Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Берік Шаханұлы

2026-06-01T03:19:58Z

Nurtenge: ~2026-32524-23 (т) өңдемелерінен Rasulbek Adil соңғы нұсқасына қайтарды

{{Жазушы
|Есімі = Берік Шаханұлы
|Суреті = B.Shahanuly.jpg
|Туған күні = 17.05.1941
|Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Сарысу ауданы|Сарысу ауданында}}, [[Жайылма (Жамбыл облысы)|Жайылма]]
|Қайтыс болған күні = 31.08.2020
|Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Азаматтығы = {{USSR}} {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|Ұлты = Қазақ
|Мансабы = [[жазушы]], Қазақстан Республикасы Жазушылар одағының екінші хатшысы, аудармашы
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры = [[проза]]
|Шығармалардың тілі = қазақ тілі
|Дебюті =
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
|Сыйлықтары = Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының иегері
|Қолтаңбасы =
}}
'''Берік Шаханұлы''' ([[17 мамыр]], [[1941 жыл]], [[Жамбыл облысы]], [[Сарысу ауданы]], [[Жайылма (Жамбыл облысы)|Жайылма]] — [[31 тамыз]], [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық [[жазушы]], аудармашы. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты.

== Өмірбаяны ==
[[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-ды бітірген (1966). 1966-70 ж. Жамбыл облысында "Еңбек туы" газетінде, 1970–1973 жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "[[Жас Алаш]]") газетінде, 1973–89 жылдары [[Жазушы баспасы|"Жазушы" баспасында]] редактор, аға редактор, 1989–91 жылдары "Жұлдыз" журналында әдеби қызметкер, 1991–96 жылдары [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда аға референт болып қызмет атқарған. 2002 жылдан Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының орынбасары.

== Шығармалары ==
Шаханұлының алғашқы әңгімелері "Ақ теке" 1962 жылы[[Балдырған|"Балдырған]]" журналында, "Менің ағаларым" 1963 жылы қазіргі [[Жас Алаш газеті|"Жас Алаш" газетінде]] жарияланған. "Ғашықтың тілі" (1973), "Ақ иірім" (1979), "Қаратаудың самалы" (1984), "Ночь в горах" (орыс тілінде, 1987), "Көрген түстей дүние" (1989), "Құса" (1992) атты кітаптары жарық көрді. Шаханұлы [[Әзірбайжан]] жазушысы Анардың "Ақ жағалау" атты повесі мен әңгімелер жинағын, нивхы жазушысы В. Сангидің "Қайырлы маусым" романы мен бір топ әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Республикасының құрмет Алтын кітабына есімі жазылған (1980).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Шығармалары==
Ғашықтың тілі. Әңгімелер.1973;
Ақ иірім. Әңгімелер мен повесть.1979;
Қаратаудың самалы. Повестер мен әңгімелер. 1984;
Ночь в горах.Повестер мен әңгімелер. 1987;
Құса.Повестер мен әңгімелер.1991;
Көрген түстей дүние. Әңгімелер. 1998.

==Мемлекеттік марапаттары==
* 1992 жылы «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты;
* 2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі;
* 2003 жылы «Ерен Еңбегі үшін» мемлекеттік медалі;
* 2008 жылы «Астанаға 10 жыл» медалі;
* 2008 жылыдың 5 желтоқсанындағы президент жарлығымен «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]» құрметті атағының иегері атанды.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
* 2011 Халықаралық "Махмұд Қашқари" сыйлығының лауреаты

== Отбасы ==
Үйленген. Жұбайы - Базарбаева Дәріжан Төлеубайқызы (марқұм), өнертанушы. Қыздары - Сәуле (1964 жылы туған), Қарлығаш (1965 жылы туған); ұлдары - Бердібек (1969 жылы туған), Қазыбек (1973 жылы туған).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Сарысу ауданының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Жас Алаш қызметкерлері]]
[[Санат:Жазушы баспасы редакторлары]]
[[Санат:Жұлдыз журналы қызметкерлері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:Қазақстанның Алтын кітабына жазылғандар]]

Алашұлы тобы

2026-05-30T19:43:51Z

Nurtenge:

{{wikify}}
'''Алашұлы тобы''' - [[2009 жыл]]ы [[Темірбек Қараұлы Жүргенов |Т.Жүргенов]] атындағы [[Өнер]] академиясының қабырғасында құрылған ұлттық дәстүрді ұлықтаған музыкалық топ.

==Топ мүшелері==
Топ мүшелері:
* [[Атаханов Берік]],
* [[Рахмет Мақсат]],
* [[Рамазанов Ерзат]] сынды жігіттерден құралған.

Бас директоры әрі продюсерлері – [[Назгүл Қарабалина]].
Алашұлы тобының жеке парақшасы @alashuly_group

==Топ мақсаты==
Алғаш топ болуды ойластырғанда-ақ олар жерге, [[ру]]ға бөлінбей, «бір атаның емес, барша [[Алаш Орда|Алаштың]] ұлы болайық» деген мақсат қояды.

Топтың көздеген мақсаты – жастардың [[Рух|рухын]] көтеріп, қазақтың өнерін кеңінен насихаттау, әрі жер-жаһанға таныту. Сонымен қатар айтылмай жүрген, ұмыт болып бара жатқан [[Терме|термелер]] мен [[Жыр|жырларды]] қайта жаңғырту. Бір сөзбен айтқанда — өткенді жаңғырту. Осы мақсатты орындау барысында жігіттер түнгі клубтарда да ұлттық нақыштағы әндерді шырқауға дейін барған екен.

«Алаш ұлдары» шоу-бизнеске алшаңдап тұрып қадам басты. Алаш идеясы – ұлттың иедеологиясы болса, «Алашұлы» этно-тобының әні – ұлттық әуенге айналды. Ата салтын ардақтаған «Алашұлының» әндері жұрттың делебесін қоздыратын мәнерімен бірден жүректерді жаулап алды. Үстіндегі ұлттық киімдері де, билері де «Алашұлы» деген атқа лайық жарасып, ерекше өзіндік стильдерін танытты.

==Топтың құрамындағы әндер==
Топтың репертуарында «[[Қара жорға]]<nowiki/>», «[[Жарапазан]]<nowiki/>», «[[Махамбеттің жыры]]<nowiki/>», «[[Ақтанның термесі]]<nowiki/>», «Отан», «Елім менің» сынды ұлттық нақыштағы 10 шақты ән бар. [[Роза Рымбаева|Роза Рымбаевамен]] дуэт болып орындаған «Туған елім» әні де халықтың жүрегіне жол тартып үлгерді. Жігіттер ең алғаш топ болып құрылғанда тойларға шығып жүріп, тырнақтап жиған қаржыларына өз күштерімен «Жарапазан» әніне клип түсірген екен. Кейін продюсерлерінің арқасында оның саны екеуге ұлғайып, «Ақтанның термесі» мен «Елім менің» әндеріне де бейнебаян түсірілді. Этно-топтың репертуарында Әлібек Серғалиевтың сөзіне жазылған «Біздің қыздар» әні де бар. 2014 жылы "Угай" әніне бейнеклип түсірілді.
Топ репертаураы:

 
"Батырлар ұраны"
 
"Угәй"
 
"Қара шаңырақ"
 
"Жүрегің Қазақ"
 
"Шетелдегі Бауырға"
 
"Далам -ай"
 
"Ауыл-бай"
 
"Махамбет"
 
"Тұраным"
 
"Жекпе-Жек"
 
"Ару -қыздар"
 
"Бізбен Бірге"
 
"ПАЙ-ПАЙ-ПАЙ"
 
"Елім менің"
 
"Ауыл БАЙ"
 
"Қазақпын"
 
"Көкпар"
 
"Алға"
 
"Биіктік"

==Жетістіктері==
2012 жыл топ үшін табысты болды. Ең алдымен продюсерлік компаниямен келісім-шартқа отырды. Содан кейін жұлдызды шақтары басталып, «Саз әлемінде» бақтарын сынады, «Ду қол шоколад!» сынды көптеген телебағдарламаларда өнерлерін көрсетті, «Жарайсыңда» сұхбат беріп, еліміздегі ең танымал журнал «Жұлдыздар отбасының» алғашқы бетіне шықты.

"Алашұлы" 2009 жылы негізі қаланып, халықаралық деңгейде ел намысын қорғап жүрген этно топ. Алашұлы тобы осыған дейін "Дала даусы" радиофестивалінде "Үздік этно топ", "Саз әлемі" телевизиялық жобасында "Үздік топ" номинацияларының иегерлері, "Turkvision" халықаралық түркітілдес халықтар фестивалінің финалисті, "Астана жұлдызы. Ұлттық музыкалық бәйге" үздігі, "Ұлы дала даусы" фестивалінің финалистері, " Этно World Music Show" фестиваліне Қазақстан атынан қатысты және жыл сайынғы "Жыл таңдауы" номинациясының жеңімпаздары атанды. Сонымен қатар, 2011-2016 жылдар аралығында Ресей Федерациясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Башқұрстан, Республикаларына қазақ өнерін танытып келсе, Түркия және Индия республикасында жеке шығармашылық кештерін берген.

 
2011 жылы Ресей Федерациясы, Мәскеу қаласы "Наурыз мерекесі" шарасында өнер көрсетті.
 
2013 жылы Индия Республикасы, Дэли қаласында жеке шығармашылық кеш берді.
 
2014 жылы Туркия Республикасы, Стамбул қаласында Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күнне орай жеке шығармашылық кеш берді.
Сочи қаласында өткен қысқы Олимпиадада Қазақстан Республикасының атынан өнер көрсетті.
 
2015 жылы Башқұрстан Мемлекеті, Уфа қаласында өткен" Этно World Music Show"халықаралық фестивальінде Қазақстан намысын қорғады.
 
2016 жылы Біріккен Араб Әмірліктері, Дубай қаласында "Дубай күні" мерекелік шарасына Қазақстан Республикасының атынан жеке шығармашылық кеш берді.
Қытай Халық Республикасы, Құлжа қаласында жеке шығармашылық кеш берді.
 
2017 жылы "GAKKU entertaiment" ұйымдастырған "Гәкку даусы" фестивальінде өнер көрсетті. Алматы қаласы, Республика сарайында "Бізбен бірге" атты жеке шығармашылық кеш өткізді.
 
2018 жылы Қазақстан Республикасының астанасы, Нұр Сұлтан қаласында " +35" атты жеке шығармашылық кеш өткізді.

{{music-stub}}

[[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]]

Қабдеш Жұмаділов

2026-04-18T15:12:33Z

Nurtenge: /* Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері */

{{Тұлға
|Есімі = Қабдеш Жұмаділов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туылған кездегі есімі =
|Туған күні = 24.04.1936
|Туған жері = {{туғанжері|Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаңда}}, [[Қытай]]
|Мансабы = жазушы, қоғам, мемлекет қайраткері
|Азаматтығы = {{CHN}}{{USSR}}{{KAZ}}
|Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні = 05.4.2021
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Қабдеш Жұмаділов''' ([[24 сәуір]] [[1936 жыл|1936]] — [[5 сәуір]] [[2021 жыл|2021]]<ref>[https://www.azattyq.org/a/31187073.html Жазушы Қабдеш Жұмаділов қайтыс болды]</ref>) — [[жазушы]], [[Қазақстан]]ның [[халық]] жазушысы.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>.
Лақап аты – Қ. Күдерин<ref>Қазақстан жазушылары. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 93 бет</ref>.

==Өмірбаяны ==
Қабдеш Жұмаділов 1936 жылы 24 сәуірде Шыңжаң өлкесінің [[Тарбағатай аймағы]], Малдыбай ауылында дүниеге келген. [[Наймандар|Найман]] тайпасы [[Төртуыл]] руынан шыққан.<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/19004</ref> Ауылда бастауыш білім алып, кейін Шәуешек гимназиясын бітіреді. 1956 жылы Қытай үкіметінің жолдамасымен [[Алматы]]ға келіп, Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсті. Алайда университеттің екінші курсынан кейін екі ел арасындағы саяси жағдайға байланысты кері шақырылып, 1958–1962 жылдар аралығында Қытайда қуғын-сүргінге ұшырады. 1962 жылы империя шекарасын бұзып өткен қазақ көшімен бірге атамекенге қайтып оралып, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-дегі аяқталмай қалған оқуын қайта жалғап, 1965 жылы бітіріп шықты. «Қазақ әдебиеті» газетінде (1965–1967), «Жазушы» баспасында (1967–1976), Мемлекеттік баспалар комитетінде (1976–1981) жауапты қызметтер атқарды. 1981 жылдан бірыңғай шығармашылық жұмыста.

Жазушының әдеби қызметі Шәуешек гимназиясында оқып жүргенде басталған. 1954 жылы «Шыңжаң газетінде» алғашқы өлеңдері жарық көрді. «Жамал» атты тырнақалды әңгімесі 1956 жылы [[Шұғыла (журнал)|«Шұғыла» журналында]] басылды.

Жастық шақта жазылған өлеңдері 1967 жылы «Жас дәурен» деген атпен жеке жинақ болып шықты. Осыдан кейін жазушы бірыңғай проза жазуға ойысқан. «Қаздар қайтып барады» атты алғашқы әңгімелер жинағы 1968 жылы, «Көкейкесті» романы 1969 жылы жарық көрді. Содан бері жазушы қаламынан көптеген әңгіме, хикаяттар, он шақты роман туды. Романдарының дені тарихи тақырыпқа арналған. Оның екі кітаптан тұратын «[[Соңғы көш (роман)|Соңғы көш]]<nowiki/>» (1974–1981), «Атамекен» (1985), «[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)|Тағдыр]]<nowiki/>» (1988) романдары Шыңжаң қазақтарының өмірінен жазылған. «Соңғы көш» дилогиясына 1983 жылы [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] атындағы әдеби сыйлық, «Тағдыр» романына 1990 жылы Абай атындағы Мемлекеттік сыйлық берілді.

== Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері ==
* 1936-жыл, 24-көкек. Жазушы Қабдеш Жұмаділов [[Тарбағатай тауы|Тарбағатай]] тауының күнгей бетіндегі [[Малдыбай бұлағы]]ның бойында дүниеге келді.
* 1944-1947 жылдар. Өз әкесі салдырған [[Сібеті]]дегі бастауыш мектепте оқыды.
* 1949-жыл. [[Шәуешек]]тегі жеті жылдық қазақ мектебіне оқуға түсті.
* 1952-1956 жылдар. Шәуешек гимназиясында оқыды.
* 1954-жыл. [[Үрімжі]]де шығатын «Шыңжаң газетінде» алғашқы өлеңі жарық көрді.
* 1956-жыл. «Шұғыла» журналының бірінші нөмірінде «Жамал» атты тұңғыш әңгімесі басылды.
* 1956-1958 жылдар. [[Қытай]] үкіметінің жолдауымен [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің филология факультетінде оқыды.
* 1958-1962 жылдар. Қытайда саяси қуғын-сүргінге ұшырады.
* 1962-жыл. [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шынжаң]]нан ауған қалың көштің бұйдасын ұстап, атажұрт Қазақстанға қайтып оралды.
* 1962-1965 жылдар. Алматыдағы оқуын қайта жалғастырып, Қазақ Мемлекеттік университетін бітіріп шықты.
* 1965-жыл. Өзімен тағдырлас Сәуле Әукенқызына үйленді.
* 1965-1967 жылдар. [[Қазақ әдебиеті (газет)|«Қазақ әдебиеті»]] газетінде қызмет істеді.
* 1967-1976 жылдар. «Жазушы» баспасының проза бөлімінде аға редактор болды.
* 1976-1981 жылдар. Мемлекетгік Баспасөз комитетінде қызмет атқарды.
* 1981-жыл. Кеңсе қызметін тастап, бірыңғай [[шығармашылық]] жұмысқа көшті.
* 1983-жыл. «[[Соңғы көш (роман)|Соңғы көш]]<nowiki/>» романы үшін жазушыға М. Әуезов атындағы әдеби сыйлық берілді.
* 1989-жыл. Жазушы арада отыз жыл өткенде [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шынжаң]]ға сапар шегіп, ата қонысын аралап қайтты.
* 1990-жыл. Қ. Жұмаділовке «[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)|Тағдыр]]<nowiki/>» романы үшін [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Абай атындағы Мемлекеттік сыйлық]] берілді.
* 1996-жыл. Жазушының 60 жасқа толған мерейтойын республика жұртшылығы салтанатпен атап өтті.
* 1998-жыл, 23-қазан. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен Қабдеш Жұмаділовке «Қазақстанның халық жазушысы» деген құрметті атақ берілді.

== Шығармалары ==
# «Жас дәурен». Өлеңдер жинағы: «Жазушы».— Алматы, 1966.
# «Қаздар қайтып барады». Әңгімелер жинағы: «Жазушы», 1968.
# «Көкейкесті». Роман. «Жазушы», 1969.
# «Зов» — «Көкейкесті» романының орысшасы: «Жазушы», 1972.
# «Соңғы көш». Роман, І-кітап: «Жазушы», 1974.
# «Бақыт жолында». Роман, әңгімелер: «Жазушы», 1976.
# «Саржайлау». Повестъ, әңгімелер: «Жазушы», 1978.
# «Последнее кочевье» — «Соңғы көштің» бірінші кітабы. Орыс тілінде: «Жазушы», 1980.
# «[[Соңғы көш (роман)|Соңғы көш]]<nowiki/>». Роман-дилогияның екінші кітабы: «Жазушы», 1981.
# «Шарайна». Роман. повесть, әңгімелер: «Жалын», 1982.
# «Көштен соңыра» - «Соңғы көштің» бірінші кітабы. Түрік тілінде: Стамбул, 1983.
# «Сәйгүліктер». Повестер топтамасы. «Жазушы», 1984.
# «Атамекен». Роман. «Жалын», 1985.
# «[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)|Тағдыр]]<nowiki/>». Роман. «Жазушы», 1988.
# «Екі томдық таңдамалы шығармалар». Повесть, әңгімелер: «Жазушы», 1989.
# «Последнее кочевье». Роман-дилогия. Орыс тілінде: «Жазушы», 1992.
# «Дарабоз». Тарихи романның бірінші кітабы: «Шабыт», 1994.
# «Земля отцов» — «Атамекен» романының орысша аудармасы; «Жалын», 1996.
# «Дарабоз». Тарихи романның екінші кітабы: «Жазушы», 1996.
# «Соңғы көш». Роман-дилогиясы көп жылдан кейін бірінші рет қайта басылды: «Жазушы», 1998.
# «Дарабоз». Тарихи роман-дилогия. Орыс тілінде: «Сөздік», 1999.
# «Қалың елім, қазағым». Пікірлер, ойлар, толғаныстар: «Қазақстан», 1999.
# «Таңғажайып дүние». Ғұмырнамалық роман: «Тамыр», 1999.

Жұмаділов шығармалары көптеген шет ел тілдерінде, соның ішінде орыс, украин, беларусь, өзбек, ұйғыр, қырғыз тілдерінде жарық көрген. Қазақстан Мемлекет сыйлығының лауреаты (1990).<ref>Жұмаділов Қ. К. Таңғажайып дүние: ғұмырнамалық роман. — Алматы: Тамыр, 1999. — 624 бет. ISBN 5-7090-0046-9</ref><ref>Дәуір және әдебиет, А., 1996</ref><ref>Тарихи роман және көркемдік шешім, А., 1998.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Еренсілтемелер ==
*[http://www.zhasalash.kz/suhbattar/6684.html Қабдеш Жұмадiлов: Ынсап жоқ жерде ұят та болмайды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082023/http://www.zhasalash.kz/suhbattar/6684.html |date=2016-03-05 }}
*[http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6508.html?lang=kz Диктатордың ажалы. Әңгiме-эссе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305074444/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6508.html?lang=kz |date=2016-03-05 }}
*[http://urdzhar.pushkinlibrary.kz/jumakz.htm Жазушы туралы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан халық жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]

Кристина Гримми

2026-01-19T12:14:14Z

Nurtenge: Altynay Muftalova (т) өңдемелерінен Loki4050 соңғы нұсқасына қайтарды

[[Сурет:Christina Grimmie in 2014.jpg|thumb|Кристина Гримми (2014)]]
'''Кристина Виктория Гримми''' ({{Lang-en|Christina Victoria Grimmie}}; [[12 наурыз|12 сәуір]] [[1994 жыл|1994]], {{Аударылмаған2|Марлтон|Марлтон|en|Marlton, New Jersey}} (ағыл.)[[Марлтон|қаз.]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — [[11 маусым|10 маусым]] [[2016 жыл|2016]], Орландо, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық пианист және әнші. Кристина Агилерa, [[Кэти Перри]], [[Джастин Бибер]] және басқа да көптеген әншілердің әндерін өз дауысымен жаздыртқан жазбалармен танымал. 2011 жылы маусым айында өзінің шағын ''Find Me атты альбомын шығарған''. 2013 жылы толық форматтағы ''With Love альбомын шығарды''. Ал екінші шағын альбомын орындаушы 2016 жылы шығарды.

2014 жылы Кристина Гримми The Voice (қазақ аналогы — [[Қазақстан дауысы]]) теле-жобасының 6-маусымына қатысып, 3-орынға ие болды. [[Island Records]] лейблымен біраз уақыт серіктескен.

Орландодағы концертінен кейін 27 жастағы Кевин Лейблдың қолынан қаза тапқан.

== Балалық шақ және білім алу ==
Нью-Джерсида орналасқан Марлтонда туып өскен. Жергілікті Баптитті бастауш мектебін аяқтаған, кейін Чироки жоғарғы мектебінде оқыған. Кристинаның әкесі қызының бойындағы дарындағы 6 жасында байқаған, 10 жасында Кристина пианинода ойнап бастаған. Пианинода еркін ойнай алғанымен Кристина әдетінде естуіне байланысты пернелерді анықтап, ойнайтын. Жасөспірім кезінде үй тәрбиесін немесе білімін алған.

=== ''2016 жыл'' ===
21 ақпан 2016 жылы Гримми өзінің екінші ''Side A атты шағын альбомын шығарды және ол 4 өлеңнен тұрған.''

== Дискографиясы ==
=== Шағын альбомдер ===
* '''Find Me''' (2011)
* '''Side A''' (2016)

=== Студиялық альбомдар ===
* '''With Love''' (2013)

=== Әндер ===
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;"
! rowspan="2" style="width:17em;" |Ән
! rowspan="2" | Жыл
! colspan="2" |Топтағы орны
! rowspan="2" | Альбом
|- style="font-size:smaller;"
! style="width:45px;" | US 
Heat 
<ref>{{Cite web|title=Christina Grimmie – Chart history|url=http://www.billboard.com/artist/299252/christina-grimmie/chart?f=887|accessdate=May 3, 2015}}</ref>
! style="width:45px;" | Radio Disney
|-
! scope="row" | "Advice"
| rowspan="2" | 2011
| —
| 3
| rowspan="2" | ''Find Me''
|-
! scope="row" | "Liar Liar"
| 15
| —
|-
! scope="row" | "Tell My Mama"
| 2013
| —
| —
| ''With Love''
|-
! scope="row" | "Must Be Love"
| 2014
| —
| 1
| Non-album single
|-
! scope="row" | "Cliché"
| rowspan="2" | 2015
| —
| —
| rowspan="2" | ''TBA''
|-
! scope="row" | "Shrug"
| —
| 5
|-
| colspan="7" style="text-align:center; font-size:90%;" |«—» топқа кірмеген әндер.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [http://www.christinagrimmieofficial.com/ Кристина Гримми]дің ресми сайты
* {{Cite web|title=Christina Grimmie - Biography|url=http://www.billboard.com/artist/299252/christina-grimmie/biography|publisher=[[Billboard]]|accessdate=2016-06-12}}
* [http://www.glamour.com/story/christina-grimmie-youtube Сұхбат Glamour.com 25 маусым2015 жылғы]
* {{Cite web|title=YouTube sensation Christina Grimmie: The 17 year-old singer talks about her new album and opening for Selena Gomez on tour|url=http://www.ew.com/article/2011/07/08/christina-grimmie-youtube-selena-gomez|author=Grady Smith|publisher=Entertainment Weekly's EW.com|date=2011-07-08|accessdate=2016-06-12}}
* [http://www.youtube.com/user/zeldaxlove64 YouTube] каналы

[[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]]
[[Санат:XXI ғасыр әншілері]]
[[Санат:АҚШ әншілері]]
[[Санат:Алфавит бойынша әншілер]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:12 наурызда туғандар]]
[[Санат:1994 жылы туғандар]]
[[Санат:Нью-Джерсиде туғандар]]
[[Санат:2016 жылы қайтыс болғандар]]

Джастин Бибер

2026-01-19T12:14:03Z

Nurtenge: Altynay Muftalova (т) өңдемелерінен InternetArchiveBot соңғы нұсқасына қайтарды

{{Cleanup}}
{{Музыкант
|Есімі = Джастин Бибер
|Атауы = Justin Bieber
|Сурет = Justin_Bieber_in_2015.jpg
|Сурет ені = 200px
|Сурет тақырыбы = Джастин Бибер 2015 жылы
|Толық аты = {{lang-en|Justin Drew Bieber}} Джастин Дрю Бибер
|Туған күні = 01.03.1994
|Туған жері = [[Лондон (Канада)|Лондон]], [[Онтарио]], [[Канада]]
|Белсенділік жылдары = [[2007 жыл|2007]] — қазіргі күн
|Мемлекет = {{CAN}} {{USA}}
|Мамандығы = {{әнші|АҚШ|Канада}}, [[музыкант]], {{актер|АҚШ|Канада}}
|Аспаптары = [[вокал]], [[гитара]], [[фортепиано]], соқпалы музыкалық аспап
|Жанрлары = [[Поп-музыка|поп]], [[R&B]]
|Лақап аты = JB
|Қызметтес болған = [[Ашер]]
|Лейблі = [[Island Records|Island]], RBMG
|Марапаттары = [[Teen Choice Awards]]
|Сайты = [https://www.justinbiebermusic.com justinbiebermusic.com]
}}
'''Джастин Дрю Бибер'''<ref name="ew06">{{Cite news|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20350064,00.html?xid=rss-music-reviews-My+World+2.0|title=My World 2.0 (2010)|last=Greenblatt|first=Leah|date=наурыз 10, 2010|work=Entertainment Weekly |work=Time |accessdate=маусым 11, 2010}}</ref> ({{lang-en|Justin Drew Bieber}}; [[1 наурыз]] [[1994]]<ref name="mtv_snl">[https://inogolo.com/pronunciation/d1963/Justin_Bieber inogolo:how to pronounce Justin Bieber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190615072826/https://inogolo.com/pronunciation/d1963/Justin_Bieber |date=2019-06-15 }}.</ref>, [[Лондон (Канада)|Лондон]], [[Онтарио]], [[Канада]]) — [[Канадалықтар|канадалық]] поп-[[R&B]]-әнші және [[актер]], [[композитор]].<ref name="BILLBOARDBIO">{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/justin-bieber/bio/1099520|title=Justin Bieber Biography & Awards|work=Billboard|accessdate=маусым 15, 2010}}</ref> 2008 жылы атақты менеджер Скутер Браун оның [[YouTube]]-тағы бейнероликтерімен танысып, артынан оның [[менеджер]]і ретінде жұмыс істей бастады.<ref name=Allmusicbio>{{cite web|url={{Allmusic|class=artist|id=p1152032|pure_url=yes}}|title=allmusic ((( Justin Bieber > Overview )))|last1=Collar|first1=Matt|last2=Leahey|first2=Andrew|publisher=[[Macrovision|Macrovision Corporation]]|accessdate=October 21, 2009}}</ref> Браун Джастинге [[Атланта]]да ([[Джорджия]], [[АҚШ]]) Ашермен кездесу ұйымдастырды. Көп ұзамай Бибер Raymond Braun Media Group (RBMG) медиа және жазба компаниясының әртісіне айналды.<ref>{{Cite news|url=http://www.vancouverobserver.com/politics/news/2010/12/24/justin-bieber-makes-them-proud-why|title=Justin Bieber makes them proud. But why?|last=Konjicanin|first=Anja|date=желтоқсан 24, 2010|publisher=Vancouver Observer|accessdate=January 11, 2011}}</ref> Оның 2009 жылы шығарылған алғашқы дебютты синглы «One Time» [[Канада]]лық ондықтан және өзге мемлекеттердегі ең танымал 30 әндер арасынан орын алды. [[2009 жыл]]дың 27 жұлдызында жарық көрген ең алғашқы ''[[My World (EP)|My World]]'' мини-альбомы [[АҚШ]]-та платинге айналды. Джастин дебютті альбомындағы жеті синглы Billboard Hot 100 -ге түскен ең бірінші әнші атанды.<ref name="mitchell">{{cite web|url=https://www.billboard.com/music/music-news/usher-introduces-teen-singer-justin-bieber-268791/#/bbcom/news/usher-introduces-teen-singer-justin-bieber-1003966989.story|title=Usher Introduces Teen Singer Justin Bieber|last=Mitchell|first=Gail|date=сәуір 28, 2009|work=Billboard|publisher=e5 Global Media|accessdate=July 23, 2009}}</ref>

== Мансабы мен өмірбаяны ==
Джастин ән айтуды бірнеше жыл бұрын ғана бастаған.<ref>{{cite web|title=Bieber – Birth Certificate|url=http://tmz.vo.llnwd.net/o28/newsdesk/tmz_documents/0816_bieber_wm_TMZ.pdf|format=PDF|publisher=TMZ.com|year=2010|accessdate=August 21, 2010}}</ref> Екі жасынан бастап [[музыкалық аспаптар]]ға қызығушылық білдірді.<ref name="thestar">{{cite web|url=http://www.thestar.com/entertainment/music/article/809366--justin-bieber-guide-added-to-hometown-of-stratford-s-tourism-website |title=Justin Bieber guide added to hometown of Stratford's tourism website |publisher=thestar.com |date=2010-05-14 |accessdate=2011-12-16}}</ref> [[Музыка]]дан бөлек ол хоккей, баскетбол, [[футбол]] және [[гольф]] сияқты [[спорт]] түрлерімен айналысуды ұнатады.<ref name="nyimage">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/01/03/fashion/03bieber.html|title=Justin Bieber is Living the Tween Idol Dream|last=Hoffman|first=Jan|date=желтоқсан 31, 2009|work=The New York Times}}</ref> Өзінің айтуы бойынша, ол ән айтуды танымал болу мақсатымен бастаған жоқ, оған кездейсоқ жағдай көмектесті.<ref name="elp">{{Cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20395400,00.html|title=Meet Justin Bieber's Rockin' Dad|last=Bartolomeo|first=Joey|date=маусым 20, 2010|work=People|publisher=Time Inc.}}</ref> Ол атақты әншілердің композицияларын өзінің стилінде қайта орындап, оны [[бейнекамера]]ға түсіріп, түсірген [[видео]]ларын [[YouTube]] каналына салып отырды. Көп ұзамай оның табынушылары,алғашқы көрермендері пайда болды. Осылайша Джастиннің жұлдыз жолына алғашқы қадамы басылды.<ref name=snillocreprah>{{Cite book|last=Bieber|first=Justin|coauthors=|title=Justin Bieber: First Step 2 Forever (100% Official)|publisher=HarperCollins|year=2010|pages=22, 23|url=|isbn=0062039741}}</ref>

==Концерттік турлары==
* [[My World Tour]] (2010–2011)
* [[Believe Tour]] (2012–2013)
* [[Purpose World Tour]] (2016–2017)
* [[Justice World Tour]] (2022)

== Фильмдер тізімі ==
* ''[[Джастин Бибер: Ешқашан Деме Ешқашан]]'' (2011)
* ''[[Қара киімділер 3]]'' (2012)
* ''[[Кэти Перри: Менің Бөлігім]]'' (2012)
* ''[[Зендея: Сахна Артында]]'' (2012)
* ''[[Джастин Бибердің Сенімі]]'' (2013)
* ''[[Нашар Мінез]]'' (2014)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{official|justinbiebermusic.com|Джастин Бибер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{бастама}}

Дженнифер Лав Хьюитт

2026-01-19T12:10:14Z

Nurtenge: Altynay Muftalova (т) өңдемелерінен Kasymov соңғы нұсқасына қайтарды

{{Кинематограф
|есімі = Дженнифер Лав Хьюит
|шынайы есімі = Jennifer Love Hewitt
|сурет = Jennifer Love Hewitt LF2.jpg
|сурет ені =
|сурет атауы =
|туған кездегі есімі =
|туған күні = 21.02.1979
|туған жері = [[Уэйко (Техас)|Уэйко]], [[Техас]]
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|мамандығы = {{актриса|АҚШ}}, {{әнші|АҚШ}}
|азаматтығы = {{USA}}
|белсенді жылдары = [[1992]] — қазіргі уақытқа шейін
|бағыты =
|киностудия =
|марапаттары =
|imdb_id = 0001349
|сайты = [http://www.jenniferlovehewittonline.com/ www.jenniferlovehewittonline.com]
}}
'''Дженнифер Лав Хьюитт''' ({{lang-en|Jennifer Love Hewitt}}; 21 ақпан [[1979 жыл]]) – америка [[актриса]]сы, [[продюсер]], [[режиссер]] және [[әнші]].

«Великолепная пятерка» (1995-1999) телехикаясындағы Сара Ривз рөлімен және «Я знаю, что вы сделали прошлым летом» фильмімен аты шыққан, ал [[Қазақстан]] көрермендеріне көбінесе «Говорящая с призраками» телехикаясындағы Мелинда Гордон рөлімен кеңінен танымал. Осы рөлі үшін ол екі ''«Сатурн» сыйлығы''на ие болған.

Қазіргі таңда ол қызу жұмыс үстінде. Келер жылда өзі режиссер болған «Wait Till Helen Comes» фильмінің шығуы күтілуде.

== Фильмдері ==
*«Маленькая миллионерша» ([[1993]])
*«История Одри Хепбёрн» ([[2000]])
*«Смокинг» ([[2002]])
*«Потерянный Валентин» ([[2011]])

== Дереккөздер ==
<references/>

Бүркіт пен бүркітші жабдықтары

2026-01-03T16:11:45Z

Nurtenge:

{{Біріктірілсін|Бүркітші}}
[[Сурет:Toomtom.jpg|нобай]]
[[Сурет:НАБОР.png|alt=SAYAT JABDYQTARY|нобай|sayatshy]]
[[Сурет:Саят балдағы.jpg|нобай|балдақ]]
[[Сурет:Жем қалта.jpg|нобай|жемқалта]]
[[Аушы құстар]]ды баулуды өнер еткен адам оған қажетті жабдықтары негізінен өзі дайындап алады. Олар: [[томаға]], аяққап, құндак, балдақ, тұғыр, ырғақ, жезтуяк, [[балақбау]], шолақбау, сузу жіп, шыжым (жіп, сайыс), жем сапты аяқ, [[биялай]], [[Жем қалта|жемқалта]], тұзақ, кұс қақпан, түтік.

==Бүркіт жабдықтары==
'''[[Томаға]]'''. Бүркіттің екі көзін жауып тұратын, дулыға тәрізді,
[[бүркіт]]тің басына киілетін, теріден жасалған жабдық. Оны шымыр былғары немесе құстың басының үлкен-кішісіне қарай [[былғары]]дан немесе икемге келетін жұмсақтау көннен жасайды. Терінің майда келген, өң бетін ішіне, тігісін сыртына келтіріп тігеді. Көзге келетін түсын сыртына қарай томпитып, қуыстап, көзіне тимейтін, қажамайтындай етіп келтіреді, саңылаусыз болады. Құстың тұмсығы шығатын жері ойылып алынып, астына, тамақ жағынан тамшфау тағылады. Томағаның жоғарғы жағына - төбесіне артық шығып тұратын ілмек [[айдар]] кигізіп, шешкен кезде құсбегі саусағына оңай іле салуға ыңғайлы
етеді. Төбе түсына, милықтарына сәндік үшін алтын, күмістен құйылған кішігірім әшекейлі құйма орнатады. Құс «жалаңбас» (томағасыз) үйде отырғанда, түзде қолға алып жүргенде қимылдап, мазасыз болады. Кез келген қыбыр-жыбырға, жәндікке, желге талпынып, қанат құйрығын тоздырады, жақын келген ит, бала, тіптен кейде иесін де шауып, шоқып алатындықтан, көзін жауып қояды. Томағалы [[бүркіт]] тыныш отырады, мінез-құлқы бірқалыпты, әрнеге мазасызданып,
жүйке жүйесін «тоздырмайды», қанат-шалғысын, саусақтарын жараламайды. Тек қана қайыру кезінде, жем бергенде, аңға қосарда
бүркіттің басынан томағасын алады. Томағасы қысса, қажаса [[құс]] «томажашаған, басасауга» айналып кетеді. [[құсбегі]] томаға тігу үшін [[қыран]] құстың басына лайықталған үлгі бойынша былғары дайындайды. Томағаның айдары (кейде оны қарқарасы деп те атай береді) мен тамақбауы бірге
пішіледі. Оны тігер алдында өткір пышақтың ұшымен алдын-ала сәл-пәл сызат түсіре тіліп алса тіккен жіп немесе тарамыс
сол тіліктің ішімен жымдасып, құстың денесіне батпайтын болады. Ал, [[күміс]] шытыралар, асыл тастар мен мәймеңкелер салғысы келсе, томаға тігілмей тұрып бекітіледі. Томаға [[құсқа]] салынбаса айдарындағы көзі арқылы [[жібек]] жіптен бау тағылып, керегенің басына ілінеді.

==Кұстың аяғына тағылатын баулар==
[[Сурет:Balaqbau.jpg|нобай]]
балақбау, шолақ аяқ бау, тобыршақ, шыжым - бұлар бүркітті қолға
үйретуге және ұстап алып жүруге, тұғырға отырғызғанда байлап қоюға арналған жабдықтар. Мұндағы [[Құстар|құстың]] екі жіліншігіне (балағына) бірдей тағылатыны балшфау немесе білезік-бау құстың аяғында үнемі бірге жүреді. Оны құстың балағын қыспай, еркін айналып тұратындай білезік формалы етіп
жұмсақ қайыс, былғарыдан дайындайды. Жіліншікті орап, бунақтап тұратын сол түсын алақан дейді. Алақан қажамас үшін
терінің ішкі жағына жұмсақ шұберек, киіз қабатталып астарланады. Дөңгелек шара тәрізді балақбаудың алақанының радиусы құс жіліншігінің жуан-жіңішкесіне қарай, ал жалпақтығы екі елі (4 см) шамасында. Теріні күміс құйма, тұрлі әшекеймен сәндейтіндер де бар. Балақбауды екі бұлдіргеге өткермелеп құстың балағына тағады. Осылайша білезік формасындағы екі балақбаудың бұлдіргесіне немесе шығыршығына шолацбау (кейде желібау)
аталатын ұзындығы 1-1,5 қарыс (20-30 см), жуандығы 3 мм мөлшеріндегі қайысбау жалғанады. Оған жіңішке таспа немесе өріп ширатқан жүмыр қайыс таңдалады. Қолдағы бүркіт талпынғанда сусып шығып кетпес үшін екі баудың ортасына бір-бір түйін, бөгет кедергі салынады. [[Ат]]тың тұсамысы
тәрізді балақ және шолақ баулар құсты тұғырға қондырғанда, алып жүргенде, жемдеген кезде құстың аяқтарының еркін
қозғалуына, құсбегінің ұстап отыруына жағдай жасайды. [[Аң]]ға да осы баумен үшады, қашып кеткен жағдайда да аяғынан
тұспейтіндіктен түз бүркітінен оңай ажыратады да, оны айламен қайта ұстап алады. Ал ұсақ құстардың балақбауының білезік түсының диаметрі 2-3 см-ден аспайды, желі бауының ұзындығы бүркіт желі бауының жартысындай ғана болады. Шолақбаудың екінші ұшына жезден жасалған шығырық өткізеді де (қайыс берік болса тесіп қояды), оған жалғас ірге бау деп аталатын ұзындығы бір құлаштай, жүмыр етіп өрілген (4-6 таспадан) жіңішке қайыс тағады. Олай аталу себебі үйде отырғанда іргеге байлайтындықтан. Саятқа шыққан кезде іргебауды шешіп алады да, беліне тағады, суық кездері тақымын,
етегін буып алады. [[Аң]]ға жібергенде міндетті тұрде шешіп алу себебі, аңға шүйліккен кезде, жер бауырлай ұшқанда
жартастың жақпарына, ағаштың айырына ілініп қалса, ұзын Томаға үлгісі. (Д.[[Шоқиарұлы]]) [[Аяқбау]], [[шолақбау]] тұрлері бау оралса мерт етеді, әйтпесе шарт қимылына кедергі жасайды. Өйткені ірге баудың ұшындағы бір жарым елідей, ортасы қыналып ірге баудың ұшына орнатылған тиек «[[тобыршақ]]» кедергі келтіреді. Оны [[қарақұйрық]], еліктің мүйізінің ұшынан жасайды. Тобыршықтың ұшына ұзындығы бір-екі құлаш, таспадан ширатқан, немесе жіңішкелеп тілген шылбыр немесе жіңішке есілген байланады. құсты аңға саларда іргебауды тобыршығынан тартып, шығыршықтан оп-оңай суырып алуға болады. Бау қатты кеуіп, жарылып кетпеуі үшін оқтын-оқтын майлап қойған жөн. [[Балақбау]] құс тұғырдан үшып кетпес үшін, ал іргебау қыран ұшарда ұзап кетпес үшін аяғына тұсау болады деп түсінеміз. құсты аң аулауға үйретерде, баулу кезінде, шырғаға салғанда ол қайта көтеріліп үшып кетпес үшін жіп байланады. құсты арқандағандай етіп ұстауға мүмкіндік беретін бұл қысқа арқан-жіпті «[[шыжым]]» деп атайды. Оны көбіне жаз [[маусым]]ында үй маңында ұстағанда, асау бүркітті шырғаға салып үйреткенде қашып кетпес үшін тағады.<ref>Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]
[[Санат:Спорт]]

Бүркітшінің жабдықтары

2026-01-03T15:54:32Z

Nurtenge:

{{Біріктірілсін|Бүркітші}}
[[Сурет:Томағажетісу.jpg|alt=Бүркіт томағасы|нобай|sayatshy]]

==Биялай==
[[Сурет:Bialay-gloves.jpg|нобай|бүркітшілікке арналған биялай]]
[[Бүркітші]] оң қолына киетін бас бармағы қабы бөлек, қалған төрт саусағы біртүтас түйықталған (кейде 3 саусақты), жеңі шынтаққа жетіп жығалатындай қолғап тұрі. Басынан [[жең]] ұшына дейін 50 см, ені үлкен қолғап тәрізді, ал білегі қыстық киімді жеңімен бірге сүға салғанда қол сыярлықтай кең
болады. Оны суға төзімді, әрі қалың келетін түйе, өгіздің, бұғы, тауешкінің мойын, жонның шала иленген терісінен өң бетін
сыртына, жүнін ішіне қаратып қос тарамыстап тігеді. Ішін бір қабат киізбен астарлайды. Биялайдың жеңіне бұлдіргелі ілгек қайыс байлайды. Оның биялайды ілгенде немесе қатырды байлауға қажеті бар. Биялай құсты қолға қондырып алып жүруге және асау құсты қолға баулып үйретіп жуасытқанда оның қарулы тегеуірінінен, өткір тұяғынан қорғайды. Әрі [[құс]] қолды мықтап қысып, орнықты отыруына қолайлылық туғызады. Керісінше, ұсақ [[құстар]]ға арналған биялайды үш саусақты етіп жұмсақ иленген қой терісінен тігеді.

==Балдақ==
[[Құс]]ты ат үстінде алып жүргенде қолы талып шаршамас үшін тіреу ететін айыр басты [[ағаш]] таяныш құралы. Оған ұзындығы 2-3 қарыс (45-55 см), жуандығы бір түтам ағаш таңдалып алынады. Басындағы 10-12 см келген ашасының арасын 4-5 елідей жалпақ қайыспен қабаттап «[[түсаулап]]», жұмсақ төсеніш (оны кейде кепіл деп те атайды) салады. Таутекенің мүйізін түзетіп, бұтақтары шабылып тасталған салаларынан қалған томпақ бүдірлерін құймамен әшекейлеп жасаған мүйіз балдақтар да болады. Ағаштан жасалған балдақты оймыштап (резьба), бұрмалап, ширатып әр тұрлі өрнек салып сәндейді. [[Балдақ]]тың төменгі басына орнықты болу үшін [[ағаш]]тың тошынынан домалақтап тобыршық орнатады, ал онан сәл жоғарыда тесіп байланған қайыс булдірге бау өткізеді. бұлдірге ердің қамшылар жақ қапталындағы шеттікке (қол қанжығаға) бекітілед і. Ал [[балдақ]]тың орта түсынан тесіп өткізі л ген орта бау ердің алдыңғы қасының бетіне арнайы орнатқан шығырыққа байланады. бұл баулар саят барысында балдақтың шектен тыс қимылдап "толқымауын", әрі асығыс кезеңде түсіп қалмауын қамтамасыз етеді. [[Құсбегі]] атқа мінгенде оң қолына биялайын киіп, бүркіттің шолақ бауынан ұстай қондырып, қолын балдақтың ашасына
қойып, балдақтың төменгі басын ердің оқпанына тіреп алады. Ал сол қолмен аттың тізгінін ұстап, әрі томаға тартуды атқарады. Жайшылықта балдақ үйдегі бүркіттің түсына кереге басына ілінеді.

==Қатыр==
Аушы құстың ілген аңын жанын қинамай тез өлтіруге, әрі құстың тырнағын жарақаттанудан сақтау үшін
қолданатын қарапайым біз тәрізді құрал. Қарақұйрық, жирен, ақбөкеннің сынық сүйемдей мүйізін үшкілдеп қайрап, екінші
ұшына бұлдірге қайыс байлап дайындайды. Саятқа шыққанда көбіне биялайға байлап қояды немесе ердің қасына іле салады. Бүркіт аңды бүріп жатқан кезде іле-шала артынан жеткен құсбегі ілінген аңның құлақ тесігіне қатырды бойлата тығып,
құлақты «қатыр» еткізетіндіктен солай аталған деседі.

==Жемқалта==
[[Сурет:Саят балдағы.jpg|alt=Бүркітші балдағы|нобай|sayatshy]]
[[Сурет:Шапан жемқалта.jpg|alt=Құсбегі жемқалтасы|нобай|sayatshy]]
Түзге алып шыққан құсқа арналған жем (ет) салып жүретін жабдығы. Ішін матамен астарлап, сыртын таза, қалың киізден қусырып, бауы бар, көлемі
20x25 см келген ықшам, әрі жылы дорбаша. Оның бір жақ ішкі қырында түтік салуға арналған бөлімі болады. Сәндік үшін
оюлап, кестелеген, зерлеген нүсқалары да болған. Оған [[Құстар|құсты]] шақырып шырғалап беретін жемдер салынады. [[Киіз]] қалтадағы
жем суықта тоңазымай жібу қалпында таза сақталуы шарт. Әйтпесе жеген құсты ауруға шалдықтырады. Сондықтан
құсбегілер аязды күндері жем қалтаны ердің көпшігіне, тақымының астына қыстырып жылы сақтауға тырысады. Ортасынан тағылған баумен саяттағы құсбегі белбеуіне, дәлірек айтсақ сол, жақ мықыны түсына салбырата байлайды. Оған [[түлкі]], [[қояндар]]дың сирақ, сан-қолдары, малдың ұзын
тарамысты бұлшық еттері сияқты сәл кептірілген құнарлы жем салатындықтан оны кейде «[[кұнаралта]]» деп те атайды.
[[құс]]ты ұстауға қызмет ететін пішіні мен көлемі киіз [[үй]] шаңырағындай, талдан тоқылған шарбақ жабаны құмды,
жазықты өңірдің құсбегілері жиі қолданады деп жоғарыда айттық. Жабаға ұқсас [[құс]] ұстайтын щскрда деген құрал
тағы бар. Оның пішіні мен көлемі үлкен бөшкеге ұқсас. Оның төменгі, жоғарғы және ортасынан жолақ етіліп иіліндіріліп
шыбықтоқиды. Негізі даяр болған соңжиектерін бекітіп, бетіне дөңгелек аума қақпақ тоқылады. бұл негіздің абасына ілікпей,
ішке түсіп кетерліктей шеңбер құрауы тиіс. [[Аума]] қақпақтың тең ортасын ала арасынан білікше таяқ өткізіледі. Білікше таяқ
арқылы аума қақпақ негіз бетінде еркін айналатындай етіліп бекіттіріледі. Аума қақпақтың екі жағынан да шәңкіш байланады. Бүтақты бақан орнатылып [[құсқода]]ны соған тіреп бекітеді. Шәңкішті көрген [[құс]] бүтақты бақанға қонады. Аздан соң шәңкішке түседі. Аума қақпақ айналып құс ішіне құлап кетеді. Қоданың ішіндегі құсты көріп, басқа құстар да келе бастайды. Олар да солай түсе береді. бұл аушы құсқа арналмаған жабдық
болғанымен, оны кейде амалы құрыған кезде қолданады. бұл құралдың заты да, аты да крда деп аталатын балық аулайтын, шыбықтан тоқылған шарбаққа ұқсас келеді. [[Аңшы]]лар саятта жүргенде қолға түскен [[қоян]], [[үйрек]], [[қырғауыл]] т. б. олжаларын беліне қыстырып алуына қолайлы құрал. Оны қайыстан бір түтам етіп өріп, таспалардың ұшына теміртектен шығыршық тағып жасайды. Өрімнің бас жағына да шығыршық тағылып, оған ілгек бекітіледі де, онымен кісе белдіктің шығыршығына тағылады. Таспаның ұшындағы шығыршықтардан таспаның өзін өткізіп, тұзақтап алып, кішкене аң олжасын сирағынан қыстырып, алып жүреді немесе қанжығаға байлай салады.
<ref>Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]
[[Санат:Спорт]]

Балалар киносы

2025-12-29T20:27:35Z

Nurtenge: Примбетова Сауле (т) өңдемелерінен Nurtenge соңғы нұсқасына қайтарды

[[Сурет:Animhorse.gif|thumb| alt=A.]]
'''Балалар киносы''' — балалар мен жасөспірімдерге арналған [[Көркем фильм|көркем]], [[Мультипликациялық кино|мультипликациялық]], хроникалық-деректі және [[Ғылыми-көпшілік кино|ғылым-көпшілік]] фильмдердің жалпы атауы. “[[Қазақфильм]]” киностудиясының балаларға арналған көптеген фильмдері бүкілодақтық, халықаралық фестивальдерде жүлде алып, жоғары бағаға ие болды.Олардың қатарында: “[[Менің атым Қожа (фильм)|Менің атым Қожа]]” (1963, [[режиссер]] [[Қарсақбаев Абдолла|А. Қарсақбаев]]; 1967 жылы [[Канн фестивалі|Канн]]да өткен халықаралық кинофестивальде ынталандыру дипломына ие болды), “Қызыл тас заставасы маңында” (1969, режиссер Ш.Е. Бейсенбаев; 1983 жылы Каунаста өткен спорт фильмдерінің бүкілодақтық кинофестивалінде 2-дәрежелі диплом және лауреат атағын алды), “Шоқ пен Шер” (телевизиялық фильм, 1971, режиссер Қ. Қасымбеков; 1972 жылы Монте-Карлода өткен телевизиялық фильмдердің халықар. кинофестивалінде “Күміс намфа” сыйлығын алды), “Орман аңызы” (1972, режиссер Н.С. Жантөрин, [[Цой Гук Ин]]; 1974 жылы [[Баку]]де өткен бүкілодақтық [[кинофестиваль]]де “Әскери-патриоттық тақырыпты игергені үшін” сыйлығын алды), “[[Көксерек]]” (1973, режиссер Т. Өкеев; Баку кинофестивалінде 1-сыйлыққа ие болды), “[[Алпамыс мектепке барады]]” (1976, режиссер А. Қарсақбаев; 1977 жылы Ригада өткен бүкілодақтық 10-кинофестивальдің бас жүлдесін алды), “Балалық шақтың кермек дәмі” (1983, режиссер А. Қарсақбаев), “Сүйрік” (1984, режиссер А.Н. Әлпиев; 1985 жылы [[Мәскеу]]де өткен халықаралық кинофестивальдің күміс жүлдесі және [[Португалия]]ның Томара қаласында өткен балалар мен жасөспірімдерге арналған фильмдердің халықаралық кинофестивалінде 2-жүлдеге ие болды), “Ауылым көк жотаның бөктерінде” (1985, режиссер А.К. Сүлеева; Алматыда өткен бүкілодақтық кинофестивальде 1-сыйлық алды), т.б. бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Балалар фильмдері| ]]
[[Санат:Кино жанрлары]]

Қобыланды батыр (жыр)

2025-12-24T07:35:22Z

Nurtenge: «Қазақ жырлары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Қобыланды Батыр жыры''' — қазақ халқының қаһармандық жыры. Бұл халық ауыз әдебиетінің керемет туындыларының бірі. Негізгі мазмұны — шет ел басқыншыларынан елді қорғау, осы жолда асқан ерлік көрсеткен ер азаматтардың батырлық істерін көрсету. Көркемдік биік қасиеттері жағынан дүниежүзіндегі халықтардың белгілі батырлық эпостарының қатарында тұрған шығарма. '''"Қобыланды батыр"''' жырының ең көне түрі бізге жетпеген, өйткені жырды жырлаған ақын, жырау-жыршылар өзі өмір сүрген дәуір тұрғысынан толықтырып, өңдеп отырған. Сондықтан '''"Қобыланды батыр'''" жыры көп нұсқалы жыр болып саналады. '''"Қобыланды батыр"''' жырын жинау тек 19 ғасырда қолға алынды. Жырдың бізге 29 түпнұсқасы жеткен. Осы 29 нұсқаның 26-сы Қобыланды батырдың ерлігі жайында жазылса, ал қалған 3 нұсқасы Қобыландының балалары Бөкенбай мен Киікбай батырлар туралы жазылған.«Қобыланды батыр» жырының заңды жалғасы болып есептелетін Қарлыға қыздың достығы,махаббаты,ерлік істері жайында тағы бір жыр бар. Бұл нұсқалардың көбісі кейінгі кезде жинақталған. Осы нұсқалардың барлығы да оларды алғаш хатқа түсіріп,оны жырлаған ақын-жыраулардың аттарымен аталған.Бұл нұсқалардың көпшілігі бұрыннан белгілі,халық арасына кең тараған болып есептелген, ғалымдар азды-көпті зерттеген жырлар.Кейінгі кезге дейін белгісіз болған-Дәулетше нұсқасы. Жыр Марабай нұсқасына ұқсас. Бұл жырдың 1884 жылы араб әрпімен жазылған түпнұсқасы Қазан мемлекеттік университетінің кітапханасында сақтаулы тұр.1860 жылы қазақтың белгілі ағартушысы [[Ыбырай Алтынсариннің]] Марабай жыраудан халықтың көптеген ауыз әдебиеті үлгілерімен қатар «Қобыланды батыр» жырын жазып алған.Оның ең көркем,ең қызық бір тарауын Қобыландының Тайбурылмен Қазан ханға қарсы шауып бара жатқан сәтін 1879 жылы басылып шыққан „Қырғыз хрестоматиясына“ енгізді. 1870–1890 жылдарының аралығында «Қобыланды батыр» жырының кейбір үзінділерін [[В.В. Радлов]] пен [[Г.Н. Потанин (жыр)|Г.Н. Потанин]] жариялаған. Осы жырды 1932 жылы [[С.Сейфуллин (жыр)|С.Сейфуллин]], 1939 жылы [[С.Мұқанов (жыр)|С.Мұқанов]] „Батырлар жыры“,„Батырлар“ деген жинақтарға енгізген. [[С.Сейфуллин (жыр)|С.Сейфуллин]],[[М.Әуезов (жыр)|М.Әуезов]],[[С.Мұқанов]],[[Ә.Марғұлан]],[[М.Ғабдуллин]],[[О.Нұмағанбетова]]. т,б. ғалымдардың зерттеу еңбектерінде «Қобыланды батыр» жырының мазмұндық, көркемдік қасиеті жан–жақты қарастырылған болып келеді. Жеті буынды өлшеммен жырланған эпостың тілі айырықша көркем, эпитет, теңеу, салыстыру, әсерлеу молынан кездеседі.Қазіргі кезде бұл жырдың нұсқалары Мәскеу, Алматы, Орынбор, Қазан, Ташкент және Нөкіс қалаларының мұрағаттарында, Орталық ғылым кітапхана қоры мен Әдебиет және өнер институтының қолжазба және жазбатану бөлімінде сақтаулы тұр.

== Кейіпкерлері ==
'''Қобыланды''' – ел қорғаған, жауға қарсы тұрған нағыз батыр тұлғасы ретінде суреттеледі, ол өзінің қайсар мінезімен, жаужүрек батылдығымен, табандылығымен халықтың арман-мүддесін бейнелейді.

'''Тоқтарбай мен анасы Аналық''' – Қобыландының ата-анасы. Жырда ата-ана бейнесін танытып, олардың балаға деген сағынышы мен үміті арқылы перзенттің өмірдегі орны айқындалады.

'''Қараман батыр''' - жырда қайшылықты кейіпкер ретінде көрініп, оның асығыс әрекеттері мен ақылға емес, күшке сүйенуі кей жағдайда қателікке ұрындырады, сол арқылы жырда ақыл мен сабырдың маңызы айқындалады.

'''Құртқа''' – жырдағы ең ақылды, ең көреген кейіпкерлердің бірі, ол тек батырдың сүйген жары ғана емес, оның сенімді серігі, ақылшы кеңесшісі ретінде танылады. Құртқа Тайбурылды баптап өсіру арқылы өзінің даналығын дәлелдейді және болашақты болжай білетін қасиетімен Қобыландының талай қатерден аман шығуына себепкер болады.

'''Көбікті''' – жау жақтың өкілі, айлакер әрі күшті қарсылас ретінде суреттеліп, Қобыландының батырлығын айқындай түсетін кейіпкер қызметін атқарады. Көбікті арқылы жырда зұлымдық пен озбырлықтың сипаты көрсетіледі.

'''Тайбурыл тұлпар''' - Қобыландының сенімді серігі ретінде бейнеленіп, батырдың ерлігі мен жеңістерінің ажырамас бір бөлігіне айналады, себебі ол қиян-кескі ұрыстарда батырды діттеген жеріне жеткізіп, оның күш-қуатын арттыра түседі.

{{Lit-stub}}

[[Санат:Қазақ жырлары]]

Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы

2025-12-21T17:03:09Z

Nurtenge: ~2025-42205-03 (т) өңдемелерінен Casserium соңғы нұсқасына қайтарды

'''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы''' — 1822 және 1824 жылдары патша үкіметі [[Орта жүз]] бен [[Кіші жүз]]дегі хан билігін жойды. [[Қазақтар]] өзінің [[Қазақ хандығы|мемлекеттілігі]]нен осылайша айырылды.

==Хан билігін жоюдың себептері мен алғышарттары==
[[XIX ғасыр]]дың жиырмасыншы жылдарына қарай патша үкіметі [[Қазақстан]]дағы хан билігін жоятын уақыт келіп жетті деген қорытынды жасады. Бұған салмақты негіздер де, қажетті бірқатар алғышарттар да жеткілікті деп санады.
* Біріншіден, қазақ хандары дала тұрғындарының басым көпшілігінің алдында өздерінің беделінен айырылып қалды. Жергілікті байырғы халық патша үкіметі тағайындаған хандарды баяғыдай дербес ел басқарушылар деп емес, көбінесе [[Ресей империясы]]ның кәдімгі көп шенеуніктерінің бірі ғана деп қабылдады. Оның үстіне, тап сондай дәрменсіз билеушілердің саны да көбейіп бара жатты. Патша үкіметі әр жүздің (Кіші жүз бен Орта жүздің) бұрыннан бар хандарының қатарына жаңа хандарды қосып отырды. Мәселен, 1812 жылы [[Кіші жүз]]дің [[Жайық]]тың оң жақ бетіндегі қазақтарға Бөкей сұлтан өз алдына жеке хан болып шыға келсе, 1815 жылы [[Орта жүз]]де [[Уәли хан]]мен қатар және [[Бөкей хан|Бөкей сұлтан]] да хан болып тағайындалды.
* Екіншіден, бұл кезде патша үкіметі Кіші жүзді де, Орта жүзді де бірнеше әкімшілікке бөлшектеген еді. Мұның өзі патша үкіметінің көшпелі қазақтарды басқаруына өте қолайлы болып шықты. 1788 жылы [[Ертіс]] бойындағы қазақтардың сұлтан Сұлтанбек басқарған бір бөлігі Ертіс өзенінің оң жағында «мәңгілік көшіп-қонып жүру» құқығына ие болды. Сөйтіп Орта жүз бірі Ертістің оң жағалауы, екіншісі Ертістің сол жағалауы болып екіге жарылды. 1801 жылы Жайықтың оң жағалауында Кіші жүзден бөлінген [[Ішкі Орда]] құрылғанын айттық. Оның үстіне, 1808 жылғы ашаршылық кезінде Кіші жүздің 20 мыңға жуық қазағы башқұрт кантондарының аумағына уақытша көшірілді. Бір кездегі біртұтас жүздердің арасында ендігі жерде ешқандай да еркін байланыс жасау мүмкіндігі қалмады, өйткені ондай байланыс жасауға қатаң тыйым салынды.
* Үшіншіден, XIX ғасырдың бас кезінде [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғыс ұрпағы]] бірқатарының патша үкіметінің әкімшілігіне белсенді қарсылық білдірген оқиғалары көбейіп кетті. Ал ақыр соңында, патша үкіметі [[Франция]]мен соғыс аяқталғаннан кейін жеткілікті әскер күші мен адам ресурстарына ие болды. Мұның өзі оның тәуелсіз қазақтардың заңды билігін — хан билігін біржолата жоюға итермеледі. Өйткені хан билігінің сақталуы патша үкіметінің өлкені шаруашылық тұрғысынан кең көлемде отарлауына кедергі келтірген еді.

==Орта жүздегі хан билігінің жойыла бастауы==
Орта жүзде 1817 жылы Бөкей хан, 1819 жылы Уәли хан қайтыс болғаннан кейін патша үкіметі жаңадан хан тағайындап жатуды қажет деп таппады. 1822 жылы Батыс [[Сібір генерал-губернаторлығы|Сібір генерал-губернаторы]] [[Михаил Михайлович Сперанский|Михаил Сперанский]] жасаған және Ресей императоры [[I Александр]]дың жарлығымен бекітілген «Сібір қырғыздары (қазақтары) туралы жарғы» күшіне енді.
[[Қазақстан]]дағы жаңа [[реформа]]ның ең басты мақсаттарының бірі Орта жүздегі хан билігін біржолата жою болатын. «Жарғы» өзінің мазмұны мен мақсаты жағынан Қазақстанның солтүстік-шығыс аймақтарын іс жүзінде Ресей империясына қосып алып отарлауға бағытталған болатын. Сөйтіп Орта жүздегі әкімшілік, сот және аумақтық басқару жүйесі түбірімен өзгертілді.

==Басқарудың жаңа жүйесін енгізу==
Басқарудың [[округ]]тық жүйесі енгізілетін болды. Сөйтіп жаңа округтар құрылды. Округтар болыстарға бөлінді, ал болыстар ауыл әкімшіліктерінен тұрды. Әр округта 15–20 болыс, әр болыста 10–12 ауыл, ал әр ауылда 50–70 үй болатын болды. Сыртқы округтағылар [[Сібір]] қырғыздары (қазақтары) облысына біріктірілді. Жаңа әкімшілік бірлігі орасан зор аумақты алып жатқан Омбы облысының құрамына кірді. [[Томск]] және [[Тобыл губерния]]лары мен Омбы облысы Батыс Сібір генерал-губернаторына бағындырылды. Оның орталығы Тобыл каласында орналасты.
Әкімшілік бірліктерін құру кезінде патша үкіметі өзіне қолайлы жағдайды босқа жіберіп алмай, көшпелілердің рулық бөліністерін де ұмытқан жоқ, олардың қыстаулары мен жазғы жайылымдарын да мұқият еске алды. Далалықтардың бір округтың аумағынан екінші округқа ауысуына ондағы өкімет билігінің келісімі бойынша рұқсат етілді.
Округтарды сайланып қойылатын аға сұлтандар, болыстарды болыстар, ал ауылдарды ауыл старшындары басқарды. Болыс сұлтандары мен ауыл старшындары әкімшілік, шаруашылық және полицейлік қызметтерді қоса атқарды.
Әр округта аға сұлтан басқаратын Округтық приказ ([[мекеме]]) құрылды. Оның құрамына Омбы облыстық басқарма бастығы тағайындайтын ресейлік екі заседателъ және сайланып қойылатын екі «құрметті қазақ» қатысуға тиісті болды. Ішкі күзет Сібір [[казактар]]ынан іріктелді.

==Сыртқы округтардағы сайлау тәртібі==
Ауыл [[старшын]]дарын көшпелілердің өздері сайлайтын және оларды бұл лауазымды қызметке округтық мекеме бекітетін. Сайлау үш жылда бір рет өткізіліп тұрды. Сұлтандар старшындарды сайлауға қатыспайтын. Сұлтандардың қатарынан сайланып қойылатын болыстар өздерінің қолындағы өкімет билігін балаларына мұра етіп қалдыру құқығын иеленді. Биліктің ауысуы жоғарыдан төмен қарай жүргізілді.

Кейінгі кездерде болыстық қызметке сүлтан емес, қарапайым қазақтардың да сайлануына рүқсат етілді. Бірақ ондай адамдардың патша өкіметіне сіңірген еңбегі зор болуы тиіс еді. Сол арқылы патша үкіметі Шыңғыс әулетін билік құрылымынан бірте-бірте шеттете бастадыю

Аға сұлтанды тек сұлтандардың өздері ғана, ал оның құрметті қазақтардан іріктелетін екі заседателін билер мен старшындар ғана сайлайтын. Аға сұлтандар үш жылға, ал олардың [[заседатель]]дері екі жылға сайланатын. Аға сұлтандар облыстық басқарма бастығының бекітуінсіз өз өкілеттігін жүзеге асыруға кірісе алмайтын. 1854 жылдан бастап аға сұлтандыққа шыққан тегі Шыңғыс әулеті емес адамдар да сайлана алатын болды.

==Округтық приказдың негізгі міндеттері==
[[Округ]]тық приказдың қатаң белгіленген міндеттері болды. Ол атап айтқанда,
* округтағы халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
* халыққа білім беруге қамқорлық жасау;
* тұрмыстық жағдайлар мен шаруашылық жұмыстарын жақсарту;
* [[қарақшылық]] тонауды, [[барымта]]ны және өкімет билігіне бағынбау әрекеттеріне тыйым салу;
* өз бетімен кетіп, озбырлық жасауға жол бермеу;
* тергеуді және сот істерін әділ жүргізу;
* діни наным-сенімдерге байланысты проблемаларды шешу;
* [[көпестер]] [[керуен]]інің жүріс-тұрысын бақылау және олардың қауіпсіздігін камтамасыз ету;
* сондай-ақ [[жасақ]] (алым-[[салық]]) жинау. Округтық приказ, сонымен қатар егін шаруашылығын дамытуға да қамқорлық жасауы тиіс болды.

==Алым-салықтар==
Басқарудың жаңа жобасын өмірге бірте-бірте және ауыртпалықсыз енгізу үшін патша үкіметі барлық алым-салық түрлерін өтеуге бес жылдық жеңілдік белгіледі. Бұл жылдар ішінде [[аурухана]]лар мен мектептер салу үшін ерікті түрде төленетін алым-салық қана жиналып келді.

Жеңілдік мерзімі өткеннен кейін округтардың халқы мал басының санына қарай 100 бастан бір бас мөлшерінде жасақ төлеуге міндетті болды. Бірақ ондай салық түйе басына салынған жоқ. Өйткені мұның өзі сауда керуенін көбейту үшін қажет еді. Алым-салық үшін мал санағы үш жылда бір рет өткізіліп тұрды. [[Қазақтар]] жасақтан өзге [[шабарман]]дар мен [[жолаушы]]ларға көлік жағынан да көмек көрсетуге тиіс болды.

==Қазақ даласында шаруашылық пен сауданың дамуы==
Округтық приказдардағы ресейлік заседательдер және казактар жер өңдеп, егін салудың, [[бау-бақша]] өсірудің және [[омарта]] шаруашылығын жүргізудің үлгісін көрсетуге міндетті болды. Отырықшы өмір салтына көшкен және осы айтылған жұмыстарда табысқа жеткен қазақ отбасыларына жергілікті өкімет билігі тарапынан сыйлықтар беріліп тұрды. Бірақ қазақтардың [[диқаншы]]лыққа жаппай көшуі бәрібір байқалған жоқ.

Дәстүрлі мал шаруашылығымен айналысып келген қазақ халқы егіншілікпен айналысуға жатырқай қарады, мұның өзі сіңірі шыққан кедейлердің жатақтардың ғана ісі саналды. Округтардың халқы тұзды көлдерден қанша тұз өндіріп аламын десе де ерікті болды. [[Тұз]] өндіру олардың ездерінің тұтыну қажеті үшін де, руластарына сату үшін де керек еді.

Патша үкіметі сауда-саттықты қолдап, көтермелеп отырды. Әрбір қазақ езінің өндірген енімін округ аумағында да, одан тыс жерлерде де сатуға құқықты болды. Сұлтандар [[сауда]] керуендерін шетелдерге де, Сібір шекара шебіне де жіберіп тұру қүқығын сақтап қалды. Тап осындай [[құкық]]ты орыс көпестері де пайдаланды. Сыртқы округтарды басып өтетін сауда керуендерінен ешқандай да баж салыгы алынбайтын тәртіп орнатылды.

==Денсаулық сақтау, дін және халыққа білім беру салаларындағы жаңалықтар==
«Жарғы» енгізілгенге дейін қазақ даласында ем жасау ісімен халық емшілері ғана (сынықшылар, бақсылар, тәуіптер және басқалары) айналысып келген болатын. Патша үкіметінің билігі жүрісімен жағдай өзгере бастады. Әр округта екі емші жұмыс істей бастады. Тұрақты жұмыс істейтін ауруханалар пайда болды. Жергіліікті әкімшілікке халықты шешек ауруына қарсы егуден өткізу міндеттелді.

«Жарғы» бойынша жергілікті билік орындарына христиан дінін таратумен аты шыққан діни [[Миссионерлік|миссионерлердің]] қазақ даласындағы қызметін күшейту тапсырылды. Бірақ оларға «ешқандай да ықтиярсыз мәжбур етпей, кәдімгідей сенімін арттыру және көзін жеткізу» тәсілі арқылы әрекет ету қажеттігі ескертілді.

Рас, кейінгі оқиғалардың көрсеткеніндей, патша үкіметі бұл міндетті жүзеге асыра алған жоқ. Өйткені [[христиан діні]]н таратушы миссионерлерге қазақтар тарапынан көрсетілген қарсылық өте күшті болды.

«Жарғының» жағымды жақтарының бірі қазақтардың балаларын Ресейдің ішкі аумағындағы губерниялардың оқу орындарына оқуға жібере алатындығы болды. Алайда бұл құқықты қазақтардың ілуде біреуі ғана пайдалана алды. Оның үстіне, қазақтар өз балаларының орыстанып кетуі мен [[Шоқындыру|шоқындырылуынан]] қатты шошынды.

==Орта жүзде 1822 жылдан кейін орын алған оқиғалар==
«Жарғы» қазақ даласына бірте-бірте енгізіле бастады. Басқарудың жаңа тәртібі ең әуелі шекара шебі маңындағы және «өздеріне қамқорлық жасауды өтінген, бодандыққа адал болуға ант еткен» руларға енгізілді.

1822 жылғы ''«Жарғы»'' аздаған өзгерістер енгізілген түрінде 1860 жылдардың ортасына дейін қолданылып келді. Жаңадан округтар ашудың алдын ала белгіленген нақты жоспары болған жоқ еді. Шекаралық әкімшіліктен шенеуніктер бастаған қарулы шағын жасақтар қазақ ауылдарына бірінен соң бірі жиі шығып тұрды.
Олар басқарудың жаңа жүйесін қабылдаудың көшпелі халыққа пайдалы да тиімді болатынын егжей-тегжейлі түсіндіруге күш салып бақты. Сөйтіп халықтың көшпелі тобының келісіміне қарай жаңа округтар құрыла бастады. Мәселен,
* Қарқаралы және Көкшетау (1824),
* [[Аягөз]] (1831),
* [[Ақмола]] (1832),
* [[Баянауыл]] және [[Үшбұлақ]] (1833),
* [[Аманқарағай]] (кейінірек Құсмұрын атанды, 1834),
* [[Көкпекті]] (1844) округтары құрылды.

1854 жылы [[Ертіс]]тің оң жағалауындағы қазақтар үшін [[Семей]] ішкі округы ашылды. 1856 жылы [[Жетісу]] жерінде [[Алатау]] ерекше округы ашылды. Бұл екі округты орыс офицерлерінің арасынан тағайындалған бастықтар басқарды.

Батыс Сібірдің генерал-губернаторы мен Омбы облыстық басқармасының бастығы [[Орта жүз]]ді басқаруды қолға алды. Бұдан кейін енді солтүстік-шығыс аймақтардағы қазақтарды басқару жөніндегі орган қүру көзделінді. Сөйтіп 1838 жылы патша үкіметі Сібір қырғыздарын (қазақтарын) шекаралық басқару басқармасы құрылды.

==Кіші жүздегі хан билігінің жойылуы==
Орта жүздегі хан билігінің жойылуы Кіші жүзде тап осылай әрекет жасауды әлдеқайда жеңілдетті. Бұл кезде Кіші жүз сұлтандарының арасындағы алауыздық әлі тоқтаған жоқ еді. Хан билігі әлсіреп, қол астындағы халық арасында беделінен айырылып тынған болатын. 1822 жылы Орынбор өлкесінің губернаторы [[Пётр Кириллович Эссен|Пётр Эссен]] Ресей астанасына «[[Орынбор]] қырғыздары (қазақтары) жөніндегі жарғының» жобасын жөнелтті.

Бұл кезде Кіші жүзде [[Шерғазы хан|Шерғазы]] әлі де хан болып тұрған еді. Қазақтардың шекара шебіне және Орынбор өлкесінің ішкі округтарына шабуыл жасауы жиі-жиі қайталанумен болды. Орынбор өлкесінің бастығы ұсынған жобатолықтыра түсу үшін Азия комитетіне қайтадан жіберілді. Жарғының түпкілікті жобасын Ресей патшасы I Александр 1824 жылы көктемде біржолата бекітті. Шерғазы хан Орынборға шақыртып алынды. Оған ғұмырының ақырына дейін ай сайын жалақы төленіп тұратын болды. Сөйтіп Кіші жүздегі хан билігі де жойылды.

Бұл реформа бойынша Кіші жүз аумағы [[Жайық]]тың сырт жағындағы үш округқа бөлінді. 1828 жылы ондағы әкімшілік бірліктерінің аттары өзгертіліп, Батыс, Орта және Шығыс округтары деп аталды. Кіші жүздегі өкімет билігі Орынбор губернаторына тікелей бағынатын басқарушы-сұлтандардың қолына көшті.

Басқарушы-сұлтандарға казактардың жасақтары да бағындырылды. Ондай жасақтардың әрқайсысында 100-ден 200-ге дейін адам болды. Басқарушы-сұлтандар казак станицаларында және шекара шебіндегі бекіністерде тұратын болып белгіленді. Мұның өзі олардың патша үкіметіне тәуелді болуын күшейте түсті. Басқарушы-сұлтандардың атқаратын негізгі қызметі өздеріне қарайтын халықты ''«тәртіп сақтайтын және патша үкіметіне әрқаиіан адал әрі айтқанын
екі етпейтін бағыныста»'' болатындай етіп ұстау еді. Кіші жүздегі ауыл старшындарынан бастап, баскарушы сұлтандарға дейінгі барлық лауазымды тұлғаларды Орынбор губернаторының өзі тағайындайтын болды. [[Сайлау жүйесі]] жойылды.

==Дистанциялардың құрылуы==
1831 жылға дейін [[Кіші жүз]] қазақтары ресми құжаттарда шекара шебіне жақын және далалық жерлерде тұратындар деп екі топқа бөлінетін. Шекара шебіне жақын тұратындар 1831 жылдан бастап дистанцияларға, ал олар старшындықтар мен ауылдарға бөлінді. Дистанциялар жаңа әкімшілік-аумақтық бірліктерге айналды. Оларды дистанция бастықтары басқарды. Дистанциялар барған сайын көбейе түсті.

1850 жылы олардың саны Кіші жүз жерінде 57-ге жетті. Уақыт өте келе дистанция бастықтарытың билігі алыстағы ауылдарда да жүргізілетін болды. Дистанция бастықтары түтін салығы деп аталған салықты жинаудың барысын қатты қадағалады, әр үй басына салынатын «түтін салығының» мөлшері 1,5 күміс ақшаға (сомға) тең болатын.

==«Орынбор қырғыздары (қазақтары) туралы ереже» (1844)==
«Орынбор қырғыздары туралы жарғының» кемшілік тұстары көп еді. Сондықтан оның орнына 1844 жылы «Орынбор қырғыздары туралы ереже» шықты. Ендігі жерде Орынбор әкімшілігіне қарайтын қазақтар тұратын жерлер [[Ресей империясы]] аумағының бір бөлігі деп жарияланды. Кіші жүзге жалпы басшылық жасауды Орынбор шекара комиссиясы жүргізді. Оның құрамына төрағаның өзі, орынбасары, төрт кеңесшісі және қазақтардан сайланатын төрт заседатель, ерекше тапсырмалар жөніндегі шенеунік, адам және мал дәрігері
кірді.

Жаңа ереже бойынша [[Билер Соты|билер сотына]] барынша шектеу қойылды, ол ұсак-түйек мәселелерді ғана қарайтын болды. Үкіметке карсы әрекеттер жасау, кісі өлтіру, қарақшылық жасап ел тонау, барымта алу сияқты қылмысты істерді әскери [[coт]] қарады. Ал ұрлық жасау, алаяқтық, бұзақылық, 50 сомнан жоғары мүліктік талап сияқты істер Ресей империясы шекара комиссиясының жанындағы жалпы заңдар негізінде қаралды. Орынбор әкімшілігіне қарайтын қазақтардың жағдайы олардың Орта жүздегі қандастарына қарағанда әлдеқайда ауыр еді.

1844 жылы Кіші жүз жеріндегі шекара шебіне жақын тұратын қазақтар үшін қамқоршы деген қызмет пайда болды. Оның негізгі міндеті шекара шебіне жақын тұратын қазақтарды отырықшы орыс халқының озбырлығынан қорғау еді. Қамқоршы далалық қазақтар шекара шебінен Ресейдің ішкі жағына өтіп кеткен жағдайда ғана олардың құқықтарын қорғай алатын. Басқарушы сұлтандардың жанында шешек ауруына қарсы егу жұмыстарын жүргізетін бір-бірден қазақ фельдшері болды.

==1822—1824 жылдардағы жарғыларды енгізудің салдары==
Бұл жарғылар, негізінен алғанда, алысты көздейтін арам ниетті пиғылмен жасалған еді. Соның салдарынан Кіші жүз бен Орта жүз қазақтары өздерінің дәстүрлі мемлекеттілігінен айырылып қалды, қазіргі [[Қазақстан]] бірте-бірте [[Ресей империясы]]ның отарына айналды. [[Жарғы]] жаңалықтары көші-қон шеңберін тарылтты, еркін көшу бостандығы мүмкін болмай қалды. Бұрыннан қалыптасқаң рулық ұжымдар бір-бірімен мидай араласып кетті.

Бір кездегі дамыған көшпелі мал шаруашылығы тұйыққа тіреліп, күрт құлдырай бастады. Патша үкіметі мемлекеттік салықтың қатаң белгіленген мөлшерін бекітті. Елден жиналатын алым-салық шенеуніктік аппарат пен әскери күштерді ұстауға қажетті қаржы көзіне айналды. Патша үкіметінің бұл реформалары қазақ рубасылары мен сұлтандарынан іріктелген, айтқанды екі етпей орындайтын «тәртіпті аппарат» құруды одан әрі күшейте түсті. Олар бірте-бірте орыс шенеуніктеріне теңестірілді. Ендігі жерде олар сыйақы мен шен алу үшін қызмет етуге көшті. Оларды қызметке тағайындау да, қызметінен алып тастау да Ресейдің аймақтық басшылығының көзқарасы мен көңіл күйіне тікелей байланысты болды.

Болыс сайлауы парақорлық, шар салушылардың дауысын, орыс шенеуніктерінің ықыласын сатып алу сияқты жиіркенішті масқара құбылыстардың етек алуына алып барып соқтырды. Неміс зерттеушілерінің бірі Ф.фон Шварц былай деп жазды: {{cquote|Округ басшылары неғұрлым тиімді де пайдалы болыс лауазымын параны кім көп берсе, соған сатудан тіпті де тартынбайды.}}
Сайлаудың мұндай сиқы бір руды екінші руға қарсы қойып, өзара өшіктірді. Әркім өз руының құрамына дауыс беруге тырысты. Ал аға сұлтандарды сайлауға қара сүйек өкілдерінің де қатысуына рұқсат етілген кезде сұлтандар мен рубасыларының бір-біріне қарама-қарсылығы күшейе түсті.

Округтық приказдар империяның қазақ даласындағы және [[Орта Азия]] иеліктеріндегі әскери-отаршылдық әрекеттерін одан әрі өршітудің әзірлік алаңдарбіна айналды. Сұлтандардың бір бөлігі, әсіресе жаңа қызмет лауазымдарын бөлу кезінде ескерусіз қалған бөлігі, патша үкіметінің [[реформа]]ларына қарсы шықты. Ондай наразылықтардың бірқатары қарулы көтеріліске ұласты. Дегенмен де, 1820 жылдардағы реформалардың отаршылдық сипаты мен мәні күшті болғанына қарамай, олар қазақ даласында сауда-саттықты, денсаулық сақтау ісін және халыққа білім беруді едәуір дамытуға оң ықпалын тигізді.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамүра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы.ISBN 9965-34-816-2</ref>

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Kz-hist-stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Қарлығаш Қаленова

2025-12-20T03:08:35Z

Nurtenge:

{{жедел жойылсын|Мақала маңыздылығы көрсетілмеген, жетім мақала, БАҚ көздерінде айтылмаған}}
'''Қарлығаш Қаленова''' (1937 жылы туған, [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Сырым ауданы]]) – [[Медициналық бике|мейірбике]]. Орал медициналық училищесін бітірген (1960). Ұзақ жылдар [[Маңғыстау ауданы]] елді мекендерінде дәрігерлік қызмет атқарған. 1960-1963 жылдары Тұщықұдық селолық ауруханасында фельдшер-акушерка, 1963-1976 жылдары Шебір, Шайыр ауылдарында фельдшер-акушерлік медпункт меңгерушісі (дәрігер). 1977-1990 жылдары Жыңғылды, Тұщықұдық, Қызан селолық ауруханаларында аға медбике, фельдшер қызметтерін атқарды. 1962-1964 жылдары Маңғыстау аудандық Кеңесінің депутаты, Тұщықұдық, Ортаеспе, Шайыр ауылдарында бірнеше рет ауылдық кеңес депутаты болып сайланды.

КСРО Жоғарғы Кеңесінің жарлығы бойынша "Еңбектегі үздігі үшін" медалімен (1986ж), «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]», «[[Еңбектегі ерлігі үшін медаль|Еңбектегі ерлігі үшін]]» медальдарымен марапатталған.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
</ref>
<ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
</ref>
<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;
</ref>
<ref>«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998;
</ref>
<ref>«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000;
</ref>
<ref>«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001;
</ref>
<ref>«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
</ref>
<ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
</ref>
<ref>«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006;
</ref>
<ref>«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006;
</ref>
<ref>«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006;
</ref>
<ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}
{{bio-stub}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1937 жылы туғандар]]

Композиция

2025-12-18T14:17:08Z

Nurtenge: Тұрысбек Жанеля 7д (т) өңдемелерінен Kasymov соңғы нұсқасына қайтарды

'''Композиция'''({{lang-la|соmpositiо - құрастыру, шығарма}}): [[көркемөнер]] туындысының құрылымы, оның [[жанр]]ы мен мазмұнына орай құрамдас бөліктерінің тұтастығы. '''Композиция''' - құрамдас бөліктері бірлікте ұштастырылған, бір-біріне және жалпы мүддеге бағындырылған мақсатты көркем құрылым. Пластик. өнерле композиция көркем [[пішін]] (форма) түзілімінің жеке сәттерін біріктіріп тұрады. Композиция әдістері өнердің өзіндік ерекшеліктеріне, шығарманың идеясына, авторлық ой түйсігіне сәйкес туындайды. Композиция шығарманың ішкі құрылымымен бірге оның сыртқы орта мен [[көрермен]]дер арасындағы қатынасын белгілейді. Көркем шығарм. процесі мен өмірді эстеттану тұрғысында қалыптасқан композиция заңдары өнердің жалпылама заңдылықтарының, нақты өмір құбылыстарындағы өзара байланыстылықтардың белгілі мөлшеріндегі бейнесі әрі жиынтығы болып табылады. [[Сәулет]] өнерінде композиция идеялық-көркемдік принциптердің бірлігіне, құрылыстар мен ғимаратардың функциялық мақсатына, жобалық ерекшеліктеріне, олардың қала құрылысындағы мән-маңызына орай құрылады. Композиция қаланың жалпы келбеті мен құрылымын, архит. үндестігін, жобадағы көлемдік, кеңістік түзілімін айқындайды. Бейнелеу өнеріндегі композиция шығарманың идеялық және сюжеттік-тақырыптық негізін нақтыландыру барысында заттар мен фигураларды кеңістікке орналастыру тәртібін, шығарма көлемін тиянақтау әрі жарық пен көлеңке үнасымын қадағалау арқылы көрінеді. Композиция тектері "орнықты", "айнымалы", "ашық" және "жабық" болып бөлінеді. Композицияның орнықты және жабық тектері Қайта өрлеу дәуіріндегі өнерде басымырақ қолданылды, ал айнымалы және ашық тектері барокко стилінен айқын көрініс тапты; Композицияның түрлері:
* Сюжеттің басталуы (оқиғаның басталуы).
* Шығарма ішіндегі оқиғалар байланысы.
* Оқиғаның шарықтау шегі.
* Оқиғаның аяқталуы (шешімі).
# композитордың немесе суретшінің шығармашылық еңбегінен туған шығарма (музыка, кескіндеме, мүсін немесе графика);
# өнер түрлері жинақталған күрделі көркем туынды (мысалы, әдеби-муз. К.);
# музыка шығару теориясының атауы. Композиция муз. оқу орындарында ([[колледж]], консерваторияларда) арнаулы пән ретінде оқытылады. Композицияны оқыту гармония, полифония, муз. шығармаларды талдау, аспаптау сияқты муз.-теориялық пәндерді қоса үйретумен тығыз байланысты.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Өнер]]

Артём Витальевич Котенко

2025-12-17T20:45:13Z

Nurtenge: /* Дискографиясы */

{{Музыкант
|Есімі = Артём Котенко
|Шынайы есімі = Артем Котенко
|Сурет = Artem Kotenko (cropped).jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы = Котенко, 2025 жыл
|Фон =
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты = Артём Витальевич Котенко
|Туған күні = 12.01.2012
|Туған жері = {{туғанжері|Ахтырка|Ахтыркада}}, [[Сумы облысы]], [[Украина]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары = 2020—қазіргі күн
|Мемлекет = {{Байрақ|Украина}}
|Мамандықтары = {{әнші|Украина|XXI ғасыр}}
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = вокал
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Commons = Artem Kotenko (singer)
}}
'''Артём Витальевич Котенко''' ({{lang-uk|Артем Віталійович Котенко}}; [[12 қаңтар]] [[2012 жыл|2012]]<ref name="2020-2024">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=pXW5uGokMxQ|title=Artem Kotenko evolution|author=|date=2024-11-17|work=[[YouTube]]|publisher=Jito Azulito|accessdate=2024-11-17|lang=en}}</ref>, [[Ахтырка]], [[Сумы облысы]], [[Украина]]) — украиналық әнші. 2024 жылы «[[Junior Eurovision ән байқауы 2024|Junior Eurovision 2024]]» ән байқауында «Hear Me Now» әнімен [[Украина Junior Eurovision ән байқауында|Украина]] атынан өнер көрсетіп, 3-орынды иеленді. Ән байқауы 2024 жылдың қараша айында [[Испания]]ның [[Мадрид]] қаласында орын алды.

== Өмірбаяны мен мансабы ==
[[Украина]]ның [[Ахтырка]] қаласында туылған Артём 2020 жылдың басынан, 8 жасынан бастап әртүрлі балалар ән байқауларына белсенді түрде қатысып келеді.<ref name="2020-2024"/>

2024 жылдың 24 шілдесінде Украинаның 2024 жылғы Junior Eurovision ән байқауына ұлттық іріктеу байқауы барлық қабылдаған өтініштердің арасынан 15 лонг-листке енген әртістер тізімін жариялады, оның ішіне басқа қатысушылар сияқты өзінің өтініш онлайн жіберген 12 жасар Артём де кіргені белгілі болды.<ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2024-07-24 |title=🇺🇦 Ukraine: Longlist for Junior Eurovision 2024 Selection Announced |url=https://eurovoix.com/2024/07/24/ukraine-longlist-junior-eurovision-2024/ |access-date=2024-07-24 |website=Eurovoix}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tarasova |first=Daria |date=2024-07-24 |title=Названі 15 виконавців, що пройшли до лонглиста Нацвідбору Дитячого Євробачення – 2024 |trans-title=15 performers who made it to the longlist of the national selection for Junior Eurovision 2024 have been named |url=https://espreso.tv/kultura-ogolosheni-imena-15-vikonavtsiv-yaki-proyshli-do-longlista-natsvidboru-dityachogo-evrobachennya-2024 |access-date=2024-07-24 |website=Espreso.tv |language=uk}}</ref> 2024 жылдың 2 қыркүйегінде 15 әртістің арасынан 10 әртіс таңдалынып алынды.<ref>{{cite web |date=2024-09-02 |title=Дитяче Євробачення 2024: хто увійшов у топ-10 учасників Нацвідбору |trans-title=Junior Eurovision 2024: who entered the top 10 participants of the National Selection |url=https://junior.eurovision.ua/6048-dytyache-yevrobachennya-2024-hto-uvijshov-u-top-10-uchasnykiv-naczvidboru/ |access-date=2024-09-02 |work=Junior.eurovision.ua |publisher=Suspilne |language=uk}}</ref> 2024 жылдың 8 қыркүйегінде Артём Украинаның 2024 жылғы Junior Eurovision ән байқауына ұлттық іріктеу байқауына өткен финалист алты әртістің қатарына кіргені жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2024-09-08 |title=🇺🇦 Ukraine: Junior Eurovision 2024 Selection Finalists Revealed |url=https://eurovoix.com/2024/09/08/%F0%9F%87%BA%F0%9F%87%A6-ukraine-junior-eurovision-2024-selection-finalists-revealed/ |access-date=2024-09-08 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=2024-09-08 |title=Дитяче Євробачення 2024: Суспільне оприлюднило пісні фіналістів Нацвідбору |trans-title=Junior Eurovision 2024: Suspilne announced the songs of the finalists of the National Selection |url=https://junior.eurovision.ua/6114-dytyache-yevrobachennya-2024-suspilne-oprylyudnylo-pisni-finalistiv-naczvidboru/ |access-date=2024-09-08 |work=Junior.eurovision.ua |publisher=Suspilne |language=uk}}</ref> Украинаның 2024 жылғы Junior Eurovision ән байқауына ұлттық іріктеу байқауының финалы 2024 жылдың 22 қыркүйек күні өтті. Финалда Артём Котенко Злата Иванивпен бірдей 11 ұпай жинайды, бірақ Артём көрермендерден бір ұпайға көбірек жинап, жеңімпаз атанды.<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-09-22 |title=Artem Kotenko to represent Ukraine at Junior Eurovision |url=https://junioreurovision.tv/story/artem-kotenko-represent-ukraine-junior-eurovision |access-date=2024-09-22 |website=junioreurovision.tv |language=en}}</ref><ref name=":5">{{Cite tweet |number=1837917441684345340 |user=tasha_tsuman |title=Final result of televoting, Artem has a landslide victory |author= |access-date=2024-09-25}}</ref> Артёмнің әні ұлттық іріктеу байқауында «Дім» (Үй) деп аталғанымен, 6 қазан күні ән атауы «Еуропаға түсініктірек болуы үшін» «Hear Me Now» (Мені қазір тыңда) атауына ауысты.<ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2024/10/06/🇺🇦-ukraine-dim-to-be-re-titled-for-junior-eurovision/|title=Ukraine: “Dim” to be Re-titled for Junior Eurovision|accessdate=2024-10-06|publisher=eurovoix}}</ref> Ән сөзі [[Украин тілі|украин]] және [[Ағылшын тілі|ағылшын]] тілдерінде болды, оны осы байқауға арнайы [[Светлана Васильевна Тарабарова|Светлана Тарабарова]] жазды. 2024 жылғы 16 қарашада [[Мадрид]] қаласында өткен «Junior Eurovision 2024» ән байқауында Артём [[Украина Junior Eurovision ән байқауында|Украина]] атынан өнер көрсетіп, көрермендердің және қазылар алқасының дауыс саны бойынша екінші орынды, ал жалпы дауыс саны бойынша 203 ұпаймен 3-орынды иеленді.

2024 жылдың 27 желтоқсанында Влад Дарвиннің Артёмнің қатысуымен «Три сестри» әніне арналған музыкалық клипі шықты шықты.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=QRpUPd8C7ns |title=Vlad Darwin - Три сестри (Аманда, Лінда і Роуз), українською, ПРЕМ'ЄРА 2024 |last=Darwin |first=Vlad |date=2024-12-27 |work=[[YouTube]]}}</ref>

2025 жылдың 8 ақпанында Украинаның «[[Eurovision ән байқауы 2025|Eurovision 2025]]» ән байқауына [[Eurovision. Ұлттық іріктеу|Ұлттық іріктеуінде]] ол Светлана Тарабаровамен бірге интервалда өнер көрсетті.<ref>{{Cite Instagram |postid=DFuydC3IBqa |user=suspilne.eurovision |title=Хто виступить під час інтервал-актів фіналу Нацвідбору-2025 |date=2025-02-06}}</ref> Артём Котенко мен Светлана Тарабарова «Hear Me Now» әнінің [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] кезіндегі [[Орыс-украин соғысы кезіндегі бала ұрлануы|Ресейге заңсыз депортацияланған украиналық балалар]] тақырыбындағы арнайы нұсқасын орындады.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=O81WhGOBgZw |title=TARABAROVA і Артем Котенко — «Hear me now» — Фінал Нацвідбору 2025 |website=YouTube |publisher=Євробачення Україна — Eurovision Ukraine official |date=2025-02-09}}</ref> 2025 жылдың 18 шілдесінде ол өзінің ''REPEAT'' дебюттік студиялық альбомын шығарды, оған жаңа әндер де, бұрын шығарылған синглдар да кірді.<ref name="REPEAT">{{cite web |title=REPEAT - Album by Artem Kotenko |url=https://music.apple.com/kz/album/repeat/1824714023 |website=[[Apple Music]] |access-date=2025-07-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.blackfox.news/artem-kotenko-vypuskaie-albom-novykh-pisen/ |title=Артем Котенко випускає свій перший альбом |last=Глушко |first=Юрій |date=2025-07-17 |website=Новини Чорного Лиса |language=uk |access-date=2025-07-17}}</ref> Сол күні Junior Eurovision ән байқауына іріктеу жеңімпаздары мен басқа да қатысушыларымен бірге Atlas Festival 2025 фестивалінің бірінші күнінде Blockbuster Mall сахнасында өнер көрсетіп, «Hear Me Now» әнін орындады және альбомын таныстырды.<ref>{{Cite web |url=https://junior.eurovision.ua/6365-zirky-naczvidboriv-na-dytyache-yevrobachennya-vystupyly-na-atlas-festival-2025/ |title=Зірки Нацвідборів на Дитяче Євробачення виступили на Atlas Festival 2025 - Офіційно |last=Макарець |first=Аліна |date=2025-07-21 |website=Дитяче Євробачення 2024 |language=uk |access-date=2025-07-22}}</ref> 2025 жылдың 12 қазанында Украинаның «[[Junior Eurovision ән байқауы 2025|Junior Eurovision 2025]]» ән байқауына «Ұлттық іріктеуінде» шоуды «Hear Me Now» әнімен ашты.<ref>{{cite web |title= Артем Котенко — «HEAR ME NOW» — Фінал Нацвідбору на Дитяче Євробачення-2025 |url= https://www.youtube.com/watch?v=sNedo0XBgmI |date=2025-10-12 |publisher=[[YouTube]] |website=youtube.com}}</ref>

2025 жылдың 13 желтоқсанында [[Тбилиси]]де өткен «[[Junior Eurovision ән байқауы 2025|Junior Eurovision 2025]]» ән байқауында Украина атынан ұпай жариялаушы ретінде шықты. Украина ұлттық қазылар алқасының дауыс беру нәтижесі бойынша Арменияға ең жоғары 12 балл берілетінін жариялады.<ref>{{Cite web |last=Farren |first=Neil |date=2025-12-12 |title=Ukraine: Artem Kotenko Spokesperson for Junior Eurovision 2025 |url=https://eurovoix.com/2025/12/12/ukraine-artem-kotenko-spokesperson-junior-eurovision-2025/ |access-date=2025-12-12 |website=Eurovoix}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://corp.suspilne.media/golovne/58302-frantsiya-peremogla-na-dytyachomu-yevrobachenni-2025-ukrayina-druga/ |title=Франція перемогла на Дитячому Євробаченні – 2025: Україна — друга |date=2025-12-13 |website=corp.suspilne.media |language=uk}}</ref>

== Дискографиясы ==

=== Альбомдар ===
{| class="wikitable" border="1" style="font-size:9pt; text-align:left;"
! scope="col" | Атауы
! scope="col" | Ақпарат
|-
! scope="row" | ''REPEAT''
|
* Дата: 18 шілде 2025<ref name="REPEAT" />
* Поширення: TAVR Records
* Формат: [[Музыканы жүктеу|Сандық жүктеу]], [[Ағынды медиа|ағынды]]
|}

=== Синглдер ===
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;"
|-
! scope="col" | Жыл
! scope="col" | Атауы
! scope="col" | Альбом немесе шағын альбом
|-
| rowspan="2" | 2024
| ''Hear Me Now''
| {{N/a|Альбомдық емес сингл}}
|-
| ''Напевно, даремно''
| ''REPEAT''
|-
| rowspan="10" | 2025
| ''BFF'' (Nicole-мен бірге)
| {{N/a|Альбомдық емес сингл}}
|-
| ''Фільтри''
| ''REPEAT''
|-
| ''Хай пишуть'' (VOLIANSKA-мен бірге)
| {{N/a|Альбомдық емес сингл}}
|-
| ''Я лечу''
| rowspan="5" | ''REPEAT''
|-
| ''Знову на репіт''
|-
| ''Про тебе''
|-
| ''Неідеальні''
|-
| ''Нон стоп''
|-
| ''Golden Union''
| rowspan="2" {{N/a|Альбомдық емес сингл}}
|-
| ''BAM BAM BAM'' (DEMI-мен бірге)
|}

=== Музыкалық видеолар ===
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:left;"
|- align="center"
! Жыл
! Атауы
! Режиссёр
|-
| rowspan="4" | 2025
| ''BFF''
| Александр Гирченко
|-
| ''Фільтри''
| Данил Демехин
|-
| ''Знову на репіт''
| Назар Гловяк
|-
| ''BAM BAM BAM''
| Леся Гуровская
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Artem Kotenko (singer)|Артём Котенко}}
* [https://junioreurovision.tv/participant/artem-kotenko-2024 Junior Eurovision 2024 байқауындағы Артём Котенконың профилі] {{ref-en}}
* {{Instagram|itsartemkotenko}}
* {{Facebook|61556324245777}}

{{S-start}}
{{s-ach}}
{{Succession box
| титул = [[Украина Junior Eurovision ән байқауында]]
| жылдар = [[Junior Eurovision ән байқауы 2024|2024]]
| ізашары = «Kvitka» әнімен Анастасия Димид
| ізбасары = «Мотанка» әнімен София Нерсесян
}}
{{S-end}}

{{Портал жолағы|Тұлғалар|Музыка}}
{{Украина Junior Eurovision ән байқауында}}
{{Junior Eurovision ән байқауы}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{DEFAULTSORT:Котенко, Артём}}
[[Санат:Junior Eurovision ән байқауының қатысушылары]]
[[Санат:Украина бала әншілері]]

Желсіз түнде жарық ай...

2025-12-10T11:02:55Z

Nurtenge:

{{Ән
|Шынайы атауы = Желсіз түнде жарық ай...
|Қазақша атауы =
|Мұқабасы =
|Сурет атауы =
|Орындаушы =
|Альбом =
|Шығарылды = 1909 ж.
|Формат =
|Түрі = [[Сингл]]
|Жазылды = 1888 ж.
|Жанры = Лирика
|Тілі = қазақша
|Ұзақтығы =
|Лейблі =
|Сөзі = [[Абай Құнанбайұлы]]
|Әні = [[Абай Құнанбайұлы]]
|Продюсері =
|Сертификация =
|алдыңғы_атауы =
|алдыңғы_жыл =
|келесі_атауы =
|келесі_жыл =
}}
«'''Желсіз түнде жарық ай...'''» — [[Абай Құнанбайұлы]]ның 1888 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 [[тармақ]]ты 5 [[шумақ]]тан тұрады.

Өлең – ақынның табиғат көріністерін, махаббат сырларын кестелі тілмен айшықтаған әлем поэзиясындағы шоқтығы биік туындыларының бірі. Онда пәк, таза [[махаббат]]тың белгісіндей жарық айлы, желсіз түн... [[жан]] толқынысына үн қосып, сыбырласқандай қалың ағаш жапырағы, жүрексінген көңіл, бұлықсыған сөзіммен астасып, көлеңкелі, терең сайға гүрілдей құлаған [[өзен]] [[дыбыс]]ы, осындай сырлы, сұлу түнде, әлдеқайдан естілген сазды ән, тынымсыз тірлік алмағайып уақыт дабылындай бейсауат үрген ит пен үздік-создық айтақ астында сүйгенімен жолығуға аулаққа асыққан сұлу [[қыз]] жанды бейнедей ерекше лирикалық леппен тамаша суреттеледі. Бір ғажабы, басқа сезім құрсауындағы сұлу қыз жоқ, жай ғана қыз – түн жамылып, сүйгенімен кездесуге шыққан қыз туралы тек өлеңнің 3-шумағында ғана, онда да соңғы тармақтарда айтылады. [[Ақын]] оған дейін түнгі табиғаттың әсем көрінісін нәзік [[поэзия]] тілімен өрнектейді. Бірақ келесі толқын әсем, тіпті жаныңды рахатқа бөлейтін суретке мүлде басқаша кейіп береді. Үстірт қарағанда бұрылыс шұғыл сияқты. Қас қаламгердің шеберлігі де осында. Әуелі көңілдің жаңа ырғағына көшер, әрі тек қана қазақ тіршілігіне сыйысар көріністер келтіреді, ол - тау жаңғыртқан ән, үрген ит пен айтақ даусы. Бір ғажабы, ақын атап көрсетпесе де, ән - сырлы, мұңды, әуезді, иттің үрісі мен оған қосыла шыққан айтақта зіл, қатер белгісі жоқ: «Тау жаңғырып, ән қосып, Үрген ит пен айтаққа...». Бұл - өлеңнің алғашқы шумақтары арқылы көңілде берік орныққан сыршылдықтың нәтижесі. Көңіл күйі ғана алмасқан жоқ, қас зергер шығарманың заттық құрылымында да жаңа сапаға қарай ойысады: әлгінде ғана назарда жансыз табиғат тұрса, енді жанды тіршілік лүпілі естіледі. Сондықтан да келесі тармақтарда адамның - жол тосқан қарақшы, кеш қалған жолаушы емес, сүйгенімен кездеспек жас сұлудың шыға келуі табиғи қабылданбақ. «...Келмеп пе едің жол тосып, Жолығуға аулаққа?!». Қандай қыз, қандай сезімдер жетелеген жан - кімге болса да айқын. Абай кейіпкерлерінің сезім толғаныстарын айналада болып жатқан жалпы суреттер арқылы бейнелеген. Санадағы сәуле - желсіз түн, жарық ай, тасыған өзен суреттері - кері шағылысып, құпия кездесуге, бәлкім, өз өміріндегі ең алғашқы махаббат сұхбатына бет бұрған қыздың жүрек лүпілімен астас жарастық табады. Айлы түн, дірілдеген сәуле, қамсыз да бейбіт дыбыстар, оңашаға асыққан қыз - бәрі келісімді үндестікте. Сыртқы әсерді көкірек сыздатар сырға айналдырып, сезім қылын шегіне жеткере бұраған ақын өңді бірде ағытылады. Сырлы түн де жоқ, сүйген жігіт те жоқ, қыз сезімі - жаңағы табиғат көріністерінің тікелей ішкі толқынысқа ұласуы, рухы таза, жаны нәзік сұлудың [[жүрек лүпілі]].

<center>
«Таймаңдамай тамылжып, 
Бір суынып, бір ысып, 
Дем ала алмай, дамыл қып, 
[[Өлең]] қағып, бос шошып. 
Сөз айта алмай бөгеліп, 
Дүрсіл қағып жүрегі. 
Тұрмап па еді сүйеніп, 
Тамаққа кіріп иегі?» 
</center>

Кенет жүрекке мұң құйылады. Кешелі-бүгінді болған, болып жатқан жай емес, жекелік сипаты мол, нақты сезім күйінің суреті екен, өтіп кеткен бағзы бір күндерден қалған естелік екен, жасы жеткен немесе заманы озған жанның енді қайталанбас бақытты сәті екен. Өлең әсері ең соңғы жолдарда, «Тұрмап па енді сүйеніп» дейтін, өткен шақ формасындағы тіркестен соң бұрынғыдан әрмен күшейе тұседі. Енді манадан бері көзге шалынбаған, сүттей түнді сырттай бақылап, именшек сұлудың жолын тосып тұрған жігіт - дәл қазіргі мезетте сол бір қимас кезін мұңды сағынышпен еске алушы ақын (немесе оның лирикалық кейіпкері) бой көрсетеді және сәт озған сайын тұлғалана, еңселене түседі. Сипатталған сурет, бейнеленген сезім-қаншама заманнан бері іште тұнған, санада сүзіліп, түйсікте таңбаланған сырлы әуез - ер жігіттің дарқан жаны, кіршіксіз көңілімен қоса адамдық бейне, рухани биігін де айқын танытады. Өлең 7, 8 [[буын]]ды жүйеде қалыптасқан. 1-, 2-, 3-, 5- шумақтары шалыс ұйқаспен кестеленсе, 4-шумағы шұбыртпалы ұйқаспен өрнектелген. Шығарма алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында 5-шумақтың 2-жолы «Лүпілдеген жүрегі» делінсе, барлық басылымдарда бұл жол 1909 жылғы жинақ негізінде «Дүрсіл қағып жүрегі» болып берілген. 1939, 1977 жылғы басылымдарда 3-шумақтың 1-жолы «Тау жаңғырып, ән қосып», 1945, 1957 жылғы жинақтарда «Тау жаңғырығып, ән қосып» түрінде басылған.1939, 1945 жылғы басылымдарда өлеңнің жазылу кезеңі 1898 ж. деп көрсетілген. «Абай» бұл өлеңіне ән шығарған. Ән Абайдың композиторлық талантының сегіз қырлы, бір сырлы қуатын, оның көркемдік талғам-танымының биіктігін танытады. 1935 ж. композитор Л. А. [[Хамиди]] Әрхам Ысқақовтан әннің екі түрін нотаға тұсіріп алды. Апайда осы екі ән бір-бірінен тек өлеңнің 3-тармағының басында сәл ғана әуен ырғақтықпен ерекшеленетіні болмаса, жалпы ән мелодиясы бір. Әннің мелодиялық- ырғақтық құрылысы 4 тармақты өлең-жыр кестесінің негізінде қалыптасқан. Ырғақ екпіні байсалды, бірқалыпты созыңқы қоңыр үнмен орындалады. Маужыраған желсіз, әсем түн, жарық ай - ауыл түнінің тамаша бір сәтін, адамның табиғат құшағында отырған бір мезетін минорлы ладтағы әуен сазбен суреттейді. Мұнан басқа өлең мен әуеннің мінсіз жымдасуына да жағдай туғызып отырған [[музыка]]лық ән өлшемі. Әннің екі вариантының бастапқы екі жолы 4,4 музыкалық өлшемде айтылса, әннің 3- және 4-жолы 4,4; 4,4; 6,4; 4,4 (1-түрі) ;3,4; 3,4; 4,4; 6,4; 4,4 (2-түрі) ырғақ-өлшемде кестеленеді. Әнді композитор Ә. [[Әли Оразғұлұлы Базанов|Базанов]] фортепианоға арнап өңдеген, композитор Ғ. [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|Жұбанова]] арнайы ән жазған. Өлең ағылшын, араб, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, [[орыстар|орыс]] , өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

Дудыға

2025-12-09T16:43:22Z

Nurtenge: ~2025-33620-68 (т) өңдемелерінен Dimash Kenesbek соңғы нұсқасына қайтарды

{{Музыкалық аспап|Аты=Дудыға|Суреті=Dudyğa 01.jpg|Сурет ені=100px|Сурет тақырыбы=Құралдың көрмесі экспонаты [[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|.Қ.Х.А.М. Ыхлас атындағы.]]|Туыстас аспаптары=[[Соқпалы музыкалық аспаптар|Соқпалы музыкалық аспап]],}}{{wikify}}
'''Дудыға''' — сілкіп ойналатын дәстүрлі саз аспабы. Әу баста бұл аспапты әскербасылар мен батырлар жорық кезінде ұстайтын болған. Бұл туралы ауыз әдебиеті үлгілеріндегі:

Дудыга цагып, сырнайын тартып...немесе; Дудыга сілкіп ңагайын, Дүшпанга ойран салайын, — деп келетін жыр жолдарынан аңғарылады.

Дудығаның сырт пішіні кәдімгі ұршыққа ұқсас келеді, қолға ұстауға ыңғайлы ұзын сабы, сапқа бекітілген сегіз қырлы, күмбезді сопақша шанағы, шанақ сыртында қайысқа байланған, қатты ағаштан жасалған салпыншақ түймелері болады.

Аспап шанағы малдың (көбінесе ешкі) шала иленген жүқатерісіменқапталады,шанақішінеүсақсылдырмақтар ілінеді. Сап мен шанақ сырты әшекейленіп, басына шашақ тағылады. Сілкіп ойнаған кезде тұткасының екі жағына ілінген қаққыштары ерсілі-қарсылы керілген көнге соғылып, құдды бірнеше дабыл дүңкілдеп түрғандай дыбыс шығарады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Қазақтың саз аспаптары}}
[[Санат:Қазақтың саз аспаптары]]

Нұрлы аспанға тырысып...

2025-12-03T15:51:03Z

Nurtenge:

{{wikify}}
'''«Нұрлы аспанға тырысып...»''' — [[Абай Құнанбайұлы]]ның 1899 ж. жазған өлеңі.

Тіршілік атаулының күн нұрына ұмтылып, өсу, толысу, құлдырау, құру кезеңін бастан кешіретіні секілді, адам ғұмырының да алаңсыз гүлдеп-көктеп жайқалар шағын, еш пендені менсінбес кердең көңілдің, ақыл-парасат толыса дәні толған масақтай иілімпаз келетінін, алайда «әсте өлмесін білгендей қылық қылған «пенденің» өлмек үшін туғанын»: «Адамзат - бүгін адам, ертең топырақ, Бүгінгі өмір жарқылдап алдар бірақ. Ертең өзің қайдасың, білемісің, Өлмек үшін туғансың, ойла, шырақ» деп еске салады. Тумақ бар жерде өлмек бар екенін сезген пенде, өзінен кейінгіге мұра боларлық іс қалдырғанда ғана ғұмырын ұзартпақ дегенді меңзейді. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісімен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. [[Санкт-Петербург]]те жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған.

Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда 3-шумақтың 3-жолы «Дәні толық, басы ауыр егіндей-ақ» делінсе, 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы басылымға сәйкес «Дәні толық, басы үлкен егіндей-ақ» болып берілген. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, үйғыр т. б. тілдерге аударылған.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

Қазақстандағы өндіріс қалдықтары

2025-12-01T10:24:36Z

Nurtenge: ~2025-37615-36 (т) өңдемелерінен Ануаров Аслан соңғы нұсқасына қайтарды

'''Қазақстандағы өндіріс қалдықтары.'''
Қазақ даласында қазіргі таңда 30 млрд тонна қалдық жатыр. Оның 6,7 миллиарды - улы, 5 миллиарды - тау-кен өндірісінің үйінділері. Олардың қатары
[[Ақтөбе хром қосындылары зауыты|Ақтөбедегі хром]], Павлодарда [[титан]], ферум, т.б. қалдықтарымен сонау кеңес кезінен бері жыл сайын толығып, толысып келе жатыр. Қошқар-Атадағы [[уран]] қалдығы 300 миллион тоннаға, Ақмола облысындағы [[Радиоактивті заттар|радиоактивті]] қалдық 45 миллион тоннаға жетсе, «[[Теңізшевройл]]дың» жанындағы [[күкірт]] үйіндісі де биіктеп барады, ал [[Екібастұз көмір алабы|Екібастұз көмір кенінің]] ішінен пайдасыз деп шығарылған тау-төбе үйіндінің биіктігі 630 метрді, аумағы 60 шақырымды алып жатыр. Осыдан бірнеше жылдар бұрын, әлемдегі қалдықтардың бәрін әкеліп Қазақстанға көмеміз деген ұсыныс та болғаны және оған қоғамның қаншалықты қарсы тұрғаны да белгілі.
Қалдықтарды өңдеу Қазақстан бойынша [[Алматы қаласы]]нда ғана жүзеге асырылуда. Республикада өнеркәсіп, тұрмыстық және басқа да қаллдықтарды есепке алу, оларды залалсыздандыру мен көму шаралары өте нашар дамыған. Оның үстіне мұндай қалдықтар ешқандай қоршаусыз ашық аспан астында жатыр.

[[2004]] жылғы мәліметтер бойынша Қазақстанда қоршаған ортаға шығарылға нулы қалдықтар көлемі 3,58 миллион тоннаға жетті. Статистика мәліметтері бойынша, бүгінгі күнде елімізде жиналып қалған қалдықтардың 10% ғана қайта өңделеді, 90% сол күйінде жатыр. Жалпы көптеген елдерде қалдықтармен жұмыс істеуді ретке келтіріп отыратын заң қабылданған. Америкада да, Еуропа елдері мен Ресейде де мұндай заң бар. Дүние жүзі бойынша Қазақстанда ғана ондай заң жоқ.<ref>Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - ISBN 9965-32-223-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан экологиясы]]
[[Санат:Өндіріс]]

Jerry Heil

2025-11-29T04:35:11Z

Nurtenge: /* Дискографиясы */

{{Музыкант
|Есімі = Jerry Heil
|Шынайы есімі =
|Сурет = Jerry Heil, Eurovision 2024 Send-off 07 (cropped).jpeg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы = Jerry Heil 2024 жылы
|Фон =
|Туған кездегі есімі = Яна Александровна Шемаева
|Толық аты = Яна Александровна Шемаева
|Туған күні = 21.10.1995
|Туған жері = {{туғанжері|Васильков|Васильковта}}, [[Киев облысы]], [[Украина]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары = 2017—қазіргі күн
|Мемлекет = {{Байрақ|Украина}}
|Мамандықтары = {{әнші|Украина}}, әндер авторы, видеоблогер
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = вокал
|Жанрлары = [[Поп-музыка|поп]]
|Лақап аттары = Jerry Heil
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған = [[Alyona Alyona]]
|Лейблдері = Vidlik Records, Best Music, Nova Music
|Марапаттары = «[[YUNA]]» (2020)
|Сайты =
|Commons = Jerry Heil
}}
'''Jerry Heil''' ({{lang-kk|Джери Хейл}}<ref>{{Cite news|title=Блог Пономарева: як українською "Охрана, отмєна"|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-olexandr-ponomariv-50722608|work=BBC News Україна|accessdate=2022-02-28|language=uk|archive-date=28 лютого 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228022720/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-olexandr-ponomariv-50722608}}</ref>, шынайы есімі — '''Яна Александровна Шемаева''', {{lang-uk|Яна Олександрівна Шемаєва}}; [[21 қазан]] [[1995 жыл|1995]], [[Васильков]], [[Киев облысы]], [[Украина]]) — украиналық әнші, әндер авторы және видеоблогер. Мансабын [[2012 жыл]]ы өзінің [[YouTube]] арнасына [[видеоблог]] пен әлемдік және украиналық әншілердің әндеріне [[кавер-нұсқа]]ларын салып бастады.

Өзінің музыкалық мансабын [[2017 жыл]]ы ''Vidlik Records'' лейблімен шығарған «Де мій дім» [[шағын альбом]]ымен бастады. Әншіге алғашқы танымалдылықты [[2019 жыл]]ы «#Я_ЯНА» алғашқы студиялық альбомының құрамындағы «#ОХРАНА, ОТМЄНА» авторлық әні алып келді. Кейнірек бұл ән [[Украина]]дағы ең танымал 5 әндердің қатарына енді. Өзінің YouTube арнасында қазіргі таңда әнші 431 мың тіркелушілерге және 211.3 миллион қаралымға ие.

Әнші [[2024 жыл]]ы [[Alyona Alyona]]-мен бірге «[[Eurovision ән байқауы 2024|Eurovision 2024]]» ән байқауында «[[Teresa & Maria]]» әнімен [[Украина Eurovision ән байқауында|Украина]] атынан өнер көрсетіп, 3-орынды иеленді. Ән байқауы 2024 жылдың мамыр айында [[Швеция]]ның [[Мальмё]] қаласында орын алды.

== Өмірбаяны ==
1995 жылғы 21 қазанда [[Киев облысы]] [[Васильков]] қаласында дүниеге келді.<ref name="Babel">{{cite web|url=https://thebabel.com.ua/texts/29999-trek-ohrana-otmyena-cpivachki-jerry-heil-nabrav-mayzhe-2-milyoni-pereglyadiv-na-youtube-yak-vona-visim-rokiv-yshla-do-svogo-pershogo-virusnogo-hita-u-velikomu-profayli-thebabelya |title=Трек «Охрана, отмєна» співачки Jerry Heil набрав майже 2 мільйони переглядів на YouTube. Як вона вісім років ішла до свого першого вірусного хіта — у великому профайлі theБабеля |прізвище1=Лащук |ім'я1=Тереза |вебсайт=thebabel.com.ua |мовою=|розміщення=2019-05-11 |url-архіву=https://web.archive.org/web/20190513111658/https://thebabel.com.ua/texts/29999-trek-ohrana-otmyena-cpivachki-jerry-heil-nabrav-mayzhe-2-milyoni-pereglyadiv-na-youtube-yak-vona-visim-rokiv-yshla-do-svogo-pershogo-virusnogo-hita-u-velikomu-profayli-thebabelya |дата-архіву=2019-05-13 |дата-доступу=2020-02-28 }}</ref> 3 жасынан 15 жасына дейін музыкалық мектепте оқыды, кейін Рейнгольд Глиэр атындағы Киев муниципалды музыка академиясында (хор [[дирижер]]і бөлімі) және Петр Чайковский атындағы Украина ұлттық музыка академиясында (екінші курстан кейін оқуды тастады) оқыды.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=6WYxlwzBbZc |title=Інтерв'ю з блогеркою Jerry Heil. Телебачення Торонто (відео) |accessdate=25 жовтня 2018 |archive-date=22 травня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522112917/https://www.youtube.com/watch?v=6WYxlwzBbZc&gl=US&hl=en }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://karabas.live/jerry-heil-interview/ |title=Історія Jerry Heil: як відеоблогерка з Василькова зачарувала ONUKA та The Maneken |accessdate=28 січня 2019 |archive-date=23 березня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323092151/https://karabas.live/jerry-heil-interview/ }}</ref> Ата-анасы — жеке саудагерлер; анасы Людмила Шемаева да ән салып, оны желіге салады; 2022 жылдың тамыз айында ''#НЕСЕСТРИ'' ортақ әндеріне бейнеклип шықты.<ref>{{Cite web|title=«До сліз». Джері Хейл заспівала зі своєю мамою і зворушила Мережу|url=https://life.nv.ua/ukr/znamenitosti/dzherri-heyl-zaspivala-zi-svoyeyu-mamoyu-i-zvorushila-merezhu-do-sliz-video-ostanni-novini-50265408.html|website=life.nv.ua|accessdate=2023-02-06|language=uk}}</ref>

== Музыкалық стиль ==
Jerry Heil өзінің әндерін әлеуметтік тақырыптарда, өзінің жеке өмірлік тәжірибесі, басқа адамдардың оқиғалары және қоршаған әлем жайлы жазады.<ref>{{cite web|url=https://gazeta.ua/articles/culture/_jerry-heil-rozpovila-istoriyu-stvorennya-hita-ohrana-otmyena-ta-inshih-pisen-debyutnogo-albomu/940249|title=Jerry Heil розповіла історію створення хіта "Охрана отмєна" та інших пісень дебютного альбому|прізвище1=|ім'я1=|вебсайт=gazeta.ua|мовою=|розміщення=2019-11-27|url-архіву=https://web.archive.org/web/20200508053548/https://gazeta.ua/articles/culture/_jerry-heil-rozpovila-istoriyu-stvorennya-hita-ohrana-otmyena-ta-inshih-pisen-debyutnogo-albomu/940249|дата-архіву=2020-05-08|дата-доступу=2020-05-08}}</ref> Өзінің жанрын «тұрмыстық поп» деп сипаттайды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=aAfYXDFdPI8|title=Jerry Heil Как стать популярным и остаться собой FEDORIV VLOG|прізвище1=|ім'я1=|вебсайт=|мовою=|розміщення=2020-04-11|url-архіву=https://web.archive.org/web/20200416020532/https://www.youtube.com/watch?v=aAfYXDFdPI8|дата-архіву=16 квітня 2020|дата-доступу=2020-05-08}}</ref>

== Дискографиясы ==
=== Студиялық альбомдары ===
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;"
|-
! scope="col"| Атауы
! scope="col"| Ақпарат
|-
! scope="row"| ''#Я_ЯНА''
|
* Шығарылды: 4 қазан 2019<ref>{{cite web |title=Я ЯНА - Album by Jerry Heil |url=https://open.spotify.com/album/1CJigbKZgyZZV0kcMSPxmG |website=[[Spotify]] |access-date=2024-02-06}}</ref>
* Лейбл: ''Best Music''
* Формат: [[Музыканы жүктеу|Сандық жүктеу]], [[Ағынды медиа|ағынды]]
|-
! scope="row"| ''МАНДАРИНИ І ОЛЕНІ''
|
* Шығарылды: 17 желтоқсан 2021<ref>{{cite web |title=МАНДАРИНИ І ОЛЕНІ - Album by Jerry Heil |url=https://open.spotify.com/album/20oWFenqwXKBPnGbmRZ34e |website=[[Spotify]] |access-date=2024-02-06}}</ref>
* Лейбл: ''Best Music''
* Формат: Сандық жүктеу, ағынды
|-
! scope="row"| ''АРХЕТИПИ''
|
* Шығарылды: 2 мамыр 2025<ref>{{cite web |title=АРХЕТИПИ - Album by Jerry Heil |url=https://music.apple.com/us/album/АРХЕТИПИ/1807756072 |website=[[Apple Music]] |access-date=2025-05-02}}</ref>
* Лейбл: ''Nova Music''
* Формат: Сандық жүктеу, ағынды
|}

=== Шағын альбомдары ===
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;"
|-
! scope="col" | Атауы
! scope="col" | Ақпарат
|-
! scope="row" | ''Де мій дім''
|
* Шығарылды: 27 қазан 2017<ref>{{cite web |title=De miy dim - EP by Jerry Heil |url=https://open.spotify.com/album/4ZgaFSgnsC0lnz8EkvkRBL |website=[[Spotify]] |access-date=2024-02-06}}</ref>
* Лейбл: ''Vidlik Records''
* Формат: [[Музыканы жүктеу|Сандық жүктеу]], [[Ағынды медиа|ағынды]]
|-
! scope="row" | ''Особисте''
|
* Шығарылды: 9 сәуір 2021<ref>{{cite web |title=#ОСОБИСТЕ - EP by Jerry Heil |url=https://open.spotify.com/album/7wk2njpo0zhGOUHAsVec3t |website=[[Spotify]] |access-date=2024-02-06}}</ref>
* Лейбл: ''Vidlik Records''
* Формат: Сандық жүктеу, ағынды
|-
! scope="row" | ''Dai Boh'' ([[Alyona Alyona]]-мен бірге)
|
* Шығарылды: 26 тамыз 2022<ref>{{cite web |url=https://open.spotify.com/album/4bFlMEuyoixY2TYPfEL4N6 |title=Dai Boh - EP by alyona alyona, Jerry Heil |website=[[Spotify]] |access-date=2024-02-06}}</ref>
* Лейбл: ''[[Columbia Records]] / ENKO''
* Формат: Сандық жүктеу, ағынды
|-
! scope="row" | ''MARIA''
|
* Шығарылды: 11 шілде 2024<ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/kz/album/maria-ep/1755347043 |title=MARIA - EP by Jerry Heil |website=[[Apple Music]] |access-date=2024-07-11 }}</ref>
* Лейбл: ''Nova Music''
* Формат: Сандық жүктеу, ағынды
|}

=== Синглдері ===
==== Бас әртіс ретінде ====
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;"
|-
! scope="col" rowspan="2" | Атауы
! scope="col" rowspan="2" | Жыл
! scope="col" colspan="1" | Чарттағы ең жоғарғы позициялар
! scope="col" rowspan="2" | Альбом немесе шағын альбом
|-
! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[TopHit|UKR]] <ref name="UKR">{{cite web |title=Jerry Heil |url=https://tophit.com/ua/artist/20765-jerry%20heil |website=[[TopHit]] |access-date=2024-02-06 |lang=uk}}</ref>
|-
| ''Де мій дім''
| rowspan="4" | 2017
| —
| rowspan="4" | ''Де мій дім''
|-
| ''Небо''
| —
|-
| ''Постіль''
| —
|-
| ''Надію''
| —
|-
| ''#ОХРАНА, ОТМЄНА''
| rowspan="11" | 2019
| 5
| rowspan="8" | ''#Я_ЯНА''
|-
| ''#НАТВЕРКАЙ''
| —
|-
| ''#ВІЛЬНА_КАСА''
| 14
|-
| ''#БІЛІ_КРОСИ''
| —
|-
| ''#КУБІКИ_РУБІКА''
| —
|-
| ''#ПЙАНА_ЖІНКА''
| —
|-
| ''#ХОСТЕЛ_МОНСТРІВ''
| —
|-
| ''#ХУБАКАР''
| —
|-
| ''Вічність''
| —
| rowspan="12" {{N/A|Альбомдық емес синглдер}}
|-
| ''#РЕЦЕПТ_САЛАТА_НЄВЄСТА''
| —
|-
| ''#МОЯ_ДИТЯЧА_МРІЯ''
| —
|-
| ''Vegan''
| rowspan="7" | 2020
| —
|-
| ''#Небейбі''
| 24
|-
| ''#Нінадонтстрес''
| 37
|-
| ''Провінція''
| —
|-
| ''#Chewing''
| —
|-
| ''#Блогер''
| —
|-
| ''#Бомба_ракета_пушка_граната''
| —
|-
| ''#КРІНЖ_ВИКРАДАЧРІЗДВА''
| rowspan="21" | 2021
| —
|-
| ''#АРИФМЕТИКА_КОХАННЯ''
| —
|-
| ''#ГОЛОЮ''
| —
| rowspan="6" | ''Особисте''
|-
| ''#LULLABY (#КОЛИСКОВА)''
| —
|-
| ''#ОВЕРДРУЖБА_НЕДОСЕКС''
| —
|-
| ''#ДЕВОЧКА_ЛЮБОВЬ''
| —
|-
| ''#НЕ_ОРИ_МАМ''
| —
|-
| ''#ОСОБИСТЕ''
| —
|-
| ''Плакса'' (Анна Тринчермен бірге)
| —
| rowspan="4" {{N/A|Альбомдық емес синглдер}}
|-
| ''Apple - Man'' (OST «Apple-Man»)
| —
|-
| ''#ЗДН''
| —
|-
| ''#ВЕГАН''
| —
|-
| ''Intro. #СВЯТО_НАБЛИЖАЄТЬСЯ'
| —
| rowspan="9" | ''МАНДАРИНИ І ОЛЕНІ''
|-
| ''#КРІНЖ''
| —
|-
| ''#ДІД_ВМОРОЗ''
| —
|-
| ''ТУК ТУК ТУК''
| —
|-
| ''#ВІЧНІСТЬ''
| —
|-
| ''#ОЛЕНІ'' ([[ТіК]] тобымен бірге)
| 167
|-
| ''#НЕТВОЯ''
| —
|-
| ''#ЕКСА_В_ГІВЕВЕЙ'' (Анна Тринчермен бірге)
| 54
|-
| ''#ОСЬ_ТИ_ІБІСИШСЯ : OUTTRO''
| —
|-
| ''#ПОШТА''
| rowspan="18" | 2022
| 178
| rowspan="8" {{N/A|Альбомдық емес синглдер}}
|-
| ''#МОСКАЛЬ_НЕКРАСІВИЙ'' ([[Верка Сердючка]]мен бірге)
| 15
|-
| ''Разом до перемоги'' (Ольга Полякова және Dorofeeva бірге)
| —
|-
| ''В пустій кімнаті'' (Yaktak бірге)
| 63
|-
| ''#МРІЯ''
| 84
|-
| ''Кохайтеся Чорнобриві''
| —
|-
| ''Nakanaide Ukraina''
| —
|-
| ''ДУШЕВНА ПА-ДАМАШНЄМУ'' (Emdivity және Леся Никитюкпен бірге)
| —
|-
| ''Viter viie'' ([[Alyona Alyona]]-мен және Gedz-пен бірге)
| —
| rowspan="4" | ''Dai Boh''
|-
| ''Dai Boh'' (Alyona Alyona-мен және Моника Люмен бірге)
| 190
|-
| ''KUPALA'' (Alyona Alyona feat. Jerry Heil және ela.)
| 14
|-
| ''Zozulia'' (Alyona Alyona-мен және Ginger Mane бірге)
| —
|-
| ''#НЕСЕСТРИ'' (Mama бірге)
| —
| rowspan="16" {{N/A|Альбомдық емес синглдер}}
|-
| ''#ТАТО''
| —
|-
| ''КОЗАЦЬКОМУ_РОДУ''
| 88
|-
| ''Posmakuj'' (Alyona Alyona-мен және Trill Pem бірге)
| —
|-
| ''When God Shut the Door''
| —
|-
| ''Екзамен'' (Alyona Alyona-мен бірге)
| —
|-
| ''BRONIA'' (Охман бірге)
| rowspan="9" | 2023
| —
|-
| ''На небі ні зорі''
| —
|-
| ''Стіни'' ([[Kalush]] бірге)
| —
|-
| ''БЛАГОСЛОВЕННА ЗЕМЛЯ''
| —
|-
| ''BRACIA'' (Przyłu бірге)
| —
|-
| ''Call me freedom''
| —
|-
| ''ТРИ ПОЛОСИ''
| 54
|-
| ''Щедра ніч'' (Alyona Alyona-мен және бірге)
| 91
|-
| ''МАЛАНКА''
| —
|-
| ''ПОДОЛЯНОЧКА (GET UP)'' (Alyona Alyona-мен бірге)
| rowspan="9" | 2024
| —
|-
| ''[[Teresa & Maria]]'' ([[Alyona Alyona]]-мен бірге)
| 2
| rowspan="4" | ''MARIA''
|-
| ''INTRO''
| —
|-
| ''AVE MARIA''
| —
|-
| ''VIRGIN MARIA''
| —
|-
| ''ГУБИ У ГУБАХ'' ([[Владимир Дантес]]пен бірге)
| 19
| rowspan="4" {{N/A|Альбомдық емес синглдер}}
|-
| ''#AllEyesOnKids''
| —
|-
| ''WABI-SABI'' ([[Юлия Александровна Санина|Юлия Санинамен]] бірге)
| —
|-
| ''СНІГ''
| —
|-
| ''РОЗЧИНЯЮСЬ'' (Евгений Хмарамен бірге)
| rowspan="8" | 2025
| —
| rowspan="4" | ''АРХЕТИПИ''
|-
| ''ВИМОЛИВ'' (Евгений Хмара мен [[Monatik]]-пен бірге)
| —
|-
| ''З якого ти поверху неба?'' ([[Yarmak]]-пен бірге)
| —
|-
| ''ANIMA MEA'' (Миша Правильныймен бірге)
| —
|-
| ''Sing Like a Siren'' ([[Within Temptation]]-мен бірге)
| —
| rowspan="4" {{N/A|Альбомдық емес сингл}}
|-
| ''Додай гучності (12 points)''
| 1
|-
| ''Earth (Dradada)''
| —
|-
| ''HORA'' ([[Ирина Рымеш|Irina Rimes]]-пен бірге)
| —
|-
| colspan="4" style="font-size:85%" | "—" чартта жоқ немесе сол аумақта шығарылмаған синглді білдіреді.
|}

==== Шақырылған әртіс ретінде ====
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;"
|-
! scope="col" rowspan="2" | Атауы
! scope="col" rowspan="2" | Жыл
! scope="col" colspan="1" | Чарттағы ең жоғарғы позициялар
! scope="col" rowspan="2" | Альбом немесе шағын альбом
|-
! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[TopHit|UKR]] <ref name="UKR">{{cite web |title=Jerry Heil |url=https://tophit.com/ua/artist/20765-jerry%20heil |website=[[TopHit]] |access-date=2024-02-06 |lang=uk}}</ref>
|-
| ''Електрична зима'' (ARLETT feat. Jerry Heil)
| 2017
| —
| rowspan="8" {{N/A|Альбомдық емес синглдер}}
|-
| ''Хо хо хо'' (Morphom feat. Jerry Heil)
| 2020
| —
|-
| ''Хвилi'' ([[Kalush]] feat. Jerry Heil)
| 2021
| 80
|-
| ''Рідні мої'' ([[Alyona Alyona]] feat. Jerry Heil)
| rowspan="2" | 2022
| 7
|-
| ''Чому?'' (Alyona Alyona feat. Jerry Heil)
| 54
|-
| ''Зірка'' (KOZAK SIROMAHA feat. Jerry Heil және Gordiy Starukh)
| 2023
| —
|-
| ''Той день (OE30 Edition)'' ([[Океан Ельзи]] feat. [[Yaktak]], [[Kola]], SHUMEI және Jerry Heil)
| 2024
| 9
|-
| colspan="4" style="font-size:85%" | "—" чартта жоқ немесе сол аумақта шығарылмаған синглді білдіреді.
|}

=== Музыкалық видеолар ===
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;"
|-
! Музыкалық видео
! Жыл
|-
| ''Вільна каса''
| 2019
|-
| ''Бомба ракета пушка граната''
| 2020
|-
| ''Тук Тук Тук''
| rowspan="2" | 2021
|-
| ''ЗДН''
|-
| ''Рідні мої''
| rowspan="11" | 2022
|-
| ''Мрія''
|-
| ''Чому?''
|-
| ''Kupala''
|-
| ''Кохайтеся Чорнобриві''
|-
| ''Dai Boh''
|-
| ''Несестри''
|-
| ''Тато''
|-
| ''Posmakuj''
|-
| ''Козацькому роду''
|-
| ''Екзамен''
|-
| ''Bronia''
| rowspan="8" | 2023
|-
| ''На небі ні зорі''
|-
| ''Стіни''
|-
| ''Благословенна земля''
|-
| ''Bracia''
|-
| ''Три полоси''
|-
| ''Щедра ніч''
|-
| ''Маланка''
|-
| ''Teresa & Maria''
| rowspan="8" | 2024
|-
| ''Подоляночка (GET UP)''
|-
| ''Virgin Maria''
|-
| ''Ave Maria''
|-
| ''Губи у губах''
|-
| ''#AllEyesOnKids''
|-
| ''Wabi-Sabi''
|-
| ''Сніг''
|-
| ''Розчиняюсь''
| rowspan="7" | 2025
|-
| ''Вимолив''
|-
| ''Sing Like a Siren''
|-
| ''Love Me Hard''
|-
| ''З якого ти поверху неба?''
|-
| ''Додай гучності (12 points)''
|-
| ''Earth (Dradada)''
|}

== Марапаттар мен номинациялар ==
{| class="wikitable sortable"
! Жыл !! Номинация !! Санат !! Марапат !! Нәтиже !! Дереккөзі
|-
| rowspan="2" | 2019 || #ОХРАНА, ОТМЄНА || Жыл синглі || Jager Music Awards || {{Won}} || align="center" | <ref>{{cite web|url=http://slukh.media/news/jager-music-awards-2019-winners/ |title=Хто переміг на премії Jager Music Awards 2019: весь список переможців|автор=|вебсайт=slukh.media|мовою=|розміщення=2019-11-15|url-архіву=https://web.archive.org/web/20191115211608/http://slukh.media/news/jager-music-awards-2019-winners/|дата-архіву=2019-11-15|дата-доступу=2019-11-15}}</ref>
|-
| Jerry Heil || Viva ашылуы! || Вибір Viva! || {{Won}} || align="center" | <ref>{{cite web|url=https://viva.ua/events/11715-bal-v-chest-15-letiya-viva-zvezdy-na-krasnoy-dorozhke-i-pobediteli-15-ti-nominatsiy-vybor-viva |title=Бал в честь 15-летия Viva! Звезды на красной дорожке и победители 15-ти номинаций «Выбор Viva!»|автор=Грицфельдт Людмила|вебсайт=viva.ua|мовою=російською|розміщення=2019-11-21|url-архіву=https://web.archive.org/web/20191122003841/https://viva.ua/events/11715-bal-v-chest-15-letiya-viva-zvezdy-na-krasnoy-dorozhke-i-pobediteli-15-ti-nominatsiy-vybor-viva|дата-архіву=2019-11-22|дата-доступу=2019-11-22}}</ref>
|-
| rowspan="3" | 2020 || #ОХРАНА, ОТМЄНА || Ең үздік ән || rowspan="3" | [[YUNA]] || {{Nom}} || rowspan="3" align="center" |<ref>{{cite web|url=https://iod.media/article/muzichna-premiya-yuna-2020-ogolosila-peremozhciv-monatik-znovu-stav-vikonavcem-roku-6774 |title=Музична премія YUNA 2020 оголосила переможців|прізвище1=Коберська|ім'я1=Дарина|вебсайт=iod.media|мовою=|розміщення=2020-07-09|url-архіву=https://web.archive.org/web/20200731155330/https://iod.media/article/muzichna-premiya-yuna-2020-ogolosila-peremozhciv-monatik-znovu-stav-vikonavcem-roku-6774|дата-архіву=2020-07-31|дата-доступу=2020-07-31}}</ref>
|-
| rowspan="5" | Jerry Heil || Ең үздік орындаушы || {{Nom}}
|-
| Жыл ашылымы || {{Won}}
|-
| 2021 || Ең үздік орындаушы || [[YUNA]] || {{Nom}} || align="center" | <ref>{{Cite web |date=10 желтоқсан 2020 |title=YUNA 2021: стали известны номинанты Национальной музыкальной премии |url=https://tophit.com/news/show/24042 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331214356/https://tophit.com/news/show/24042 |archive-date=31 March 2023 |access-date=31 March 2023 |website=tophit |language=ru}}</ref>
|-
| 2023 || Қоғамның таңдауы марапаты || MME Awards 2023 || {{Won}} || align="center" | <ref>{{Cite web|title=Jerry Heil здобула перемогу на MME Awards 2023, фото - Погляд|url=https://poglyad.tv/jerry-heil-zdobula-peremogu-na-mme-awards-2023-article|website=poglyad.tv|accessdate=2023-01-21|language=uk-UA}}</ref><ref>{{Cite web|title=These are the winners of the 2023 MME Awards!|url=http://mmeawards.eu/en/news/these-are-the-winners-of-the-2023-mme-awards/|website=MME|accessdate=2023-01-21}}</ref>
|-
| 2024 || Best Artistic Vision || Eurovision Awards || {{Won}} || align="center" | <ref>{{cite web |date=6 желтоқсан 2024 |title=Vote now in the Eurovision Awards 2024 |url=https://eurovision.tv/story/vote-eurovision-awards-2024 |website=eurovision.tv |publisher=[[Еуропалық хабар тарату одағы]] |access-date=20 желтоқсан 2024}}</ref>
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Jerry Heil}}
* {{Instagram|thejerryheil}}
* {{YouTube|u=JerrysDreams}}

{{S-start}}
{{s-ach}}
{{Succession box
| титул = [[Украина Eurovision ән байқауында]]
| жылдар = ([[Alyona Alyona]]-мен бірге) [[Eurovision ән байқауы 2024|2024]]
| ізашары = «[[Heart of Steel]]» әнімен [[Tvorchi]]
| ізбасары = «[[Bird of Pray]]» әнімен [[Ziferblat]]
}}
{{S-end}}

{{Портал жолағы|Тұлғалар|Музыка}}
{{Eurovision ән байқауы 2024}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{DEFAULTSORT:Heil, Jerry}}
[[Санат:Eurovision ән байқауы 2024 қатысушылары]]
[[Санат:Eurovision ән байқауындағы Украина өкілдері]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]

Мұхамеджан Сералин

2025-11-28T04:43:04Z

Nurtenge: ~2025-36901-21 (т) өңдемелерінен 1nter pares соңғы нұсқасына қайтарды

'''Мұхамеджан Сералин''' ([[1872 жыл|1872]], қазіргі [[Қостанай облысы]] [[Қарабалық ауданы]] Өрнек ауылы — [[8 қараша]] [[1929 жыл|1929]], [[Қостанай облысы]] [[Қарабалық ауданы]] Өрнек ауылы) — ақын, жазушы, журналист, публицист, қазақ журналистикасының атасы.

== Өмірбаяны ==
[[Қожа]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|lang=kk-KZ|url=https://kozhalar.kz/20197586-muhamedzhan-seralin-zhajynda-zhanga-derek|title=Мұхамеджан Сералин жайында жаңа дерек|website=Qojalar.kz|access-date=2021-11-07}}</ref>
* [[Троицк]]ідегі медреседе оқыған (1880)
* [[Қостанай]]дағы 2 кластық орыс-татар мектебін бітірген (1891).
* 1911 — 1918 жылдары Троицкіде “[[Айқап]]” журналын шығарды.
* 1919 — 1920 жылдары “Ұшқын” газетінде қызметкер,
* 1921 жылы Қостанайдағы Шұбар болыстық атқару комитеттінің төрағасы,
* 1922 — 1923 жылдары Қостанай губаткомы төрағасының орынбасары,
* 1923 — 1926 жылдары “[[Ауыл (газет)|Ауыл]]” газетінің редакторы қызметтерін атқарған.

== Шығармашылығы ==
Сералиннің журналистік қызметі екі кезеңге бөлінеді:
* 1-кезеңіне “Айқап” журналында төңкеріске дейін басылған 40-қа жуық мақалалары жазады.
* 2-кезең 1918 – 1928 жылдары аралығын қамтиды, бұл кезеңде “Ұшқын”, “Еңбекші қазақ”, “Ауыл” газеттерінде саясат, шаруашылық, мәдениет мәселелері жайында мақалалары жарияланды.

* Алғашқы “Топжарған” ([[1900]]) поэмасы қазақ әдебиетіндегі тарихи шығармалар қатарына жатады. Поэмада 19 ғасырдың 30 — 40-жылдарындағы қазақ өмірі, Кенесары, Наурызбай бастаған қозғалыс бейнеленген.
* “Гүлқашима” (1909) поэмасы әйел теңсіздігі мәселесіне арналған. Сералин өз шығармаларында Ы.Алтынсариннің ағартушылық-демократия идеяларын қолдады.
* Ол Фердоуси “Шаһнамасының” “Рүстем — Зораб” бөлімін В.А. Жуковский (1846 – 1847) нұсқасынан,
* сондай-ақ А.Сорокиннің “Жусан” повесін қазақ тіліне аударған (1915).<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1872 жылы туғандар]]
[[Санат:Қарабалық ауданында туғандар]]
[[Санат:8 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:1929 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қарабалық ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]

Шошала

2025-11-19T07:54:19Z

Nurtenge: ~2025-34710-15 (т) өңдемелерінен Almagul Ibragimova соңғы нұсқасына қайтарды

[[Сурет:Ет_сақтайтын_шошала.jpeg|нобай|Жидебайдағы Абай үйіндегі шошала]]
'''Шошала, тошала''' – [[қазақ]] халқының көне баспаналарының бірі. Құрылымы аңшы қосына ұқсас. Оны тұрғызу үшін іргетасын дөңгелек етіп қаластырып, үстіне 10 – 15 сырықтан түзілетін сүйір құрылғы орнатады да, ағаш бұтақтармен шабақтап, киізбен бекітеді немесе қамыспен жауып, лаймен сылайды. Төбесін көтеріп тұратын ортаңғы бөлігі жуан сырғауылдан немесе жіңішке дөңбектен төрт бұрыш етіп құрастырылады да, аяқ (төмнгі) тұсы жерге көміліп орнатылады. Үстіне киіз үй шаңырағына ұқсатып конус тәрізді шатыр орнатқан. Қабырғасын шым, қамыс, қамкесек, қыш, тақтатас, қойтас, саманнан қалаған. Ерте кездері төбесі ашық қалдырылып, одан ошақ түтіні шыққан. Сондай-ақ Шошаланың қырлы [[призма]] пішінді түрі де болған. Төбесінен түтін шығатын [[Шаңырақ|шаңырағы]] бар Шошала түрі шарбақ Шоашала деп аталған. Шоашаланың пошымы киіз үйге ұқсас, төбе жабыны уыққа келеді. Баспана түрі жетілдірілген кезде Шошала шаруашылық мақсаттарға (қойма, отынхана, т.б.) пайдаланылған. Шошалаға ұқсас баспаналар энеолиттік ботай мәдениетін қалдырған тайпаларда кеңінен таралғандығын археол. деректер дәлелдеді. Мұның өзі Шошаланың бірнеше мыңжылдық тарихы бар екендігін айғақтайды.
<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]
[[Санат:Үйлер]]

Мәлік Ғабдуллин

2025-11-17T03:47:06Z

Nurtenge: ~2025-34195-89 (т) өңдемелерінен Bekzhan Bektenbai соңғы нұсқасына қайтарды

{{Тұлға
|Есімі = Мәлік Ғабдуллин
|Шынайы есімі =
|Сурет = М. Ғабдуллин.jpg
|Сурет ені = 200px
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 15.11.1915
|Туған жері = [[Ақмола облысы]] {{туғанжері|Зеренді ауданы|Зеренді ауданында}} [[Қойсалған]] ауылы
|Мансабы = жазушысы, [[әдебиет]] зерттеуші, қоғам қайраткері, филология ғылымдарының докторы (1959), [[профессор]] (1959), КСРО Педагогика ғылым академиясының академигі (1959), [[Кеңес Одағының Батыры]] (1943). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961).
|Азаматтығы =
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні = 02.01.1973
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Мәлік Ғабдуллин''' ({{туғанкүні|15|11|1915}}, [[Көкшетау облысы]], [[Зеренді ауданы]] —{{қайтысболғанкүні|2|01|1973}}, [[Алматы]]) — қазақ жазушысы, [[әдебиет]] зерттеуші, қоғам қайраткері, филология ғылымдарының докторы (1959), [[профессор]] (1959), КСРО Педагогика ғылым академиясының академигі (1959), [[Кеңес Одағының Батыры]] (1943)<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_006.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 30 января 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 7 февраля (№ 6 (212)). — С. 1</ref>. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961).

[[Арғын]] тайпасының [[Қарауыл руы]]нан шыққан.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://e-history.kz/kz/news/show/1127/|title=Қарауыл Қанай би туралы деректер|website=e-history.kz|access-date=2021-05-27}}</ref>
Кедей шаруа отбасында туған. М.Ғабдуллин 1935 жылы Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген. 1936 ж. әскер қатарына барып, әскери борышын өтеп қайтқаннан кейін осы институттың аспирантурасында оқыды.

==Қызмет бастамасы==
М. Ғабдуллиннің ғылыми-творчестволық жұмысы 1938 жылы [[КСРО]] ғылым академиясының Қазақстандағы филиалында кіші ғылыми қызметкерліктен басталды. 1941- 1946 жылдары Кеңес әскерінің генерал [[Панфилов Иван Васильевич|И.Панфилов]] бастаған даңқты 8-гвардия дивизиясы сапында болып, [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысты. Ғабдуллиннің Ұлы Отан соғысындағы ерлік даңқы бүкіл одаққа әйгілі. Оның бұл ерлігі алғаш рет белгілі жазушы Б. Полевойдың "Правдада" жарияланған "Эпостың тууы" атты очеркінде баяндалды. Көптеген қазақ ақындары Ғабдуллинге арнап, өлең-жырлар шығарды. Соғыс аяқталып, армиядан қайтқаннан кейін Ғабдуллин республиканың ғылыми-педагогикалық мекемелерінде қызмет атқарды. Қазақ КСР ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтының директоры (1946-51), Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры (1951-63) болды. 1963-1973 жылдары Қазақ КСР ғылым академиясының М.О.Әуезов атындағы [[Әдебиет және өнер институты]] [[фольклор]] бөлімінің меңгерушісі болды.
[[Сурет:Malik_Ghabdullin.jpg|нобай|оңға|Мәлік Ғабдолла қабірі басындағы құлпытас. Алматыдағы Кеңсай зираты.]]

==Әдебиетке қосқан үлесі==
М.Ғабдуллин ғылыми-зерттеу саласында көп еңбек етті. "Қазақ халқының ауыз әдебиеті" (1958, 1964) атты күрделі монографиялық еңбегінде Ғабдуллин [[ауыз әдебиеті]]н зерттеудің ғылыми-методологиялық негіздерін айқындап, қазақ ауыз әдебиетіндегі [[батырлар жыры]], лиро-эпостық дастандар, [[айтыс]] өлеңдері, [[мақал-мәтелдер]], [[жұмбақ]]тар, [[ертегі]]лер туралы жан-жақты терең ғылыми талдаулар жасады, олардың ғылымдық, тәлім-тәрбиелік мәнін ашып көрсетті.
Бұл еңбек жоғары оқу орындарына арналған оқулық ретінде бірнеше рет қайта басылып шықты. Ол 8-сыныпқа арналған "Қазақ әдебиеті" оқулығын (1952-1957) жазды.

М.Ғабдуллиннің көркем шығармадағы тырнақ алды туындылары дивизиялық, майдандық газеттерде жарық көрді. Шығармалары жеке жинақ болып, соғыстан кейін жарияланды. "Менің майдандас достарым" (1947), "Алтын жұлдыз" (1948), "Майдан очерктері" (1949), "Сұрапыл жылдар" (1971) атты кітаптарына енген әңгіме, очерктерінде М.Ғабдуллин майдан өмірін суреттеп, жауынгер тұлғасын, кеңес өкіметінің адамдарының Ұлы Отан соғысы кезіндегі қаһармандық бейнесін суреттеді.
Педагог-жазушы ретінде ол жас ұрпақтың тәрбиесіне де ерекше көңіл бөлді. "Ата-аналарға тәрбие туралы кеңес" (1966) деген кітабында М.Ғабдуллин бесік жырынан бастап, батырлар жырына дейінгі халық поэзиясының тәрбиелік мәнін ашып, оны іс жүзінде пайдаланудың тәсілдерін көрсетеді. Сонымен бірге балаларды [[патриотизм]]ге, шыншылдыққа тәрбиелеу, олардың болашаққа сенімін арттыру, жас баланы дұрыс сөйлеуге үйрету жөнінде ата-аналарға педагогтық кеңес береді.

==Қызметтері==
М.Ғабдуллин ӀӀ-ӀV сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. КСРО Жоғарғы Кеңесінің парламенттік тобының құрамында [[Финляндия]]да (1953), [[Бельгия]]да (1957), [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославияда]] (1957) болды. Ғабдуллин еңбекшілер депутаттарының Алматы облыстық, қалалық Кеңестерінің депутаттығына, Қазақстан КП Алматы облыстық, қалалық, Фрунзе аудандық комитеттерінің мүшелігіне бірнеше рет сайланды. Ленин ордені, [[Қызыл Ту]], Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, [[Ұлы Отан соғысы]] ордендерімен марапатталған. "Қазақ халқының батырлар жыры" кітабы авторларының бірі.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>

==Шығармалары: ==
* Менің майдандас достарым, А., 1947;<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
* Алтын жұлдыз, А., 1948; Майдан очерктері, А., 1949;
* Проблема народности қазахского героического эпоса, А., 1953.
* Қазақ халқының ауыз әдебиеті, А., 1958;
* Майдан очерктері, А., 1959;
* Ел намысы - ер намысы, А., 1966;
* Ата-аналарға тәрбие туралы кеңес, А., 1966;
* Сұрапыл жылдар. А., 1972;
* Қазақ эпосы, А., 1971;
* Менің майдандас достарым, А., 1985.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]][[Санат:Кеңес Одағының батырлары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]]

Қыпшақ хандығы

2025-11-11T06:25:46Z

Nurtenge: ~2025-32692-58 (т) өңдемелерінен Nurtenge соңғы нұсқасына қайтарды

{{wikify}}
'''Қыпшақ хандығы''' (XI ғ. — 1219 ж.)
[[Қыпшақтар]] туралы алғашқы хабар [[Қытай]]дың жазба деректерінде кездеседі. Қыпшақтар ең әуелі [[Алтай таулары|Алтай]], Саян тауларының баурайларын мекендеген. VII ғасырда олар [[Қазақстан]] жеріне Алтайдағы телэ тайпаларының құрамында қоныс аударып келген. VII-X ғасырларда Қазақстан аумағында қыпшақ этникалық қауымдастығының ұзаққа созылған қалыптасу процесі жүрді. Қазақстан жерінде қыпшақ этникалық қауымдасуын үш кезеңге бөліп қарауға болады. Бірінші кезең, қыпшақтардың [[Қимақтар|қимақ]] тайпалық одағында болуы: VII ғасырдың екінші жартысы – VIII ғасырдың соңына дейін. Екінші кезең: VIII ғасырдың аяғы – XI ғасырдың басы. Бұл кезде қыпшақтар Алтай және Ертістен Орал таулары мен Еділге дейін қоныс тепті. Қыпшақ тайпалық Одағына [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]] жеріндегі [[құмандар]] және қимақ тайпалары кірді. Қыпшақтар Сырдария, Қаратау бойындағы қалаларды өздеріне бағындырды. XI ғасырдың орта кезінен бастап қыпшақтар қазіргі Волгадан (Еділден) батысқа қарай жылжыды, сөйтіп шығыс Еуропа елдерімен, орыс княздіктерімен, [[Византия|Византиямен]], Венгриямен шектесті. Ұлан-байтақ қыпшақтар мекендеген жерлер "[[Дешті қыпшақ]]”, яғни [[қыпшақ даласы]] деп аталды. Ал қыпшақтардың өзі Батыс Еуропа деректерінде құмандар, орыс жылнамаларында половцылар деп көрсетілді.XI ғасырдың екінші жартысынан бастап 1219 жылға дейін қыпшақ тайпалық одағы дамуының үшінші кезеңі жүрді. Осы кезде қыпшақ хандарының мәртебесі, күш-қуаты өсті. Олардың этникалық құрамы өзгеріп, қимақ, құман, ертедегі башқұрт, [[Оғыздар|оғыз]] т. б. тайпалар кірді. Сондай-ақ қыпшақтардың этнос болып қалыптасуына түрік тілді қаңлылар, ұрандар, [[Шығыс Түркістан]]нан келген [[баяттар]], [[түргештер]], [[қарлұқтар]], шігілдер өз әсерін тигізді.Бұл кезде қыпшақ хандары өз жерлерін оңтүстікте Тараз қаласына дейін жеткізіп, қарахандықтармен шектесті. Олардың арасындағы шекара – [[Балқаш көлі]] және Алакөл ойпаты болды. XII ғасырда қыпшақ тайпалары Алтайда, Ертістің жоғарғы жағында [[Наймандар|наймандармен]], қаңлылармен, керейттермен шектесті, солтүстікте қырғыздар және хакастармен көрші болды. Қыпшақ тайпаларының басында қаған, одан төмен қарай хан, тархан, басқақа, [[бек]], байлар тұрды. Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және сословиелік жағынан тең болған жоқ. Негізгі теңсіздік малға деген жеке меншік еді. Жылқы басты байлық болып саналды. Төменгі тапқа малы аз шаруалар, кедейлер жатса, ал қолға түскен тұтқындар құл ретінде пайдаланылды. Мал ұрлау қатаң жазаланды. Жеке меншіктегі малға рулық-тайпалық белгілер салынды. Малынан айырылған, немесе көшу мүмкіндігін жоғалтқан қыпшақ кедей шаруалары отырықшы тұрғындар — жатақтар қатарына көшті. Бірақ олар жеткілікті мөлшерде мал жинап алысымен, қайтадан көшпелі шаруашылыққа ауысып отырды. Қыпшақ хандары Орта Азия мемлекеттерімен, әсіресе Хорезм шахтары және салжұқтармен табанды күрес жүргізді. 1065 жылы салжұқтардың билеушісі Алып Арсылан қыпшақтарға қарсы Маңғыстауға шабуыл жасайды. Қыпшақтарды жеңіп бағындырғаннан кейін, ол Жент пен Сауранға жорыққа шығады. Соғыста жеңіліс тапқан қыпшақ тайпаларының бір бөлігі Хорасан [[салжұқтар]]ына тәуелділікке түсті. 1096 жылы "Құдіретті” хан бастаған қыпшақ бірлестігінің әскерлері Хорезмге қарсы жорық жасады, бірақ ол сәтсіздікпен аяқталды. XI ғ. аяғы – XII ғ. бас кезінде Жент, Янгикент, төменгі Сырдарияның тағы басқа қалалары қыпшақ көсемдерінің қолына қараған. Хорезмшах [[Атсыз]] (1127–1156 жж.) Жентті жаулап алады, сонан соң солтүстікке қарай бет алып, өз қарауына Маңғыстауды да қосады. 1133 жылы [[Жент (қала)|Жент]] қаласынан Дешті Қыпшақ даласына тереңдеп жорық жасаған Атсыз қыпшақтарды ойсырата жеңеді. Осы кезден бастап қыпшақ хандығының ыдырауы басталады. Оған себеп болған негізгі жәйттер: қыпшақ тайпалары ақсүйектерінің арасында Хорезмді жақтаушылардың көбеюі, қыпшақтарға қарсы қаңлылардың аса ірі бірлестігінің құрылуы, өкімет билігі үшін өзара әулетті қырқыстың күшеюі еді.Бұл жағдайды Хорезм билеушілері, әсіресе Текеш пен Мұхаммед жан-жақты пайдалануға тырысты. Олар қыпшақ билеушісі Қадыр-Бүке хан мен оның немере інісі Алып-Деректің арасындағы бітіспес тақ үшін таласты пайдаланды. Қыпшақтардың орталығы [[Сығанақ]] қаласын басып алуға әрекет жасады. 1195 жылы Текеш (1172–1200 жж.) өз ойын іске асыру үшін Сығанақты басқарып отырған Қадыр-Бүке ханға жорыққа аттанды. Бірақ, шайқас кезінде Хорезм шахының түріктердің ұран тайпасынан құрылған сарбаздары Қадыр-Бүке ханмен келісіп, соның жағына шығып кетеді. Осыдан кейін талқандалған әскерінің қалдығымен Текеш Хорезмге қайтып оралады. 1198 жылы Текештің ұлы Мұхаммед Алып-Дерекпен одақтасып Қадыр-Бүке ханға қарсы қайта жорық жасады. Соғыс барысында Қадыр-Бүке жеңіліп, Хорезмге жеткізілді. Хан билігі енді Алып-Дерекке көшті. Қыпшақ ханының одан әрі күшейіп кетуінен қорыққан Текеш Қадыр-Бүке ханды босатып, оған Хорезмнің көп әскерін беріп, Алып-Дерекке қарсы аттандырды. Шайқастың барысында Алып-Дерек әскерлері жеңіліске ұшырады, бірақ қыпшақ билігін қолына алған Қадыр-Бүке ханның өзі де Хорезмшахқа тәуелді болып шықты. Хорезм билеушілері әйелдерін қаңлы мен қыпшақтардың хан әулеттерінен алып отырған.Хорезм шахы Мұхаммед (1200–1220 жж.) өз мемлекетінің құрамына XIII ғ. бас кезінде Сығанақ жерін қосып алады. Сығанақ иелігінен айырылып қалғанына қарамастан қыпшақ хандары Хорезмге қарсы күресін жалғастыра берді. 1216 жылы қыпшақ билеушісі Қайырханға қарсы аттанған әскери жорықтарының бірінде ол Ырғызға дейін жетеді. Осы кезде ол Торғай даласында қыпшақтар еліне қашып кірген меркіттерді қуалап келе жатқан Шыңғысхан қолымен соқтығысып қалады. Бұл моңғолдардың Қазақстан жерінде алғаш рет болуы еді, сөйтіп моңғол басқыншылығының дәуірі басталады. Қыпшақтардың басты шаруашылығы мал өсіру болды. Олар жылқы, қой, сиыр, өгіз, түйе өсірді. Жылқы мен қой басым болған. Жылқы басты көлік құралы және қыпшақтар сиыр мен қой етінен жылқы етін артық көрді. [[Батыс Қазақстан]] аймақтарында қыпшақтардың жекеленген топтары түйе шаруашылығымен де шұғылданған. Қыпшақтар аңшылықпен де айналысқан. Олар аң аулағанда садақ пен жебеден басқа лашын, бүркіт сияқты құстарды, жүйрік тазыларды пайдаланған. Бағалы аң терілерін қыпшақтар басқа елдерге шығарып, сауда қатынасын жүргізген. Аң аулаумен қатар қыпшақтардың өзен мен көл жағалауларында тұратындары балық аулаумен шұғылданған, олар кішкене қайық, кемелерді пайдаланған. Қыпшақ қоғамында малсыз кедейлер егіншілікпен, соның ішінде өзен бойларында суармалы егіншілікпен айналысқан. Қыпшақтар негізінен тары өсірген. Олар жетіспеген астықты Орта Азияның егіншілерінен мал шаруашылығы өнімдеріне айырбастап алып отырған. Қыпшақтарда үй кәсібі, қолөнер жақсы дамыған.

{{Stub}}

[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Түркі мемлекеттері]]
[[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]]

Мұқатаева Қоңыр

2025-11-09T15:05:35Z

Nurtenge: /* Дереккөздер */

'''Қоңыр Мұқатайқызы''' — [[1950 жыл]]ы 8 қарашада [[Қарағанды облысы]], [[Aғaдыр ауданы]], [[Қарабұлақ совхозы]]нда туған. Ақжал орта мектебін бітіртен. [[1969 жылы]] қазақтын [[С.М.Киров атындағы (КазГУ) университеті]]нің филология факультетіне түскен.<ref>Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х</ref>

Университетті [[1974 жыл]]ы бітірген соң қызметін Ұлттық мемлекеттік кітап палатасында қатарындағы библиограф болып бастаған. Редактор, бөлім меңгерушісі қызметкерінде болған.

[[1997 жыл]]дан директордың орынбасары кызметінде. Ұлттық мемлекеттік кітап палатасында Агентство ISBN системасының жұмысы сонымен бірге Ұлттық мемлекеттік кітап палатасының шығаратын Кітап шежіресі журнал, газет мақалаларының шежірелері т.б. библиографиялык көрсеткіштері Қоңыр Мұқатайқызының редакциясымен шығады.
Баспа және полиграфия саласында көп жылдардан бері жемісті еңбек еткені үшін "Баспа және полиграфия ісінін қайраткері" құрмет белгісімен марапатталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}
{{bio-stub}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]]

Марионетка

2025-11-09T13:07:19Z

Nurtenge: «Қуыршақ театры» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[File:Prague-Marionette.jpg|thumbnail|250px|right|Марионетка]]

'''Марионетка''' ({{lang-fr|marionnette}} — Мария қызды бейнелейтін кішкентай [[Қуыршақтар|қуыршақ]]) — '''театр қуыршағының бір түрі'''. Ортағасырлық кейіпкер '''Мария қыздың''' атымен аталған. Марионетканы [[шымылдық]] қалқасынан [[актер]] жіптер немесе таяқшалар арқылы қимылдатып отырады. Оны [[терракота]]дан, ағаштан, піл сүйегінен, [[күміс]]тен, [[былғары]]дан, т.б. жасайды. Ең көп таралған марионетка қуыршағының '''басы мен денесі ағаштан ойылған'''. Қуыршақтың басына бекітілген [[темір]] сым арқылы актер оны қимылға келтіреді. Марионетканың '''күрделірек түрі''' — темір сыммен және қуыршақтың қимылдайтын [[буын]]дарына байланған жіптердің екінші ұшын “вага” деп аталатын ағашқа байлап, осы вага арқылы актердің қуыршақты басқаруына лайықталған. Қазіргі '''кәсіби қуыршақ театрларында''' көбінесе тек жіппен басқарылатын марионетка пайдаланылады. Ауыспалы мағынада бөтен біреудің қолшоқпарына айналған мемлекетті, саяси топты немесе [[үкімет]] адамын марионетка деп атайды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қуыршақ театры]]

[[et:Buratino]]
[[ka:ბურატინო]]
[[lt:Buratinas]]

Қуыршақ театры

2025-11-09T13:07:07Z

Nurtenge:

[[File:Teatro dei burattini.jpg|thumb| alt=A.| ''Қуыршақ театры''.]]
'''Қуыршақ театры''' – [[қуыршақтар]] арқылы сахналық ойын көрсететін театрдың бір түрі. Қуыршақты актер қимылға келтіріп, оның сөзін көбінесе өзі, кейде көркемсөз оқушы айтып тұрады. Қуыршақ түріне, оны қимылға келтіру тәсіліне, сахнасына қарай қуыршақ театры бірнеше топқа жіктеледі: ''киілмелі'' (қолға киіп ойнайтын), ''сылдырмақты'' (жіп немесе сым арқылы қозғалтатын), ''суретке түсірілген қуыршақтармен'' (қағаздағы қуыршақ кескінін экранға түсіретін) ойын көрсететін театрлар, т.б.<ref>Өнер: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы
11-сыныбына арналған оқулык/Қ.Болатбаев, Е.Қосбармақов, А.Еркебай. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007.
ISBN 9965-33-998-8</ref>

Қуыршақ театры жайындағы алғашқы деректер [[Аристотель]], [[Геродот]], [[Ксенофонт]], [[Апулей]] еңбектерінде кездеседі.
*11-ғасырда “Діни жазба” тақырыбына ойын көрсететін қуыршақ театрының ерекше түрі пайда болды. Театр ойынындағы басты бейне Марияның атымен марионетка қуыршағы дүниеге келді. [[Шіркеу]] мен бай-манаптарды келеке еткен халық қуыршақ театры діни театрмен қатар туды. Оларды, көбіне қудалап отырды. Халық қуыршақ театры жайындағы тұңғыш жазба мұра Италияда сақталған.
*19-ғасырда француз қуыршақ театры өркен жайды. Қазіргі кезде қуыршақ театры Еуропа мен Америка елдерінде кең дамыған. Қуыршақ ойыны Ежелгі Шығыс елдерінде ([[Үндістан]], [[Индонезия]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Иран]], [[Түркия]]) өркендеді. Бұл елдердегі қуыршақ театрының репертуары мифтік сюжеттер мен батырлық эпостарға, [[сықақ]] әңгімелерге құрылды.
[[File:Ostrava, Divadlo loutek.jpg|thumb| left| alt=A.| ''[[Чехия қуыршақ театры]]''.]]
Ресейде қуыршақ театрының пайда болуы [[скоморохтар]] ойынымен тікелей байланысты. Қуыршақ театры Кеңес Одағында да кең қанат жайды.
*1930 ж. 25 мемлекеттік қуыршақ театры жұмыс істеді.
*1931 ж. Мәскеуде бүкіл Кеңес Одағындағы қуыршақ театрының дамуына зор ықпал жасаған [[Мемлекеттік Орталық қуыршақ театры]] ашылды.

Қазақ жеріндегі қуыршақ театры ұлттық ойындардан бастау алған. Ертеден келе жатқан “Ортеке” ойыны осының айқын дәлелі. Ағаштан жонылып жасалған киік немесе ат мүсіншесін сылдырмақтап жіп тағып, [[домбыра]] тартқанда жіптің бір ұшын ішекті шертер саусаққа іліп билететін болған. Тартылған күй ырғағына қарай “Ортеке” ойын көрсеткен.
*1935 ж. [[Алматы]] қаласында қазақтың қуыршақ театры ұйымдастырылды.
*1938 ж. театрға республикалық қуыршақ театры дәрежесі берілді. Елімізде қуыршақ театрлары [[Ақтөбе]] мен Жезқазғанда (1985), Ақтауда (1981), Шымкентте (1983) және [[Қостанай]] мен Петропавлда (1992) ашылды. Театр [[Ташкент]] (1969) пен [[Бішкек]] (1975) қалаларында өткен [[Қазақстан]] және [[Орта Азия]] республикаларының қуыршақ театрлары фестивалінің, Ташкенттегі Халықаралық фестивальдің (1979) лауреаты атанды.
*1981 ж. гастрольдік сапармен Въетнамда, Кампучияда болды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>
*2002 ж. Алматыда Қазақстан қуыршақ театрларының 1-фестивалі өтті. Қуыршақ театры, негізінен, балалар аудиториясына арнап спектакльдер қоюмен шұғылданады. Кейбір ұжымдардың қойылымдарында үлкендерге де арналған пьесалар бар.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref>

== Қазақстандағы қуыршақ театрлары ==
* ''«Буратино»'' (Қарағанды, Лобода к., 10), [[Балалар сарайы]]ның куыршақ театры. 1959 ж. құрылған. 1%5 жылдан қазіргі атымен аталады, 1977 ж. халық театры атағы берілді. Әр жылдары - Андерсеннің ''«Ақша кар қоролевасы»'', И. Қолабтың ''«Жалғанда Фердадан артық ешкім жоқ»'' деген спектаклі т. б. қойылды. Барлығы 80 қойылым (1980). Жыл сайын 20 мың көрермен кабылдайды. Жүргізуші Буратино рөлін 1978-83 ж. Ю. Мышонков ойнады. Көркемдік жетекшісі 1959-79 ж. Е. И. Савина; В. В. Маленко 1986 жылдан.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қуыршақ театры| ]]

Қуыршақ театры

2025-11-09T13:07:07Z

Nurtenge:

Қуыршақ театры

2025-11-09T13:07:07Z

Nurtenge:

Қуыршақ театры

2025-11-09T13:07:07Z

Nurtenge:

Қуыршақ театры

2025-11-09T13:07:07Z

Nurtenge:

Санат:Қазақ әдебиеті

2025-11-07T12:03:03Z

Nurtenge:

{{Басты мақала|Қазақ әдебиеті}}

[[Санат:Қазақ тілі|Ә]]
[[Санат:Қазақстан мәдениеті|Ә]]
[[Санат:Тілдер бойынша әдебиет]]

Кім екен деп келіп ем түйе қуған

2025-11-06T03:02:33Z

Nurtenge: ~2025-31463-00 (т) өңдемелерінен Kasymov соңғы нұсқасына қайтарды

''' «Кім екен деп келіп ем түйе қуған»''' — [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] [[1855]] ж. ауызша шығарған өлеңі. Көлемі 4 тармақты 1 [[шумақ]]. Ел аузындағы әңгімеге қарағанда өз аулының түйелерін аралап бара жатқан екі аттыға шауып барған Абай оның біреуі төркінінен [[жауыр]] айғыр жетектеп келе жатқан әйел екенін біліп, табанда мысқылдап айтқан екен. Жас [[ақын]] ауылға тура келе алмай, түйе арасына жасырынған келіншекті де, оның сараң төркінін де бір-ақ ауыз өлеңмен өлтіре әжуалаған. Болашақ ақынның уытты тілі айқын нышан беріп тұр. Кәдімгі ашық мінез баланың ақтара салған тежеусіз ойы. Өлең 11 буынды [[қара өлең]] ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1933 жылғы жинақта жарияланды. Кейінгі басылымдарда ешқандай текстологиялық өзгерістер байқалмайды.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

== Өлең ==
Кім екен деп келіп ем түйе қуған,

Қатын ғой күлдәрімен белін буған.

Төркініңнің бергені жауыр айғыр,

Бауырыңды... бірге туған.<ref>https://bilim-all.kz/olen/510-Kim-eken-dep-kelip-em-tuie-qugan</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Ноғайлар

2025-10-27T20:00:37Z

Nurtenge: Altynai12 (т) өңдемелерінен Мағыпар соңғы нұсқасына қайтарды

{{Этникалық топ
|атауы = Ноғайлар
|төл атауы = {{Lang-nog|ногай, ногайлар}}
|сурет = Nogai girls (beginning of XX century).jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 110 000
|аймақ =
|аймақ1 = {{байрақ|Ресей}}
|саны1 = 103 660
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 = {{байрақ|Румыния}}
|саны2 = 4 057
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 = {{байрақ|Болгария}}
|саны3 = 5 000
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 = {{байрақ|Қазақстан}}
|саны4 = 425
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 = {{байрақ|Украина}}
|саны5 = 385
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 = {{байрақ|Өзбекстан}}
|саны6 = 200
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[ноғай тілі]]
|діні = [[суннизм]]
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}

'''Ноғайлар''' ({{Lang-nog|ногай, ногайлар}}) — [[Солтүстік Кавказ]]ды мекендейтін [[түркілер|түркі]] халқы.
Халық саны 110,000 адамнан астам, соның 104 мыңы [[Ресей]]де тұрады. Ноғайлар негізінен Ресейдің [[Дағыстан]], [[Қарашай-Черкесия]], [[Шешен Республикасы|Шешенстан]] республикалары, [[Ставрополь өлкесі]] және [[Астрахан облысы]]нда тұрады. Бір бөліктері [[Украина]]ның [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Республикасы]]ның солтүстігінде, [[Румыния]] теңіз жағалауында және [[Түркия]]да тұрады. [[Дағыстан]]ның [[Ноғай ауданы (Дағыстан)|Ноғай ауданы]] және [[Қарашай-Шеркесия]]ның да [[Ноғай ауданы (Қарашай-Шеркесия)|аттас ауданы]] бар, алайда екеуінің де автономиялық деңгейі жоқ. Ноғай халқының шығу тегі жиі [[қыпшақтар]], [[маңғыттар]], [[құмандар]] және [[печенегтер]]мен байланыстырылады.

== Этнонимі ==
Макс Фасмер сөздігіне сәйкес, этноним қырым татарларының nоɣаi тілінен шыққан, бұл қазақтың nоɣаi «Ресейдің шығысында тұратын татар» деген сөзімен бірдей.
Бұл сөз моңғолдың nоqаi «бөрі» сөзінен шыққан. 
А.Ф.Вельтман ноғай моңғол тілінде «ит» дегенді білдіреді, ал ескі моңғол тілінде «бөрі» дегенді білдіреді, бұл оғыз тілінен немесе парсы тілінен енген халық атауының мағынасы — «төбет/ит/қасқыр» бірдей мағынадағы «сақ» деген нұсқаны алға тартты.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8B|title=Ноғайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref>

== Тілі ==
{{main|Ноғай тілі}}
[[Ноғай тілі]] [[алтай тілдері]] семьясының [[түркі тілдері]]нің батыс ғұн бұтағындағы [[қыпшақ тілдері|қыпшақ тобы]]ның қыпшық-ноғай ішкі тобына жатады.<ref>{{кітап|авторы=ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан этносаясаты мен тәжірибесінің терминдері мен ұғымдары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Нұр-Сұлтан |баспасы= |жыл=2020|томы= |беттері=155|барлық беті=193|сериясы= |isbn=978-601-287-224-8|тиражы= }}</ref>

== Діні ==
Ноғайлардың дәстүрлі діні — [[Сунниттер|сунни]] [[ислам]]ның [[ханафи мазһабы]].<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/959|title=Ярлыкапов А.А. Ноғайлардың наным-сенімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref>

== Тарихы ==
[[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы Үлкен және Кіші ноғайлар.jpg|left|thumb|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Филипп фон Страленберг]]тің картасындағы Үлкен және Кіші ноғай ордалары]]
Ноғай халқының қалыптасуында 3 кезеңді атап өтуге болады: [[Ноғай ордасы]]ның құрылуы және ыдырауы (XV–XVII ғасырдың бірінші жартысы), бөліну кезеңі (XVII ғасырдың екінші жартысы–XVIII ғасырдың бірінші жартысы) және соңғысы — ноғай ордаларының [[Ресей империясы]]ның құрамына кіруі (XVIII ғасырдың екінші жартысы).

Өз дәуірінде [[Еуразия]] құрлығында ноғайлардың рөлі зор болатын. Ноғайлар [[Қырым хандығы]]нда, [[Днестр]] мен [[Днепр]]дің төменгі сағаларында (орыс тарихында «Дикое поле» деген атпен белгілі, қазіргі Украина жерлері), [[Валахия]] мен [[Добруджа]]да, оңтүстік [[Молдова]]да, [[Еділ]] бойы, [[Орал]] бойы мен [[Сібір]]де және бүкіл [[Солтүстік Кавказ]]да (көбіне [[Дон]] мен [[Құбан]] арасы) тұрған болатын.

Ноғайлардың өте күшейген кезі ХV ғасырдың соңы және ХVІІ ғасырдың бірінші жарты жылдығының аралығында еді. Мәселен, [[Қырым]]да тұратын ноғайлар Қырым ханынан тәуелсіз бола отырып, сол кездегі Ресейдің оңтүстік шекаралас аумақтарына жиі шабуылдар жасап тұрды. Орыс үкіметі 1550 жылы ноғайлардан қорғану үшін «Засечная черта» деген қорғаныс желісін салды. 1580–1590 жылдары осы желі бойында тірек пунктері мынадай қалалар салына бастады: [[Воронеж]], [[Елец]], [[Ливны]], [[Оскол]], [[Валуйки]] және т.б.. Бұл қамалдарды салудан кейін орыстар енді өз әскерлерін [[Ока]] өзенінің бойынан неғұрлым оңтүстікке қарай жылжытып, [[Мценск]], [[Орёл]] және [[Новосел]] қалаларының төңірегіне шоғырландыра бастайды.

ХV ғасырдың екінші жартысында ноғайлар екіге бөлінді: Үлкен және Кіші орда. ХVІІ ғасырда [[қалмақтар]]дың қатты қысымынан кейін (қазақ тарихында «Ала тайдай бүліну» деген атпен белгілі) ноғайлар бұрынғы мекендерін тастап, тек [[Солтүстік Кавказ]] бен [[Қара теңіз]]дің солтүстік жағалауы бойында ғана қалды. Ал, ХVІІІ ғасырда ноғайлар [[Осман империясы|Осман]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] империяларының арасындағы ойыншыққа айналды, бұрынғы тәуелсіздігінен толық айырылды. ХVІІІ ғасырда жұртта қалған аз ноғай төрт приставтыққа бөлініп [[Ставрополь губерниясы]]ның құрамына қосылды, патша үкіметінің отарлау саясатына шыдамаған ноғайлардың екінші толқыны шетел аса берді.

1944 жылы [[Шешен-Ингуш Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Шешен-Ингуш АКСР]] таратылғаннан кейін [[Грозный облысы]] құрылып, оған Ноғай даласының аудандары қосылды. [[Шешендер]] мен [[ингуштар]]ға [[Қазақстан]]нан өз ата-мекеніне қайтуға рұқсат берілгеннен кейін Ноғай, Қызлар және Тарум аудандары Дағыстанның, ал [[Шелковский ауданы]] Шешенстан-Ингушетияның құрамына берілді, ал [[Нефтекум ауданы]] Ставрополь өлкесінің құрамында қалды. Осылайша, ноғайлардың этникалық аумағы [[Ресей Федерациясы]]ның әртүрлі субъектілерінің құрамында бөлініп қалып, ноғайлардың қоғамдық-саяси өмірінде дағдарыс туды. Дағыстандағы Ноғай ауданын басқа жерлерде тұратын ноғайлар сол жерлерде азшылықты құрауының өзі де әсер етпей қоймады, бірақ 2005–2006 жылдары Қарашай-Шеркес автономиясындағы ноғайлар өз ауданын құра алды.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/685348|title=Амандық Амирхамзин. Ноғайлар туралы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref>

== Ноғай бөліктері ==
[[Сурет:Nogai.jpg|нобай|оңға|200px|Ноғай 1830]]
'''Ноғайлардың Үлкен ордасы'''
* '''Бұжақ ноғайлары''' — Танай ([[Дунай]]) өзенінен [[Днестр]] өзеніне дейінгі жерлерде;
* '''Жетісан ноғайлары''' — Днестр өзенінен [[Оңтүстік Буг]] өзеніне дейінгі жерлерде;
* '''Жембойлық ноғайлары''' — [[Оңтүстік Буг]] өзенінен Қырым түбегіне дейінгі жерлерде (ертеде [[Жем]] жағасында тұрған);
* '''Жетіскөл ноғайлары''' — [[Қырым түбегі]]нің солтүстік жерлері;
'''Ноғайлардың Кіші ордасы'''
* '''Қобан ноғайлары''' — [[Азов теңізі]]нін солтүстігіндегі [[Приморск (Запрожье облысы)|Приморск]] (1964 жылына дейін Ноғай-қала) қаласы айналасындағы жерлер.
* '''Ақ ноғайлар''' — [[Қарашай-Шеркесия]], [[Ставрополь өлкесі]].
* '''Қара ноғайлар''' — [[Шешен Республикасы|Шешен республикасы]], [[Дағыстан]].
Ашықұлақ, құм ноғайлар бар [[Ставрополь өлкесі]]нде тұрады, [[Астрахан]] ноғайлары бар. Қазаққа кірген ноғай-қазақ деген ру бар, атақоныс жері — Еділ менен Жайықтың арасы.

== Кәсібі ==
Ноғайлының негізгі кәсібі, тұрмысы — [[мал шаруашылығы]]. Төрт түлікті: [[жылқы]], [[түйе]], [[қой]], [[сиыр]]ды түгелімен өсірді. Әсіресе, өгіздер, олар негізінен, өгізбен көшетін. Төрт түліктен, қойдан кейінгі көп өсіргендері — жылқы.

[[Аңшылық]] ноғайллардың әрі сауығы, әрі кәсібі еді. [[Қаршыға]], [[лашын]], қыран баптап, ит жүгіртіп, құс салу - машықты тірліктері болды.
Қолөнер түрлерінен тері, қой терісін, ағаш өңдеу дамыды, киіз, мата жасалды, шапан, бас киім, етік, кілемдер жасалды. Қаз мамығынан жастық, көрпе, мамық төсек, жазу үшін қаз қауырсыны пайдаланылған.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/nogaytsy-nogay-voinstvennyy-narod-severnogo-kavkaza|title=Ноғайлар (ноғай) – Солтүстік Кавказдың жауынгер халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref>

== Тұрмыс салты ==
XIX ғасырда отбасының екі түрі болды: үлкен (патриархалдық) және шағын. Қарым-қатынастар адат (әдет құқығы) және шариғат (мұсылман құқығы жүйесі) нормалары негізінде құрылды, бұл отбасының әміршіл құрылымының сақталуына және әйелдер мен жас ерлердің құқықтарының болмауына ықпал етті.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=384|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref>

=== Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары ===
Дәстүрлі тұрғын үйлер – көшпелі және отырықшы өмір салтына сәйкес келетін шатыр (киіз үй) және үй (уьй); Ноғайлардың ең көне баспанасы киіз үй деп есептелу керек.
Ноғайлардың киіз үйі – үлкен (термэ) және шағын, тасымалы (отав) – дөңгелек пішінді, көшпелілердің типтік шатыры болған. Отырықшы ноғайлар жартылай жеркепе (ерме къазы) және жер үстіндегі жалпақ төбесі бар саман үйлерде тұрған. Үйде ас үй-кіреберіс (аятюй) және жатын бөлмелері (ичюй) болды. Ұлдары үйленгеннен кейін, үйге жаңа бөлмелер қосылды. Суық ауа райында киіз үйді жылыту үшін және тамақ пісіру үшін ашық ошақ пайдаланылды. XX ғасырдың басында темір пештер пайда болды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=NOGA|title=Әлем халықтары/Ноғайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-19 |lang=}}</ref>

=== Дәстүрлі киімдері ===
[[Сурет:Noghay girl from Kuban river, Karachay-Chirkassya, North Caucasus.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі киімдегі ноғай қызы]]
Ноғай халқының киімінің өзіндік стилі мен ерекшелігі бар. Әйелдердің дәстүрлі ұлттық киімі аба (көйлек), кандибаг (алжапқыш), капи (белдік) және кепенектен (шапан) тұрады. Аба – кестемен әшекейленген, шынжыр немесе белдікпен байланған ұзын жеңді ұзын ақ көйлек.
Кепенек - көйлек үстіне киетін кең алжапқыш. Кепенек – ою-өрнекпен, ою-өрнекпен әшекейленетін тар жеңді ұзын шинель.

Ерлердің дәстүрлі киімдерінің де көшпелі өмір салтына тән өзіндік ерекшеліктері бар. Олардың костюмінде бас киім телпек, қара шалбар, былғары белдік, былғары етік және халат сияқты ерекше элементтер бар. Бұл элементтердің барлығы мәдени және діни мұраны бейнелейтін детальдармен және ою-өрнектермен сипатталады.
Ерлердің дәстүрлі киімдерінің де көшпелі өмір салтына тән өзіндік ерекшеліктері бар. Олардың костюмінде бас киім (черкес пальто), қара шалбар, былғары белдік, былғары етік және халат сияқты ерекше элементтер бар. Бұл элементтердің барлығы мәдени және діни мұраны бейнелейтін детальдармен, ғұрыптық бастаулармен және ою-өрнектермен сипатталады.

Ноғайлардың ұлттық киімінің маңызды элементі - бас киім. Әйелдер ленталармен, гүлдермен, моншақтармен және басқа сәндік элементтермен безендірілген тимпей деп аталатын бас киімдер киеді. Ерлердің бас киімдері тақиядан бастап бөрік немесе орамалдарға дейін әртүрлі болуы мүмкін.
Зергерлік бұйымдар таққан. Аяқ киімдері — етік, башмақ, шарық.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/nogayci/nacionalnie-kostumi|title=Дәстүрлі киімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref>

=== Дәстүрлі тағамдары ===
Дәстүрлі ноғай асханасында ет маңызды орын алады. Қолданылатын негізгі ет – қой, сиыр және құс еті. Еттен кәуап, қуырдақ және түрлі ет сорпалары сияқты түрлі тағамдар дайындалады. Әсіресе тоқты еті танымал, мерекелік тағамдардың ажырамас бөлігі болып табылады.
Жарма тағамдары ноғай асханасында да кең таралған. Тары, күріш, қарақұмық танымал. Олар әртүрлі ботқалар мен гарнирлерді дайындау үшін қолданылады.

Ноғайлардың рационында сүт өнімдері де маңызды орын алады. Сүт, йогурт, айран, ірімшіктер әртүрлі тағамдарға қолданылады. Мысалы, сүттен сорпа немесе тәтті сүтті десерттер дайындалады.
Көкөністер мен шөптер де ноғай асханасының ажырамас бөлігі болып табылады. Олар салаттар, тағамдар мен гарнирлер дайындау үшін қолданылады. Танымал көкөністерге картоп, сәбіз, пияз, бұрыш және қызанақ жатады. Тағамдарға ерекше хош иіс пен дәм беру үшін әртүрлі шөптер мен дәмдеуіштер де кеңінен қолданылады.

Дәстүрлі кондитерлік өнімдер мен тәттілер де ноғайлар асханасының маңызды бөлігі болып табылады. Мысалы, ашық отта немесе пеште пісірілетін ет, картоп пюресі немесе асқабақ қосылған дәстүрлі бәліштер. Ноғайлардың да бірнеше ерекше аспаздық дәстүрлері бар. Мысалы, олар маңызды және құрметті қонақтарға ұсынылатын катори (ұлттық пирогтың ерекше түрі) жиі дайындайды. Ноғайлар сонымен қатар мерекелік дастархандарды ұйымдастырғанды ұнатады, онда олар көптеген тағамдар дайындайды және келгендердің барлығын сыйлайды.

Негізгі ұлттық сусындары — [[қымыз]], одан басқа [[айран]], бөзе, бал шербет, ноғай шайы дайындалады.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/nogayci/tradicionnaya-kuhnya|title=Дәстүрлі тағамдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref>

=== Фольклоры ===
Ноғай халқының мифтері мен аңыздарында бұл халықтың шығу тегі туралы айтылады, олардың космогониясы тұжырымдалады, табиғат құбылыстары түсіндіріледі. Олар маңызды батырларды, құдайларды және тарихи оқиғаларды сипаттайды. Ноғай фольклорында аруақтар мен зұлым рухтар сияқты мифтік тіршілік иелері де ерекше орын алады.
Ноғай халқының ертегілері даналық пен әдепті жеткізеді, жақсылық пен жамандықты, батырлардың шытырман оқиғалары мен сынақтарын баяндайды. Әңгімелерде өскелең ұрпақты құндылықтар мен адамгершілікке үйретуге көмектесетін моральдық хабарлар мен сабақтар жиі кездеседі.
Ноғай халқының халық әндері олардың мәдениетінде ерекше орын алады. Оларда махаббат, табиғат, еңбек, мерекелер сияқты ноғайлар өмірінің сан алуан қырлары бейнеленген. Әндер көптеген оқиғалар мен мерекелерді, соның ішінде үйлену тойларын, мерекелерді және басқа да қоғамдық жиындарды сүйемелдейді.

Билер мен әдет-ғұрыптар да ноғай фольклорының маңызды бөлігі болып табылады. Дәстүрлі билер халықтың мұрасы мен мәдени құндылықтарын жеткізеді. Олар ноғай мәдениетінің қуанышын, бірлігін, сұлулығын білдіреді.
Ноғай халқының фольклорының тарихи-мәдени, әлеуметтік мәні бар. Ол осы халықтың мұрасы мен салт-дәстүрін сақтауға және жеткізуге көмектесіп қана қоймай, оның болмысын нығайтуға және қалыптастыруға көмектеседі.
Қазіргі кезде ноғай фольклорын сақтау және насихаттау бағытында көптеген жұмыстар жүргізілуде. Бұл мәдениетті танымал ету үшін фестивальдар, концерттер және басқа да шаралар ұйымдастыратын ұйымдар мен қауымдастықтар бар.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/nogayci/folklor|title=Әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер. Фольклор |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref>

== Қазақстандағы ноғайлар ==
Қазақстанның ноғай диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай:
* 1970 жылы — 155 адам;
* 1979 жылы — 236 адам;
* 1989 жылы — 539 адам;
* 1999 жылы — 350 адам;
* 2009 жылы — 295 адам.
Қазақстан ноғайларының басым бөлігі (63,5%-ы) [[Атырау облысы]]нда тұрады.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=342 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref>

== Танымал ноғайлар ==
* [[Арсланбек Сұлтанбеков]], музыкант
* [[Альберт Ханболатұлы Батырғазиев]], Ресей боксёрі
* [[Джунейт Аркын]], Түркия актёры

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Еуропа халықтары}}
[[Санат:Ресей халықтары]]
[[Санат:Ноғайлар]]
[[Санат:Дағыстан халықтары]]
[[Санат:Ноғай Ордасы]]
[[Санат:Қырым татарлары]]
[[Санат:Түркі этникалық топтары]]
[[Санат:Кавказ халықтары]]

Күй таңдаған күшік

2025-10-27T19:53:49Z

Nurtenge:

{{Басылым
|Атауы = Күй таңдаған күшік
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = [[Әлібек Файзоллаұлы]]
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты = 2011
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «Раритет», [[Алматы]]
|Беттері = 128
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-250-108-7<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = әңгімелер, ертегілер, пьесалар
}}
'''Күй таңдаған күшік''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «Раритет» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — [[Әлібек Файзоллаұлы]]. Беттер саны — 128.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-250-108-7&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-250-108-7|978-601-250-108-7]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Халықаралық «Дарабоз», республикалық «Астана – Бәйтерек» конкурстарының лауреаты, көптеген әдеби жабық бәйгелердің жеңімпазы, жеткіншектерге етене жақын қаламгер өзінің жыр жинағында:мына алмағайып заманда жасбуынның сүрініп-қабынбай, мүлт кетпей, дұрыс жол таңдауына қалай көмектесуге болады деген жауабын іздейді. Тартымды оқиғаларға құрылған шығарма кейіпкерлерінің күйініш-сүйініштері арқылы оқырманның өз байламын жасауға мүмкіндік береді. Балдырғандарды жақсыдан үйренуге, жаманнан жиренуге талпындырады.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121010911/http://www.bookchamber.kz/ |date=2012-11-21 }}

{{Қазақстан кітап палатасы}}

{{book-stub}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:Раритет баспасының кітаптары]]

Бабата

2025-10-26T06:57:37Z

Nurtenge: ~2025-30046-96 (т) өңдемелерінен Салиха соңғы нұсқасына қайтарды

{{Көне қалашық
|Атауы = Бабата қалашығы
|сурет = Баба ата қалашығы. VIII–IX ғғ. жататын қала-бекіністің графикалық жаңғыртпасы.jpg
|өлшемі =
|Сурет атауы =
|Мәртебесі =
|Мемлекет =
|Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Түркістан облысы]]
|Қалануы = VII–XV ғғ.
|Қалаушы =
|Деректерде аталана бастады =
|Басқаша атаулары =
|Халық саны =
|Қиралды =
|Қиралу себебі =
|Орналасуы =
|lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 35|lat_sec = 27
|lon_dir = E |lon_deg = 69|lon_min = 20|lon_sec = 20
|region =
|CoordScale =
|Позициялық карта 1 = Қазақстан
|ПозКарта 1 ені =
|crosses180 =
|Облыс картасы = Түркістан облысы
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Бабата қалашығы''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген орта ғасырлардан сақталған көне қала жұрты.

== Орналасқан жері ==
[[Түркістан облысы]] [[Созақ ауданы]], [[Бабата (ауыл)|Бабата]] ауылының солтүстік бөлігі.

== Зерттелуі ==
Қалашыққа алғаш назар аударған орыс ғалымы – [[Григорий Иванович Спасский|Г.И. Спасский]]. Кеңес дәуірінде Бабата толық зерттеліп, оның кенттік құрылысы, мәдениеті, архитектурасы жайлы деректер жарыққа шыққан. [[1946 жыл|1946]] жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Марғұлан]]), [[1948 жыл|1948]] жылы (жетекшісі [[Александр Натанович Бернштам|А.Н. Бернштам]]) зерттеген. [[1953 жыл|1953]]-[[1954 жыл|1954]] және [[1957 жыл|1957]]-[[1958 жыл|1958]] жылдары экспедиция тұрақты қазба жұмыстарын жүргізді.

== Тарихи деректер ==
Бабата – [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен [[Сайрам]]нан кейінгі орында әулие бабтардың [[Қыпшақ даласы]]на ислам дінін таратуында үлкен орталық болған кенттердің бірі. Кентті діни орталыққа айналдырған адам – [[Ысқақ Баб]]. Ол кісіні халық [[Баб-Ата]] деп, кентті де соның есімімен атап кеткен. 
Бабата кенті ғылымда әдебиетте көптен белгілі, орта ғасырлардағы жазбаларда жиі кездесіп отырады.

=== Қалашық сипаты ===
Шахристанның оңтүстік-шығыс шетіндегі цитадельдің орны болып есептелетін жартылай сопақ төбенің биіктігі 10 м, төмен жағының аумағы 42х60 м, төбесінің аумағы 12х17 м. Цитадельде жүргізілген қазба жұмыстары кезінде V-VIII ғасырларға жататын құрылыстың төменгі қабатынан сегіз бұрышты үйдің орны табылған. Ортасында құдығы бар. Төбесі күмбезделіп жабылған. Бөлменің аумағы 5,8 м2, қабырғаларының биіктігі 5,38 м. Бөлме ішкі аулалармен дәліздер және баспалдақты қуыс жолдар арқылы жалғасқан. Дәліздердің төбесі арка пішінінде жабылған. Цитадельдегі ең алғашқы бұл құрылыс отқа табыну ғибадатханасы болып, кейіннен қорғанды қаланың негізгі бөлігіне айналған деген пікір бар. Бұл құрылыс қабырғаларының көпшілігі бұзылып, топырақ басып қалған бұрынғы құрылыс қабырғаларының пішінін қайталайды. 
Қабырғалары саз (шым) кірпіштерден қаланған жоғарғы қабаттағы үй 8 бөлмеден тұрады. Бұл қабаттың да орта тұсында төбесі күмбезделіп жабылған, қабырғаларында ойық сөрелері бар сегіз қырлы үлкен бөлме орналасқан. Оны қоршай, әрқайсысының ауданы шамамен 10-16 м2 келетін төртбұрышты бөлмелер орналасқан. 
Жоғарғы құрылыс қабатынан табылған қыштан жасалған құмыра, майшам, тостаған, ұршықбастар мен олардың әр түрлі бөлшектері IX-XII ғасырларға жатады. Цитадель XIII-XIV ғасырларға дейін жеткен. Сыртқы жобасы тік бұрышты келген шахристан дүниенің төрт нүктесімен бағыттас, орташа биіктігі 7-8 м. Қабырғаларының ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 182 м, батыстан шығысқа қарай 145 м. Үш жағынан биіктігі 1,5 м дуалмен қоршалған. Дуалдың ұзына бойынан 15 мұнараның орны анық байқалады. Шахристанның орта тұсынан жалпақ тастардан қалап жасаған су қоймасы табылды. Оның қыш құбырлардан құрастырып жасалған ұзындығы 30 м суағары бар. Рабад цитадель мен шахристанды қоршай орналасқан.

=== Қалашық тіршілігінің кезеңдері ===
Жүргізілген қазба жұмыстары нәтижесінде қала тіршілігі төрт кезеңнен тұратындығы анықталды:
# VI-VII ғасырлар – бекіністі мекенжай кезеңі;
# VIII-X ғасырлар – қорғаныс қабырғалары, мұнаралары, сыртқы дуалы мен орлары бар бекініс-қала кезеңі;
# X-XII ғасырлар – қала құрылысының кеңейген, рабад салынған, қорғаныс қабырғалары нығайып, тұрғындар саны көбейіп, шаруашылық, қолөнер түрлерінің дамыған кезеңі;
# XIII-XIV ғасырлар – кенттің біртіндеп күйреу кезеңі.
Ғылыми әдебиеттерде Бабата X ғасырдағы жазба деректерде кездесетін Баладж қаласының орны деген пікір де бар. Қазан төңкерісіне дейін осы маңдағы қыстақта [[Баба ата медресесі]] жұмыс істеген. Медресе ғимараты күні бүгінге дейін сақталған. <ref>Оңтүстік Қазақстан облысының энцикопедиясы</ref><ref>Байпаков К.М., Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья (6 — начало 13 в.), А.-А., 1986; Байпаков К.М., Шарденова З.Ж., Об архитектурном памятнике Баба-Ата в Южном Казахстане, Шымкент, 1995. </ref><ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref><ref> Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2 </ref>

Тұтастай алғанда Баба ата қалашығы сәулетті фортификациялық құрылыс – қорған болды. Онда қорғаныс үшін барлығы жасалған: мықты дуалдар мен биіктігі жеті метрден асатын мұнаралар, бұрыштарында тұтас мұнаралары бар қамал мен су толтырылатын ор. Археологтар қамал маңынан тапқан наубайхана, су жинайтын жүйе, құдықтар да ұзақ уақыттық қорғанысқа дайындалған. Баба ата қалашығы деректерде аталатын Ысқақ баб резиденциясы – Қарғалық қала-қамалының қалдығы болуы әбден мүмкін. 
Көне қала өмірінің соңғы кезеңі XIII–XV ғасырларға жатады. Бұл кезеңде шахристанға қосымша ғимараттар салу, қамалдағы ғимаратты жөндеу және қайта өзгерту жұмыстарынан басқа ешқандай жаңа құрылыс салынған жоқ. Қалашық аумағында XVII–XIX ғасырларда үш архитектуралық ескерткіші орналасқан. 
[[1893 жыл|1893]] жылы қиратылған ортағасырлық құрылыс орнына Түркістандағы [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі|Қожа Ахмет Яссауи кесенесі]]не (XIV ғ. соңы) ұқсатылған [[Баба ата мешіт-кесенесі]] тұрғызылды. Жаңа Баба ата мешіт-кесенесін салу ісін XIX ғасыр аяғындағы аймаққа танымал діни қайраткер Аппақ ишан ұйымдастырды. Ғимаратты Түркістан шеберлері тұрғызды.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4</ref>

== Көріністері ==
<gallery>
Баба ата қалашығы. VIII–IX ғғ. жататын қала-бекіністің графикалық жаңғыртпасы.jpg|Баба ата қалашығының екінші құрылыс белдеуінен табылған VIII–IX ғасырларға жататын қала-бекіністің графикалық жаңғыртпасы.
Баба ата қалашығы. Ғибадатхананың жоғарғы бөлігі. 1950-ші жылғы фотосурет.jpg|Баба ата қалашығының төменгі құрылыс белдеуіндегі біздің заманымыздың VII–VIII ғасырларға жататын ислам дәуіріне дейінгі ғибадаттық ғимараттың жоғарғы бөлігі. 1950-ші жылдардың соңындағы фотосурет.
Баба ата қалашығы. Орталық бөлігі. 1893 жылғы фотосурет.jpg|Кешеннің орталық бөлігі. Солдан оңға қарай: Баба ата мешіт-кесенесі (1893 жыл), медресе (ХІХ ғасырдың соңы) және қалашық (VII–XV ғасырлар). Оңтүстік көрінісі.
Баба ата қалашығы. Бұрыш мұнараның қалдықтары.jpg|Қалашықтағы бұрыш мұнараның қалдықтары.
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]

Юрий Павлович Киселев

2025-10-24T18:30:10Z

Nurtenge: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{жедел жойылсын|Энциклопедиялық маңызы жоқ, жетім мақала, тым қысқа мақала, санаты жоқ}}
{{Біріктірілсін|Киселев Юрий Павлович}}
'''Юрий Павлович Киселев''' ([[1930]] жылы [[Жамбыл облысы]] қазіргі [[Тараз]] қаласында дүниеге келген) — тарих ғылымының докторы ([[1990]]), профессор. ҚазПИ-ді ([[1952]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]]) бітірген.
Жамбыл педагогикалық училищесінде оқытушы, Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында доцент, оқу ісі жөніндегі проректор, Жамбыл педагогикалық институтында (қазіргі [[Тараз мемлекеттік университеті]]) доцент, профессор қызметтерін атқарған.
Киселев 60-қа жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.<ref>[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Киселев Юрий Павлович

2025-10-24T18:29:45Z

Nurtenge: + Жойылсын деп белгіледі (белгілегіш)

{{жедел жойылсын|Энциклопедиялық маңызы жоқ, жетім мақала, тым қысқа мақала}}
{{Біріктірілсін|Юрий Павлович Киселев}}
'''КИСЕЛЕВ Юрий Павлович''' ([[1930]] жылы туған, [[Жамбыл облысы]] қазіргі [[Тараз]] қаласы) – тарих ғылым доктор ([[1990]]), профессор ҚазПИ-ді ([[1952]], қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Жамбыл педагогика училищесінде оқытушы, Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтында доцент, оқу ісі жөніндегі проректор, Жамбыл педагогика институтында (қазіргі Тараз мемлекет унниверситеті) доцент, профессор қызметтерін атқарады. Киселев 60-қа жуық ғылым жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.
== Шағармалары ==
Воспитывает коллектив, А.-А., [[1976]].
Развитие народного образования в Казахстане в послевоенные годы, М., [[1991]].
<ref>[[Тараз Энциклопедиясы]]</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Жандос Айбасов

2025-10-13T03:19:41Z

Nurtenge:

{{wikify}}
{{Кинематограф
|есімі=Жандос Айбасов
|туған күні=30.06.1989
|туған жері={{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|азаматтығы={{Байрақ|Қазақстан}}
|мамандығы={{актер|Қазақстан}}, каскадер, [[продюсер]], [[сценарийші]], [[режиссёр]]
}}
'''Жандос Айбасов''' (30 маусым 1989 жыл, [[Алматы]]) – қазақ актері, каскадер, продюсер, сценарийші және режиссер.<ref name=":0">https://www.vokrug.tv/article/show/17346103431/?from=infinity&type=SuperView</ref>

Жандос Айбасов 1989 жылы 30 маусымда Қазақстанның ірі қалаларының бірі-Алматы қаласында дүниеге келген. Актердің қарындасы мен ағасы бар. Әкесі – кәсіпкер, анасы – педиатр. Ата-анасы оны кез-келген бастамаларында қолдайды.<ref name=":1">https://m.ticketon.kz/star/zhandos-aibasov</ref>

Жас кезінде жас жігіт өз өмірін киномен байланыстыруды ойламады, бірақ ол оқушы кезінен шығармашылықпен айналысты, сондықтан ол Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжіне оқуға түсіп, онда ол «зергер» мамандығын алды. Онда ол өзін суретші ретінде сынап көрді. Бірнеше жыл көркемөнерпаздар сабағынан кейін Жандос Айбасов Т. Жүргенов атындағы ұлттық өнер академиясына оқуға түседі, онда режиссерлік шеберлікті оқыту бойынша төрт жылдық курс өтеді.<ref name=":1" /> Ол 2013 жылдан бастап ойнай бастады.<ref name=":0" />

Оның киноға сапарының басталуы «Жол» картинасын қоюда режиссер А. Ұзабаевтың көмекшісінің жұмысы болды. Осыдан кейін Айбасов өзін актер және трюк режиссері, сондай-ақ продюсер және сценарист ретінде сынап көре бастады. Жандос Айбасов «Nomad Stunts» кәсіби каскадерлердің халықаралық тобының құрамына кіреді.<ref name=":0" />

Актердің мансабы 2013 жылдан белсенді дами бастады. Содан бері ол 20-дан астам фильм мен сериалда ойнады.

== Фильмдер тізімі ==
* Кейінгі өмір (2023)
* MEOW (2023)
* Бақыт зертханасы (2023)
* Тор (2023)
* Бүркіт. Арнайы мақсаттағы жасақ (2023)
* Сенбе (2023)
* Алға (2022)
* Түнгі бақсылар (2021)
* Үш (2020)
* Қанды транзит (2019)
* Үлкен кішкентай өмір (2019)
* Күнбағыс (2019)
* Жаным, сен сенбейсің! (2019)
* Мен сені сүйемін (2019)<ref>https://www.kinopoisk.ru/name/3265476/</ref>
* Лифт (2018)
* По любви (2017)
* Тараз (2016)
* Аудандар (2016)
* Келинка Сабина 2 (2016)
* Золушка Зауре (2016)
* Үзілмеген (2015)
* Кенже (2015)
* Қазақша тонау (2014)
* Нархоз (2014)
* Сериал Марко Поло (США) (2014)
* Он и она (2013).<ref>https://qazradio.fm/kz/person/10177/</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан каскадерлері]]
[[Санат:Қазақстан кинопродюсерлері]]
[[Санат:Қазақстан кинорежиссёрлері]]

Шалқар (қала)

2025-10-12T07:39:54Z

Nurtenge: ~2025-28498-09 (т) өңдемелерінен 1nter pares соңғы нұсқасына қайтарды

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Қала
|атауы = Шалқар
|сурет =
|әкімшілік күйі = Аудан орталығы
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =47 |lat_min =49 |lat_sec =27
|lon_deg =59 |lon_min =37 |lon_sec =11
|CoordAddon = type:city(400000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы = 300
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Ақтөбе облысы
|кестедегі облыс = Ақтөбе облысы{{!}}Ақтөбе
|ауданы = Шалқар ауданы
|кестедегі аудан = Шалқар ауданы{{!}}Шалқар
|мекен түрі = қала{{!}}Қалалық әкімдігі
|мекені = Шалқар қалалық әкімдігі{{!}}Шалқар
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты = 1870
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 1928
|жер аумағы =12
|климаты =
|тұрғыны = {{өсім}}28 024<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref>
|санақ жылы = 2023
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды = 71335
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты = Актюбинская область
|сайты =
|сайт тілі = kz
|сайт тілі 2 = ru
}}
'''Шалқар''' — [[Ақтөбе облысы]]ндағы қала, [[Шалқар ауданы]]ның орталығы ([[1932 жыл]]дан), темір жол бекеті.

== Географиялық орны ==
Облыс орталығы - [[Ақтөбе]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 363 км-дей жерде, [[Шалқар (Ақтөбе облысы)|Шалқар көлі]]нің жағасында орналасқан.

== Халқы ==
* 25,4 мың адам ([[2006 жыл|2006]]);
* 27,3 мың адам ([[2013 жыл|2013]]).
* 27 953 адам (2019)

[[2021 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша 27833 адамды (13981 ер адам және 13852 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref>

== Тарихы ==
Іргесі [[1870 жыл]]ы қаланған. [[1921 жыл]]ға дейін Шалқар ауылы, [[1922 жыл]]ы уезд, [[1924 жыл]]ы аудан орталығы, 1932 жылы Ақтөбе облысы құрылғанда қайтадан аудан орталығы болды.

== Өнеркәсібі ==
Қаланың өнеркәсіп саласында «Көктас-Ақтөбе», «Жаңа дәуір», «Алай» минералды су құю цехтары, «Ақтөбе-Жаңатас» қиыршықтас зауыты, «Локомотив депосы» шеберханасы, ауданы электр, жылу қуатын, су өндіретін кәсіпорындар бар. Олар 2 ЖШС-ге, ІК және 2 акционерлік қоғамға біріктірілген.

== Инфрақұрылымы ==
Әлеуметтік-мәдени және денсаулық сақтау салалары бойынша Шалқарда жалпы білім беретін 9 мектеп, музыка, спорт мектептері, кәсіптік-техникалық мектеп, мешіт, тарихи-өлкетану музейі, кітапхана, мәдениет үйі, ауданы аурухана мен емхана, 2 отбасылық дәрігерлік амбулатория, дәріхана, «Ақниет» ЖШС-і, «Ақбөбек» сауықтыру орталығы тағы басқа мекемелер бар. Қала арқылы [[Орынбор-Ташкент темір жолы]] өтеді.

== Галерея ==
<gallery class="center">
Shalkar Myrzaghyl Shymanuly street.jpg|М. Шұманұлы көшесі
Chelkar depot, 1907.jpg|Шалқар станциясындағы паровоз депосы. 1907 жыл
Chelkar railway station, 1907.jpg|Шалқар станциясындағы жолаушылар ғимараты. 1907 жыл
Shalkar Mamedova street.jpg|М. Мəметова көшесі
Shalkar new mosque.jpg|Қаладағы жаңа мешіт
Шалқар 13.07.2008.jpg |Шалқар
Шалқар IMG 20220612 153023.jpg|Шалқар
Шалқар IMG 20220612 192805.jpg|Шалқар
Шалқар IMG 20220612 153047.jpg|Шалқар
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Шалқар ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Шалқар ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Шалқар]]
[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]

Болат Жолдасұлы Есмағамбетов

2025-08-01T04:12:49Z

Nurtenge:

{{Футболшы
| есімі = Болат Есмағамбетов
| толық аты = Болат Жолдасұлы Есмағамбетов
| туған күні = 1.4.1968
| туған жері= {{туғанжері|Арал|Аралда|Арал (қала)}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| азаматтығы = {{ту|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] {{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан]] {{ту|Ресей}} [[Ресей]]
| бойы = 175
| позиция = қорғаушы
| қазіргі клуб =
| клубтары = {{футбол карьерасы
|1992|{{ту|Ресей}} [[Галакс (футбол клубы)|Галакс]]|33 (8)
|1993|{{ту|Ресей}} [[Космос (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Космос (СПб)]]|11 (4)
|1993—1995|{{ту|Ресей}} [[Локомотив (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Локомотив (СПб)]]|73 (14)
|1995|{{ту|Ресей}} [[Волга (футбол клубы, Тверь)|Трион-Волга]]|10 (3)
|1996—1997|{{ту|Қазақстан}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Елім-ай]]|36 (16)
|1997|{{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс (Павлодар)]]|12 (7)
|1998|{{ту|Финляндия}} [[ПК-37]]|? (18)
|1999|{{ту|Қазақстан}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Елім-ай]]|26 (11)
|2000|{{ту|Ресей}} [[Орёл (футбол клубы)|Орёл]]|10 (0)
|2001|{{ту|Финляндия}} КиируПа|14 (12)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|1997|{{футбол|Қазақстан}} |7 (3)
}}
| бапкер клубтары = {{футбол карьерасы
|2002|{{ту|Қазақстан}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Елім-ай]]|
|2003|{{ту|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|
|2008—2009|{{ту|Қазақстан}} [[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]|
}}
}}
'''Болат Жолдасұлы Есмағамбетов''' ([[1 сәуір]] [[1968 жыл]], [[Арал (қала)|Арал]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық футболшы, бапкер, футбол функционері.

==Өмірбаяны==
90 жылдардың басында [[Санкт-Петербург]]тің үш клубында ойнады: «Галакс», «Космос», «Локомотив». Кейін Қазақстан, Финляндия клубтарында да өнер көрсетті.

[[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]нда [[1997 жыл]]ы жеті ойында алаңға шығып, үш гол соқты.

2000 жылдары бапкерлік карьерасын бастады. Бапкер ретінде "Цесна", [[Спартак (футбол клубы, Семей)|"Елім-ай"]], [[Қайсар (футбол клубы)|"Қайсар"]], [[Қызылжар (футбол клубы)|"Қызылжар"]] клубтарын баптады. Және де «Қайрат» пен «Қайсар» клубтарынның әкімшіліктерінің құрамында болды.

==Жетістіктері==

=== Футболшы ретінде ===
*Қазақстан чемпионы: 1997

=== Бапкер ретінде ===
* Бірінші лига жеңімпазы: 2013

==Статистикасы==
{| class="wikitable"
|-bgcolor=#ccffcc
|1992 ||{{Flagicon|Ресей}} Галакс ||33 ||(8)
|-
|1993 ||{{Flagicon|Ресей}} Космос (СПб) ||11 ||(4)
|-bgcolor=#ccffcc
|1993—1995 ||{{Flagicon|Ресей}} Локомотив (СПб)|| 73 ||(14)
|-
|1995|| {{Flagicon|Ресей}} Трион-Волга|| 10 ||(3)
|-bgcolor=#ccffcc
|1996—1997 ||{{Flagicon|Қазақстан}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Елім-ай]]|| 36 ||(16)
|-
|1997 ||{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс (Павлодар)]]|| 12 ||(7)
|-bgcolor=#ccffcc
|1998 ||{{Flagicon|Финляндия}} ПК-37|| ? ||(18)
|-
|1999 ||{{Flagicon|Қазақстан}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Елім-ай]] ||26 ||(11)
|-bgcolor=#ccffcc
|2000 ||{{Flagicon|Ресей}} Орёл ||10|| (0)|
|-
|2001 ||{{Flagicon|Финляндия}} КиируПа ||14 ||(12)
|}

==Ұлттық құрамадағы голдары==
{| class="wikitable"
!жыл
!қала
!қарсылас
!есеп
!гол саны
!ойын статусы
|-
|11 мамыр, 1997||{{Flagicon|Қазақстан}} [[Алматы]]||{{Flagicon|Пәкістан}} [[Пәкістан Ұлттық футбол құрамасы|Пәкістан]]||3:0||2||[[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|ӘЧ-1998]] іріктеуі
|-
|11 маусым, 1997||{{Flagicon|Пәкістан}} [[Лаһор]]||{{Flagicon|Пәкістан}} [[Пәкістан Ұлттық футбол құрамасы|Пәкістан]]||7:0||1||[[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|ӘЧ-1998]] іріктеуі
|}

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://footballfacts.ru/players/17277 Футболшының профилі]

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Спартак Семей ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Қайсар ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Қызылжар ФК жаттықтырушылары]]

Мирас Болатұлы Асан

2025-08-01T04:06:21Z

Nurtenge:

{{Жазушы
|Есімі = Мирас Болатұлы Асан
|Шынайы есімі =
|Суреті = Асан Мирас.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 13.05.1987
|Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Қарқаралы ауданы|Қарқаралы ауданында}}, [[Бақты (Қарағанды облысы)|Бақты]] ауылы
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]]
|Мансабы = ақын, журналист
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры = поэзия
|Шығармалардың тілі = қазақ
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}

'''Мирас Болатұлы Асан''' - 1987 жылы мамыр айының 13 күні [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], [[Бақты (Қарағанды облысы)|Бақты]] аулында дүниге келген. №21 «Бақты» орта мектебін бітіргеннен кейін академик Евней Арыстанұлы Бөкетов атындағы [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Қарағанды мемлекеттік университетіне]] оқуға түседі. Педагогика ғылымдарының магистрі. 2010 жылғы ХІІІ Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестивалінің лауреаты. Қазақстан Жазушылар Одағының және Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі. «Соңғы раушан», «Бекзат», «Сүйесің, жүрек, сүйесің», Жан терезесіндегі жарық» жыр жинақтарының авторы. «Алтын тобылғы» әдеби сыйлығының лауреаты, Президент стипендиясының иегері. Өлеңдері неміс, испан, түрік т.б. тілдерге тәржімаланған.

Еңбек жолын республикалық «Қасым» әдеби-қоғамдық журналда бастаған. Кейін облыстық "[[Орталық Қазақстан|Ortalyq Qazaqstan]]", республикалық "Egemen Qazaqstan" газеттерінде, тілші, аға тілші, бөлім басшысы болып жұмыс істеді. ҚР Мәдениет және спорт, ҚР Туризм және спорт министрліктерінде министрдің кеңесшісі қызметін атқарған.

Үйленген. Екі баласы бар.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ақындары]]

Долматов құламалары

2025-03-16T04:42:45Z

Nurtenge: Qmileya (т) өңдемелерінен ArystanbekBot соңғы нұсқасына қайтарды

'''Долматов құламалары ''' – табиғаттың палеонтологиялық [[ескерткіш]]і. [[Солтүстік Қазақстан облысы]][[Қызылжар ауданы]]нда, [[Есіл өзені]] аңғарының тік жарлы беткейінде орналасқан. Биіктігі 25 – 50 м. Есіл – Ертіс өзендері аралығын құрайтын палеоген-неоген жасындағы түпкі континенттік ашық жыныстары аршылған. Түбі аршылған тау жыныстарының бірі Новопавловка аулынан солтүстікке қарай 3 км жерде орналасқан. Мұндағы тік беткейдің жоғары бөлігі миоцен жасындағы жасыл сұр [[саз]] балшықтан түзілген. Құлама сайдың орта тұсы жұқа тасты қабаттан түзілген. Саз балшықтың жазық беткейінен детрит-сағы, жануарлар мен өсімдіктер қалдықтарынан тұратын түйіршіктер, Торғай қабатының жылу сүйгіш, жалпақ және қылқан [[жапырақ]]ты флорасының ізін көруге болады.

==Дереккөздер==
<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

{{stub}}

Болат Кәрішалұлы Асанов

2025-01-22T15:02:42Z

Nurtenge:

{{Шахматшы
|есімі=Болат Асанов
|суреті=Bolat Asanov.jpg
|туған күні=07.05.1961
|туған жері={{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
|ФИДЕ нөмірі=13700049
}}

'''Болат Кәрішалұлы Асанов''' ([[7 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]) — [[шахмат]]шы, қазақ жастары арасынан шыққан тұңғыш халықаралық [[Гроссмейстер (шахмат)|гроссмейстер]] ([[1994 жыл|1994]]), Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы ([[1995 жыл|1995]]).

[[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-ді бітірген ([[1984 жыл|1984]]). [[1973 жыл|1973]]—[[1980 жыл|80]] ж. әлем чемпионы М. Ботвинниктің шахмат мектебінде жаттықты. Көптеген халықаралық жарыстарға қатысқан. Мұсылман елдері бойынша өткен шахмат турнирінің жеңімпазы ([[1992 жыл|1992]], [[Бағдат]]), Азия чемпионы ([[1993 жыл|1993]]).

[[1994 жыл]]дан ФИДЕ Орталық комитетінің мүшесі, [[1995 жыл]]дан ФИДЕ президентінің кеңесшісі. [[1996 жыл]]дан шахматтан Қазақстан құрама командасының бас жаттықтырушысы.

{{bio-stub}}

[[Санат:Қазақстан шахматшылары]]
[[Санат:Шахмат гроссмейстерлері]]
[[Санат:Шахматтан Азия чемпиондары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]

Құл батыр

2025-01-20T19:56:26Z

Nurtenge: Қыр шектісі (т) өңдемелерінен InternetArchiveBot соңғы нұсқасына қайтарды

{{Әскери қайраткер
|толық есімі = Құл батыр
|шынайы есімі = Құл Алшын Қартайұлы
|суреті = Qul batyr.jpg
|сурет тақырыбы = "Құлбатыр әулие" кітабындағы батырдың суреті<ref name="book"/>
|туған күні = 1673
|туған жері = [[Каспий теңізі]]нің жағалауы
|қайтыс болған күні = 1742
|қайтыс болған жері = [[Арал ауданы]], [[Құланды (Қызылорда облысы)|Құланды]] елді мекені
|мемлекет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]] [[Қазақ хандығы]]
|шайқасы = "[[Қалмаққырылған]]" "[[Аңырақай шайқасы|Аңырақай]]" шайқасы<ref name="book"/>
}}
'''Құл Алшын Қартайұлы, Құл батыр''' ([[1673]]-[[1742]]) — [[шекті]]нің алғашқы ұраны, [[Бақтыбай батыр]]дың ұстазы. [[1673 жыл]]ы [[Каспий теңізі]]нің жағалауында дүниеге келген.[[1742 жыл]]ы [[Арал теңізі]]нің [[Құланды (Қызылорда облысы)|Құланды]] деген жерінде дүниеден өткен. Шыңғыстың ұрпағы Құлбатыр Шекті елінің әрі көсемі, әрі қол бастайтын батыры болған.

Шежіре деректері бойынша Құл батыр [[Кіші жүз]] → [[Әлім]] → [[Шекті]] → [[Жақайым]] → Көгіс → Торжымбай → Қартайдан → Құл батыр туады. Қартайды жеңгелері атын атамай, қалжындап Быламық деп атап кеткен. Одан тараған ұрпақ бүгінде өздерін быламықпыз деп жатады.

[[1727 жыл]]ғы [[Қалмаққырылған]], [[1719]]-[[1730]] жылдардағы [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай]]-[[Итішпес]] шайқастарына қатысқан. Құл батыр ту ұстап, шеп бұзып шектінің ұранына айналған.

Ұлы шайқаста Құл батыр жекпе-жекте [[Еділ]] [[қалмақ]]тарының ханы Аюкенің жиені, ойратың Шоорос тайпасының батыры Доржы Сенкудің басын шапқан. Осыдан кейін жау қолының көбесі сөгіліп, шектілер шабуылға көшкен<ref name=book>{{кітап |авторы = Бекет Құрмашұлы Есенжолов, Манасбай Оралбаев |тақырыбы = Алшын Құл батыр Қартайұлы |шынайы атауы = Құлбатыр әулие |баспасы = Ақтөбе, "А-Полиграфия" ЖШС |жыл = 2009 |беттері = 224 |isbn = 9965-819-72-6 |тиражы = 1 000 }}</ref>.

Құл батыр ел басшысы болумен қатар көріпкел әулие болған адам. Жаумен шайқаспас бұрын жаудан жеңілетінін алдын ала болжап, соған сай қимыл жасаған. Құл баба Тама Есет, Табын Бөкенбай, Назар Жомарт батырлармен үзеңгілес болып, елін жаудан қорғаған<ref name=site>Б.Жоламанов, Шалқар қаласы. — [http://www.aktobegazeti.kz/?p=2793 ''Құл батырдың кесенесі''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005508/http://www.aktobegazeti.kz/?p=2793 |date=2016-03-05 }}; '''Бұқара''' - 10 тамыз 2009</ref>.

Құл батыр өз заманында ақылгөй, әрі әулие, әрі батыр деген құрметті атқа ие болған. [[Арал ауданы]]нда «Құлдың құдығы», «Құлдың қорымы», «Есентай құдығы» деген жерлер бар<ref name="book"/>.

Құл батыр әулиеге [[Құланды (Қызылорда облысы)|Құланды]] елді мекенінен 18 шақырым жерде кесене тұрғызылды. Кесененің биіктігі – 6 метр, алты құлақты мазар<ref name="site"/>.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:1673 жылы туғандар]]
[[Санат:1742 жылы қайтыс болғандар]]

{{Stub}}

Бекежан Айбекұлы

2025-01-19T15:55:31Z

Nurtenge: Қыр шектісі (т) өңдемелерінен Нұрлан Рахымжанов соңғы нұсқасына қайта

'''Бекежан Айбекұлы''' (1667, [[Ақтөбе]] өңірі, [[Мұғалжар тауы]] маңы - 1730) - батыр.

«[[Қыз Жібек]]» жырындағы Бекежанның прототипі. Сүрмерген садақшы, «қылыштың перісі» атанған. Ел арасында оның ерлігін баяндайтын көптеген жырлар сақталған. Алғашқы әйелі - [[башқұрт]] мырзасы Құрамыстың қызы Салиха. Одан туған [[Қайрақ Бекежанұлы]], [[Байрақ Бекежанұлы]], [[Тайлақ Бекежанұлы]] деген үш ұлы да танымал батырлар. Тайлақ Аңырақай шайқасында Кіші жүз жасагын бастаса, Байрақ пен Қайрақ - мыңбасы болған. Бекежан батырдың дүниеден озуы жайында екі түрлі дерек бар: бірінде, 45 жасында соғыста алған жарақаттан қайтыс болды десе, екіншісінде түрікмендермен болған соғыста мерт болды делінеді. Бекежан мен оның ұлдарының қабірлері Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Шідерті өзені бойындағы Тайлақ қорымында. <ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]

Миоцит

2025-01-16T15:28:52Z

Nurtenge: + Біріктірілсін деп белгіледі (белгілегіш)

{{Біріктірілсін|Бұлшықет талшығы}}
'''Миоцит''' - [[бұлшықет]] жасушасы. Бұлшық еттер түрлері: жүрек бұлшық ет жасушасы, бірыңғай салалы бұлшық ет жасушалары.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Адам жасушалары]]

{{stub}}

Иық белдеуі

2025-01-10T07:18:26Z

Nurtenge: Restored revision 3275730 by 1nter pares (Restorer)

[[Сурет:Pectoral girdle front diagram.svg|thumb|right|400px|]]
'''Иық''' деп [[дене]]дегі қолдың кеудеге жалғанатын тұсын айтамыз. Иық белдеуінің сүйектеріне омыртқа жотасының жоғарғы жағында екі жауырын сүйектері: [[бұғана]] және [[төс сүйектері]]мен жалғасады. [[Жауырын]]ның сыртқы бұрыштары иық басы сүйегі арқылы қол сүйектерімен жалғасады.

Иық буыны тоқпан жілікті, ол арқылы бүкіл қолдың еркін бөлігін иық белдеуімен, атап айтқанда, жауырынмен байланыстырады. Буын түзуге қатысатын тоқпан жіліктің басы шартәрізді. Онымен буындасатын жауырынның буындық ойығы көлемін ұлғайтып, сонымен бірге жілік басы қозғалған кездегі соққылар мен шайқалыстарды жұмсаттатын шеміршекті буын ернуі жатады. Иық буынынң қапшығы жауырында буын ойығының сүйекті жиегіне бекіп, әрі иық басын қаусырап, анатомиялық мойында аяқталады. Иық буынының қосалқы байламы ретінде құстұисықты өсінді негізінен шығатын және буын қапшығына қосылып-өрілетін тығыздау талшықтар шоғыры болады. Жалпы алғанда иық буынында нағыз байламдар жоқ, ол иық белдеуі бұлшықеттерімен бекиді. Бұл жағдай бір жағынан дұрыс сияқты, өйткені еңбек ету мүшесі ретіндегі қолдың қызметі үшін қажет иық белдеуінің кең қозғалыс-қимыл жасуына себебін тигізеді. Екінші жағынан, иық буынындағы әлсіз беку, онда буын ьайып кетуінің көп болуына себеп болады.
* Буын қапшығын ішінен астарлайтын синовиалды қабық буынан тыс екі томпақ түзіледі.
* Иық буыны нағыз көпбілікті шартәрізді буындасу ретінде аса қозғалмалы. Қимыл 3 негізгі білік айналасында дасалады: фронталды, сагитталды және вертикалды. Фронталды білікті айнала қол бүгіп, жазылады. Сагитталды білікті айнала қол әкеліп, әкелінеді. Вертикалды білік айналаснда қол сыртқа және ішке қарай айналады.

== Бұғана ==
Бұғана - иіліп келген ұзын [[сүйек]]. Оның денесі және екі басы болады. Бұғана бала туар алдында оның төс жақ ұшынан басқа жері сүйекке айналып үлгереді. Ал төс жақ үшының сүйектенуі жігіттерде 24, қыздарда 23 жаста аяқталады.

== Жауырын ==
Жауырын — жалпақ қос сүйек, ол омыртқа және қабырға сүйектерімен бұлшық ет арқылы жалғасқан. Жаңа туған сәбидің жауырын сүйегінің иық, құс тұмсық өсінділерінде, буын бетінде, омыртқа жақ шетінде, жоғарғы жәңе төменгі бұрыш тарында шеміршектер болады. Жауырын сүйектері жігіттерде 19–20, қыздарда 18 жаста қатады.

== Иық буыны ==
Иық буыны - жауырынның буын ойысы мен [[тоқпан жілік]] басынан түзілген. Тоқпан жіліктің басы жауырынның буын ойысына сәйкес келмегендіктен буын шығуы жиі кездесіп тұрады. Сондықтан буын ойысын айнала жиектеп сақиналы [[шеміршек]] орналасады. Ол жілік басын қамтып сәйкестендіріп отырады. Буын қапшығының сыртымен [[сіңір]] байламы өтеді. Ол иық буынын бекітіп тұрады.

== Иық-бұғана буыны ==
Иық-бұғана буыны - бұғана мен жауырын қосылысынан пайда болады. Бұғананың сырт жақ басы жауырынның иық өсіндісімен қосылып, тегіс буын түзеді. Ол көлденең жатқан сіңір байламы арқылы жауырынның тұмсық өсіндісімен жалғасып, тоқпан жілік басына күмбез жасайды.

== Қызықты деректер ==
* Жоғарыда аталған буын арқылы иық белдеуін артқа, алдыға, жоғары, төмен қарай қимылдатуға болады.
* Қол қаңқасы иық белдеуі мен қолдың еркін қимылдайтын сүйектерінен құралады.
* Қолдың еркін қимылдайтын сүйектері: тоқпан жілік, білек сүйектері мен қол басының сүйектері.<ref>"1100 қызықты деректер" Қ. Байғабылова "Аруна баспасы" Алматы қ.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Адам денесі]]

[[Санат:Тірек-қимыл жүйесі]]

IFLYband

2025-01-10T07:17:37Z

Nurtenge: Restored revision 3333813 by TalgatSnow (Restorer)

{{Музыкалық топ
|Топ атауы = iFLY
|Шынайы атауы =
|Логотипі =
|Логотип ені =
|Суреті =
|Сурет тақырыбы =
|Сурет ені =
|Фон =
|Жанры = этно-электроника
|Белсенділік жылдары = 2011 — осы уақытқа дейін
|Мемлекет = {{KAZ}}
|Қайдан = [[Алматы]]
|Тілі = [[қазақ тілі|қазақша]], [[орыс тілі|орысша]]
|Басқаша атауы =
|Лейблы =
|Басқа да жобалары =
|Құрамы = Ксения Сухомазова, Дмитрий Щеголихин, Әнуар Балғымбаев
|Бұрынғы қатысушылары =
|Сайты =
}}
'''iFLY''' – жанды дыбыс және этника элементтерімен заманауи [[электрондық музыка]] ойнайтын [[қазақстан]]дық эксперименттік топ.
== Тарихы ==
Топты 2011 жылы «Эклектика» альтернатив гитара командасының музыканттары мен «Рахат-Лукум» поп-тобының вокалисі Ксения Сухомазова құрды <ref>https://www.buro247.kz/culture/music/novyy-klip-kazakhstanskoy-gruppy-ifly.html</ref>. Пайда болған сәттен бастап жоба [[хип-хоп]], [[фанк]] және [[рок-н-ролл]] секілді бірнеше трансформация кезеңінен өтті. Қазір топ тыңдарманға [[Қазақ халық музыкасы|халық әндерінің]] өзіне тән интерпретациясын ұсынады, жекелей алғанда түпнұсқа шығарманың әуенін сақтай отырып, оны заманауи үйлесім және электрондық аранжирлеумен толықтырады.
==Топ құрамы==
Ксения Сухомазова – вокалист.

Дмитрий Щеголихин – мультиинструменталист, композитор, аранжирлеуші.

Әнуар Балғымбаев – гитарашы.
== Әндері==
Топ орындайтын заманауи интерпретациядағы классикалық қазақ әуендерінің қатарында келесілер бар:

Manmanger ([[Ақан сері|Aqan Seri]]) - trip-hop стилінде, орган және балалар хорының сүйемелдеуімен,

Qosni Qorlan ([[Естай Беркімбайұлы|Yesstay]]) – танымал халық әнінің ырғақты хаус-версиясы,

[[Көзімнің қарасы...|Qozimnin Qarasy]] ([[Абай Құнанбайұлы|Abay]]),

Bir bala.

2015 жылы топ шығармаларының бірі Qosni Qorlan әні бойынша бейнебаян түсірді<ref>https://www.youtube.com/watch?v=pluI3B7susI</ref>: бейнебаянның тарихын қазақстандық екі биші – МАОБТ солисі Әсел Құмарова және Red Bull BC1 CA 2012/14 финалисі Азат Еркінбай айтып берді<ref> https://www.caravan.kz/art/almatinskaya-gruppa-ifly-vypustila-klip-k-singlu-qosni-qorlan-21958/</ref>.
iFLY аранжирлеген тағы бір халық әні Yapyr-Ai қазақстандық банктердің бірінің әлеуметтік жобасы аясында саундтрек атанды<ref>https://www.youtube.com/watch?v=TAg8O5FTC0Q</ref>.
== «Отырар Сазы» оркестрімен коллаборация ==
2017 жылы топ Нұрғиса Тілендиев атындағы академиялық фольклорлық-этнографиялық «Отырар Сазы» оркестрімен бірге арнайы бағдарлама әзірлеп, қазақ ұлттық аспаптарының барынша көп санын ойнатты.

iFLY мен «Отырар Сазы» қазақ халық әндерінің және [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] шығармаларының жаңа электрондық-оркестрлі үндегі симбиозын ұсынды және негізгі бағдарламаны оркестрдің солистері домбырашы Данияр Байжұмановтың және мультиаспапшы Гауһар Жұмағұлованың өнерімен, сондай-ақ скрипкашы [[Жәмила Серкебаева]]ның бірнеше композициясымен толықтырды<ref>https://inbusiness.kz/ru/news/novaya-zhizn-klassiki-ot-orkestra-do-moushen-dizajna</ref>.
Бұл құрамда команда алғаш рет астанада өткен 2017 жылғы EXPO-да ел алдында шықты<ref>https://www.youtube.com/watch?v=5ErfZ1QXiYM</ref>, ал 2019 жылы Алматыда және 2021 жылы Дубайдағы EXPO-да концерт берді.
2019 жылы iFLY мен «Отырар Сазы» «Алатау» композициясына бейнебаян түсірді<ref> https://www.youtube.com/watch?v=43C0x3U4RGE</ref>

== iFly & «Отырар Сазы»: үн ерекшеліктері ==
Бірлескен топ заманауи, тіпті кей тұста авангард саналатын ойнау әдістерін және мелодия тәсілдерін қолданатын партитураларды жазды. Концерт барысында әр аспап алдыға шығып, солист партиясын орындап отырды, бұл тыңдарманға осыған дейін естімей келген кей аспаптың тембрымен жақын танысуға мүмкіндік берді.

Барлық халық аспабы балама микрофонға жазылып алынады, алайда цифрлық пульт арқылы өңделеді. Бұл 60-тан астам дыбыс көзін жиілігі және панорамасы бойынша өзара үйлестіруге көмектеседі.

Адам даусы да ерекше ұсынылып отыр: нәзік әрі жұмсақ вокал алуан түрлі әуезбен әсемделеді және ол әуез шығарма кульминациясында анық, айқын естіліп, алуан-алуан сезім тудырады<ref>https://inbusiness.kz/ru/news/novaya-zhizn-klassiki-ot-orkestra-do-moushen-dizajna</ref>.
== БАҚ-та айтылуы ==
The Steppe басылымы жобаны дәстүр мен модернді сәтті үйлестіргені үшін жыл коллаборациясы атады<ref>https://the-steppe.com/lyudi/boost-2019</ref>.

«Время» газеті iFLY мен «Отырар Сазы» коллаборациясын таң қалдырар отандық жобалардың бірі деп атады:
«Біз қалай қарасақ түрлі музыкантпыз және ұзақ уақыт бойы бір-бірімізді тануға тырыстық. Халық орындаушылары заманауи музыка шеңберінде емес, бізге де олардың ойнайтын дүниесінің көбі бейтаныс және қиын. Біз бір-бірімізден үйренеміз», - деді «Время» газетіне берген сұхбатында Дмитрий Щеголихин<ref>https://time.kz/articles/reporter/2021/12/06/mostik-mezhdu-pokoleniyami</ref>.

Жоба вокалисі Ксения Сухомазова inbusiness.kz-ке берген сұхбатында коллаборацияны стильдер, мәдениеттер, дәуірлер, дыбыстар және сезімдер миксы деп атады:
«Бір жағынан, біз заманауи тыңдарманға халық музыкасының бейтаныс жақтарын (айнымалы музыка өлшемдері, бейциклді ырғақтар, ерекше вокал ойыны және т.б.) оңай және қабылдауға жеңіл түрде ұсынамыз (циклді бит, лүпілді ырғақ секциясы, жұмсақ вокал). Екінші жағынан, композитордың сезімдерін қазіргі заманда түсінуге көмектесетін қабылдаудың кей заманауи кілтін эмоциялы және мелодиялы негізбен толықтырамыз. Мұны орта ғасырлардағы адамдардың сол кезде салынған суретті бірден түсінетіні, ал бұл күні біздің онда не салынғанын білу үшін астындағы мәтінді оқып алатынымызбен салыстыруға болады. Кейде аннотациямыз тым қатты байқалады, шығармада бірде халық аспаптары, бірде вокал, бірде гитара, бірде синтезатор дыбысы алдыға шығып, өзіне назар аудартады. Ал кейде тынши қалатынымыз сонша, кішкентай ғана саз сырнай үнінің барлық қырын дыбыс киловаты жеткізеді, ал пианиссимо ойнаған 60 аспап оған жәй ғана демеу болады»<ref> https://inbusiness.kz/ru/news/novaya-zhizn-klassiki-ot-orkestra-do-moushen-dizajna </ref>.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]]
[[Санат:2011 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]

Исидор Шамилович Борчашвили

2025-01-09T15:13:20Z

Nurtenge: Оразбеков Ален (т) өңдемелерінен InternetArchiveBot соңғы нұсқасына қайтарды

'''Исидор Шамилович Борчашвили''' ''(1954 жылы туған)'' – [[заң]] ғылымының докторы ''(1996 жылы)'', профессор ''(1998 жылы)'', [[Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті|ҚР Жаратылыстану ғылымының академиясының]] академигі ''(2001 жылы)''. КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебін бітірген ''(1980 жылы)''. ''1984–91 жылдары'' ҚР ІІМ Қарағанды жоғары мектебінің оқытушысы, аға оқытушы, доценті болды. ''1992 жылдан'' кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 13 монографияның авторы.<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том</ref>

==Шығармалары==

1. [["Некоторые вопросы квалификации краж социалистической и личной собственности граждан"]], Учеб. пособие / Борчашвили И. Ш. ; М-во внутр. дел КСРО, Караганд. высш. шк. 70 с. 20 см Караганда Караганд. ВШ МВД КСРО 1989;

2. [[“Тунеядство - социальное зло“]]Н. С. Гагарин, И. Ш. Борчашвили ; О-во "Знание" КазССР 16 с. 20 см Алма-Ата О-во "Знание" КазССР 1989;

3. [["Уголовно-правовая и криминологическая характеристика кражиз предприятий торговли и общественного питания и роль органов внутренних дел в их предупреждении"]] Учеб. пособие / И. Ш. Борчашвили ; Отв. ред. В. И. Холостов; М-во внутр. дел КСРО, Караганд. высш. шк. 103 с. 20 см Караганда Караганд. ВШ МВД КСРО 1987;
<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>
==Сілтемелер==

1. [http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1180902854 «БОРЧАШВИЛИ Исидор Шамилович»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304140031/http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1180902854 |date=2016-03-04 }}

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Самса

2025-01-09T14:14:20Z

Nurtenge: Dariya123e (т) өңдемелерінен Хомелка соңғы нұсқасына қайтарды

[[Сурет:Samosa 1.jpg|thumb|200px|Самса]]
'''Самса''' ({{lang-ky|самса}}, {{lang-uz|somsa}}) — [[ет]] қосылып, [[ұн]]нан пісірілетін [[тағам]]. Тандырға піскен самса, қаусырма Самса, [[өкпе]]-[[бауыр]] қосып пісірген Самса сияқты түрлері бар. Тандыр Самсаны әзірлеу үшін ұннан тығыз етіп [[қамыр]] илейді. Оған тиісінше майдалап туралған [[қой еті]], [[сарымсақ]], [[қара бұрыш]], [[тұз]], [[құйрық май]] қосады. Осыларды дөңгелек күлше қылып [[қамырға]] орап, бір бетіне суық [[су]] бүркеді де тандырдың ыстық бүйіріне жапсырады. Піскен Самсаны тандырдан алысымен бетіне [[май]] жағады.

==Самса тарихы==
Бұрын самсаның ішіне алдын ала құырылған ет салып даярлайтын. Қазір ұсақ туралған етке күріш, картоп та қосып пісіреді. Самса пісіру үшін ашымаған немесе ашыған қамырды бетіне ұн себілгентабадан алып, үстін астына қаратып, төңкеріп жабады. Бәтірді де қарыма сияқты ыстықтай сары май қосып жегенде, өте жұғымды.

Аты парсы тіліне {{lang|fa|سنبوساگ}} ''sanbosag''<ref name=hin>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/Print.aspx?Id=587bdb22-9913-4871-a1ed-705840d9a281 Lovely triangles] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108021557/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/Print.aspx?Id=587bdb22-9913-4871-a1ed-705840d9a281 |date=2009-01-08 }} «[[Hindustan Times]]», 23 August 2008.</ref> жоғары шығады. Әр түрлі тілдердегі атаулардың нұсқалары: ирандық '''سمبوسه''' немесе {{lang-fa|سنبوسه}} ''sanbusé'', ағылшын ''samosa'' ({{IPA|səˈmoʊsə}}) немесе '''samoosa''', {{lang-pa|ਸਮੋਸਾ, ''smosa''}}, {{lang-hi|समोसा}}, {{lang-ur|{{Nastaliq|سموسه}}}}, {{lang-ar|سمبوسك}} ''sambūsak'' немесе ''sambusaj''<ref>Rodinson, Maxime, Arthur Arberry, and Charles Perry. ''Medieval Arab cookery''. Prospect Books (UK), 2001. p. 72.</ref>, {{lang-bn|সিঙাড়া |''shingara''}}, ассамдық ''sing-ra'', {{lang-or|ષ્હિઙદ‌, ''shingada''}}, {{lang-he|סמבוסק}} ''sambusak'', {{lang-gu|સુમૉસ‌ ''sumosa''}}, {{lang-kn|ಸಮೋಸಾ ''samosa''}}, {{lang-ml|സമോസ}}, {{lang-mr|सामोसा}}, {{lang-ta|சமோசா}}, {{lang-te|సమోసా}}, {{lang-ur|سموسه}}, {{lang-ky|самса}} {{IPA|sɑmsɑ́|}};, {{lang-uz|''somsa''}} {{IPA|sɒmsa|}}, {{lang-ug|سامسا}} {{IPA|sɑmsɑ́|}}, самса, {{lang-tr|samsa böreği}}, {{lang-tk|somsa}}, {{lang-so|''sambuusa''}}, {{lang-tg|самбӯса}}, {{lang-ne|समोसा}}, {{lang-my|စမူဆာ}} {{IPA|sʰəmùzà}}, мальгаштық {{IPA|[sam͡bosḁ]}}, португалдық ''chamuça''.

== Галерея ==
<gallery mode="packed" heights="140px">
Samarkandian tandyr-samsa.jpg|Самаркандтық самса
Samsa in Karakol.jpg|Ыссықкөл самса пісіру парағында пешке қойылады.
Ош самсасы.jpg|Тастада дайындалған Ош самса
Ош самсасы2.jpg|Ош самса пеште пісірілген қабат-қабат қамырдан жасалынған
'Parmuda'-uzbek samsa-02.jpg|Пармуда - өзбек самсасы
Uyghur samsa.jpg|''Самсас'' ұйғыр стилінде
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

[[Санат:Шығыс асханасы]]
[[Санат:Ет тағамдары]]
[[Санат:Қазақ асханасы]]
[[Санат:Ұйғыр асханасы]]
[[Санат:Өзбек асханасы]]
[[Санат:Тәжік асханасы]]
[[Санат:Үнді асханасы]]
[[Санат:Араб асханасы]]
[[Санат:Азия асханасы]]

{{stub}}