https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=NurxmgҚазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]2026-07-03T08:43:36ZҚатысушы үлестеріMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8BБалқаш экологиясы2025-12-10T11:22:14Z<p>Nurxmg: “жоғалтып отырды” деген қате, оны “жоғалтты” деп өзгерттім, себебі ғылыми мәтінде созылыңқы етістік формалары (“отырды”, “тұрды”) қолд</p>
<hr />
<div>'''Балқаш экологиясы ''' – [[Балқаш көлі]] алабындағы табиғи ресурстарды (әсіресе, су қорларын) тиімсіз пайдаланудың нәтижесінде [[Қазақстан]]ның оңтүстік-шығыс аймағында 20 ғасырдың аяғында қалыптасқан табиғи, әлеуметтік және экономикалық жағдай. Оны негізгі 2 себеп тудырды. Ішкі себеп – [[Қапшағай су электр станциясы|Қапшағай су электр стансасының]] салынуына байланысты (1970) [[Іле]] өзені арнасының бөгелуі. Оған дейін Балқаш көлінің экологиялық тепе-теңдігін көлге құятын өзендер суы мен көл айдынынан буланған ылғал мөлшерінің тұрақтылығы қамтамасыз ететін. Жыл сайын көл алабындағы 15,0 км³ су қорының 11,9 км³-і (80%) Іле өзенімен келсе, қалған 3,0 км³ су көлдің батыс бөлігінен шығыс бөлігіне ығысады. 1970 –1985 жылдардағы [[Балқаш көлі]]не құятын өзендер суының жалпы ағымы 14,9 км³-ден 11,8 км³-ге кеміді, яғни көл жылына шамамен 3,0 км³ су жоғалтты. Көл алабынан алынатын су мөлшері жылына 7,0 – 8,0 км³-ге дейін өсті, оның 6,5 км³ суы егін суғаруға, [[Қапшағай]] және басқа да бөгендерді толтыруға жұмсалды. Булануға кететін шығыны жылына 2,0 км³-ге жетті. Осы себептерден 1970 жылдан су деңгейі күрт төмендеді. 1986 жылдың аяғында көл деңгейінің абсолют биіктігі 340,54 м болды. Көл деңгейінің құлдырау жылдамдығы жылына 15,6 см-ге жетті, бұл көрсеткіш 1908 – 1946 жылдардағы төмендеу жылдамдығынан (9,2 см/жыл) біршама жоғары. Іле өзені атырауындағы батпақты-сулы алаптардың 2/3 бөлігі қысқарды. [[Қапшағай]] СЭС-і іске қосылған соң, тасқын су шығымы 1600 – 1800 м³/с-тан 700 – 800 м³/с-қа дейін төмендеді. [[Электр станциясы|Электр стансасы]] қажетіне байланысты су ағымы жылдам өзгеретін (0 – 1000 м³/с) болды. СЭС-тен төмен қарай өзен тасындылары (судағы қатты заттар) тоқтап, олар толығымен [[Қапшағай бөгені]]нде шөгетін болды. 1986 жылдың аяғында Балқаш көліне құятын [[Іле|Іле өзенінің]] тармақтарынан [[Шұбарқұнан]], [[Иір]], [[Базарбай]] және [[Қалғаніле]] ғана қалды. Су шығымының 90%-ы тек Иір тармағымен қосылған [[Қоғалы]] тармағына жинақталып, бір арнаға айналды. Кезінде суы арнасына сыймай жататын [[Жиделі]] тармағы шөгіндіге тола бастады. Көлдің оңтүстік жағалауындағы балықтардың уылдырық шашу аймағы түгелдей жойылып, атыраудағы 15 көл жүйелерінен тек 4 – 5-еуі ғана қалды. Осының салдарынан жыл сайын ауланатын балық мөлшері 17 – 18 мың тоннадан 10 – 11 мың тоннаға дейін төмендеп, балық сапасы да нашарлады. Мысалы, бұрын негізінен [[сазан]] ауланатын болса, кейін ауланатын балықтың 90%-ын [[табан]], [[жайын]], [[көксерке]], т.б. құрады. Ал аты әйгілі [[көкбас]], Балқаш [[қарабалық|қарабалығы]] 1970 жылдан бері кездеспейтін болды. 1980 жылдан бастап көлдегі балықтар судағы [[пестицид]]тер мөлшерінің көбеюінен жаппай [[фибриалды саркома]] (қатерлі ісік жаралары) кеселімен ауыра бастады. Көл суының [[минерал]]дығы күрт өсті. [[Балқаш]] металлургия кәсіпорындарының өндіріс қалдықтарының әсерінен суда ауыр металдар ([[мыс]], [[мырыш]], [[қорғасын]], [[кадмий]], т.б.) мен [[күкірт]] оксидтерінің мөлшері көбейді. Балқаш алабынан атмосфераға түсетін әр түрлі газдардың көлемі жылына 250 мың тоннаға жетті. Бұл газдар көл бетінен буланған ылғалмен қосылып, жерге қайтадан қышқыл жаңбыр болып жауады. [[Жауын-шашын]]ның минералдығы 3 еседен астам өсті. Құрғап қалған аумақтардан көтерілген шаң-тозаңның әсері биік таулы аймақтардағы мұздықтардың еріп, ұсақтануына әкелді. Мысалы, 1974 жылдан бері [[Іле Алатауы]]ндағы аумағы 1 км²-ден астам 86 ірі мұздықтың 6-уы ғана қалды. 1980 – 1990 жылдры Іле – Балқаш табиғи-шаруашылық жүйелеріне кешенді ғылыми-зерттеу жүргізіліп, олардың қорытындысы бойынша берілген ұсыныстарға сәйкес, [[Қапшағай]] бөгенінің деңгейі 10 метрге төмендетілді, сөйтіп, көлемі 2 есеге (28 км³-дің орнына 14,5 км³) кеміді де, жер суғаруға алынатын су мөлшерінің өсуі тоқтатылды. Осы шаралар [[Балқаш көлі]]нің деңгейін тұрақтандырғанмен, су сапасы жылдан-жылға нашарлады. Сыртқы себеп – Балқаш алабындағы су қорының жартысына жуығы [[Қытай]] мемлекетінің аумағында қалыптасады.<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br />
[[Санат:Табиғат]]</div>Nurxmghttps://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8BБалқаш экологиясы2025-12-10T11:22:14Z<p>Nurxmg: “жоғалтып отырды” деген қате, оны “жоғалтты” деп өзгерттім, себебі ғылыми мәтінде созылыңқы етістік формалары (“отырды”, “тұрды”) қолд</p>
<hr />
<div>'''Балқаш экологиясы ''' – [[Балқаш көлі]] алабындағы табиғи ресурстарды (әсіресе, су қорларын) тиімсіз пайдаланудың нәтижесінде [[Қазақстан]]ның оңтүстік-шығыс аймағында 20 ғасырдың аяғында қалыптасқан табиғи, әлеуметтік және экономикалық жағдай. Оны негізгі 2 себеп тудырды. Ішкі себеп – [[Қапшағай су электр станциясы|Қапшағай су электр стансасының]] салынуына байланысты (1970) [[Іле]] өзені арнасының бөгелуі. Оған дейін Балқаш көлінің экологиялық тепе-теңдігін көлге құятын өзендер суы мен көл айдынынан буланған ылғал мөлшерінің тұрақтылығы қамтамасыз ететін. Жыл сайын көл алабындағы 15,0 км³ су қорының 11,9 км³-і (80%) Іле өзенімен келсе, қалған 3,0 км³ су көлдің батыс бөлігінен шығыс бөлігіне ығысады. 1970 –1985 жылдардағы [[Балқаш көлі]]не құятын өзендер суының жалпы ағымы 14,9 км³-ден 11,8 км³-ге кеміді, яғни көл жылына шамамен 3,0 км³ су жоғалтты. Көл алабынан алынатын су мөлшері жылына 7,0 – 8,0 км³-ге дейін өсті, оның 6,5 км³ суы егін суғаруға, [[Қапшағай]] және басқа да бөгендерді толтыруға жұмсалды. Булануға кететін шығыны жылына 2,0 км³-ге жетті. Осы себептерден 1970 жылдан су деңгейі күрт төмендеді. 1986 жылдың аяғында көл деңгейінің абсолют биіктігі 340,54 м болды. Көл деңгейінің құлдырау жылдамдығы жылына 15,6 см-ге жетті, бұл көрсеткіш 1908 – 1946 жылдардағы төмендеу жылдамдығынан (9,2 см/жыл) біршама жоғары. Іле өзені атырауындағы батпақты-сулы алаптардың 2/3 бөлігі қысқарды. [[Қапшағай]] СЭС-і іске қосылған соң, тасқын су шығымы 1600 – 1800 м³/с-тан 700 – 800 м³/с-қа дейін төмендеді. [[Электр станциясы|Электр стансасы]] қажетіне байланысты су ағымы жылдам өзгеретін (0 – 1000 м³/с) болды. СЭС-тен төмен қарай өзен тасындылары (судағы қатты заттар) тоқтап, олар толығымен [[Қапшағай бөгені]]нде шөгетін болды. 1986 жылдың аяғында Балқаш көліне құятын [[Іле|Іле өзенінің]] тармақтарынан [[Шұбарқұнан]], [[Иір]], [[Базарбай]] және [[Қалғаніле]] ғана қалды. Су шығымының 90%-ы тек Иір тармағымен қосылған [[Қоғалы]] тармағына жинақталып, бір арнаға айналды. Кезінде суы арнасына сыймай жататын [[Жиделі]] тармағы шөгіндіге тола бастады. Көлдің оңтүстік жағалауындағы балықтардың уылдырық шашу аймағы түгелдей жойылып, атыраудағы 15 көл жүйелерінен тек 4 – 5-еуі ғана қалды. Осының салдарынан жыл сайын ауланатын балық мөлшері 17 – 18 мың тоннадан 10 – 11 мың тоннаға дейін төмендеп, балық сапасы да нашарлады. Мысалы, бұрын негізінен [[сазан]] ауланатын болса, кейін ауланатын балықтың 90%-ын [[табан]], [[жайын]], [[көксерке]], т.б. құрады. Ал аты әйгілі [[көкбас]], Балқаш [[қарабалық|қарабалығы]] 1970 жылдан бері кездеспейтін болды. 1980 жылдан бастап көлдегі балықтар судағы [[пестицид]]тер мөлшерінің көбеюінен жаппай [[фибриалды саркома]] (қатерлі ісік жаралары) кеселімен ауыра бастады. Көл суының [[минерал]]дығы күрт өсті. [[Балқаш]] металлургия кәсіпорындарының өндіріс қалдықтарының әсерінен суда ауыр металдар ([[мыс]], [[мырыш]], [[қорғасын]], [[кадмий]], т.б.) мен [[күкірт]] оксидтерінің мөлшері көбейді. Балқаш алабынан атмосфераға түсетін әр түрлі газдардың көлемі жылына 250 мың тоннаға жетті. Бұл газдар көл бетінен буланған ылғалмен қосылып, жерге қайтадан қышқыл жаңбыр болып жауады. [[Жауын-шашын]]ның минералдығы 3 еседен астам өсті. Құрғап қалған аумақтардан көтерілген шаң-тозаңның әсері биік таулы аймақтардағы мұздықтардың еріп, ұсақтануына әкелді. Мысалы, 1974 жылдан бері [[Іле Алатауы]]ндағы аумағы 1 км²-ден астам 86 ірі мұздықтың 6-уы ғана қалды. 1980 – 1990 жылдры Іле – Балқаш табиғи-шаруашылық жүйелеріне кешенді ғылыми-зерттеу жүргізіліп, олардың қорытындысы бойынша берілген ұсыныстарға сәйкес, [[Қапшағай]] бөгенінің деңгейі 10 метрге төмендетілді, сөйтіп, көлемі 2 есеге (28 км³-дің орнына 14,5 км³) кеміді де, жер суғаруға алынатын су мөлшерінің өсуі тоқтатылды. Осы шаралар [[Балқаш көлі]]нің деңгейін тұрақтандырғанмен, су сапасы жылдан-жылға нашарлады. Сыртқы себеп – Балқаш алабындағы су қорының жартысына жуығы [[Қытай]] мемлекетінің аумағында қалыптасады.<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br />
[[Санат:Табиғат]]</div>Nurxmghttps://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8BБалқаш экологиясы2025-12-10T11:22:14Z<p>Nurxmg: “жоғалтып отырды” деген қате, оны “жоғалтты” деп өзгерттім, себебі ғылыми мәтінде созылыңқы етістік формалары (“отырды”, “тұрды”) қолд</p>
<hr />
<div>'''Балқаш экологиясы ''' – [[Балқаш көлі]] алабындағы табиғи ресурстарды (әсіресе, су қорларын) тиімсіз пайдаланудың нәтижесінде [[Қазақстан]]ның оңтүстік-шығыс аймағында 20 ғасырдың аяғында қалыптасқан табиғи, әлеуметтік және экономикалық жағдай. Оны негізгі 2 себеп тудырды. Ішкі себеп – [[Қапшағай су электр станциясы|Қапшағай су электр стансасының]] салынуына байланысты (1970) [[Іле]] өзені арнасының бөгелуі. Оған дейін Балқаш көлінің экологиялық тепе-теңдігін көлге құятын өзендер суы мен көл айдынынан буланған ылғал мөлшерінің тұрақтылығы қамтамасыз ететін. Жыл сайын көл алабындағы 15,0 км³ су қорының 11,9 км³-і (80%) Іле өзенімен келсе, қалған 3,0 км³ су көлдің батыс бөлігінен шығыс бөлігіне ығысады. 1970 –1985 жылдардағы [[Балқаш көлі]]не құятын өзендер суының жалпы ағымы 14,9 км³-ден 11,8 км³-ге кеміді, яғни көл жылына шамамен 3,0 км³ су жоғалтты. Көл алабынан алынатын су мөлшері жылына 7,0 – 8,0 км³-ге дейін өсті, оның 6,5 км³ суы егін суғаруға, [[Қапшағай]] және басқа да бөгендерді толтыруға жұмсалды. Булануға кететін шығыны жылына 2,0 км³-ге жетті. Осы себептерден 1970 жылдан су деңгейі күрт төмендеді. 1986 жылдың аяғында көл деңгейінің абсолют биіктігі 340,54 м болды. Көл деңгейінің құлдырау жылдамдығы жылына 15,6 см-ге жетті, бұл көрсеткіш 1908 – 1946 жылдардағы төмендеу жылдамдығынан (9,2 см/жыл) біршама жоғары. Іле өзені атырауындағы батпақты-сулы алаптардың 2/3 бөлігі қысқарды. [[Қапшағай]] СЭС-і іске қосылған соң, тасқын су шығымы 1600 – 1800 м³/с-тан 700 – 800 м³/с-қа дейін төмендеді. [[Электр станциясы|Электр стансасы]] қажетіне байланысты су ағымы жылдам өзгеретін (0 – 1000 м³/с) болды. СЭС-тен төмен қарай өзен тасындылары (судағы қатты заттар) тоқтап, олар толығымен [[Қапшағай бөгені]]нде шөгетін болды. 1986 жылдың аяғында Балқаш көліне құятын [[Іле|Іле өзенінің]] тармақтарынан [[Шұбарқұнан]], [[Иір]], [[Базарбай]] және [[Қалғаніле]] ғана қалды. Су шығымының 90%-ы тек Иір тармағымен қосылған [[Қоғалы]] тармағына жинақталып, бір арнаға айналды. Кезінде суы арнасына сыймай жататын [[Жиделі]] тармағы шөгіндіге тола бастады. Көлдің оңтүстік жағалауындағы балықтардың уылдырық шашу аймағы түгелдей жойылып, атыраудағы 15 көл жүйелерінен тек 4 – 5-еуі ғана қалды. Осының салдарынан жыл сайын ауланатын балық мөлшері 17 – 18 мың тоннадан 10 – 11 мың тоннаға дейін төмендеп, балық сапасы да нашарлады. Мысалы, бұрын негізінен [[сазан]] ауланатын болса, кейін ауланатын балықтың 90%-ын [[табан]], [[жайын]], [[көксерке]], т.б. құрады. Ал аты әйгілі [[көкбас]], Балқаш [[қарабалық|қарабалығы]] 1970 жылдан бері кездеспейтін болды. 1980 жылдан бастап көлдегі балықтар судағы [[пестицид]]тер мөлшерінің көбеюінен жаппай [[фибриалды саркома]] (қатерлі ісік жаралары) кеселімен ауыра бастады. Көл суының [[минерал]]дығы күрт өсті. [[Балқаш]] металлургия кәсіпорындарының өндіріс қалдықтарының әсерінен суда ауыр металдар ([[мыс]], [[мырыш]], [[қорғасын]], [[кадмий]], т.б.) мен [[күкірт]] оксидтерінің мөлшері көбейді. Балқаш алабынан атмосфераға түсетін әр түрлі газдардың көлемі жылына 250 мың тоннаға жетті. Бұл газдар көл бетінен буланған ылғалмен қосылып, жерге қайтадан қышқыл жаңбыр болып жауады. [[Жауын-шашын]]ның минералдығы 3 еседен астам өсті. Құрғап қалған аумақтардан көтерілген шаң-тозаңның әсері биік таулы аймақтардағы мұздықтардың еріп, ұсақтануына әкелді. Мысалы, 1974 жылдан бері [[Іле Алатауы]]ндағы аумағы 1 км²-ден астам 86 ірі мұздықтың 6-уы ғана қалды. 1980 – 1990 жылдры Іле – Балқаш табиғи-шаруашылық жүйелеріне кешенді ғылыми-зерттеу жүргізіліп, олардың қорытындысы бойынша берілген ұсыныстарға сәйкес, [[Қапшағай]] бөгенінің деңгейі 10 метрге төмендетілді, сөйтіп, көлемі 2 есеге (28 км³-дің орнына 14,5 км³) кеміді де, жер суғаруға алынатын су мөлшерінің өсуі тоқтатылды. Осы шаралар [[Балқаш көлі]]нің деңгейін тұрақтандырғанмен, су сапасы жылдан-жылға нашарлады. Сыртқы себеп – Балқаш алабындағы су қорының жартысына жуығы [[Қытай]] мемлекетінің аумағында қалыптасады.<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br />
[[Санат:Табиғат]]</div>Nurxmg