Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

FIFA 14

2017-02-02T11:15:14Z

Olzhas.Erevanov:

{{Ойындар сериясы
|атауы = FIFA 2014
|жанрлар = Спортты симулятор
|таратушы = Electronic Arts
|суреті =
|сурет ені =
|қолтаңба =
|жобалаушы =
|жасап шығарушылар =
|платформалар = PlayStation 3, Xbox 360, Wii U, Microsoft Windows, Wii, PlayStation 2, PlayStation Vita, Nintendo 3DS, iOS, PlayStation Portable, PC
|қозғалтқыштар =
|бірінші ойын = [[1994]] жылы FIFA International Soccer
|бірінші ойын уақыты =
|соңғы ойын =
|соңғы ойын уақыты =
|спин-оффтар =
|ресми сайты = http://www.ea.com/soccer/fifa
}}
'''FIFA 2014''' - [[FIFA]]-ның сериясындағы жиырмасыншы футбол симуляторы. Қазіргі уақытта ФИФА барлық платформаларда бар. Ең алғашқы консольдық нұсқасы 2013 жылы 13 қыркүйекте өтті.

== Ойластырылған шабуыл ==
Футболшылар аландағы жағдайды анализдей алады , жігер және арамдықпен қорғаныс шебін бұзу үшін еңбектенеді, және ойынды екі қадам алға ойластырып кояды . Одан басқа,ойыншылар ілгері жұлқынып корғаушыны артта қалдырып және бос кеңістік алады.
== Максималды шабуыл==
Ойыншы доппен жұмыс істегенде, дәл қимылдар қолданылады яғни доптың 360 градус айналасында қимылдауына байланысты. Допқа күрес қиындады және аяусыз болды.
== Допты бір жанаумен басқару==
Жаңа жүйе допты басқару механизмін өзгертеді: футболшылар допты бір жанаумен тамаша қабылдау мүмкіндігінен айырылды. Енді қорғаушылар допты кері оңай қайтара алатын болады.
==Tactical Free Kicks==
Бұл жүйе (Айып соққысын орындау тактикасы) соққыны одан әрі қауіпті қылады , ойыншыға соққыны алдын ала ойлауға мүмкіндік береді және басқа ойыншыны іске қосады.
==Player Impact Engine==
Ең басты енгізілген жақсарту ойынның дәрежесін физикалық тұрғыдан допқа талас жақсарады(яғни реалистикалық түрде болады). Допқа таласта футболшының бойы және күші көп рөл атқарады.
==Коментаторлар==
Орыс тілдегі Фифа 2014-те ойынды баяғы Юрий Розанов және Василий Соловьёв оған қоса жаңадан коментатор Александр Логинов(ол аланның шетінде жұмыс істейтін болады). Александр жарақат алған ойыншылардың қандай халде екенің айтады.

== Жалпы Стадиондар ==
*Akaaroa Stadium
*Aloha Park
*Arena D’Oro
*British Modern
*Camp Nou
*Century Park Arena
*Court Lane
*Crown Lane
*Eastpoint Arena
*El Bombastico(El Libertador)
*El Medio(Estadio Nacional)
*El Reducto(La Canchita)
*Estadio Latino
*Estadio President G.Lopes
*Estadio de las Artes
*Estadio del Pueblo
*Euro Park
*Forest Park Stadium
*Ivy Lane
*O Dromo
*Olimpico Arena
*Pratelstvi Arena
*Sanderson Park * Stade Kokoto
*Stade Municipal
*Stadion 23,Maj
*Stadion Europa
*Stadion Hanguk
*Stadion Neder
*Stadion Olympik
*Town Park
*Union Park Stadium
*FIWC Stadium — (тек PlayStation 3-те ғана)
*DW Stadium
*The Britannia Stadium
*White Hart Lane
*Carrow Road
*Goodison Park
*Stadium of Light
*The Hawthorns
*Liberty Stadium
*The Reebok Stadium

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Алфавит бойынша компьютерлік ойындар]]
[[Санат:Компьютерлік ойындар]]

Астана уақыты

2017-01-16T11:03:48Z

Olzhas.Erevanov:

'''Астана уақыты ''' — Астана қ. орналасқан 6-сағаттық белдеудегі жергілікті уақыт. [[Жер шары]] бойынша шартты түрде 24-ке бөлінген [[сағаттық белдеу]] батыстан шығысқа қарай [[Гринвич меридианы]]нан басталады. [[ҚР]] аумағы арқылы 5 және 6-сағаттық белдеу өтеді. Астана сондай-ақ [[Алматы облысы|Алматы]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Оңтүстік Қазақстан облысы|Оңтүстік Қазақстан]], [[Павлодар облысы|Павлодар]], [[Сотлүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]тарының уақыты дүниежүзілік уақыттан 6 сағ., [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Атырау облысы|Атырау]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]], [[Қостанай облысы|Қостанай]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда]],[[Маңғыстау облысы]]тарының уақыты дүниежүзілік уақыттан 5 сағ. алда жүреді. Кейінгі аталған облыстар уақыты Астана уақытынан 1 сағ. кейін жүреді.

{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Қазақстан географиясы]]
[[Санат:Уақыт белдеулері]]

Меркурий (ғаламшар)

2017-01-15T03:34:48Z

Olzhas.Erevanov:

{{Infobox Planet
| bgcolour = #D8BBA6
| name = Меркурий
| symbol = [[Сурет:mercury symbol.svg|25px|Astronomical symbol of mercury]]
| image = [[Сурет:Reprocessed Mariner 10 image of Mercury.jpg|240px|Mercury]]
| caption = Mariner 10 ғарыш жабдығы арқылы жасалған Болпан көрінісі
| epoch = [[J2000]]
| aphelion = 69,817,079 km 0.466 698 35 AU
| perihelion = 46,001,272 km 0.307 499 51 AU
| semimajor = [[1 E10 m|57,909,176]] [[kilometre|km]] 0.387 098 93 [[Astronomical unit|AU]]
| orbital_circ = ~360,000,000 km (2.406 AU)
| eccentricity = 0.205 630 69
| sidereal_period = [[1 E6 s|87.969 34]] [[day|d]] (0.240 846 9 [[julian year (astronomy)|a]])
| synodic_period = 115.8776 d
| avg_speed = 47.36 km/s
| max_speed = 58.98 km/s
| min_speed = 38.86 km/s
| inclination = 7.004 87[[degree (angle)|°]] (3.38° to Sun’s equator)
| asc_node = 48.331 67°
| arg_perihelion = 29.124 78°
| satellites = None
| physical_characteristics = yes
| equatorial_radius = 2439.7 km (0.383 [[Жер (ғаламшар)]])
| surface_area = [[1 E13 m²|7.5]]×107 [[square kilometre|km²]] (0.147 Earths)
| volume = 6.083×1010 [[cubic kilometre|km³]] (0.056 Earths)
| mass = 3.302×1023 [[kilogram|kg]] (0.055 Earths)
| density = 5.427 [[gram|g]]/cm³
| surface_grav = 3.701 [[Acceleration|m/s²]] (0.377 [[g-force|g]])
| escape_velocity = 4.249 km/s
| sidereal_day = 58.6462 day (58 d 15.5088 [[hour|h]])
| rot_velocity = 10.892 km/h (at the equator)
| axial_tilt = ~0.01° 
| right_asc_north_pole = 18 h 44 min 2 s (281.01°)[http://www.hnsky.org/iau-iag.htm 1]
| declination = 61.45°
| albedo = 0.10-0.12
| temperatures = yes
| temp_name1 = 0°N, 0°W 
| min_temp_1 = 100 K
| mean_temp_1 = 340 K
| max_temp_1 = 700 K
| temp_name2 = 85°N, 0°W
| min_temp_2 = 80 K
| mean_temp_2 = 200 K
| max_temp_2 = 380 K
| adjectives = Mercurian
| atmosphere = yes
| surface_pressure = trace
| atmosphere_composition = 31.7% [[Potassium]] 24.9% [[Sodium]] 9.5% Atomic [[Oxygen]] 7.0% [[Argon]] 5.9% [[Helium]] 5.6% Molecular [[Oxygen]] 5.2% [[Nitrogen]] 3.6% [[Carbon dioxide]] 3.4% [[Water]] 3.2% [[Hydrogen]]
}}
'''Болпан''' немесе '''Меркурий''' немесе '''Шолпан''', '''Таңшолпан''', '''Кіші Шолпан''' — [[Күн (жұлдыз)|Күнге]] ең жақын және [[Күн жүйесі]]нің 1-ең кіші [[ғаламшар]]ы. Күнді 88 тәулік ішінде айналып шығады. Ал өз белін ұзақ уақытта айналып шығады, Шолпанның бір тәулігі Жердің 176 тәулігіне сәйкес. Шолпанды бақылау өте қиын. Бетіндегі температура күндіз +400 дәреже болса, түнде -200 градусқа барады.Яғни түн жағында қар жауады.
дәрежеге төмендейді. Шолпанның үстінде бұлттар жоқ, соңдықтан ғаламшарда жуан атмосфера жоқ. Аспаны қараңғы, жұлдыздар Шолпаннан жарық көрінеді,
Күн үлкен тәжі бар шар сияқты көрінеді. Меркурийдің беткі қабаты құлаған метеориттерден пайда болған кратерлермен жабылған. Шолпанды әлемде "Меркурий" деп атайды, бұл атау көне юнанның Гермес құдайының мадағына берілген. Күннен орташа қашықт. 0,387 а.б. (58 млн. км), Күнді айналу периоды 88 тәулік, өз осінен айналу периоды 58,6 тәулік, орташа диам. 4878 км, массасы 3,31023 кг; өте сирек атмосферасының құрамында Ar, Ne, He бар. М. беті сыртта. Меркурий ежелгі римдіктердің құдайы болды. Оный қанатты аяқ киімі болғандықтан тез жүретін. Планета Күннің айналасын тез айналып өтетіндіктен, осы құдайдың құрметіне оның атын берген.

Меркурий күнге ең жақын планета болғандықтан оны бақылау өте қиын. Әйтсе де, соңғы радиобақылаулардың мәліметтері бойынша, Меркурийдің өте баяу айналатыны анықталды, яғни бұл планетадағы тәулік шамамен жердегі 176 тәулікке тең. Бірақ ол күнге жақын орналасқандықтан, оның орбитасы жерге қарағанда кіші. Меркурий өлшемдері жағынан да, массасы жағынан да, кішкене болғандықтан, ол өзінің айналасындағы атмосфераны тұрақты ұстай алмайды.

[[Сурет:Solar system scale-2.jpg|right|250px|thumb|Күн жүйесі]]
[[Сурет:Terrestrial planet size comparisons.jpg|нобай|солға|Планеталардың салыстырмалы үлкендігі: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Ғаламшар]]

{{Күн жүйесі }}

[[Санат:Болпан| ]]
[[Санат:Жер тәрізді ғаламшарлар]]
[[Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары]]
[[Санат:Астрономия]]

Сай-Өтес

2016-12-31T04:44:01Z

Olzhas.Erevanov: Olzhas.Erevanov Өтес бетін Сай-Өтес бетіне жылжытты

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Өтес
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg= 44|lat_min= 19|lat_sec=40
|lon_deg=53 |lon_min=31 |lon_sec=56
|CoordAddon =
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Маңғыстау облысы
|кестедегі облыс =
|ауданы = Маңғыстау ауданы
|кестедегі аудан =
|мекен түрі1 =
|мекені1 =
|мекен түрі =Ауылдық округ
|мекені = Өтес ауылдық округі
|кестедегі мекен =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі = Ұлықпанов Насуха Жұмабекұлы
|құрылған уақыты = 1964
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Сайөтес
|статус алуы =
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =206
|климаты =
|тұрғыны = {{өсім}} 2272
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = Өтестік, Өтестіктер
|телефон коды = 72931
|пошта индексі = 130406
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = 12 (R)
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
|сайт тілі 2 =
|сайт тілі 3 =
|сайт тілі 4 =
|сайт тілі 5 =
|add1n =
|add1 =
|add2n =
|add2 =
|add3n =
|add3 =
}}

'''Өтес''', ''Сайөтес'', ''Өтес сайы'' — [[Маңғыстау облысы]]ның [[Маңғыстау ауданы]]ндағы ауыл, [[Өтес ауылдық округі]]нің орталығы.

== Географиясы ==
Аудан орталығы - [[Шетпе]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 140 км жерде, [[Батыс Жаркемер]] үстіртінің шетіне таяу орналасқан.

Өтес – Солтүстік [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]] шатқалының Қайдақ шығанағына қарап жатқан сай басы. Сайда бірнеше тұщы сулы құдық бар. Құдықтың оңтүстік бетіндегі қыр үстіндегі мола да Өтес атымен аталады.

== Халқы ==
Тұрғыны:
* 1918 адам (943 ер және 975 әйел адам) ([[1999 жыл|1999]])<ref name="source1">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 - 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том]</ref>;
* 2200 адам ([[2004 жыл|2004]]);
* 2272 адам (1163 ер және 1109 әйел адам) ([[2009 жыл|2009]])<ref name="source1"></ref>.

== Тарихы ==
[[1964 жыл]]ы [[Мақат]]-[[Маңғыстау (кент)|Маңғыстау]] темір жолының салынуына байланысты Өтес кенті құрылды. Ол біраз жылға дейін Үстірттегі геофизикалық барлаушылардың, құрылысшылардың базалық орталығы болып тұрды.

=== Қазіргі жағдайы ===
Қазір Сайөтес<nowiki/>те мұнай айдау стансасы және темір жол мен автомобиль жолы тасымалдарын жүзеге асыратын кәсіпорындар мен мекемелер жұмыс істейді.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref><ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007</ref><ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 7 - том</ref>

== Тағы қараңыз ==
* [[Сай-Өтес эксперименті]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{kz-geo-stub}}
{{Маңғыстау ауданы елді мекендері}}
[[Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері]]

Пәленшеевтер

2016-12-27T11:48:51Z

Olzhas.Erevanov: /* Кейіпкерлер */

{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} 

{{Телесериал
|Қазақша атауы = Пәленшеевтер
|Шынайы атауы = Пәленшеевтар
|суреті =
|тақырыбы =
|жанры = [[ситуациялық комедия]], [[отбасылық фильм]]
|ұзақтығы = 25 минут
|авторы =
|продюсері = [[Досжанов Ақылжан]]
|режиссёрі =
|операторы =
|сценарист =
|композиторы =
|ролдерде =
|бет басы =
|Ұраны =
|мемлекет = {{Flagicon|Kazakhstan}}
|Тілі = қазақ
|форматы =
|дыбысы =
|телеарна = [[Хабар]]
|телеарналар жүйесі =
|көрсете бастады = 2014 жылы
|соңғы рет көрсетілді = 2015 жылы қаңтар айы
|маусымдар = 1
|саны = 16
|сериялардың тізімі =
|сайты =
|статусы = түсіріліп бітті
|imdb_id =
|tv_com =
}}

== Әртістер ==

[[Лидия Кәден]] Апаның рөлінде,

[[Бақытжан Әлпейісов]] Атаның рөлінде,

[[Базарбаев Жасұлан]] Серіктің рөлінде,

[[Жанар Айжанова]] Айгүлдің рөлінде,

[[Марат Достаев]] Беріктің рөлінде,

[[Раушан Ермағанбетова]] Әселдің рөлінде,

[[Еділ Анарбай]] Еріктің рөлінде,

[[Мұрат Маратұлы]] Еркештің рөлінде

== Кейіпкерлер ==
*Отағасы Атасы жай үйде шай ішіп отырады.
*Апасы үйде отағасына шай береді, бауырсақ пісіру чемпионаты.
*Үлкен ұлы - Полиция қызыметкері және аға лейтенант.
*Ортаншы ұлы – Берік банк қызметкері
*Кіші ұлы - Ерік жұмыс іздеп, 1000000 теңге көліміндегі ақша мен жұмыс істегісі келеді.
*Келіні - Айгүл дәрігер болып қызымет істейді.
*Қызы Әсел - студент.
*Немересі - Еркеш үйдің ерке баласы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан телесериалдары]]

Көрімдік (телесериал)

2016-12-27T11:42:31Z

Olzhas.Erevanov: /* Продюсерлері */

{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} 

{{Телесериал
|Қазақша атауы = Көрімдік
|Орысша атауы = Коримдик
|Шынайы атауы = Көрімдік
|суреті =
|тақырыбы =
|жанры = [[ситуациялық комедия]], [[отбасылық фильм]]
|ұзақтығы = 20 минут
|авторы =
|продюсері = [[Ақылбек Досжанов]]
|режиссёрі =
|операторы =
|сценарист =
|композиторы =
|ролдерде =
|бет басы =
|Ұраны =
|мемлекет = {{Flagicon|Kazakhstan}}
|Тілі = қазақ
|форматы =
|дыбысы =
|телеарна = [[Хабар]]
|телеарналар жүйесі =
|көрсете бастады = 2016 жылы
|соңғы рет көрсетілді =
|маусымдар = 1
|саны = ?
|сериялардың тізімі =
|сайты = http://31.kz/kz/projects/serials/bazarbaevtar/
|статусы = түсіріле бастады.
|imdb_id =
|tv_com =
}}

== Әртістер ==
[[Қадырғали Қуандықов]] Бөкенің рөлінде,

[[Райхан Халиолдина]] Шараның рөлінде,

[[Аятдин Сүлейменов]] Айдостың рөлінде,

[[Алма Әлішева]] Майра келіннің рөлінде,

[[Арайлым Нұрғожа]] Маралдың рөлінде,

[[Еділ Анарбай]] Айбектің рөлінде,

[[Жандос Самалбеков]] Қанаттың рөлінде.

== Продюсерлері ==
Бас продюсері - Ақылбек Досжанов

[[Санат:Қазақстан телесериалдары]]

Отбасылық фильм

2016-12-27T11:20:44Z

Olzhas.Erevanov: /* Қазақстанда түсірілген отбасылық фильмдер */

'''Отбасылық фильм''' (ағылшын тілінде Family film) — әртүрлі жастағы көрермендерге көруге арналған және отбасының бүкіл мүшелерімен көруге арналған фильмдер жанры.
Бүгінгі таңда бұл жанр миллиардтаған табыс әкелуде.
Отбасылық фильмдерде балаларға көруге болмайтын материалдар болмайды.

Кейбір отбасылық фильмдер тізімі:

[[Базарбаевтар отбасы|
Базарбаевтар отбасы (телехикая)
]]

Еріншектер елі

== Қазақстанда түсірілген отбасылық фильмдер ==
*Бажалар
*[[Пәленшеевтер]]
*[[Көрімдік (телесериал)]]
*Қара шаңырақ
*Ауыл сақшысы
*Көк тарландары
*Айман мен Шолпан

[[Санат:Кино]]
[[Санат:Кино жанрлары]]

Марс

2016-12-14T11:43:25Z

Olzhas.Erevanov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{мағына|Марс (айрық)}}
{{Infobox Planet
| bgcolour = #E8AB79
| name = Марс
| symbol = [[Сурет:Mars symbol.svg|25px|Astronomical symbol of Mars]]
| image = [[Сурет:Mars Hubble.jpg|240px|The planet Mars]]
| caption = [[Хаббл телескопы]]нан қарағандағы Марс
| epoch = [[J2000]]<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html Mars Factsheet]</ref>
| aphelion = 249,228,730 [[километр|км]]
1.665 991 16 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]
154.863,553 [[миль]]
| perihelion = 206,644,545 [[километр|км]]
1.381 333 46 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]
128,402,967 [[миль]]
| semimajor = 227,936,637 [[километр|км]]
1.523 662 31 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]
141,632,976 [[миль]]
| semiminor = 226,939,986 [[километр|км]]
1.517 000 11 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]
141,013,687 [[миль]]
| orbital_circ = 1,429,033,627 [[километр|км]]
9.552 5 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]
887,958,548 [[миль]]
| orbital_area = 1.625 1 × 1017 [[километр|км]]2
7.261 5 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]2
6.274 5 [[миль]]2
| eccentricity = 0.093 412 33
| sidereal_period = [[1 E7 s|686.9600]] [[тәулік]]
(1.8808 [[юлиан жылы (астрономия)|жыл]])
| synodic_period = 779.96 [[тәулік]]
(2.135 [[юлиан жылы (астрономия)|жыл]])
| avg_speed = 24.077 [[километр|км]]/[[секунд|с]]
(53,859 [[Miles Per Hour|mph]])
| max_speed = 26.499 [[километр|км]]/[[секунд|с]]
(59,277 [[Miles Per Hour|mph]])
| min_speed = 21.972 [[километр|км]]/[[секунд|с]]
(49,150 [[Miles Per Hour|mph]])
| inclination = 1.850 61[[градус|°]]
(5.65° [[Күн (жұлдыз)|Күннің]] [[экватор]]ынан)
| asc_node = 49.578 54°
| arg_perihelion = 286.462 30°
| satellites = 2
| physical_characteristics = иә
| oblateness = 0.007 36
| equatorial_radius = 3402.5 [[километр|км]] (2114.2 миль)
(0.533 [[Жер]])
| polar_radius = 3377.4 [[километр|км]] (2098.6 [[миль]])
(0.533 [[Жер]])
| surface_area = [[1 E14 m²|1.448]]{{e|8}} [[Шаршы километр|км²]])
(144,798,465 км²)(55,907,000 [[Шаршы миль|миль²]])
(0.284 [[Жер]])
| volume = 1.6318{{e|11}} [[Текше километр|км³]]
(0.151 [[Жер]])
| mass = 6.4185{{e|23}} [[килограмм|кг]]
(0.107 [[Жер]])
| density = 3.934 г/см³
| surface_grav = 3.69 [[үдеу|м/с2]]
(0.376[[ауырлық күші|''g'']])
| escape_velocity = 5.027 [[километр|км]]/[[секунд|с]] (11,245 [[миль сағатына|миль/сағ]])
| sidereal_day = 1.025 957 [[тәулік]]
([[1 E4 s|24.622 962]] [[сағат|сағ]])
| rot_velocity = 868.22 [[километр|км]]/[[сағат|сағ]] (539.49 [[миль сағатына|миль/сағ]])
| axial_tilt = 25.19°
| right_asc_north_pole = 21 [[сағат|сағ]]) 10 [[минут|мин]] 44 [[секунд|с]]
(317.681 43°)
| declination = 52.886 50°
| albedo = 0.15
| temperatures = иә
| temp_name1 = [[Кельвин]]
| min_temp_1 = 186 K
| mean_temp_1 = 227 K
| max_temp_1 = 268 K<ref>{{cite web
| last =
| first =
| title = Mars: Facts & Figures, NASA
| url = http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric
| accessdate = 2007-03-06 }}</ref>
| temp_name2 = [[Цельсий]]/[[Фаренгейт]]
| min_temp_2 = −87 °C/−125 °F
| mean_temp_2 = −46 °C/−51 °F
| max_temp_2 = −5 °C/23 °F
| adjectives = [[марстық]]
| atmosphere = иә
| surface_pressure = 0.7–0.9 [[Паскаль (бірлік)|кПа]]
| atmosphere_density =
| atmosphere_composition = 95.72% [[Көміртек диоксиді]]
2.7% [[Азот]] 
1.6% [[Аргон]] 
0.2% [[Оттегі]] 
0.07% [[Көміртек тотығы]] 
0.03% [[Су]] буы 
0.01% [[азот оксиді]] 
2.5 [[миллиондағы бөлшек саны|ppm]] [[Неон]] 
300 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Криптон]] 
130 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Формальдегид]] 
80 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Ксенон]] 
30 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Озон]] 
10 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Метан]]
}}

'''Марс '''(Қызыл жұлдыз) — [[Күн жүйесі]]нің Күннен бастап санағандағы 4-ғаламшары; Жер тобындағы планеталар қатарына жатады. Орташа диаметрі 6800 км, массасы 6,423.1023кг, орташа тығыздығы 3,97 г/см3, бетіндегі ауырлық күшінің үдеуі 3,76 м/с2. Марс Күнді эллипстік орбита бойымен 24,2 км/с жылдамдықпен айналады, Күннен орташа қашықтығы 228 млн км (перигелийінде 206 млн км, афелийінде 249 млн км). Марс, Күн және Жердің өзара бірдей қашықтықта орналасуы орташа есеппен 780 тәулікте қайталанады. Бұл Марстың “қарсы тұрыс” периодының қайталануы. Марстың қарсы тұрысы Марс орбитасының перигелийі маңында болған кезде ол Жерге ең жақын болатын 56 млн км қашықтыққа келеді. Осы кезде Марс 24 – 25° бұрышпен көрінеді, ал ондағы 60 – 100 км-лік заттар телескоппен қарағанда байқалады. Осындай кезді “ұлы қарсы тұрыс” деп атайды. Бұл 15 – 17 жылда тамыз айында (кейде шілде не қыркүйекте) қайталанады. Марс бетіндегі тұрақты жарық және қоңыр дақтар Марстың өз осінен айналуын бақылауға мүмкіндік береді. Марстың осьтік айналу периоды (жұлдыздық күн тәулігі) 24 сағ 37 мин 22,7 с. Марстағы жыл мезгілдерінің ауысуы және климаттық белдеуге ([[полюстік белдеу|полюстік]], [[қоңыржай белдеу|қоңыржай]], [[тропиктік белдеу|тропиктік]]) бөлінуі Жерге ұқсас.2 жылда бір айналады. Бірақ Марстағы әрбір жыл мезгілі Жердегіден гөрі 1,9 есе ұзақ болады.<ref name="source1">[[Балалар энциклопедиясы]].</ref><ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, I том</ref>
[[Сурет:Mars Earth Comparison.png|нобай|Жер (6371 км) және Марс (3386,2 км) радиустарының салыстырмалылығы]]

== Зерттелу тарихы ==
Марстың планета екендігі адамзатқа ертеден белгілі болған. “Ұлы қарсы тұрыс” кезінде Марс қызыл сары түсті ең жарық жұлдыз (–2,7 жұлдыздық шамада) болып көрінеді. [[Тихо Браге]] мен [[Иоганн Кеплер]]дің Марсты бақылауы бойынша 17-ғасырдың басында Күн жүйесіндегі планеталардың қозғалу заңы анықталды. Марстың физикалық қасиеттері [[телескоп]] жасалғаннан кейін 17-ғасырдың ортасында зерттеле бастады. Марсты зерттеудің жаңа кезеңі Марсқа планетааралық автомат стансаларды жіберуден басталады. Осы стансалардың көмегімен планета бетіндегі мөлшері 1 км-лік заттар өте жақыннан зерттелді. “[[Марс-3]]” (1972) стансасы тұңғыш рет планетаға қонды. 2004 ж. [[АҚШ]] [[Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасы]] (NASA) жіберген “[[Оппортунит]]” және “[[Спирит]]” марсоходтары Марсқа қонып, онда су қоймаларының болғандығына зерттеулер жүргізді. .<ref name="source1"/>

== Марс беті ==
Марс бетінде шартты түрде құрлық деп аталатын қызыл сары түсті дақтар көрінеді. Құрлыққа қарағанда, теңіздер жарықты аз шағылыстырады, сондықтан ол қоңырлау болып көрінеді. Марс дискісінің солтүстік және оңтүстік полюстік бөліктері өте жақсы бақыланады. Бұл ақ дақтардың мөлшерлері марстық жыл ішінде өзгеріп отырады. Осы кезде Марстың қоңыр теңіздері негізгі кескінін сақтап, болар-болмас өзгереді. Осылардың негізінде Марс бетінің 1°-тық дәлдікпен түсірілген картасы жасалды. Америкалық “Маринер” сериялы стансалары түсірген фотосуреттен Марста Ай бетінің рельефіне ұқсас көптеген сақина таулар немесе кратерлер бар екендігі ашылды. Кратерлер құрлықта да, теңізде де кездеседі. Марста сөнбеген жанартау, планета қыртысының қозғалу белгілері байқалады..<ref name="source1"/>

== Атмосферасы ==
Марста атмосфера бар екендігін оның дискісінің шетіне қарай күңгірттенуімен, планетаның тасасындағы жұлдыздардың бәсеңдеп сөнуімен, Марс бетіндегі заттардың айқындылығы жойылуымен дәлелдеуге болады. Марс дискісінің шетінде жеңіл түтін, өте жоғарыда жұқа дискреттік бұлттар, планетаның біраз бөлігін тасалайтын тозаң дауыл байқалады. Спектрлік бақылаудың нәтижесі бойынша Марс атмосферасының құрамында 50-ден 100%-ға дейін [[көмір қышқыл газы]] (СО2), су буының іздері және [[көміртек тотығы]] (СО) бар екендігі анықталды. 1000 км-ден жоғарғы биіктікте Марс атмосферасының басым көпшілігі сиреген (1 см3-де 104 атомдай) сутек атомдарынан тұрады. Марстың бірнеше қабаттан құралған ионосферасы бар. .<ref name="source1"/>

== Температурасы ==
Күннен орташа қашықтықтағы Марс бетінен шыққан жылу ағынының (толқын ұзындығының 1 мм – 21 см) радиодиапазонындағы орташа температурасы 220±10 К. Ол перигелийінде 10% жоғары, ал афелийінде сонша төмен болады. Марс бетінің әрбір нүктесіндегі инфрақызыл радиометрия әдісімен өлшенген температуралар: экватордағы талтүстен іле-шала кейін өлшеген температура 300 К, ол Күн батарда 220 К-ге дейін төмендейді. Түні бойы ол тағы да 50 К-ге төмендеп, таң атарда 174 К (–100°С) болады. .<ref name="source1"/>

== Марстағы тіршілік ==
Қазақстандық астрофизик [[Гавриил Адрианович Тихов|Гавриил Тихов]] Марс планетасына жан-жақты зерттеулер жүргізді. Ол Марс бетінде қарапайым тіршілік көздері болуы мүмкін деген болжам айтты. Марста жанды заттар тұрады деген болжамдар температуралық және спектроскопиялық нәтижелермен дәлелденген жоқ. Марс атмосферасында оттектің белгісі болмағандықтан, тіршіліктің жоғарғы формасының болуы туралы болжам шындыққа сай келмейді. Алайда тіршіліктің төменгі формасының, әсіресе [[анаэробтық форма]]ның тіршілік етуі мүмкін..<ref name="source1"/>

== Марс серіктері ==
Марстың [[Фобос]] және [[Деймос]] деген екі серігі экваторлық жазықтықта планетаға жақын – 9,37 және 23,25 мың км қашықтықта қозғалады, периодтары 7 сағ 40 мин және 30 сағ 21 мин. Бұлар планетаны оның өз осінен айналуынан гөрі тезірек айналады. Фобостың ұзындығы 26 км, ені 21 км. Деймостың көлденеңі 13 км<ref name="source1"/>.

== Ғарыштағы орны ==
Марс планетасын және планетааралық кеңістікті зерттеуге арналған кеңестік планетааралық автомат стансалар. Массасы 893,5 кг, ұзындығы 3,3 м, диаметрі 1,1 м, ең алғашқы “Марс-1” автомат стансасы 1962 ж. 1-қарашада ұшырылды. “Марс-1” автомат стансасы ғарыш кеңістігін зерттеу, планетааралық қашықтықтағы радио байланысты тексеру, планетаны суретке түсіру жұмыстарын жүргізді. 1971 ж. “Марс-2” (19-мамырда) және “Марс-3” (28-мамырда) автомат стансалары ұшырылды. Оларда орбиталық бөлік және планета бетіне қондырылатын аппаратуралар болды. “Марс-2”, “Марс-3” стансалары 8 айдан астам уақыт Марс серігінің орбитасынан зерттеу жұмыстарын жүргізді. 1973 ж. Марс планетасына бағыттап 4 автомат стансасы ұшырылды. “Марс-4” пен “Марс-5” Марстан 2200 км қашықтықтан ұшып өтті. “Марс-6” мен “Марс-7” 1974 ж. наурыз айының алғашқы жартысында Марс планетасының аймағына жетті. Олардың көмегімен Жер және Марс орбиталарының аралығындағы ғарыштық кеңістіктің физикалық қасиеттері туралы жаңа мәліметтер алынды; Марс атмосферасының құрылымы, топырағының химиялық құрамы мен физика-механикалық қасиеттері зерттелді. Автоматты стансалардан алынған суреттер арқылы планетаның оптикалық сығылуын анықтауға, рельефтің профилін салуға, Марстың түрлі-түсті кескінін алуға мүмкіндік туды. 2003 ж. 30-желтоқсанда Европалық ғарыш агенттігінің Марс Экспресс стансасы “Beegle-2” робот-биологты Марс планетасына жеткізді. Марста тіршілік бар ма деген сұраққа жауап іздеген робот-биолог технологиялық есептеулердегі жіберілген қателіктерге байланысты істен шықты. 2004 жылдың басында АҚШ Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасы (NASA) жіберген “Оппортунит” және “Спирит” марсоходтары Марс планетасына қонып, Жерге Марс туралы қажетті деректерді жібере бастады..<ref name="source1"/>

== Дереккөздер ==
<references/>
* [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=24&Itemid=92 Статьи о геоморфологии Марса.]

{{wikify}}

{{Mars Footer}}
{{Footer_SolarSystem}}

[[Санат:Қызылжұлдыз|Қызылжұлдыз]]
[[Санат:Жер тәрізді ғаламшарлар]]
[[Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары]]
[[Санат:Астрономия]]