкен емес, кең танаулы болып келеді. Денесі келісті, мүсінді де, шымыр. Мініске берік, шабысқа жүйрік. Қазанатты “ер аты”, “жауынгерлік ат” деп атаған. [[Түркі|Түркілердің]] жергілікті жылқыларды [[араб]] сәйгүліктерімен будандастырып, асыл тұқымды жылқы алғандығы [[Тан әулеті]] тұсындағы [[Қытай]] деректерінде айтылады. Батырлардың атын өсіру құлын кезінен бастап, 6 – 7 жасына дейін созылған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011.ISBN 9965-893-73-Х</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>

{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Биология]]

Қазақстанды Ресейдің Отарлауы

2012-09-08T08:30:10Z

Polat Alemdar:

[[Сурет:Abulkhair khan.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px|[["Әбілқайыр хан"]]]]
'''Қазақстанды Ресейдің отарлауы'''– [[1731]] жылы [[Кіші Жүз]] ханы [[Әбілқайыр]]дың [[Ресей]]ге қосылуынан басталды (қ. Әбілқайыр). Бұл процесс 130 жылдан аса уақытқа созылып, 19 ғасырдың 60 жылдарының ортасына қарай толық жүзеге асырылды. [[1731 – 1860]] жылдары Қазақстан Ресейге, көбіне сөз жүзінде ғана бағынып, іс жүзінде ру, тайпа билеушілері дербес саясат жүргізді. [[Патша өкіметі]] халық көтерілістерін аяусыз басып отырғанымен, елдің ішкі істеріне ([[сот]] жүйесіне, ру аралық мәселелерге) араласпады. Ел ішіндегі беделді адамдарға, ру басыларына жалақы тағайындап, әр түрлі атақтар беріп, екінші жағынан әкімшілік реформалар жасап, көнбегендерін жазалау арқылы өз билігін күшейтті. Мысалы, [[1822]] жылы [[Орта жүз]]де, [[1824]] жылы [[Кіші жүз]]де хандық басқару жойылды, қарсы шыққандар күшпен талқандалды (қ. [http://referatik.kz/load/azasha_referattar/zhalpy_tarikh/kenesary_khan/16-1-0-879 Кенесары Қасымұлы] бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы). 19 ғасырдың ортасына қарай Батыс, Солтстік-шығыс, Орталық Қазақстан Ресейге толық бағынды. Оңтүстік, Оңтүстік-шығыс Қазақстан [[Қоқан]], [[Хиуа]] хандықтарына қарады. Олар жергілікті қазақтарға салықты үсті-үстіне көбейтті. Көтеріліске шыққан халық [[Ресей]] өкіметінен көмек сұрады. Бұған қоса осы кезде [[Орталық Азия]]ны отарлау жөнінде Ресей мен Ұлыбритания елдері арасында бәсеке күшейе бастады. Үндістан арқылы Ауғанстан мен Иранға орныққан ағылшындар [[Қоқан]], [[Бұхар]], [[Хиуа]] хандықтарын Ресейге айдап салып, оларға өз ықпалын жүргізуге тырысты. Қоқан, Хиуа хандықтарының езгісіне қарсы көтеріліске шыққан қазақтарға көмек беруді желеу етіп Ресей өкіметі оңтүстік бағытта ел ішіне ене түсті. 1854 жылы Верный (Алматы) бекінісі салынды. 1862 – 64 жылдары орыс әскерлері Әулиеата, Шымкент, Түркістан қалаларын басып алды. Оңтүстік Қазақстанды бағындырғаннан кейін Қазақстанды Ресейдің оарлауы толық іске асты. 1867 – 68 жылғы Ресей үкіметінің “Уақытша Ережесі” бойынша әкімшілік және сот жүйелері толығымен Ресей өкіметінің қолына көшіп, қазақ жері облыстарға бөлінді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы]]

Бұйда пышақ

2012-09-08T07:53:29Z

Polat Alemdar:

'''Бұйда пышақ''' — қарудың бір түрі. Бұйда пышақтың жүзі жалпақ, жетелі, ұзын болады. [[сап|Сабын]] бөкеннің, [[тауешкі|тауешкінің]] [[мүйіз|мүйізінен]] немесе қатты ағаштан жасайды. Оны саптағанда сапсалғы деген құралды қолданады. Сабы жарылмас үшін сағақ тұсын [[мыс]], [[жез]], [[күміс]] тәрізді металмен құрсаулап мойнақтайды. Кейде сабының дүмін де металмен қаптап, [[шығыршық]] бекітеді. Бұйда пышаққа [[көн|көннен]], [[қайыс|қайыстан]] немесе былғарыдан қын тігіп, сабының мойнағына жезден, мыстан, күмістен әшекей жүргізеді. Бұйда пышақты “[[сарымойнақ пышақ]]” деп те атайды.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат:Қарулар]]

Бомбалаушы авиация

2012-09-08T07:29:27Z

Polat Alemdar:

[[Сурет:USAF B-2 Spirit.jpg|thumb|250px|стратегиялық бомбалаушы АҚШ [[B-2 Spirit]]]]
'''Бомбалаушы авиация''' — соғыс авиациясының негізгі бір түрі әрі тегеурінді бас күші, қарсыластың құрылықтағы және теңіздегі объектілеріне бомбамен соққы беруге арналған [[авиация]].Бомбалаушы авиация алысқа ұшатын және майдандық (тактикалық) болып бөлінеді. Майдандық (тактикалық) бомбалаушы авиация қарсыластың ұрыс шебіне, кемелеріне, [[десант]]ына, [[аэродром]]дағы авиациясына және қатынас жолдарына, тылына соққы бере отырып, құрлықтағы әскерлердің соғыс қимылдарын қолдайды. Алысқа ұшатын (стратегиялық) бомбалаушы авиациякарсыластың тылындағы стратегиялық маңызы бар ірі [[соғыс өнеркәсібі]] мен басқа да маңызды объектілеріне соққы беруге арналады. Кей жағдайларда ол майдандық бомбалаушы авиацияның міндеттерін орындайды және Құрлықтағы әскерлер мен әуе-теңіз күшінің қимылдарын колдайды. [[Бомбалаушы]] авиация әр түрлі күрделі құрал-жабықтармен, қару-жарақтармен жабдықталады және үлкен зақым келтіретін әр түрлі құралдарды: фугасты жарыкшақты, жарықшақты-фугасты, танкіге қарсы, өртегіш, сауыт бұзушы, [[бетон]] бұзушы бомбалар, басқарылатын және басқарылмайтын [[снаряд]]тар мен бомбаларды қолданады.Бомбалаушы авиацияжаппай кырып-жоятын қаруларды — [[атом]] және [[сутегі]] бомбасын, биологиялық және химиялық каруларды, өртегіш құралдарды алып жүреді. Алысқа ұшатын ауыр Бомбалаушы авиация 5000-7000 км, орташа қашықтыққа ұшатын бомбалаушы авиация қарсылас тылындағы тактикалық және оперативтік объектілерге, жаяу әскерлерді қолдаушы авиацияға қарсы соққы беруге колданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001 </ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
[[Санат:Әскери іс]]
[[Санат:Қарулар]]

Бүйрек ожау

2012-08-26T17:34:40Z

Polat Alemdar:

'''Бүйрек ожау''' - шөміші қосарланып, бүйрек тәрізді жасалған сабы ұзын [[қымыз|қымызға]] арналған [[ожау]] түрі. Бүйрек ожаумен әдетте, [[тегеш|тегештегі]] қымызды сапырып, аяқ, тостағандарға құяды. Ожаудың қосбүйірлі болып келуі қымыздың құрамындағы ашу барысында пайда болған газды сапырып шығаруды қамтамасыз етеді. Саба, күбідегі қымызды шара, тегенеге қотарған соң аяққа құйып таратпас бұрын әбден сапыру қажеттілігінің бір қыры осында.

ҚР MOM қорындағы бүйрек ожау сабының ұзындығы 51 см, қоңыр түсті. Бүйрек ожау бүтін ағаштан, қымызды «көсіп» алатын шөміш жағы малдың бүйрегіне ұқсатып жасалған. Әр шөміштен салаланып шыққан, сынық сүйемнен (9 см) соң саппен бірлесіп тұтасатын ағашы оймышталып жасалған. Сабының бас жағы жылқы мойны мен басы пішіндес біртүтас шабылып, ойымышталып, сүйекпен, ширатылған сыммен және бүркеншік басы бар шегелермен көмкерілген.

ҚР MOM қорындағы қымыз ожаудың ұзындығы 29 см-лік сабы мен екі бүйірлі басы бүтін ағаштан шабылып, қашалып, тегістеліп жасалған. Ожаудың сабы жұмырлана иіліп, [[сап|саптың]] аяғы мен орта тұсынан астына қарай «мүйіз» шығарылған. Бұл «мүйіздер» қымыз құйылған ыдыстың жиегіне ожауды тіреп, сонымен бірге іліп қою үшін жасалса керек. Сап мық шегелермен әшекейленген. Ал қос бүйірлі қымыз құятын басы «бүйрек» тәрізденіп жасалған, жалпақтығы 12,5 см, ені 8 см. Қос ернеуінің диаметрі 6 см, шөмішінің тереңдігі 4,5 см.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Бүктесін

2012-08-26T17:28:15Z

Polat Alemdar:

'''Бүктесін''' - киімнің етек-жеңіне екі-үш катар салынған [[қатпар]]. Бүктесін негізінен [[қосетек]] деп аталады. ҚР MOM қорындағы көйлек қабатталған тұтас [[мата|матадан]] пішілген. Артқы бойы тұтас, етегіне дейін жетеді. Алдыңғы бойы белінен үзіледі де, оған етек қондырылған. Иығында шымшып тігілген бүрме тігістері бар. Кеуделігінде иықтан белге дейін төрт қатар бүкпе тігіс түсірілген: оның шеткісі қолтықтың ойындысынан басталып белдің тігісіне қарай доғалданып келген. Беліне бүрмелі етек қондырылып, оның орта тұсына горизонтальды түрде үш бүктесін шығарылған. Артқы бойының қақ ортасында жағаның түбінен темен қарай екі шеті бүктелген бант тәрізді қатарма (тігіс) түсірілген.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Бүкпе

2012-08-24T17:20:35Z

Polat Alemdar:

'''Бүкпе''' - [[мал шаруашылығы]] қарекетінде малды уақытша орнынан қозғалтпау үшін қолданылатын құрал. [[Бие]] жіліншігінің ұзындығына шақталып өлшеніп, диаметрі шамамен бір жарым қарыстай тұйықталған дөңгелек қайыстан, жіптен немесе екі басын иіп, темірден тұйық етіліп жасалады. Көбінесе сауғызбайтын немесе сауып жатқан кезде жүріп кетіп, тоқтамайтын биелерге салынады.

Оны [[жылқы|жылқының]] алдыңғы бір аяғын көтертіп тұрып бүгілген тізесіне кигізіп қойғанда қозғалысына тежеу салынады. Бүкпенің [[түйе|түйеде]] қолданылатын түрі тізежіп деп аталады. Бүкпе салатын биеге, түйеге қатты көтеріңкі дауыспен «дүздер» «көтерт» деп, алдыңғы аяқтың шашасынан қағып көтеруіне ишарат білдіріп, шартты рефлекс қалыптастырады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Ділда алқа

2012-08-24T17:14:28Z

Polat Alemdar:

'''Ділда алқа''' - [[Алтын алқа|алтын алқа]], алтын [[Алтын алқа|өңіржиек]]; алтын алқаның көнерген атауы. Ділда алқа таза алтыннан соғылып, қақталып та, алтыннан соғылған теңгелерден үзбелестіріліп те жасалған.

''Атам атын айтайын,
''Халқынан асқан Базарбай,
''Қой ішінде марқадай,
''Омырауда ділда алқадай,

немесе:

''Алтын балдақ қылыш бер,
''Қынабы болсын сырлаған.
''Он алты жасар қыз әпер,
''Шашбауы болсын ділдадан.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Ділда

2012-08-24T17:12:27Z

Polat Alemdar:

'''Ділда''' - қазіргі [[алтын]] сөзінің көнерген атауы. Қазақ тіліне [[парсы тілі|парсы тілінен]] енген. Халықтың сөйлеу тілінде, ауыз әдебиеті нұсқаларында алтынның ділда деген атауынан басқа ділдә, тілла, тілле деген тұлғалары да қолданылған. Қазіргі тілдік қолданыста бұл атау Ділдақыз, Ділдабек, Тіллахан тәрізді кісі есімдерінің құрамында кездеседі. Ділда аталған әртүрлі көлемдегі мұндай алтындарды [[әшекей]] бұйымдар жасауға және алыс-беріске, сауда-саттыққа пайдаланған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дырау қамшы

2012-08-24T17:09:08Z

Polat Alemdar:

'''Дырау қамшы''' - жуан тілінген таспадан өрілген, өрімі ұзын әрі жуан, ұрыс, қорғаныс қаруы ретінде қолданылатын [[қамшы|қамшының]] түрі. Дыр қамшы, дырау қамшы деген тұрақты тіркестің мағынасы «үлкен», «мықты» қамшы дегенді білдіреді. Дегенмен дыр, дырау сөздерінің жеке алғандағы мағынасы түсініксіз. Байқауымызша, аталған сөздердің түп-төркіні дүре соғу, дүре салу дегендегі дүре сөзімен байланысты. Мұндағы [[дүре]] - парсының {{lang-la|дүррэ}} «қамшы» деген сөзінің қазақы фонетикалық түрленіске түскен түрі. Бастапқыда дүре қамшы түрінде айтылып, бертін келе дыбыстық өзгерістерге ұшыраған. Сөздің дүре деген жіңішке түрі жуан дыбысталатын қамшы сөзімен дыбыстық бір ырғақта айтылу барысында дырау, дыр болып жуандаған. Көркем әдебиетте, сөйлеу тілінде дырау қамшы да, дыр қамшы да жиі қолданылады. Дырау қамшы мен дыр қамшының мағынасы бірдей, тек алғашқысы - жалпыхалықтық сипаттағы, соңғысы - аймақтық қолданыстағы атаулар.

ҚР MOM қорындағы дырау қамшы сабының ұзындығы 38 см, өрімі 42 см. [[Бөкей Ордасы|Бөкей Ордасында]] жасалган делінетін бұл дырау қамшы қырық тал таспадан өрілген. Сабы тобылғыдан жасалып, қайыс таспамен қайқыланып оралған. Алақаны теріден үш қабаттап салынған. Өрім сабына қайыс таспа және шегелер арқылы бекітілген. Сабының басында қайыс бүлдіргесі бар.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дүрегей

2012-08-24T17:02:57Z

Polat Alemdar:

'''Дүрегей''' - будан [[ит]]. Қазақтар асырайтын иттер тұқымы жағынан дүрегей және тазы болып екіге бөлінеді: Дүрегейі үй күзетеді, [[тазы|тазысы]] [[аң|аңға]] қосылады. Дүрегейдің еркегін [[барақ]] дейді.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Светлана Грахан

2012-08-24T05:10:36Z

Polat Alemdar:

'''Светлана Грахан''' (1974, Павлодар), ХДСШ, республиканың бірнеше дүркін чемпионы, еліміздің құрама командасының санында әлем чемпионаттарына (1995, [[Германия]], 5-ші орын), (1997, [[Гавай]], [[АҚШ]], 6-шы орын) қатысқан. Еурофестивальдың (1996, [[Венгрия]]) [[жеңімпаз|жеңімпазы]].

<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]

Авиация Спортының Казақстанда дамуы

2012-08-24T04:31:05Z

Polat Alemdar:

'''Авиация Спортының Казақстанда дамуы''' — 1934 жылы 10 қазанда Алматыда [[аэроклуб|аэроклубтың]] ашылуынан басталады. Аэроклубтың техникалық базасы жыл сайын нығайып, онда шағын [[аэродром]], Як-52, Як-55, Як-18, Вильга-83, Ан-2 үшақтары, планерлер, М-2 [[тікүшақтар|тікүшақтары]] (вертолеттер), түрлі [[желкерме|желкермелер]] (парашюттар), техникалық кластар, лабораториялар болды. Мунда тәжірибелі [[маман|мамандар]], инженер-техникалық кадрлар жұмыс істеді. Соның арқасында респның авиатор спортшылары өздерінің шеберліктерін әлемдік деңгейде дамытып көптегөн халықар. жарыстардың жеңімпаздары атанып жүрді. А.стынан әр жылдары КСРО-ның құрама командасына [[ғарыш|ғарышкер]] Спорт Шебері Т. Әубәкіров, Ю. Ельцов (СЕСЖ, "Халықтар достығы" ордөнінің иегері), ЕССШ-С. Крицкий, Т. Мүсабаев, КСРО-ның екі мәрте ч-ны, Л. Глущенко, с-т шеберлері Л. Абросимов, В. Пос- колов, В. Обревко, Л. Андреева (КСРО ч-ның күміс жүлдегері), Г. Абдулбакиева, Г. Тимокина, В. Закабулоковский, В. Пименков, А. Чиботкин, Е. Шеин, М. Мусаев, С. Боряк (ЕССШ-і, КСРО-ның 6 дүркін ч-ны) енді. 1984 ж.а.с-ты халықар. конференциясының шешімі бойынша Алм. аэроклубы Халықар. а.с-ты бірлестігінің алтын белгісімен марапатталды. Еліміздің кэптеген қалаларында аэроклубтар ашылды. Солардың арасында Л-29, Л-39 реактивті үшақтарын меңгерген Қарағанды аэроклубы ерөкше көзге түсті. Осы аэроклубтация көпсайысы бойын¬ша КСРО-ның абсолютті ч-ны В. [[Журавлев]] пен ғарышкер Т. [[Әубәкіров]] шеберлігін шыңдады.
<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]

Автомодельдеу спорты

2012-08-24T04:27:41Z

Polat Alemdar:

'''Автомодельдеу спорты''', альдердің үлгілерін [[сызу]] мен жасау, арнайы дайындалған тас жолдарда оларды сынау және жылдамдығын білуге бағытталған техникалық [[спорт]] түрі. Автомодельдеу с-тының негізін XX [[ғасыр|ғасырдың]] 60-шы жылдарында кішкентай жүк машинасының үлгісін жасаған алматылық өнертапқыш Г. Кротов қалаған. Одан кейін 25 шаршы см. қозғағышы бар сағ. 149 км. шапшаңдықпен шағын үлгілі [[автомодель]] жасаған да алматылық А. Гаркушин. Ол алғашқы Автомодельдеу с-тынан жарыстардың әлденеше дүркін ч-ны болды.
Автомодель спортының Қазақстанда дамуы [[1978]] жылы радиомен басқарылатын автомодельдердің бүкілодақтық жарысында А. Левченконың - күміс, А. Панченконың - қола медальдар алған тұсында болды.

<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]

Александр Кириллов

2012-08-24T04:21:28Z

Polat Alemdar:

'''Александр Кириллов''' (16. 10.1938, Калуга облысы Ресей Федерациясы), Спорт шебері (1959), Қазақстан спорт шебері (1964), Қазақ Кеңестік Социалист Республикасының Еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1978), республиканың 10 дүркін чемпионыны.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]

Дүниені тәрк көру

2012-08-22T12:13:11Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДҮНИЕНІ ТӘРК ЕТУ - дүниенің, мал-мүліктің қүлы болмау деген ойды аңғартатын байырғы түсінік. Дү...

ДҮНИЕНІ ТӘРК ЕТУ - дүниенің, мал-мүліктің қүлы болмау деген ойды аңғартатын байырғы түсінік. Дүниені тәрк етуді қазақтар жалған дүниедегі зат, мал-мүліктерінен безіну, аш-жалаңаш, жоқ-жітік бо¬лып, омір кешу деп түсінбеген. Дүниенің қыр соңына түсіп, тек соны мақсат түтудың ақыры дүниеге қүлдық үруға апарып соқтырады деп қауіптенген. «Малым жанымныц садагасы, жаным арымның садагасы» деп, мал, дүниеден жанын, ал жанынан ар-үятын жоғары қойған. Дүние қолдың кірі деп, оны мәңгілікке санамаған. Сойтіп, дүниені жүректе емес, қолда үстауды омірдің негізгі үстанымына, қағидатына айналдырған. Әсіресе, байырғы кезде жасы үлғайған сайын, қазақы ортадағы егде адамдар дүниені тэрк етуді ақыретке (о дүниеге) дайындық деп үғынған. Олар омірден корген, түйгенін қорытып, ғибратты созін, есиет-аманатын айтып отыра¬ды. Осындай кезеңді дүниеден баз кешу деп атаған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дүние салды

2012-08-22T12:12:48Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДҮНИЕ САЛДЫ / ДҮНИЕДЕН ОЗДЫ - дәстүрлі ортада адамның бақи дүниелік болғандығын білдіретін үғы...

ДҮНИЕ САЛДЫ / ДҮНИЕДЕН ОЗДЫ - дәстүрлі ортада адамның бақи дүниелік болғандығын білдіретін үғым. Әдетте бүл үғым адам тәнінің қара жер қойнына мэңгілік берілуін ғана емес, оның жанының мына жалған дүниеден мэңгілік дүниеге кошкендігін білдіреді. Үғымның әлеуметтік-мәдени контексі мен философиялық болмысына Караганда, ол ислам дінінің әсерімен қалыптасып, қолданыс тапқан болуы керек. Алайда қазақтың байырғы дүниетанымында да дүниенің, те¬зис-антитезис принципімен, бұл дүние мен ол дүние деп жіктелетіндігін ескерсек, аталмыш үғымның дәстүрлі қазақы ортада қолданысы субстанциясының ежелден ба- стау алатындығы күмэнсіз.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дүм

2012-08-22T12:09:50Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДҮМ - мылтықтың ағаш сабының иыққа тірейтін түсы. Қазақтар мылтық Д.-ін ағаштан жасаған. Иыққа т...

ДҮМ - мылтықтың ағаш сабының иыққа тірейтін түсы. Қазақтар мылтық Д.-ін ағаштан жасаған. Иыққа тірейтін түсын бәсеңдету үшін Д.-інің оң жағына білтеге арналган тері қалта бекітіп, төменгі жагына тері қайыс шегелеген.

Дүм. ҚР МОМ цорынан (КП 13031)

ҚР MOM қорындагы (КП 13031) білтелі араб мылтыгының Д.-і жонылып тегістеліп жасалган. ¥з. 150 см, оқпан үз. 115 см. Д.-інің шүйделігінде агаштан жасалган сопақ тірек бекітілген, оның беті сүйекпен эшекейленген.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дүкет

2012-08-22T12:08:45Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДҮКЕТ / ДӨКЕТ - мүрт басатын кішкене қайшының байырғы кездегі жергілікті атауы. Оңтүстік-шығыс ...

ДҮКЕТ / ДӨКЕТ - мүрт басатын кішкене қайшының байырғы кездегі жергілікті атауы. Оңтүстік-шығыс қазақтарының арасында кең қолданыста болды.

Дүкет цайшы. Суретші Ж.Шәйкен

В.В. Радловтың айтуынша үлкен пышақты да дүкет деп атаған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дүкен майлау

2012-08-22T12:08:22Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДҮКЕН МАЙЛАУ - жыл сайын дүкен қурып, іске кірісер алдында немесе үстахананы жаңа орынға кошіре...

ДҮКЕН МАЙЛАУ - жыл сайын дүкен қурып, іске кірісер алдында немесе үстахананы жаңа орынға кошірерде усталар мен зергерлердің мал сойып, ауыл- аймағын шақырып, кұрбандық беру ғұрпы. Ертеде қар кетіп, коктем шыкканда дүкен қүрған уста мал сой¬ып, Дэуіт пайғамбарға бағыштап дуга оқып, көріктің шоғына май, ақ тамызып ырым ететін болған (қ. Дәуіт пайгамбар). Мундай Д. м. әдеті басқатүркі халықтарында да болған. Кейбір халықтарда дүкен Қудайға жалбары- нып, қулшылық қылу орны болған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дүбір аяқ

2012-08-22T11:51:30Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДҮБІР АЯҚ - шабан ат жүрісінің атауы. Екі аяққа тыным болмай тебініп, түйгілеп жүргізетін жүріс...

ДҮБІР АЯҚ - шабан ат жүрісінің атауы. Екі аяққа тыным болмай тебініп, түйгілеп жүргізетін жүрісі баяу атты Д. а. деп атайды.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дүбәрә

2012-08-22T11:51:04Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДҮБӘРӘ - екі бөлек түқымнан, нәсілден, сүрыптап жаратылған төл. Күйек уақытынан ерте туған мал т...

ДҮБӘРӘ - екі бөлек түқымнан, нәсілден, сүрыптап жаратылған төл. Күйек уақытынан ерте туған мал толі шырғаланып, оспей шәкене болып кетеді. Сондай-ақ жыныстық қуаты жетілмей қашқан саулық малдың толдері де азып кетеді. Мүндай толдерді дәстүрлі ортада Д. деп атаған. Мал түқымын сүрыптау ережесі бүзылса, азғындаған мал түрлері үйір, келе, табынға араласып, малдың ұсақталып, Д.-лардың кобеюіне әкеледі. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақы орта мүның ал¬дын алып, түқымдық қүтпан мал таңдаған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дұғай сәлем

2012-08-22T11:50:06Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: Д¥ҒАЙ СӘЛЕМ - дэстүрлі ортада қолданылатын этикалық мәнді дағдылы сөз орамы. Адамның жол жүріп ...

Д¥ҒАЙ СӘЛЕМ - дэстүрлі ортада қолданылатын этикалық мәнді дағдылы сөз орамы. Адамның жол жүріп бара жатқан адам арқылы өзінің таныс-біліс, дос-жаран, туыс адамына амандығын немеее бүйымтайын білдіріп игі ниет жолдауын білдіреді. Егер ісі өте маңызды, шүғыл бол¬са, ондайда сәлем айтушы «Үш қайтара дүгай сәлем де!» деп рең беріп, осы сөз тіркесіне қосымша бүйымтайын қоса ай¬тады. Қалыптасқан дағды бойынша жолаушы айтушының аманат еткен дүғай сәлемін төл сөзі бойынша жеткізуге міндетті. Егер қүпия, жасырын ойды айтқысы келсе, оны гұспалдап, жүмбақтап, астарлы сөзбен жеткізеді. XX ғ. бас кезіндегі аумалы-төкпелі кезеңде Алашордашылар тарапынан (Ә.Бөкейханов делінеді) шекараға жақын жер¬де қоныстанған алашшыл азамат Нариман Жабағинге: «Жылцы баласына дүгай сэлем де! Арқада қыс қатты бола¬тын түрі бар, мал мен жанды әріге, алысца отарлатсын!» деген астарлы сәлем жолданған. Осы түспалды дүғай сәлем коп адамның тағдырына араша болған екен.
Хат жазу аркылы да белгілі бір адамдар тобына дүғай сәлем айту XIX ғ. соңынан бастап қазақ зиялылары ара¬сында кең тараған. Тіптен баспа бетіне жариялау үрдісі дс орын алды. Шәкәрім «Қазац» газеті мен «Айцап» журналына соз салушыларга» деген өлеңінде қауымға арнап:
Дүгай da, дүгай сәлем айт, «Айцап», пенен «Қазаща». Кекеу, сөгіс сөзден қайт, Кез боларсьіз мазаща.
Қарап эісүріп қақтыгып, Қатынша сөзбен иіаптыгып, Менікі жөн деп аптыгып, Неге түстің азапқа? - деп, басу соз айтып, басылым беттерін бос айқай-шу, айтыс-тартыс алаңына айналдырмауларын сұраған. Яғнн мүндай дүғай сәлем пікір айту, полемикаға бой үру нышанында жазылған сыни сараптама сипатында болып келеді.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дұға оқу

2012-08-22T11:49:41Z

Polat Alemdar:

'''Дұға оқу''' - Құдайға құлшылық етудің бір түрі; қасиетті кітаптардағы [[аят|аяттар]] мен [[сүре|сүрелерді]] оқып жалбарыну. Дұға оқу адамның [[ой]]-өрісін бір бағытқа [[Шоғырлану|шоғырландырып]], Құдайға жалбарыну арқылы өзінің нәзік болмысын тазартуға мүмкіндік береді.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дудыға

2012-08-22T11:48:46Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДУДЫҒА - сілкіп ойналатын дәстүрлі саз аспабы. Эу баста бул аспапты эскербасылар мен батырлар ж...

ДУДЫҒА - сілкіп ойналатын дәстүрлі саз аспабы. Эу баста бул аспапты эскербасылар мен батырлар жорық кезінде үстайтын болған. Бұл туралы ауыз әдебиеті үлгілеріндегі:
Дудыга цагып, сырнайын тартып...
немесе;

Дудыга түрлері

Дудыга сілкіп ңагайын, Дүшпанга ойран салайын, — деп келетін жыр жолдарынан аңғарылады.
Дудығаның сырт пішіні кэдімгі ұршыққа ұқсас келеді, қолға ұстауға ыңғайлы үзын сабы, сапқа бекітілген сегіз қырлы, күмбезді сопақша шанағы, шанақ сыртында қайысқа байланған, қатты ағаштан жасалған салпыншақ түймелері болады.
Аспап шанағы малдың (көбінесе ешкі) шала иленген жүқатерісіменқапталады,шанақішінеүсақсылдырмақтар ілінеді. Сап мен шанақ сырты әшекейленіп, басына шашақ тағылады. Сілкіп ойнаған кезде тұткасының екі жағына ілінген қаққыштары ерсілі-қарсылы керілген көнге соғылып, құдды бірнеше дабыл дүңкілдеп түрғандай дыбыс шығарады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дөңгелек үстел

2012-08-22T11:46:52Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДӨҢГЕЛЕК ҮСТЕЛ - агаш тақтайдан киыстырып жасалган, биіктігі екі-үш қарыс шамасындагы аласа үс...

ДӨҢГЕЛЕК ҮСТЕЛ - агаш тақтайдан киыстырып жасалган, биіктігі екі-үш қарыс шамасындагы аласа үстел. Терт аяқты болып келеді. Көшпелі ортада беті дөңгелек пішінді етіп жасалуына байланысты осылай

аталган. Д. ү. қазақтардың жартылай отырықшылыққа көше бастаган кезеңінде басқа халықтармен этномәдени байланыстар аясында пайда болып, жаппай таралган. Қазақ жерінің оңтүстік-шыгыс өңірлерінде оны жозы деп атайды (қ. Жозы).
Д. ү. киіз үйдің ортасына ең қүрметті орынға санала- тын торге жақын қойылады. Оның бетіне кестеленген дастарқан жабылып, айналасына көрпешелер төселеді.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дөнен қымыз

2012-08-22T11:45:05Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДӨНЕН ҚЫМЫЗ - бабы келген қымыздың ерекше түрінің атауы. Кейбір әдебиеттерде ашытқаннан кейін ...

ДӨНЕН ҚЫМЫЗ - бабы келген қымыздың ерекше түрінің атауы. Кейбір әдебиеттерде ашытқаннан кейін төрт күн өткен қымыз Д. қ. деп аталады. Қымыздың кермектігі, ашу үрдісі барысында пайда болатын дәмі, үрттаған кезде дэм сезу мүшелерінде білінетін әсеріне қарай бөлінетін цүнан, дөнен, бесті қымыз түрлері түтынуға дэмді сапалы сусынға саналады. Ал ашымаған түрін жуас қымыз десе, бір аптадан кейін қандай қымыздың да сапасы төмендеп, ескірген татымал, ащы- мал цымызга айналады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дөнен

2012-08-22T11:44:43Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДӨНЕН - төрт жасар еркек мал. Осы жаста мал денесі эбден толысып жетіледі. Мал шарушылығымен айн...

ДӨНЕН - төрт жасар еркек мал. Осы жаста мал денесі эбден толысып жетіледі. Мал шарушылығымен айналысқан ортада жылқыны, негізінен, Д.-інде пішкен. Ал кейбірін пішпей, үйірге арнайы айғыр қоюға қалдырады. Бұндай айғырды сәуірік деп атайды (толығырақ қ. Айгыр; Қьісырақ матау).
Д. өгізді жеткен, толысқан өгіз есебінде жүк арту жүмыстарына салып, арба мен шанаға жегеді. Д. қой еті дәмді, сүйегі ірі, кесімді мал ретінде қонақ сыбағасына, соғымға сойылады, әсіресе ондай қойды үйтіп немесе етін сүрлеп сақтайды.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Домалақ қалың

2012-08-22T11:39:13Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДОМАЛАҚ ҚАЛЫҢ - рәсім талаптарын орындамай- ақ берілетін қалыңмалдың бір түрі. Д. қ.-да қалыңмал ...

ДОМАЛАҚ ҚАЛЫҢ - рәсім талаптарын орындамай- ақ берілетін қалыңмалдың бір түрі. Д. қ.-да қалыңмал кұрамына енетін басжақсы, той малы, сүтацы деген кэде түрлері қарастырылмаған. Қазақ даласына ақша қатынастары ене бастаған кезде Д. қ. ақшалай беретін мөлшерді білдірген. Н.Гродековтің жазуы бойынша, Пе- ровск уезінде 60 саулық пен 60 тоқты 500 рубльге тең болған.
Қалыңмал колемі уақыт откен сайын, заманына сай озгеріске еніп отырған. Мысалы, Л.Ф.Баллюзек XIX ғ,- дың екінші жартысында басжацсының мэні өзгеріп, Торғай уезінде бас жақсыға 3-12 жылқы немесе 100- 300, тіпті 600-1000 күміс ақша берілгендігін айтады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Доғабас

2012-08-22T11:36:42Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДОҒАБАС - белдіктің, айыл-тартпаның бір жак басы¬на бекітіп тіккен темір дөңгелек, мыстан немес...

ДОҒАБАС - белдіктің, айыл-тартпаның бір жак басы¬на бекітіп тіккен темір дөңгелек, мыстан немесе күмістеп жасалған шығыршық айылбас тоға. Д.-тың тілшелі және тілшесіз деген түрлері бар.
Кокпарға тартылатын серке алдын ала дайындалады, жеңіл әрі мықты болуы үшін ішек-қарнын алып, тұзды суға салып қояды, терісін қайта тігеді. Егер ойын кезінде тері шыдамай жыртылса, оны біреудің есігінің алдына немесе үйдің уығының үстіне қарай лақтырып тастай- ды. Д. тартыста жеңіске жеткен кокпаршылар көкпарын көбінесе ру ақсақалдарының, балаға зар боп жүрген үйдің алдына әкеліп тастап, «көгерт, көгерт, көгерт!» деп айғайлайтын болған. Балалы үйге багы жанып, үбірлі-шүбірлі болсын, баласы жоққамаңдайы кере царыс үл берсін деп тілек айтқан. Үй иесі шабандоздың жолы деп үстіне шапан жауып, бір тартар ақ орамал үсынған. Көкпар тиген үй көптің тацымынан шыщан ет, жанга - дәру, тәнге - шипа болады деп ырым етіп, серке етін қалдырмай түгел асып, бөлісіп жеген.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Доғалатпа

2012-08-22T11:35:39Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДОҒАЛАТПА - ұнды майға қуырып дайындайтын тағам түрі. Талқан секілді Д.-ны шайға немесе сүтке ар...

ДОҒАЛАТПА - ұнды майға қуырып дайындайтын тағам түрі. Талқан секілді Д.-ны шайға немесе сүтке ара¬ластырып жеген. Дэмді тағамды алыс сапарға шыққан жолаушы, мал соңындағы адамдар жолазық ретінде алып жүрген.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Диуана

2012-08-22T11:27:24Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДИУАНА / ДУАНА - пэни дүниеден баз кешкен, Қүдайға қүлшылық жасап, ел кезіп, ешқандай дүние- мүлі...

ДИУАНА / ДУАНА - пэни дүниеден баз кешкен, Қүдайға қүлшылық жасап, ел кезіп, ешқандай дүние- мүлік иеленбей өмір сүруге бекінген тақуа адам. Парсы тілінен енген сөз (диуанә - ақылсыз, есалаң). Шамандықтың, сопылықтың негізгі қагидаттарын қатар үстанатын Д.-лар ел кезіп өмірін өткізеді.

Дуана (XVIII-XIXгг.). Cypemiui П.М. Кошаров. ҚР MOMқорынап

Д.-лық дәстүрлі бақсылықты үстанушылардың азай- ып, исламның дендеп еніп, байырғы ортаның оныц шарт- тарына мойынсына бастағанынан кейін пайда болган. О.Әлжанов: «Бақсылардың цылган кәсібін дуаналар да цылады. Бүлар мүсылмандъщтың жөнін айтып жүруші еді. Қаріп-цасір, жетімдерге ацылды сөздер айтып нәм өзге жәрдемшілік цылар еді. Дуаналық әуелі Шайқы- Бүрқы дуанадан үлгі болып қалган еді. Осы уақыттагы дуаналар Шайцы-Бүрқы дуанага сыйынады. Дуаналар сиынганда «Шайцы-Бүрңы дуапа пірім қолдай көр», - деп сиынады». ...«Асасының пішіні бақсылардың асасы-
■р

ДИУАНА
ДИІРМІІІ

на үқсас келеді. һәм ақтаганда аузына түскен сөзді ай-тып тантып жүреді нәм өлең айтып сарнаганда сөзін екі ауыз өлеңмен бастайды», - деп жазады. Демек қазақ бақсыларының пірі - Қорқыт болса, Д.-ның сыйынатын иесі - Шайқы-Бүрқы дуана деп түйін жасауға негіз бар (қ. Шайқы-Бүрқы). Кейбір Д.-лар сопының шайхылары- на айналып, өздерін «Бацаудин ізбасарларымыз» дейді.
О.Әлжанов тағы да қоржынында дәрі-дәрмек, асай- мүсейі бар Д. қолына асатаягын үстап, ел ақтап күн көретіндігін, диуананың басына аққу терісінен тігілген баскиім киетіндігін (ол сібір шамандығын елестетеді), бал ашып, сәуегейлік танытып, жын-шайтанды аластап қуатындығын жазады. Ел аралап дуа жасаған Д.-лар ар¬найы өлең айтқан.
Ежелгі түсінік бойынша, Д. - ерекше қасиетке ие, Алланың сүйікті қүлы. Мэшһүр Жүсіп дерегінде Шайқы Бүрқы диуананың қырық күн, қырық түн шыркөбелек айналып, шыңнан секірсе де жерге қүламай аман түсетін қасиеті болғаны айтылады. Жалпы диуана, дәруіштер шыркөбелек айналып бнлеу арқылы экстазға кіріп, Жараткан иенің дидарын көруге ынтық болады.
«ша

Дуана. Қарцаралы округы Қояпды oifipiueii.
ЗСООИК. Т.1. 1929 атты еңбектен

Д. хальщ арасында сирек кездескен, оның бейнесі кейінгі кезеңде қалыптаскан. Ол емшілік, сәуегейлік, бір сөзбен айтқанда бақсылық салттың жүрнағын жалғастырушы, дәнекерші түлға. Мәселен, меңдуана шөбінің атауы «бәңг диуана» (мәңгірген диуана) деген сөзден туындаған. Пір, календар, дэруіш үғымы кейде Д. деп те қолданыла береді.
Д.-лар қазақ ауыз әдебиеті үлгілерінде көптеп үшырасады. «Алпамыс батыр» жырында Байбөріге перзент сыйлайтын Баба Түкті Шашты Әзіз әулие Д. кейпінде суреттеледі:
Ац сәлдесі басында, Асасы бар цолында, Өзі Хацтың жолында,
Көп календер зіркілдеп, Зікір салган соцында Бір диуана келеді: - Жатырсыц нагып балам? - деп, Асаменен түрте береді.. Бабай түкті бабаң - мен, Басыңды көтер, балам-ай.
Диуана киімі. Қазақ арасында ертеректе диуана, дэруіш атымен белгілі кезбелер киген киімдер. Д. басына аққу терісін бітеу сойып киеді, кейде шошақ бөрік, үстіне жыртық-жамау шапан киген, қолына асатаяқ пен иыгына қайыр қоржынын салып ел кезген. Д. киетін киім лапас деп те аталған. Лапас Орта Азия діндарларының арасын¬да XIX ғ. II жартысынан бастап киімнің бірегей үлгісі ретінде кең тараған. Лапас - ақшыл бөзден тігілген, жағасыз, үзын жеңді, олпы-солпы, шапанға ұқсас «лыпа» киім. Д.-ны жүртшылық лапас киімінен таниды.

Дуана (Бацсы). С.М. Дудин, 1907 ж. ҚР МОМ цорынан (НВФ 5289/13 а)

Жасы мен жынысына қарамастан шақ пішілген жеңіл, жібек шапан кию Д.-лар арасына кең таралған. Киімнің бұл түрі яғни, трапеция тәрізді жең, екі оңір, бүтін артқы бой тәрізді бес бөліктен түрган.
Екінші түрі женде (джанда, хирка) камзол пішіммен пішілген. Женденің өңірі, арқасы, жеңі, иығы жеке-жеке пішіледі. Тағы бір ерекшелігі жақтау қусырмаларындағы иіндесе келген қиықшалары үшкілдеп шабылады. Атал- мыш шапан жиегіне үш қатар әшекей салынған, қүндыз терісімен жүрындалған, кестеленген жібекпен жиектел- ген, оқамен білтеленген, тіптен өрнек, кескін салынған түрі де болады.
Орта Азия мен Қазакстанда XX ғ. басында Д.-лар, ка- лендарлар үстіне мелде деп аталатын түсі күрең сүр ша¬пан, басына сыртын биіктете ораған матамен байланған төрт бүрышты келген тақия киген. Тажкулох деп аталған бүл киім календарлар мен Д., дәруіштер арасында кең тараған. Оның тысы өндірісте тоқылған аса үсақ өрнекті дөңгелек, сопақ келген геометриялық кескіндер салынган матадан тігілген. Мелдеде жендедей эртүрлі салпыншақтар тагылмайды.
Диуана бәйіт. Диуаналар ел ақтап, дуа жасаганда айтатын өлең. Әдетте ол «Ац пәледен қац, Диуана кел- се есіктен, Пәлекет цашар тесіктен» деген дәстүрлі тіркесті жолдармен басталады. Бүл үлгіде диуананың мақсаты, іс-әрекеті, мінез-қүлқы да көрініс тапқан. Ах, пәледен қақ! Диуана келсе есіктен, Пәлекет цашар тесіктен. Тарқамаса қырсыгың. Дуамен берем шешіп мен. Қызырдың алып батасын, Мүсаның түттым асасын. Шарапат бар бүйымда, Бәлекет-иіайтан қашатын, Әулие жар бон оңдайды, Аяцтьі теріс басатын. Бақыт берсін жүртыма, Багы шалцып жататьін. Дүние цумас жацсылар, Жамылган жалгыз матасын. Кешіре көр тәңірім, Пендесінің қылқан ңатасын?
Сонымен бірге оның шайтанды қуып, пәле-жаланы аластап, елді имандылық пен хақ жолына, татулық пен береке-бірлікке үгіттеп келе жатқаны бейнеленеді. Ашкөз болса, пейілің, Иманың цашар терістен. Сайтаныңа жол беріп, Аспанга үшар періштең. Жамандыща қүлама, Пәле ондаймен өбіскен. Әулие-цызыр жар болсын, Малыңды қоргап өрістен. Үрьіспай өткен пенде бол, Үялмай цайта көріскен. Татулыгың табылмас, Тай-ңүлындай тебіскен.
Диуананың ел ақтап, жүмыс істемей, жүрт үстінен қайыр-садақа аркылы гана күн коретіні де суреттеледі:
Аралап келем алыстан, Ацылым емес данышпан. Байымаймын қаишнда, Садақа алган табыстан. Ацжолтай адам атандым, Алдымда кие жабысқан. Үшыгы болса цуамын, Шашына барып жабысқан. Пейіліңді Аллам сыйласын, Садагаңды ала үиіцан.
Елге тек қана дінді гана насихаттамай, ізгілікке үидеп, агайын арасының берекелі, отбасының онегелі, үрпақты ң инабатты болуына тэлімдік уагыз айтатыны да мәтінде корініс табады:
Қабагьщ царе жабылса, Қарайып, ниет цабынса, Ацылың ңашып басыңнан, Қуырылып апшың тарылса. Жарыгың тартса цараңгы, Пәлекет басса санаңды. Үмытып цүдай, тәубеңді, Танымай кетсец анаңды. Қырсыгың мініп желкеңе, Шулатсаң цатын-балаңды. Сайтан келіп мәз болып, Ажыратар араңды. Осыны ойлап пақырың, Ел аралап аңырып- Айтып келем, «ел ауган» Әулиелер ақылын.
Д. б.-тің ең негізгі түйіні - бүл пэни жалганда күнэдан тыйылып, о дүниеде ныгметке, сауапқа белену уагыздалады:
Дүнне қумас жацсылар, Жамылган жалгыз матасын. Кешіре көр тәңірім, Пәндесінің цылган цатасын? ...Адал болсаң тартарсың, Сыйлы орында жемістен. Алла жар боп мацшарда Табысайыц пейіштен!<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дем тарту

2012-08-22T11:04:03Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДЕМ ТАРТУ - қылыш, семсер, пышақ, айбалта сияқты қүралдарды пайдаланған сайын жүзінің откірлене...

ДЕМ ТАРТУ - қылыш, семсер, пышақ, айбалта сияқты қүралдарды пайдаланған сайын жүзінің откірлене түсуі. Соз колданысында жүзді қүрал-сайманның жүзін шығару деген мағынаны білдіреді. Махамбет толғауларында дэл осы мағынадағы төмендегідей жыр жолдары кездеседі: Қарқыны күшті көк семсер Шапцан сайын дем тартар Сусыным қанга қанар деп...
Соғыс үстінде шапқан сайын қару Д. т.-а түседі. Д. т. «күш-қуаты артты» деген күшейткіш мэнде жүмсалады. Қазақ оташылары кездік, қандауырдың откір үшын ғана тигізіп азғана қан ағызуды дем шыгару, леп шыгару деп атайды (демнің ауыспалы мағынасы ауа, тыныс дегенге катысты туындауы ықтимал).<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дем салу (рәсім)

2012-08-22T11:03:39Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДЕМ САЛУ2 - халықтық дәстүр мен мүсылмандық қағидаттар үйлесімінен туған рәсім. Дәстүрлі ортад...

ДЕМ САЛУ2 - халықтық дәстүр мен мүсылмандық қағидаттар үйлесімінен туған рәсім. Дәстүрлі ортада өлім аузында жатқан адамның қиналысын жеңілдету үшін мол¬да шақырып, Қүран сүрелерін оқи отырып, Д. с.-ғызады. Дүниеден өтерін, өлім жақындағанын сезген мүсылман тілін кәлнмаға (немесе «шахада») келтіріп, иманын айтады немесе қасында отырғандардың біреуі не молда иманын айтады. Дәстүрлі тілдік қолданыста иманын үйіру деп те атайды.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дем салу (ем)

2012-08-22T11:01:31Z

Polat Alemdar: Polat Alemdar Дем салу(ем) бетін Дем салу (ем) бетіне жылжытты

ДЕМ САЛУ' - дәстүрлі наным-сенімнен туған емдеу шарасы. Д. с. арқылы емдеу үрдісі дәстүрлі ортада кең тараған. Мүндай емдеу шарасын көп ретте емші, бақсылар, қожа-молдалар атқарған. Ауырған адамдардың бетіне «сүф» (сүп) деп су бүркіп, үшықтап емдеген. Кейде кесеге қүйылған суға д.ү.ға оқып, бір үрттамын үртына толтыра алып, «сүф» деп шашырата науқас бетіне шашып, қалғанын ауру адамға ішкізген. Науқас адамның психологиялық түрғыдан ауруды жеңуге деген қүлшынысын арттырып, сенімін бекітетін Д. с. шарасы өз нәтижесін беріп, шошы- малы, үстамалы ауруғаұшыраған адамдар жазылып кетіп отырған. Молдалар науқасқа дем салып үшкірумен қатар Қүран сүрелерінен қағазға дүға жазып, ішірткі ретінде оны суға салып езіп ішкізген. Кей жағдайда суын ішкізіп, қағазын адам аяғы баспайтын жерге апарып көмгізген. Наным-сенім бойынша қағаз топырақ астында шірігенде науқас дертінен сауығады деп түсінген. Созылмалы ауруға үшыраған адамдарға торсьщқа қүйылған суға дүға оқып Д. с.-ып, күн сайын белгілі бір мөлшерде ішіп түруға кеңес береді (қ. Ішірткі).
Қарауыл Жылан бақсы бедеу әйелдерді емдеу бары- сында:
Багың байланган.
Белің байланган.

Дерт жайланган, -
деп өлеңдетіп, сосыи науқастың алдына үш сызық сызады екен. Алдымен ауруды бірінші сызықтан өткізіп барып, оның бетіне аузындағы суды бүркіп Д. с.-ып, келесі сызықтан өткенде де осы әрекеттерін қайталап, сегіз жа- сар екі баланы әйелдің көйлегінің етегіне кіргізіп емдеу шараларын жүргізген.
Ақтөбе өңіріне танымал болған, халық арасына Ақбақсы атымен белгілі Төлеген бақсы бедеу эйелдерді емдеу кезінде:
Атакем берген көк қошқар, Мойынында бес түмар. Он екі орам мүйізі бар. Сыпайьіның үйінде әсте менен зікір сал Күнменен жүрсең, күнмен көш! Түнменен келсең, түнмен көш! Көшерде күнің бүгін күн, Әуелі тидің қабақтан, Екінші тидің білектен, Үиііниіі тидің жүректен, Көшерде күнің бүгін күн, Атаңа нәлет зиянкес! — деп зікір салып, ауруды көшірген соң, оған дем салу шара¬сын жасаған. Сосын әйелді қамшымен аластаған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дебіске сырмақ

2012-08-22T10:59:16Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДЕБІСКЕ СЫРМАҚ - киіздің бетіне эр түсті мата- ны оюлап бастырып, оюларының шетіне жіңішке жиек ...

ДЕБІСКЕ СЫРМАҚ - киіздің бетіне эр түсті мата- ны оюлап бастырып, оюларының шетіне жіңішке жиек жүргізілген көлемі кішкене сырмақ (толығырақ қ. Сырмак).

Дебіске сырмақ. ҚР МОМ цорынан (КПД 231)

ДЕЛБЕ1 - қайыстан немесе есілген қыл арқаннан жаса- латын аттың жегін қүралдарының бірі. Д. ат-арба, шана, пәуеске сияқты көліктерге жегілген атты бағыттау үшін қолданылады.

Делбе. Суретиіі Ж.Шәйкен

¥з. 4-5 кұлаш шамасында болады, екі үшында ауыздыққа кигізілетін ағаш тиекті немесе темірден жасалған бекітпесі болады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дәуіттің қоржыны

2012-08-22T10:58:34Z

Polat Alemdar: Жаңа бетте: ДӘУІТТІҢ ҚОРЖЫНЫ - діни түсінік бойынша Дэуіт пайғамбар үстаған, ішіндегі тағамы қанша жесе де ...

ДӘУІТТІҢ ҚОРЖЫНЫ - діни түсінік бойынша Дэуіт пайғамбар үстаған, ішіндегі тағамы қанша жесе де таусылмайтын қасиетті ыдыс. Мифтік таным бойынша, Сүлеймен пайгамбардың жүзігі, Мүса пайгамбардың аса- сы да кереметке болған заттар болып саналады. Халықтың ерекше қасиеті бар бір затқа теңеу айтқанда «Сүлейменнің жүзігіндей, Мүсаның асасындай, Дәуіттің қоржынындай» дегентеңеу сөзбен айтатыны осы мифологиялықтүсінікпен байланысты. Бүл туралы тілдік әдеби этнографияда мар- дымды деректер сақталмаған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Бақ-дәулет

2012-08-22T10:55:40Z

Polat Alemdar:

'''БАҚ-ДӘУЛЕТ''' – дәстүрлі мәдениетте жеке адамның, ұжымның, қоғамның материалдық игілігі жөнінде түсініктер мен ұғымдар жүйесін қамтитын категория.

Бақ пен дәулет туралы түсінік бір-бірімен өзара байланысты айтылып, байлық ұғымымен астасып жатады. Алайда байлық ұғымының мазмұн ауқымы кең: байлық тек заттық игіліктердің (мал, дүние-мүлік, қазына т.б), молшылығын ғана емес, [[денсаулық]], [[ақыл]], [[білім]], [[өнер]] т.б. тәрізді [[абстракты ұғымдар]] жүйесін қамтиды. [[Этномэдени]] ұжымның [[когнитивтік сана]]сында бақ, дәулет, бақ-дәулет ұғымы құс кейпінде [[метафора]]ланып, бақ құсы, дәулет құсы деген орнитониммен объективтеледі.

Қазақ [[мақал-мәтел]]інде «Бақ, керек десе, батпаққа да қонады», «Бақ пұшптың мұрнына да қонады»; «Бақ / дәулет құсы Қыдырдың (Қызырдың) көзі кездейсоқ түскен адамға да қонады» дейді. Бұдан бақтың, дәулеттің (бақ-дәулеттің) адам таңдамайтынын, тіпті кез-келген адамға қонатынын, үріксе, бастан ұшып кететін киелі нәрсе түрінде ұғынылғаны аңғарылады.

Қазақтың бақ / дәулет туралы дүниетанымдық пайымдауын «Қыдыр, Бақ, Ақыл» туралы байырғы [[ертегі]]ден айқын аңғаруға болады. Бірде «Қыдыр», «Бақ», «Ақыл» бірге жолаушылап келе жатып «қайсысының күшті» екеніне таласып қалады. Сөйтіп, жер жыртып жүрген бір бейшара, жынды адамды көреді де күш сынаспақ болады. Алдымен әлгі жындыға Қыдырдың назары түсіп, жыртқан жерлері кесек алтынға толып кетеді. Шөліркеген жынды алыст а кетіп бара жсатқан керуеннен су сұрап ішпек болады. Керуеннің итінен қауіптеніп үлкен бір кесекті қолына ала жүреді, кесектің алтын екеніне мән бермей, керуенге келіп су ішіп, үрген итке кесек алтын лақтырып жібереді. Таң қалған керуеншілерге жыртқан жерінде кесегімен алтын жатқанын айтады. Керуеншілер жігіттің ешнәрсенің қадірін білмейтін, парықсыз екенін білсе де, әйтеуір, бір керекке жарар деп, өздерімен ала жүреді. Сонымен «[[Қыдыр]]дың» сынағы аяқталып, ендігі кезек «Баққа» келеді. Бір кезде керуен келіп кірген [[шаһар]]ды тұтқиылдан жау шабады. Жындының мінген аты өзінен-өзі анталаған жауға қарай шабады. Қорыққаннан жол шетінде өсіп түрған ағаштан ұстай алып, түсіп қалмақшы болғанда алып ағаш түбірімен қопарылып, жындының қолында кете барады. Анталаған жау мұны көріп бет-бетіне қаша жөнеледі. Сөйтіп, жауды қашырған жігітке хан қызын, дүние-мүлкімен береді. Бірақ ештеменің парқын білмейтін жынды қызды теуіп, тісін сындырады. Мұны көрген [[хан]] жындыны аспақ болып дарға әкелдіреді. «Бақтың» күші осымен аяқталады. Дәл осы ажал алған сәтте жындыға «Ақыл» келіп қонады да қызды тепкені «арам еті барлығынан», ал тісін сындырғаны «арам сор емгеннен» деп себебін айтады. Сөгітіп, жігітті ажалдан тек «Ақыл» арашалап қалады. Сонымен, халық өзінің дүниетанымдық пайымдауында ақылды бәрінен жоғары қояды да және ақыл болмаса, бақ та, дәулет те адамның сорына айналады деп ескертеді. Шындығында, өмір тәжірибесінде адамның ақылсыздығынан басқа қонған бақтың сорға айналғандығы аз кездеспейді.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дау жиыны

2012-08-22T10:48:22Z

Polat Alemdar:

'''Дау жиыны''' - [[дау]]-шарға төрелік айту үшін жиналған [[Би (тұлға)|билердің]], ел ақсақалдары мен ел ағаларының алқалы кеңесі. Ертеде руаралық - жер дауы, жесір дауы сынды ірі даулардың болатын күні алдын ала белгіленіп, [[даушы|дауласушы]] жақтың билері, [[аксақал|аксақалдарымен]] қатар беделді, бетке ұстар игі жақсылары шақырылған. Даудың отетін жеріне арнайы жер таңдалып, үйлер тігілген. Алыстан келген даушыларға қонақасы беріліп, ертеңіне дау шешу ісіне кіріскен. Дау аясы кең, түйінді болса, арнайы мал сойылып, Құран оқылған. Дау жиыныында алдымен ара би, төбе би тағайындалып, дауласушы екі жақтың сөз ұстаган билері белгіленген. Дау жиыныы алқалы ашық түрде өтеді. Дауласушы жақтардың бір-бірімен мәмілеге келуі, билікке разылығы ала жіпті кесумен аяқталады. Көт майын, aт майын айыпты жақ көтереді.

Байырғы ортада мал дауын, қүн дауын, жесір дауын, жер дауын, дүние-мүлік дауын шешу ғұрыптық құқық бойынша билер шешімімен жүзеге асқан. Жайылым, көш жолдарын таңдау тәрізді ауылішілік жанжалдарды ауыл [[ақсақалдар кеңесі|ақсақалдары кеңесіп]] шеше берген. Қазақ даласын отарлау ісі қарқын алған тұста патша әкімшілік органдарының ықпалының артуымен XIX ғасыр 70 жылдары бастап жергілікті жерлердегі сот ісі жаңаша сипат алды. Дауды шешудің байырғы ортада ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі қалпы бұзылды. Ендігі кезекте дауды патша әкімшілігі тарапынан тағайындалған сот биі ({{lang-ru|судебный би}}), кейін халық биі ({{lang-ru|народный судья}}) қарайтын болды.

Жаңадан енгізілген заңдық ережелер бойынша дау жиыны басқа сипатта өрбіді. Айталық, 1885 жылғы [[Қарамола съезі|Қарамола ережесі]] бойынша, жиырма жылдың ар жағында болған құн, жесір даулары ескірген даулар қатарына саналған, тіпті он жылдан арғы даулар да қаралмайтын болып бекіген. Ал төрт жылға созылған дау шешімін тапса, анықталған малдың басы толық қайтарылады. Сондай- ақ, Ережеде көрсетілгендей, дауласушы екі тарап қалаған билерін өздері таңдап алады. Бірақ би есебін ұлықтар шығарады. Би нақты шешім шығармас бұрын үштік бимен бір мәмілеге келуі керек. Даугерлер үштік би бітіміне келіспесе, әр тарап басқа билерін таңдап шығарады. Ереже бойынша әр тараптан үш биден артық болмауы тиіс. Жалпы уездік төтенше съезде екі жақта тең талас болса, яғни дау шешімі табылмаса, төбе бидің шешімі соңғы шешім болып қабылданып, дауға нүкте қойылады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дәрет алу

2012-08-21T20:02:56Z

Polat Alemdar:

'''Дәрет алу''' - [[ислам|ислам дініндегі]] тазару рәсімі. Дәрет алу [[намаз]] оқыр алдында, [[жаназа|жаназаға]] қатысарда, сүйекке түскенде, [[мешіт|мешітке]], киелі орындарға бару сияқты міндет, [[парыз|парыздарды]] атқару алдында жасалады. Ұйықтау, құсу, үлкен және кіші дәретке отыру, жел шығару, қан кету сияқты жағдайларда дәрет бұзылады. Жуынып, қайтадан дәрет алу міндетті болады.

Дәрет алу рет-ретімен жасалады: алдымен дәрет алуға ниет етіп, «ниет еттім Алла ризалығы үшін дәрет алуға, Бисмилләһ» деп барып, оң қолдан бастап, екі қолдың саусақтарып білекке дейін салалап үш мәрте жуады. Одан кейін ауызды үш рет шайып, мұрынға оң қолмен су алып, сол қолмен үш рет сіңбіреді. Бетті үш мәрте жуады. Екі қолды шынтаққа дейін үш рет жуады. Басқа, құлаққа бір рет мәсіх тартады (яғни сулы қолмен сүрту). Желкеге қолдың сыртымен, үш саусақпен бір рет мәсіх тартады (сулы қолмен сүрту). Сол қолмен әуелі оң аяқтан бастап, екі аяқты тобыққа дейін үш рет жуады.

Сонымен қатар, дәрет алғанда мынадай: бетті жуғанда қас, сақал және мұрттың астындағы көрінбейтін теріні сумен ылғалдандыру, сақалға мәсіх тарту (сулы қолмен сақалдың арасын саусақтарымен тарамдау), қол-аяқ саусақтарының араларын тарамдап жуу, тәртіппен, яғни рет-ретімен жуу, әр мүшенің арасын үзбей жуу т.б. шарттары сақталуы тиіс.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дәндәку

2012-08-21T19:58:50Z

Polat Alemdar:

'''Дәндәку''' - дәстүрлі [[кісе]] [[белдік|белдіктің]] (белбеуінің) құрамдас бөлігі, от тұтатуға арналған заттар сақталатын шағын қалта түрі. Дәндәку туралы этнографиялық мәліметтер тым мардымсыз, тек тілдік деректерде ғана сақталған. Тілдік зертеулерде дәндәку кісе белдіктің айшықты безендірілген түрінің жергілікті атауы делініп жүр. Келесі бір деректерде дәндәку ертеректе жауынгерлік пен аңшылықта ерекше мәні болған кісе белдіктің құрамындағы оқшантайдың (әлбетте екі дана болады) түрленіп өзгерген түрі деп айтылады.

Ұлы [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] өлеңінде:
''Шақпағым, дәндәкуім жарқ-жұрқ етіп,
''Жарғақ жастық бастырған жезді пыстан...

- деген жолдардан дәндәкудің от шығаратын шақпақпен қатар ілінетін кісе белдікке тағылатын элементтің бірі екендігі байқалады. Яғни [[Абай Құнанбайұлы|былғарыдан]] ашық қалта түрінде жасалып, күміспен әшекейленген кісе белдіктің бір элементі дәндәку «қу» деп аталатын тамызық шырпы, [[білте]] тәрізді тұтатқыш заттар салынған кісе қалта болуы да ықтнмал. Әзірге дәндәку не екендігін дөп басып айту мүмкін емес.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Дән суару

2012-08-21T19:58:03Z

Polat Alemdar:

'''Дән суару''' - [[дән|дәнді]] жел арқылы шөп-шаламнан және қауызынан тазалау. Жел күшін пайдаланып істелетін дән тазалаудың бұл түрі астық көлеміне қарай жеке адам күшімен де, ұжымдасып та атқарылады. Қырманшылар ағаш күрекпен астықты көтере тастап желге ұшырып тұрады. Егер астық шағын болса, желдің өтінде тұрып табаққа салынған астықты түрегеп тұрып, жай ғана шашырата төменге - төселген [[қап]], [[кенеп]], [[алаша]] үстіне төге бастайды. Қауызы бөлек, дәні бөлек түскен [[астық|астықты]] екінші қайтара ұшырып, әбден тазалайды. Дән суыру кезінде жел болмай қалса, дән суарушы адам ысқырып желдің пірі Мірқайдардан жел шақырады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]