Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қазақ әліпбиі

2017-04-20T03:31:30Z

Nurkhan: /* Қазақтың өлшемді латын әліпбиі */

'''Қазақ әліпбиі''' — [[қазақ тілі]]нің әріптерінің жүйелі тізбегі, [[Қазақтар|қазақ]] халқының мәдени өмірінде басқа да түркі халықтарымен бірге пайдаланып келген әр түрлі әріп таңбаларынан тұратын дыбыстық жазу жүйесі.
{{Қазақ әліпбиі (кирил)}}
[[Қазақстан]] жерін жайлаған көне [[Ғұндар|ғұн]], [[Сақтар|сақ]] тайпалары (б.з.б. 5 – 4 ғ.) пайдаланған көне (“Есік жазуы”) жазу сол тайпаларға тән мәдениеттің (жазуының да) тарихи мұрагері – қазақ халқының негізін құраушы [[Үйсін мемлекеті|үйсін]], [[қаңлы]], [[Қыпшақтар|қыпшақ]], т.б. [[тайпа]]лардың ең көне жазуы болып саналады. Көне замандағы қазақ ру-тайпаларының түркі дүниесіне ортақ [[Көне түркі жазуы|Орхон-Енисей]], [[Талас өзені|Талас]] ескерткіштеріне негіз болған “руна” жазуы (5 – 12 ғ.), көне [[Ұйғырлар|ұйғыр]] жазуы, 8 ғ-дан бастап күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқан араб жазуы, Қытай қазақтары ағарту жүйесінде бір кездерде ([[1929 жыл|1929]] – [[1940 жыл|40 жылдары]]; [[1960 жыл|1960]]–[[1970 жыл|1970 жылдары]]) қолданыста болған латын жазуы, кириллица жазуы (1940 жылдан кейін) – осылардың бәрі Қазақ жазуының негізі болып саналады. Араб графикасына негізделген қазақ әліпбиін кезінде [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынов]] реттеп, тіл ерекшеліктеріне сай жетілдірді. Ол [[1930 жыл|30-шы жылдарға]] дейін “төте жазу” деген атпен қолданылып келді. Бұл жазудың емлесі морфологиялық дәстүрлі шарттарға негізделген. [[1940 жыл]]ы орыс графикасы негізінде қалыптасқан қазақ әліпбиі мен орфографиялық емлесіне әр кезде ([[1957 жыл]], [[1970 жыл]]), әр түрлі өзгерістер енгізілді. Кириллица негізіндегі жазудың қазақ тіліне тән ерекшеліктердің бәрін дұрыс көрсете алмауына байланысты кейінгі жылдары ([[1993 жыл]]дан бастап) қазақ ұлттық жазуын латын графикасы негізіне көшіру мәселесі қойылып отыр.<ref>[[Қазақ әдебиеті]]. Энциклопедиялық анықтамалық. – [[Алматы]]: «Аруна Ltd.» ЖШС, [[2010]]. ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Қазақ әліпбиінің жүйелері ==
Қазақ тілі үшін әр кезеңдерде және әр аймақтарда келесі жүйелер пайдаланылған:
* [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] — [[кирил жазуы]] негізінде, ресми түрде Қазақстан бүкіл жерінде және [[Моңғолия]]ның [[Баян-Өлгей аймағы]]нда. Тағы да көршілес [[Қырғызстан]], [[Ресей]], [[Түрікменстан]] және [[Өзбекстан]] елдерін бірыңғай мекендеген қазақ жұрты пайдаланады, сонымен бірге басқа ыдыраған КСРО республикаларында да пайдаланылады.
* [[Қытай Халық Республикасы|Қытайда]] — [[араб жазуы]] негізінде, ресми түрде [[Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]]ндағы [[Іле Қазақ автономиялық облысы]]нда. Тағы да [[Ауғанстан]], [[Иран]] және [[Пәкістан]] елдеріндегі қазақ диаспорасы да пайдаланады.
* [[Түркия|Түрік Республикасында]] — қазақ диаспорасы ресми емес түрде [[латын жазуы]] негізіндегі [[түрік әліпбиі]]н пайдаланады. Сонымен бірге [[Түркия]], [[Германия]], [[АҚШ]] т.б. батыс елдерінде қазақ диаспорасы әртүрлі қалыпты емес [[латын жазуы]]н пайдаланады.

== Тарихы ==
{{main|Қазақ графикасының тарихы}}
Жазу тарихында қазақ тілінің әліпби жүйесі бірнеше тарихи кезеңдерді басынан өткізіп, ұлттық әліпби деңгейіне жеткен. Бірнеше ғасыр бойы қазақ халқы араб графикасына негізделген әліпби жүйесін пайдаланып келгені мәлім. 1929-40 жылдар аралығында латын графикасына негізделген әліпбиді жазу жүйесіне енгізіп, 1940 жылдан бері қарай кирил графикасы әліпбиін қолданып келеді.

== Ресми әліпбилер ==

=== Кирил жазуы негізінде ===
'''Қазақ кирил әліпбиі''' — көбінесе [[Қазақстан]] мен [[Моңғолия]]да пайданаланылатын әліпби. Бұл [[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов|Сәрсен Аманжолов]] ұсынған әліпби [[1940 жыл]]ы қабылданған, 42 әріп енген: 33 [[орыс әліпбиі]]нің әрпі және 9 өзіндік қазақша әріп [[Ә (кирил)|Ә]], [[Ғ]], [[Қ]], [[Ң]], [[Ө]], [[Ұ]] ([[1947 жыл]]ына дейін бұрын осы әріп орнына [[Ӯ (кирилл)|Ӯӯ]] пайдаланылған), [[Ү (кирил)|Ү]], [[Һ (кирил)|Һ]], [[І (кирил)|І]]. Ертеде қазақ әріптері [[орыс әліпбиі]] әріптерінің сонында қойылған, сосын дыбысы жақын орыс әріптерінің артына жылжытылған.

Келесі әріптер: [[В (кирил)|В]], [[Ё]] ([[1957 жыл]]), [[Ф]], [[Х (кирил)|Х]], [[Һ (кирил)|Һ]], [[Ц]], [[Ч]], [[Щ]], [[Ъ]], [[Ь]], [[Э]], қазақтың төл сөздерінде пайдаланылмайды. Бұл әріптер: [[Ё]], [[Ц]], [[Ч]], [[Щ]], [[Ъ]], [[Ь]], [[Э]], тек кеңестік дәуірінде [[орыс тілі]]нен, немесе [[орыс тілі]] арқылы енген сөздерде орыс емле нұсқауларымен пайдаланылған ([[1990 жыл]]ы бері ресми және жеке жария ақпараттарда, әдеби шығармаларда пайдалануы азая түсуде, сиректеніп кетті). [[Х (кирил)|Х]] әрпі қазақ фонетикасында [[Қ]] түрінде айтылады. [[Һ]] әрпі тек сиреген араб-парсы кіріс сөздерінде кездеседі, және де [[Х (кирил)|Х]] немесе [[Қ]] сияқты айтылады. [[Е (кирил)|Е]] сөздің нағыз басында {{IPA|[ʲe]}} дифтонгоиды боп сөйленеді. [[Э]] әрпі әрдайым [[Е (кирил)|Е]] боп айтылады. [[О (кирил)|О]] сөздің нағыз басында {{IPA|[ʷo]}} дифтонгоиды болып айтыла алады. [[У]] әрпі буын жасамайтын дыбысты белгілейді, және де ҰУ, ҮУ, ЫУ, ІУ псевдодифтонгтерді алмастыру үшін пайдаланылады.

Келесі әріптер алдыңғы және артқы ретті дыбысты жұпты белгілейді (әдетте ''жіңішке'' мен ''жуан'' деп аталады):
*[[Е (кирил)|Е]] — [[А (кирил)|А]]
*[[Ө]] — [[О]]
*[[Ү (кирил)|Ү]] — [[Ұ]]
*[[І (кирил)|І]] — [[Ы]]
Араб-парсы кірме сөздерінде [[Ә]] — [[А (кирил)|А]] қарама-қарсы қоюы көрінеді.

Қазақ екпіні әрдайым тек соңғы буынға түсетіндіктен жазуда белгіленбейді.

==== Белгішелеу ====
[[Сурет:IOS қазақша пернетақта.png|thumb|200px|[[iPhone]] смартфонына қондырылған қосымша пернетақтасы]]
Жақында өткен заманда қазақ мәтінін теру көбінесе қиыншылыққа ұшырайтын еді. Оның себебі, [[Амал жүйесі|амал жүйелерінде]] мен мәтінтергіштерде [[Юникод]] арқауы жоқтықтан, қалыпты түрде қазақша 8 бит [[белгішелеу парақ]] болмағаннан және қалыпты компьютер [[қаріп]]тері жетіспеушліктен де. Осыған орай қазақ кирил әліпбиін компьютерлерде белгішелеу үшін 20-дан аса әртүрлі нұсқалары<ref>[http://www.sci.kz/~sairan/kazcode/kazcode_kk.html Қазақ тілінің кодтамалармен көрген бейнетіміз, себебі — стандартты бұзған оңбайды]</ref> ұсынылған.

Кезінде [[Қазақстан]]да [[DOS амал жүйесі|DOS]] үшін ҚР МҚ 920-91 мемлекеттік қалпы қабылданған болатын. Бұл қалып [[CP866]] 8 бит кирил (славян) [[белгішелеу парақ]]тың негізінде жетілдірілген. Енді бірталай көп кідіріп [[Windows амал жүйесі|Windows]] жүйесіне арнап ҚР МҚ 1048—2002 қалпы бекітілген. Осы қалыптың қолдануы өте шектеулі болды, себебі ол [[Юникод]] басқа ескірген 8 бит белгішелеуді ығыстырып шығаруы қызған кезі болды. Сонымен, тек кейбір мемлекетттік және өкіметке жақын ұйымдар, соның ішінде «[[ҚазАқпарат]]» ақпарат агенттігі де, соңғы кезге дейін қолданған. Ағымда барлық жерде де [[UTF-8]] белгішелеу қолданылады.

==== Пернетақта жаймасы ====
[[Сурет:Keyboard KAZ.png|350 px|thumb|Қазақ [[пернетақта жаймасы]] ([[Ё]] әрпі әдетте орыс жаймасына көшіп теріледі)]]
Қазақ [[пернетақта жаймасы]] орыс теруіш жаймасы негізінде дамытылған және де РСТ ҚКСР 903-90 қалпында бекітілген. Осы жайма [[Юникод]]пен қуатталған: [[Windows]] (NT тұқымдасындағы [[Windows 2000|2000]], [[Windows XP|XP]], [[Windows Server 2003|Server 2003]], [[Windows Vista|Vista]] одан жоғары нұсқалары да) және [[Linux]] амал жүйелерімен жеткізіледі.

Қазақтың өзіндік әріптері пернетақтаның жоғарғы тізбегіндегі сан аясы орнында орналасады. Ал, сан және басқа нышандар (/, *, –, +) енгізу үшін көмекші сан пернетақтасы пайдаланылады. Осы себебінен қалыпты жаймада әріп емес нышандарға, және [[Ё]] әрпіне де, тиісті орны табылмаған.

=== Араб жазуы негізінде ===
'''Араб әліпбиінде''' — 29 [[әріп]] және бір белгіше бар ({{Unicode|ٴ}}) — «жоғарғы һәмзә», бүкіл сөздегі жіңішке дауысты дыбысты белгілеу үшін, сөздің басына қосылады (тек жіңішке дауыстыларымен әрдайым үйлесетін [[Г]] және [[К (кирил)|К]] әріптерінен тыс). Жазу әдісі парсы мәнерінде негізделінген. Жазу бағыты оңнан солға.

[[Қарахан әулеті]] мезгілінен ([[10 ғ.]]) бастап [[Қазақстан]] жерінде түркі тіліндегі мәтіндерді жазып алу үшін пайдаланылған.

Көп мезгілде [[абжад]] түрінде боп қалды, яғни тек дауыссыз дыбыстарды белгілеуімен. [[1924]] жылы қазақ [[фонетика]]сындағы дауысты дыбыстарын дұрыс белгілеу үшін қайта құрастырылған. Жобаны дамытқан [[Ахмет Байтұрсынұлы]] «төте жазу» деп атаған (тағы да «Жаңа емле» деп де аталған). [[1929]] жылы латын жазуы негізіндегі «[[Жаңәліп]]» әліпбиімен ауыстырылған.

Оны қазір де [[Шығыс Түркістан]] қазақтары (сонымен бірге, кейбір ұлттық ерекше өзгешеліктерімен [[қырғыздар]] мен [[ұйғырлар]] да) қолданады. Тағы да араб жазуын пайдаланатын [[Ауғанстан]], [[Иран]] [[Пәкістан]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінде қазақ шетжұрты қолданады.

==== Төте жазу үлгіттері ====
[[Сурет:Kazakh Arabic alphabet.jpg|250px|thumb|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]ның «төте жазуы»]]
Төменгі кестеде қазақ төте жазуының әліпбиі берілген. Әр әріптің дара жазылу нұсқасы, сөздің басында, ортасында<ref>Кейбір әріптердің араб жазуының ерекшеліктері салдарынан сөз басындағы не ортасындағы нұсқалары болмауы мүмкін.</ref> және аяғында жазылу нұсқалары берілген. Әріптердің үстінде сыртқы сілтеме<ref>Сілтемелер [http://www.fileformat.info fileformat.info] торабының тиісті бетіне нұсқайды. Бұл жерде әріпке қатысты анықтама ақпаратпен таныса аласыз</ref> түрінде сәйкесті [[юникод]] кодтары<ref>Бұл код арқылы MS Word секілді кейбір мәтін редакторларында тиісті әріпті теруіңізге болады, ол үшін кодты жазып, «Alt» және «X» пернелерін қоса басыңыз</ref> берілген.

{|class="wikitable"
|-
!rowspan="2"|Жалпы Unicode
!colspan="4"|Сөздегі орны бойынша жазылу түрлері
!rowspan="2"|Атауы
!rowspan="2"|Кирил жазу сәйкесі
|-
!дара
!аяғында
!ортада
!басында
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0627}} {{төте|ا}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE8D}} {{төте|ﺍ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE8E}} {{төте|ﺎ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|—
|әліп
| а, ә¹
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0628}} {{төте|ب}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE8F}} {{төте|ﺏ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE90}} {{төте|ﺐ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE92}} {{төте|ﺒ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE91}} {{төте|ﺑ}}
|ба
|б
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|067E}} {{төте|پ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB56}} {{төте|ﭖ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB57}} {{төте|ﭗ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB59}} {{төте|ﭙ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB58}} {{төте|ﭘ}}
|па
|п
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|062A}} {{төте|ت}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE95}} {{төте|ﺕ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE96}} {{төте|ﺖ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE98}} {{төте|ﺘ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE97}} {{төте|ﺗ}}
|та
|т
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|062C}} {{төте|ج}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE9D}} {{төте|ﺝ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE9E}} {{төте|ﺞ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEA0}} {{төте|ﺠ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FE9F}} {{төте|ﺟ}}
|жійм
|ж
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|062D}} {{төте|ح}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEA1}} {{төте|ﺡ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEA2}} {{төте|ﺢ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEA4}} {{төте|ﺤ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEA3}} {{төте|ﺣ}}
|ха
|х
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|062F}} {{төте|د}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEA9}} {{төте|ﺩ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEAA}} {{төте|ﺪ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|—
|дәл
|д
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0631}} {{төте|ر}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEAD}} {{төте|ﺭ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEAE}} {{төте|ﺮ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|—
|ре
|р
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0632}} {{төте|ز}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEAF}} {{төте|ﺯ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEB0}} {{төте|ﺰ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|—
|зайн
|з
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0633}} {{төте|س}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEB1}} {{төте|ﺱ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEB2}} {{төте|ﺲ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEB4}} {{төте|ﺴ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEB3}} {{төте|ﺳ}}
|сыйн
|с
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0634}} {{төте|ش}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEB5}} {{төте|ﺵ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEB6}} {{төте|ﺶ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEB8}} {{төте|ﺸ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEB7}} {{төте|ﺷ}}
|шыйн (сыйн үш ноқат)
|ш
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0639}} {{төте|ع}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEC9}} {{төте|ﻉ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FECA}} {{төте|ﻊ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FECC}} {{төте|ﻌ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FECB}} {{төте|ﻋ}}
|айн
|ғ
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0641}} {{төте|ف}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FED1}} {{төте|ﻑ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FED2}} {{төте|ﻒ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FED4}} {{төте|ﻔ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FED3}} {{төте|ﻓ}}
|фа
|ф
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0642}} {{төте|ق}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FED5}} {{төте|ﻕ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FED6}} {{төте|ﻖ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FED8}} {{төте|ﻘ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FED7}} {{төте|ﻗ}}
|қаф
|қ
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0643}} {{төте|ك}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FED9}} {{төте|ﻙ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEDA}} {{төте|ﻚ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEDC}} {{төте|ﻜ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEDB}} {{төте|ﻛ}}
|кәф
|к
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|06AF}} {{төте|گ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB92}} {{төте|ﮒ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB93}} {{төте|ﮓ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB95}} {{төте|ﮕ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB94}} {{төте|ﮔ}}
|гәф
|г
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0644}} {{төте|ل}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEDD}} {{төте|ﻝ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEDE}} {{төте|ﻞ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEE0}} {{төте|ﻠ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEDF}} {{төте|ﻟ}}
|ләм
|л
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0645}} {{төте|م}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEE1}} {{төте|ﻡ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEE2}} {{төте|ﻢ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEE4}} {{төте|ﻤ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEE3}} {{төте|ﻣ}}
|мійм
|м
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0646}} {{төте|ن}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEE5}} {{төте|ﻥ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEE6}} {{төте|ﻦ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEE8}} {{төте|ﻨ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEE7}} {{төте|ﻧ}}
|нұн
|н
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|06AD}} {{төте|ڭ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBD3}} {{төте|ﯓ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBD4}} {{төте|ﯔ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBD6}} {{төте|ﯖ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE"|—
|кәф үш ноқат
|ң
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|06D5}} {{төте|ە}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEE9}} {{төте|ﻩ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEEA}} {{төте|ﻪ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|—
|һә
|е
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0648}} {{төте|و}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEED}} {{төте|ﻭ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEEE}} {{төте|ﻮ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|—
|уау
|о, ө¹
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|06C7}} {{төте|ۇ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBD7}} {{төте|ﯗ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBD8}} {{төте|ﯘ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|—
|уау дамма
|ұ, ү¹
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|06CB}} {{төте|ۋ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBDE}} {{төте|ﯞ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBDF}} {{төте|ﯟ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|—
|уау үш ноқат
|у
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|06C6}} {{төте|ۆ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBD9}} {{төте|ﯙ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBDA}} {{төте|ﯚ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|—
|уау құсбелгі
|в
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0649}} {{төте|ى}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEEF}} {{төте|ﻯ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEF0}} {{төте|ﻰ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBE9}} {{төте|ﯩ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBE8}} {{төте|ﯨ}}
|я
|ы, і¹
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|064A}} {{төте|ي}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEF1}} {{төте|ﻱ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEF2}} {{төте|ﻲ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEF4}} {{төте|ﻴ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FEF3}} {{төте|ﻳ}}
|я екі ноқат
|й
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0674}} {{төте|ٴ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="4"|—
|дәйекше (һәмзе)
|жіңішкелік белгісі
|-align="left"
|style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="7"|¹Дәйекшемен
|}

Бейресми қосымша әріптер. Өте сирек кездеседі.

{|class="wikitable"
|-
!rowspan="2"|Жалпы Unicode
!colspan="4"|Сөздегі орны бойынша жазылу түрлері
!rowspan="2"|Атауы
!rowspan="2"|Кирил жазу сәйкесі
|-
!дара
!аяғында
!ортада
!басында
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|0686}} {{төте|چ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB7A}} {{төте|ﭺ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB7B}} {{төте|ﭻ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB7D}} {{төте|ﭽ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FB7C}} {{төте|ﭼ}}
|ха үш ноқат
|ч
|-align="center"
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|06BE}} {{төте|ھ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBAA}} {{төте|ﮪ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBAB}} {{төте|ﮫ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBAD}} {{төте|ﮭ}}
|style="line-height:180%;padding:10px;"|{{char|FBAC}} {{төте|ﮬ}}
|һә екі көз
|һ
|}

== Тарихи әліпбилер ==

=== Қазақтан бұрынғы замандағы әліпбилер ===

==== Есікті жазбасы ====
{{main|Есік обасы}}
[[Сурет:IssykDish.gif|thumb|left|150px|Есікті қорғанынан табылған күміс легендегі жазба]]
'''Есікті жазбасы''' түрі бірнеше археология мұрасымен таныстырады, соның ішінде ең ежелгісі — Есікті қорғанынан табылған күміс легендегі жазба ([[б.з.б. 5 ғ.]] шамасы). Сол қорған әйгілі [[Есік Алтын адамы|Алтын адамның]] жаназа орны болыпты. Жазуы [[Көне түркі жазуы|көнетүркі жазуы]]на ұқсас. Кейбір зерттеушілер леген жазуын Солттүстік [[Үндістан]]дағы [[Кхароштхи]] жазу түрі деп шығарады. Жазба мұқамы әлде де анықталмаған.

==== Орхон жазуы ====
{{main|Көне түркі жазуы}}
[[Сурет:Kokturk Tengri.gif|thumb|150px|''Теңрі'' сөзі]]
[[Көне түркі жазуы]] (Орхон-Енесай жазуы деп те, руникалық жазу деп те аталады) — б.з.б. V - X ғасырларда [[Түркілер|түркі]] [[тайпа]]ларының жазуы. Оның руникалық жазуы деп аталу себебі — германдық халықтары өзінің ертедегі пайдаланған [[руналық жазу|руна жазуы]]на ұқсас болғандығынан (бірнеше руналарда бірдей дыбыстық және кескіндік тығыз ұқсастығы бар).

[[Көнетүркі жазуы]] қалыпы [[Қазақстан]] жерінде тұрған, сосын [[Қазақтар|қазақ этносына]] сіңірілген, көшпелі түркі тайпаларымен ([[5 ғ.|5]]—[[10 ғ.|10 ғғ.]]) қолданған. Моңғол шапқыншылық заманында ([[12 ғ.]]) [[көне түркі жазуы]] Ислам қысымы астында әбден араб жазуымен ысырылған.
[[Сурет:Kyzyl orkhon inscription.jpg|thumb|150px|[[Орхон-Енесай жазбалары|Орхон тас жазбасы]], [[Қызыл (қала)|Қызыл]] қаласы, Тыуа]]

==== Жебірей жазуы ====
[[Қазар қағандығы|Қазар (хазар) қағандары]] бүкіл ел діні есебінде [[яһуди]] дінінің [[қараим]] масхабын қабылдаған. Жебірей дінімен қолдасып [[жебірей жазуы]] да бірге келді. Сол [[қазарлар]] тайпаларының ішінде [[Украина]] және [[Солтүстік Кавказ]] жер атауларында көп ізі қалған ''беріш'' тайпасы болған. Қазір [[беріш]] [[Кіші жүз]]дің руы. [[Қарайлар]] (кейде масхаб атауымен шатастырып [[қараим]] деп те атайды), [[екінші дүниежүзілік соғыс]]ынан бұрын [[Қырым]]да тұрған, [[1920]] жж. дейін дәстүрлі [[жебірей жазуы]]н қолданған. [[Қарайлар]] өздерін түркі халқымыз деп таниды, [[қазарлар]]дың тікелей ұрпақтарымыз деп санайды.

Тағы да [[қырымшақтар]] деген — қыпшақ тілінде (бұрын өздері [[шағатай тілі]] деп те атаған) [[жебірейлер]] тобы белгілі. [[1941]]—[[1945|45]] жж. соғыс кезінде фашистік [[Алмания]] [[қырымшақтар]] жұртын түгелге жуық қырған.

==== Юнан-қыпшақ жазуы ====
[[Юнан жазуы|Юнан (грек) жазуы]]н [[Қырым]]да тұрған [[ұрымдар]] (қыпшақ тілінде сөйлейтін [[юнандар]]) [[1917]] ж. дейін пайдаланған.

==== Әрмен-қыпшақ жазуы ====
[[XII]]—[[XIII]] ғасырлар аралығында [[Әрменстан тарихы|Әрмен патшалығына]] көшіп барған қыпшақтар қыпшақ тілінде ауқымды діни, заңгерлік және тағы басқа әдебиетті шығарды. Ол қыпшақ тілінің көне қазақ тілінен айырмашылығы — әрмен-қыпшақ тілінде әрмен-християн ұғымдары көп қолданылады. Бұл мәтіндер [[әрмен әліпбиі]]мен жазылды. Олардың бүкіл дүние жүзіне тарап кеткен ұрпақтары [[19 ғасыр]]дың соңына дейін шаруашылық жазбалары, жеке хаттар, т.б. секілді күнделікті жазбаларын әрмен-қыпшақ жазуымен жүргізіп келді.

==== Латын қыпшақ жазуы ====
[[Қырым]]дағы католик миссионерлері [[қазақ тілі]]нің ертеректегі түрі — [[қыпшақ тілі]]нде [[Інжіл]]дер және басқа да діни әдебиет шығарумен айналысты. Соның ең көрнекті мысалы — [[13 ғасыр|13-ші ғасыр]]дың соңында құрастырылған {{lang-la|«Codex Cumanicus»}}, [[Латын тілі|латынша]]-[[Парсы тілі|парсыша]]-[[Қыпшақ тілі|құманша]] сөздік. Онда италиян және оңтүстік герман тілдерінде түсініктеме сөздер де бар.

==== Басқа жазу жүйелері ====
Негізінен ислам дінінің үстемдік құрған кезеңге дейінгі уақытта [[Ұйғыр жазуы|ұйғыр]], [[Соғды жазуы|соғды]], [[Манихей жазуы|манихей]], [[Сурияни жазуы|сурияни]], [[Тибет жазуы|тибет]] және [[Брахми жазуы|брахми жазуларымен]] де жазылған түркі тайпаларының эпиграфикалық жазулары белгілі.

=== Қазақ әліпбилері ===

==== Шоқындырушылардың жазуы ====
Алғашқы қазақ кирил әліпбиін 19-шы ғасырда [[Ыбырай Алтынсарин]] жасап шығарған. Кирил әліпбиінің негізінде православ миссионерлері діни әдебиет{{ref|2}} және «орыс-түзем» мектептеріне арнап қазақ «миссионер» әліпбиі жасалды. Онда түрлі қосарланып жазылатын және диакритикалық таңбалар қолданылды. «Миссионерлік әліпби» 1917 жылға дейін шектеулі дәрежеде қолданылып келді.

==== Латындық Жаңәліп ====
[[Сурет:Kazakh latin alphabet (1931).JPG|нобай|Бастапқы Жаңәліп әліпбиі және онымен сәйкес араб әліпбиі (1931 ж.)]]
[[Сурет:Sotsijaldy qazaqstan.jpg|350 px|left|thumb|«Sotsijaldƅ Qazaƣƅstan» (Социалды Қазақстан) газетінің 1937 жылғы сандарының бірі. (Қазақ КСР Конституциясына арналған төтенше саны)]]
[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] жанындағы [[Жаңа әліпби бойынша комитет]] тарапынан латын тіліне негізделген «Ортақ түркі әліпбиі» ([[Яналиф]] немесе {{lang-kk|Жаңәліп}}) ұсынылды. Қазақ тілінің талаптарына сай кейбір өзгерістер енгізілген бұл әліпби ресми түрде [[1929]] жылдан [[1940]] жылға дейін қолданылып келді, сосын кирил әліпбиімен алмастырылды.

==== Пинйін латыны ====
[[1950]]-шы жылдары Қытайда орын алған «[[Ұлы пролетарлық мәдени төңкеріс|мәдени төңкеріс]]» кезінде аз санды ұлттардың, соның ішінде қазақтардың жазуын [[Қытай жазуы|қытай]] [[иероглифтік жазуы]]на өткізуге талпыныстар жасалды. Бұл әрекеттер сәтсіз аяқталған соң арнайы бұйрықпен [[Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]]ның үш облысын мекендейтін қазақтарға арнап [[пинйін]] негізіндегі жазу енгізілді. Ал пинйін жазуы 1950-ші жылдары Қытайдың Орталық үкіметінің қаулысы бойынша қалыптастырылған болатын. 1980-ші жылдардың соңында төте жазу қайта қабылданды.

== Әліпбиді реформалаудың жобалары ==
[[1990]]-шы жылдардың басынан жазу реформасының бірнеше түрлері ұсынылды:
# Қазақ тілінің дыбыс жүйесінде жоқ әріптерді қазақ әліпбиінен аластау (Ё, Һ, Ц, Ч, Щ, Ъ, Ь, Э әріптерін), қазақ және орыс емле ережелерін қатар қолданудан бас тартып, тек морфо-фонемикалық ережені ғана ұстану, /w/ дыбысы үшін Ў әрпін енгізу, байырғы қазақ сөздерінде және қазақ тілінің дыбыстық ережелерімен айтылатын араб-парсы сөздеріндегі У әрпін ҮЎ, ҰЎ, ЫЎ ІЎ түрінде жазу (қарақалпақ емлесіндегі сияқты), И әрпінің орнына ІИ, ЫИ қолдану;
# Жоғарыда айтылған жаңа емле ережелерін қолдана отырып, латын әліпбиіне өту, не 30-шы жылдардағы латын әліпбиін толығымен немесе кейбір жақтарын қайта қабылдау (ресми татар әліпбиіндегі сияқты), не түрік әліпбиіне негізделген латын әліпбиіне өту (қырым-татар, гагауз және ғаламторда қолданылатын татар әліпбиіндегідей); не ағылшын әліпбиін қабылдауы (өзбектер жасаған сияқты);
# Байтұрсыновтың төте жазуына қайту;
# Орхон-Енесей жазбасына өту.
Реформа туралы пікірталастардың бәрі түптеп келгенде екі таңдауға келіп тірелді: не кирил әліпбиін қалдыру керек, не түрік әліпбиінің негізіндегі латын әліпбиіне көшу керек (академик А. Хайдаридің нұсқасына).
Елбасы [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Нұрсұлтан Назарбаев]]тың латын әліпбиіне көшудің тиімділігі туралы мәлімдемесінен кейін де әліпби туралы пікірталастар толастаған жоқ. Латын әліпбине өтуге қарсы пікір білдіретіндердің арасында әдебиетшілер басым. Болашақта әдеби шығармаларды жаңа әліпбиде қайта басып шығару туралы шешім қабылданғанда кейбір шығармалар тізімге енбей қала ма, жаңа буынға керегі болмай қала ма деп қауіптенеді.

== Кирил және латын негізіндегі әліпбилердің салыстырылуы ==

=== әліпбилердің салыстырмалы кестесі ===

{| class="standard unicode"
|-
!Кирил ||Христиан дін таратушылық|| Жәңәліп || Пинйін латыны||IPA транскрипциясы
|-
| Аa || Аa || {{Unicode|Aa}} || Аa||{{IPA|/a/}}
|-
| Әә|| Аa ||{{Unicode|Əə}}||{{Unicode|Əə}}||{{IPA|/æ/}}
|-
| Бб || Бб || {{Unicode|Bʙ}} || {{Unicode|Bb}}||{{IPA|/b/}}
|-
| Вв || Уу || {{Unicode|Vv}} ||{{Unicode|Vv}}||{{IPA|/v/}}
|-
| Гг || Гг || {{Unicode|Gg}} || {{Unicode|Gg}}||{{IPA|/ɡ/}}
|-
| Ғғ ||| Гг ||{{Unicode|Ƣƣ}}|| {{Unicode|Ƣƣ}}||{{IPA|/ɣ/}}
|-
| Дд || Дд || {{Unicode|Dd}} ||{{Unicode|Dd}}||{{IPA|/d/}}
|-
| Ее || Ее ||{{IPA|Ее}} ||{{Unicode|Êê}}||{{IPA|/e/}}, {{IPA|/je/}}
|-
| Ёё || Йо йо || || ||{{IPA|/jo/}}, {{IPA|/jø/}}
|-
| Жж || Жж ||{{Unicode|Çç}} ||{{Unicode|Jj}}|| {{IPA|/ʒ/}}
|-
| Зз || Зз ||{{Unicode|Zz}} || {{Unicode|Zz}}|| {{IPA|/z/}}
|-
| Ии || Ии || ||{{Unicode|Yy}}||{{IPA|/ɯj/}}, {{IPA|/ɪj/}}
|-
| Йй || Йй || {{Unicode|Jj}} ||{{Unicode|Yy}}||{{IPA|/j/}}
|-
| Кк || Кк || {{Unicode|Kk}} ||{{Unicode|Kk}}||{{IPA|/k/}}
|-
| Ққ|| Кк || {{Unicode|Qq}} ||{{Unicode|Ⱪⱪ}}||{{IPA|/q/}}
|-
| Лл || Лл || {{Unicode|Lʟ}} || Ll||{{IPA|/l/}}
|-
| Мм || Мм ||{{Unicode|Mm}} ||{{Unicode|Mm}}||{{IPA|/m/}}
|-
| Нн || Нн || Nn || Nn||{{IPA|/n/}}
|-
| Ңң|| {{Unicode|Ҥҥ}} || {{Unicode|Ŋŋ}} ||{{Unicode|Ng ng}}|| {{IPA|/ŋ/}}
|-
| Оо || Оо || {{Unicode|Оо}} ||{{Unicode|Oo}}|| {{IPA|/o/}}, {{IPA|/o/}}
|-
| Өө || {{Unicode|Ӧӧ}} ||{{Unicode|Ɵɵ}} ||{{Unicode|Ɵɵ}}|| {{IPA|/ø/}}
|-
| Пп || Пп ||{{Unicode|Pp}} || {{Unicode|Pp}}||{{IPA|/p/}}
|-
| Рр || Рр ||{{Unicode|Rr}} || {{Unicode|Rr}}||{{IPA|/r/}}
|-
| Сс || Сс ||{{Unicode|Ss}} || {{Unicode|Ss}}||{{IPA|/s/}}
|-
| Тт || Тт ||{{Unicode|Tt}} ||{{Unicode|Tt}}||{{IPA|/t/}}
|-
| Уу || Уу ||{{Unicode|Vv}} ||{{Unicode|Ww}}||{{IPA|/w}}, {{IPA|/ɤw/}}, {{IPA|/yw/}}, {{IPA|/ɯw/}}, {{IPA|/ɪw/}}
|-
| Ұұ || Уу ||{{Unicode|Uu}} || {{Unicode|Uu}}||{{IPA|/ɤ/}}
|-
| Үү || {{Unicode|Ӱӱ}} ||{{Unicode|Yy}} || {{Unicode|Üü}}||{{IPA|/y/}}
|-
| Фф || ||{{Unicode|Ff}} || {{Unicode|Ff}}|| {{IPA|/f/}}
|-
| Хх || Хх ||{{Unicode|Hh}} || {{Unicode|Hh}}||{{IPA|/x/}}
|-
| Һһ || Хх || ||{{Unicode|Ⱨⱨ}} ||{{IPA|/h/}}
|-
| Цц || Тс тс || || ||{{IPA|/ts/}}
|-
| Чч || Тш тш || || {{Unicode|Qq}}||{{IPA|/tʃ/}}
|-
| Шш || Шш ||{{Unicode|Cc}} ||{{Unicode|Xx}}||{{IPA|/ʃ/}}
|-
| Щщ || Шш шш || || || {{IPA|/ʃʃ/}}
|-
| Ъъ || || || ||
|-
| Ыы ||Ыы || {{Unicode|Ƅƅ}} ||{{Unicode|Ee}} ||{{IPA|/ɯ/}}
|-
| Іі || Ии || {{Unicode|Ii}} || {{Unicode|Ii}} ||{{IPA|/ɪ/}}
|-
| Ьь || || || ||
|-
| Ээ || Ее || || ||{{IPA|/e/}}
|-
| Юю || Йу йу || || ||{{IPA|/jɤ/}}, {{IPA|/jy/}}
|-
| Яя || Йа йа || || ||{{IPA|/ja}}, {{IPA|/jæ/}}
|}

== Мысалы ==
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы <ref>[http://wikisource.org/wiki/Адам_құқықтарының_жалпыға_бірдей_декларациясы Всеобщая декларация прав человека на казахском]</ref>

{| class="wikitable"
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Кирил'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Араб'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Латын'''
|-
| Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.||align="right"|بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات، ار-وجدان بەرىلگەن، سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق، باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ءتيىس.|| Barlıq adamdar twmısınan azat jäne qadir-qasïeti men kuqıqtarı teñ bolıp dünïege keledi. Adamdarğa aqıl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondıqtan olar bir-birimen twıstıq, bawırmaldıq qarım-qatınas jasawları tïis.
|}

== Қазақтың өлшемді латын әліпбиі ==

2001 жылы қазақ фонетикасындағы дыбыстарды латынның стандартты әліпбесінде дұрыс белгілеу үшін құрастырылған. Жобаны дамытқан Өркен Тоқтарұлы «Қазақтың өлшемді латын әліпбиі» деп атаған. Қазақтың өлшемді латын әліпбиін жасауда Ө.Тоқтарұлы полиграфиялық жағынан қолайлы-қолайсыз жерлерін, оқу-жазу процесіндегі тиімді-тиімсіз жақтарын таразылай отырып, латынның стандартты 26 әріпінен тұратын әліпби құрастырады.

{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=6 | '''Негізгі таңбалар'''

|--- class='bright'
| colspan=2 | Латынша || colspan=2 | Кирил-қазақша
|--- class='shadow'
|Басылуы || Жазылуы ||Аталуы || Оқылуы
|---
|A a || ''A a'' ||а || а
|---
| B b || ''B b'' || бы || б
|---
| C c || ''C c'' || шы || ш
|---
| D d || ''D d'' || ды || д
|---
| E e || ''E e'' || е || е
|---
| F f || ''F f'' || еф || ф
|---
| G g || ''G g'' || гі || г
|---
| H h || ''H h'' || һа || һ
|---
| I i || ''I i'' || і || і
|---
| J j || ''J j'' || жі || ж
|---
| K k || ''K k'' || кі || к
|---
| L l || ''L l'' || ел || л
|---
|M m || ''M m'' ||ем|| м
|---
| N n || ''N n'' || ен || н
|---
| O o || ''O o'' || o || o
|---
| P p || ''P p'' || пы || п
|---
| Q q || ''Q q'' || қу || қ
|---
| R r || ''R r'' || ер || р
|---
| S s || ''S s'' || ес || с
|---
| T t || ''T t'' || ті || т
|---
| U u || ''U u'' || ұ || ұ
|---
| V v|| ''V v'' || вый ||в
|---
| W w || ''W w'' || дабылу || у
|---
|X x|| ''X x'' || ғы || ғ
|---
| Y y || ''Y y'' || ай || й
|---
|Z z|| ''Z z'' || зет || з
|}

{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=6 | '''Құрама таңбалар'''

|--- class='bright'
| colspan=2 |Басылуы|| Ықшам түрі || Оқылуы
|---
|AE || ae || Ää || ә
|---
| CH || ch || || ч
|---
| GH || gh || || ғ
|---
|I` || i` || Ĭ ĭ || ы
|---
| KH || kh || || х
|---
| NH || nh || Ŋŋ || ң
|---
| OE || oe || Öö || ө
|---
| PH || ph || || ф
|---
| SH || sh || || ш
|---
| UE || ue ||Üü ||ү
|}

Дыбыс құраудың қосалқы баламалары: gh, ph, sh.

'''Толықтыру:'''

1) Жуандық белгісі '''«`» «i»''' таңбасына қойылып, жуан [ы] дыбысын беруге арналған. ''М: ti`nh [тың], i`s [ыс], mi`s [мыс], mi`y [мый] т.б.'' «q», «x», «o», «u», «a», «i`» дыбыстары бар жуан буынды сөздерде, қазақ тілінің үндестік заңы бойынша, жуандық белгiсi '''«`»''' қойылмай жазылады, ал оқылғанда [ы] болып оқылады. ''М: qisqa [қысқа], uzin [ұзын], xilim [ғылым], alim [алым], qorim [қорым], i`risti [ырысты]. t.b.;''

2) Бір буындағы бір дыбыс беретін екі дауысты дыбысты диграф деп атайды. Олар: '''«ae»''' [ә] aera [әра] мыңжылдық, '''«ое»''' [ө] poena [пөна] жаза және '''«ue»''' [ү] true [трү] шындық. Егер әріптер тіркесін яғни диграфтарды бөлек оқу қажет болса, екінші әріптің үстінен қос нүкте [ ¨ ] (трема ) немесе ұзақтық белгісі [ ‾ ] қойылады, мысалы: poёta немесе poēta [поета] ақын. Ал қазақ тілінде олардың арасына айыру белгісін '''«’»''' қойу арқылы бөлек оқуға болады. ''М: po’eta, po’ema, a’edon, т.б.'' Латын тіліндегі қос таңбалы (диграф) '''«ae», «oe», «ue»''' дауысты дыбыстарының дыбысталуы қазақшадағы [ә], [ө], [ү] дыбыстарының дәл өзі. Бұл дыбыстар қазақ тілінде көбінесе бірінші буында келетіндіктен, диграф арқылы бейнелеу сөздің көлеміне онша әсер ете қоймайды. ''М: oezen, koel, daerya, kuen, tuen, Aebic, Aeset т.б.;''
3) Қазақ тілінде, тіпті [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынұлы]]ның «Төте жазу» әліпбесінде [и] дыбысы болмаған Шынтуайтында [и] дыбысы қазақтың [ і ] дыбысымен орны сәйкес келуі керек. Бұл дыбыс өзбек, ұйғыр, татар тілдерінде [и] болып келеді. Сондықтан тілімізге артық [и] дыбысы мен таңбасын қазақ тілінен шығарып тастаған жөн.

4) '''"Y"''' және '''"Z"''' әріптері [[грек тілі]]нен енген сөздерде кездеседі. Бұнда біз грек тілі вариантын ескермей, [[ағылшын тілі]] вариантына жүгінгеніміз жөн. Латыншадағы '''«y»''' таңбасы қазақшадағы дауысты-дауыссыз [й] мен [и] ге бiрдей қолданылады. Ол [ій]-[ый] дыбысынан құралады. Сол секілді '''«w»''' таңбасы да [іу]-[ыу] дыбысынан құралады. Тіліміздің нақтылығын арттыру үшін '''«y»''', '''«w»''' таңбалары түбір сөздердің бірінші буынында дауыссыз дыбыстармен [ы], [і], [ұ], [ү] фонемалары арқылы тіркесіп келулері керек. ''М: si`yliq, uw, uwis, kiyw, jetisw, Jetisuw, suewret, ti`yim''. Ал сөздің кейінгі буындарында дауыссыз дыбыстармен тікелей тіркесіп келулеріне болады. ''М: kelw, aedeby, sayasy, qi`ltyma т.б.;''

5) '''«і»''' таңбасы шет тілдерінен енген сөздерде, дауысты дыбыстармен тіркесіп келгенде [й] болып дыбысталады. ''М: Italia – італия, Russia – руссия;''

6) Халқаралық өлшемге келтіру үшін, жер-су аттары мен адам есімдеріндегі ғ, ш, ф дыбыстарын құрама таңбалардың қосалқы баламалары (2) арқылы таңбалауға да болады. ''М: Manghistaw, Ghalim, Qaraghandi, Shi`mkent, Pharyza, Aebish т.б.''

7) Бас әріптен [[латын тілі]]нде адам есімдері (Iulia, Marcus, Caesar), географиялық атаулар (Roma, Europa, Italia), халықтардың атаулары (Latini, Romanus, Graeci )және зат есімнен жасалған сын есімдер жазылады (lingua Latina, theatrum Graecum, philosophus Romanus, nation Polona);

8) Бір буындағы екі дауысты дыбыс дифтонг деп аталады. Латын тілінде екі дифтонг бар. Олар: «au» [ау] және «eu» [еу]. М: Eu-ro-pa [еуропа] Еуропа, causa [кауза] себеп;

9) Латынның '''«c»''' таңбасы «[[Codex Cumanicus]]» әдебиетіндегі қолданылуы қыпшақ тіліндегі [ш] дыбысы. Соған негізделіп, [ш] фонемасын белгілеуді жөн. Латын тілінде, классикалық кезеңде Сс әрпі тек қана [к] болып оқылады. Содан Gg әрпі келіп шыққан болатын. Сондықтан оны біздің [ғ] фонемамызға беруге болар еді. Алайда, XIII ғасырғы «[[Кодекс куманикус]]» әдебиеттерінде ол көбінесе [ш] фонемасына қолданылған болатын. Қазіргі бірталай түркі халықтарында ол [ж] немесе [ч] фонемасына қолданылады. Сондықтан оны біздің [ш] фонемамызға берген жөн;

10) Ал латындағы '''«х»''' таңбасының қолдануына келсек, ол латынның классикалық түрінде [кс] немесе ұяң түрде [гз] болып дыбысталады. Бізде ондай дыбыс жоқ. Бір жағынан біз кирилицаның «х» әрпіне үйреніп қалғанбыз, ал екінші жағынан [кс] және [гс] дыбысы өзіміздің [ғ] фонемамызға біршама жақын. Сосын, XIII ғасырғы «[[Кодекс куманикус]]» әдебиеттерінде ол көбінесе [ғ] фонемасына қолданылған болатын. Сондықтан бұл әріпті [ғ] фонемамызға қолданғанымыз жөн;

11) Латыншадағы '''«h»''' таңбасы [[қазақ тілі]]ндегі [һ] фонемасын белгілеуге арнадым. Бұл дыбыс қазақ тілінде сирек кездесіп, жиі қолданылмағанымен, құрама дыбыстарды жасауда ол өте қажет дыбыс таңбасы болып табылады. Сондықтан кез келген жағдайда бұл дыбысты қысқартуға немесе басқа дыбысқа пайдалануға болмайды. Таза өзін сақтау сөзсіз керек. ''М: sh, gh, th, ch, ph, nh, kh, zh, xh;''

12) Қолдан келген жағдайда [ә], [ө], [ү], [ң], [ы] дыбыстарына құрама таңбалардың ықшам түрін қолдануға да болады. ''М: Äset (Aeset), änci (aenci), ädemi (aedemi), saŋlaq (sanhlaq), taŋ (tanh), Öskemen (Oeskemen), öner (oener), Ĭdĭrĭs (I’diris), sĭmbat (si’mbat), Sĭxanaq (Si`xanaq), Ürimci (Uerimci), ülken (uelken), üstel (uestel) т.б.;''

'''Mi`sali:'''
Barliq adamdar tuwmisinan azat jaene qadir-qasyeti men quqiqtari tenh bolip duenyege keledi. Adamdarxa aqil-parasat, ar-ojdan berilgen, sondiqtan olar bir-birimen tuwistiq, bawirmaldiq qarim-qatinas jasawlari tiyis.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақ тілі]]
* [[Әліпби]]
* [[Қазақ транслитерациясы]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://lugat.kz/ «Лұғат» қазақ тілінің сөздіктер кешені]
* [http://www.sozdik.kz/ Қазақ-Орыс-Қазақ сөздігі (виртуалды пернетақтасы бар)]
* [http://kz.kub.kz/cgi-bin/dictionary.pl Казахско-Русско-Английский словарь на казновице]
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Ғылым/ Ғылым] — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
* [http://irq.kaznpu.kz/?lang=k&mod=1&tid=20 Түрік бітік. Қазақ тілінің тарихи-мәдени қоры. Көне түрік таңбалары)]
* [http://www.qypchaq.unesco.kz/Main-Ru.htm Александр Николаевич Гаркавецтің түркі қолжазбаларының электронды жиынтығы.] {{ru icon}}
* [http://www.christusrex.org/www1/pater/JPN-kazakh.html «Святое Евангеліе» на казахском языке] {{en icon}}
* [http://www.obib.de/Schriften/AlteSchriften/alte_schriften.php?Runen/Orkhon/Runen.html~Text Köktürkische Schrift, Türkische Runen] {{de icon}}
* [http://www.kazakhsoft.com/Convert/ Төте жазуына және т.б-ларына конвертер]

[[Санат:Түркі халықтарының жазуы]]
[[Санат:Әліпбилер]]

Аймақтық ойындар

2017-02-25T05:26:18Z

Nurkhan: Nurkhan Аймактық ойындар бетін Аймақтық ойындар бетіне жылжытты

'''Аймактық ойындар''' - [[Халықаралық Олимпиялық комитет]]тің қамкорлық аясында белгілі бір жағрапиялық аумақтың спортшыларының арасында өтетін кешенді спорт жарыстары.<ref>Жолымбетов Ө.Ш., Құлназаров А.К., Спорт терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақша-орысша, ISBN 9965-822-48-4</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}
{{Аймақтық ойындар}}
[[Санат:Спорт]]

Телефон коды бойынша елдер тізімі

2017-02-06T11:06:39Z

Nurkhan: /* 7 аймақ */

== Жиынтық ақпарат ==
{| class="wide" style="text-align: center;"
|-
| colspan="10" | <tt>'''+0:''' —</tt>
|-
| colspan="10" | <tt>'''+1:''' ([[North American Numbering Plan|NANP]]) [[Америка Құрама Штаттары|US]], [[Канада|CA]], [[Ангилья|AI]], [[Антигуа және Барбуда|AG]], [[Барбадос|BB]], [[Багам аралдары|BS]], [[Британдық Вирджин аралдары|VG]], [[Виргин аралдары|VI]], [[Кайман аралдары|KY]], [[Бермуд аралдары|BM]], [[Гренада|GD]], [[Туркс пен Кайкос|TC]], [[Монтсеррат|MS]], [[Мариана аралдары|MP]], [[Гуам|GU]], [[Сент-Люсия|LC]], [[Доминика|DM]], [[Сент-Винсент және Гренадиндер|VC]], [[Пуэрто-Рико|PR]], [[Доминикан Республикасы|DO]], [[Тринидад және Тобаго|TT]], [[Сент-Киттс және Невис|KN]], [[Ямайка|JM]]</tt>
|-
| style="width: 10%" | <tt>'''+20:''' [[Египет|EG]]</tt>
| style="width: 10%" | <tt>'''+210:''' —  '''+211:''' [[Оңтүстік Судан|SS]] '''+212:''' [[Марокко|MA]] '''+213:''' [[Алжир|DZ]] '''+214:''' —  '''+215:''' —  '''+216:''' [[Тунис|TN]] '''+217:''' —  '''+218:''' [[Ливия|LY]] '''+219:''' — </tt>
| style="width: 10%" | <tt>'''+220:''' [[Гамбия|GM]] '''+221:''' [[Сенегал|SN]] '''+222:''' [[Мавритания|MR]] '''+223:''' [[Мали|ML]] '''+224:''' [[Гвинея|GN]] '''+225:''' [[Кот-д'Ивуар|CI]] '''+226:''' [[Буркина-Фасо|BF]] '''+227:''' [[Нигер|NE]] '''+228:''' [[Того|TG]] '''+229:''' [[Бенин|BJ]]</tt>
| style="width: 10%" | <tt>'''+230:''' [[Маврикий|MU]] '''+231:''' [[Либерия|LR]] '''+232:''' [[Сьерра-Леоне|SL]] '''+233:''' [[Гана|GH]] '''+234:''' [[Нигерия|NG]] '''+235:''' [[Чад|TD]] '''+236:''' [[Оңтүстік Африка Республикасы|CF]] '''+237:''' [[Камерун|CM]] '''+238:''' [[Кабо-Верде|CV]] '''+239:''' [[Сан-Томе және Принсипи|ST]]</tt>
| style="width: 10%" | <tt>'''+240:''' [[Экваторлық Гвинея|GQ]] '''+241:''' [[Габон|GA]] '''+242:''' [[Конго Республикасы|CG]] '''+243:''' [[Конго Демократиялық Республикасы|CD]] '''+244:''' [[Ангола|AO]] '''+245:''' [[Гвинея-Бисау|GW]] '''+246:''' [[Үнді мұхитындағы Британия аймағы|IO]] '''+247:''' [[Эсеншн аралы|AC]] '''+248:''' [[Сейшель аралдары|SC]] '''+249:''' [[Судан|SD]]</tt>
| style="width: 10%" | <tt>'''+250:''' [[Руанда|RW]] '''+251:''' [[Эфиопия|ET]] '''+252:''' [[Сомали|SO]] '''+253:''' [[Джибути|DJ]] '''+254:''' [[Кения|KE]] '''+255:''' [[Танзания|TZ]] '''+256:''' [[Уганда|UG]] '''+257:''' [[Бурунди|BI]] '''+258:''' [[Мозамбик|MZ]] '''+259:''' — </tt>
| style="width: 10%" | <tt>'''+260:''' [[Замбия|ZM]] '''+261:''' [[Мадагаскар|MG]] '''+262:''' [[Реюньон|RE]] '''+263:''' [[Зимбабве|ZW]] '''+264:''' [[Намибия|NA]] '''+265:''' [[Малави|MW]] '''+266:''' [[Лесото|LS]] '''+267:''' [[Ботсвана|BW]] '''+268:''' [[Суазиленд|SZ]] '''+269:''' [[Комор аралдары|KM]]</tt>
| style="width: 10%" | <tt>'''+27:''' [[ОАР|ZA]]</tt>
| style="width: 10%" | <tt>'''+28:''' —</tt>
| style="width: 10%" | <tt>'''+290:''' [[Әулие Елена, Эсеншн және Тристан-да-Кунья аралдары|SH]] '''+291:''' [[Эритрея|ER]] '''+292:''' —  '''+293:''' —  '''+294:''' —  '''+295:''' —  '''+296:''' —  '''+297:''' [[Аруба|AW]] '''+298:''' [[Фарер аралдары|FO]] '''+299:''' [[Гренландия|GL]]</tt>
|-
| <tt>'''+30:''' [[Грекия|GR]]</tt>
| <tt>'''+31:''' [[Нидерланды|NL]]</tt>
| <tt>'''+32:''' [[Бельгия|BE]]</tt>
| <tt>'''+33:''' [[Франция|FR]]</tt>
| <tt>'''+34:''' [[Испания|ES]]</tt>
| <tt>'''+350:''' [[Гибралтар|GI]] '''+351:''' [[Португалия|PT]] '''+352:''' [[Люксембург|LU]] '''+353:''' [[Ирландия|IE]] '''+354:''' [[Исландия|IS]] '''+355:''' [[Албания|AL]] '''+356:''' [[Мальта|MT]] '''+357:''' [[Кипр|CY]] '''+358:''' [[Финляндия|FI]] '''+359:''' [[Болгария|BG]]</tt>
| <tt>'''+36:''' [[Венгрия|HU]]</tt>
| <tt>'''+370:''' [[Литва|LT]] '''+371:''' [[Латвия|LV]] '''+372:''' [[Эстония|EE]] '''+373:''' [[Молдавия|MD]] '''+374:''' [[Армения|AM]] '''+375:''' [[Беларусь|BY]] '''+376:''' [[Андорра|AD]] '''+377:''' [[Монако|MC]] '''+378:''' [[Сан-Марино|SM]] '''+379:''' [[Ватикан|VA]]</tt>
| <tt>'''+380:''' [[Украина|UA]]  '''+381:''' [[Сербия|RS]]  '''+382:''' [[Черногория|ME]]  '''+383:''' —   '''+384:''' —   '''+385:''' [[Хорватия|HR]]  '''+386:''' [[Словения|SI]]  '''+387:''' [[Босния және Герцеговина|BA]]  '''+388:''' [[European Telephony Numbering Space|EU]]  '''+389:''' [[Македония |MK]] </tt>
| <tt>'''+39:''' [[Италия|IT]]</tt>
|-
| <tt>'''+40:''' [[Румыния|RO]]</tt>
| <tt>'''+41:''' [[Швейцария|CH]]</tt>
| <tt>'''+420:''' [[Чехия|CZ]] '''+421:''' [[Словакия|SK]] '''+422:''' —  '''+423:''' [[Лихтенштейн|LI]] '''+424:''' —  '''+425:''' —  '''+426:''' —  '''+427:''' —  '''+428:''' —  '''+429:''' — </tt>
| <tt>'''+43:''' [[Австрия|AT]]</tt>
| <tt>'''+44:''' [[Ұлыбритания|GB]]</tt>
| <tt>'''+45:''' [[Дания|DK]]</tt>
| <tt>'''+46:''' [[Швеция|SE]]</tt>
| <tt>'''+47:''' [[Норвегия|NO]]</tt>
| <tt>'''+48:''' [[Польша|PL]]</tt>
| <tt>'''+49:''' [[Германия|DE]]</tt>
|-
| <tt>'''+500:''' [[Фолкленд аралдары|FK]] '''+501:''' [[Белиз|BZ]] '''+502:''' [[Гватемала|GT]] '''+503:''' [[Сальвадор|SV]] '''+504:''' [[Гондурас|HN]] '''+505:''' [[Никарагуа|NI]] '''+506:''' [[Коста-Рика|CR]] '''+507:''' [[Панама|PA]] '''+508:''' [[Сен-Пьер және Микелон|PM]] '''+509:''' [[Гаити Республикасы|HT]]</tt>
| <tt>'''+51:''' [[Перу|PE]]</tt>
| <tt>'''+52:''' [[Мексика|MX]]</tt>
| <tt>'''+53:''' [[Куба|CU]]</tt>
| <tt>'''+54:''' [[Аргентина|AR]]</tt>
| <tt>'''+55:''' [[Бразилия|BR]]</tt>
| <tt>'''+56:''' [[Чили|CL]]</tt>
| <tt>'''+57:''' [[Колумбия|CO]]</tt>
| <tt>'''+58:''' [[Венесуэла|VE]]</tt>
| <tt>'''+590:''' [[Гваделупа|GP]] '''+591:''' [[Боливия|BO]] '''+592:''' [[Гайана|GY]] '''+593:''' [[Эквадор|EC]] '''+594:''' [[Француз Гвианасы|GF]] '''+595:''' [[Парагвай|PY]] '''+596:''' [[Мартиника|MQ]] '''+597:''' [[Суринам|SR]] '''+598:''' [[Уругвай|UY]] '''+599:''' [[Нидерланд Антиласы|AN]]</tt>
|-
| <tt>'''+60:''' [[Малайзия|MY]]</tt>
| <tt>'''+61:''' [[Австралия|AU]]</tt>
| <tt>'''+62:''' [[Индонезия|ID]]</tt>
| <tt>'''+63:''' [[Филиппиндер|PH]]</tt>
| <tt>'''+64:''' [[Жаңа Зеландия|NZ]]</tt>
| <tt>'''+65:''' [[Сингапур|SG]]</tt>
| <tt>'''+66:''' [[Таиланд|TH]]</tt>
| <tt>'''+670:''' [[Шығыс Тимор|TL]] '''+671:''' —  '''+672:''' [[Антарктика|AQ]] [[Норфолк|NF]] '''+673:''' [[Бруней|BN]] '''+674:''' [[Науру|NR]] '''+675:''' [[Папуа Жаңа Гвинея|PG]] '''+676:''' [[Тонга|TO]] '''+677:''' [[Соломон аралдары|SB]] '''+678:''' [[Вануату|VU]] '''+679:''' [[Фиджи|FJ]] </tt>
| <tt>'''+680:''' [[Палау|PW]] '''+681:''' [[Уоллис және Футуна|WF]] '''+682:''' [[Кук аралдары|CK]] '''+683:''' [[Ниуэ|NU]] '''+684:''' — '''+685:''' [[Батыс Самоа|WS]] '''+686:''' [[Кирибати|KI]] '''+687:''' [[Жаңа Каледония|NC]] '''+688:''' [[Тувалу|TV]] '''+689:''' [[Француз Полинезиясы|PF]]</tt>
| <tt>'''+690:''' [[Токелау|TK]] '''+691:''' [[Микронезия|FM]] '''+692:''' [[Маршалл аралдары|MH]] '''+693:''' —  '''+694:''' —  '''+695:''' —  '''+696:''' —  '''+697:''' —  '''+698:''' —  '''+699:''' —  </tt>
|-
| <tt>'''+73 +74 +75 +78 +79:''' [[Ресей|RU]], </tt>
| <tt>'''+77 +76:''' [[Қазақстан|KZ]]</tt>
|-
| <tt>'''+800:''' [[Universal international freephone number|XF]] '''+801:''' —  '''+802:''' —  '''+803:''' —  '''+804:''' —  '''+805:''' —  '''+806:''' —  '''+807:''' —  '''+808:''' [[Shared Cost Service|XC]] '''+809:''' — </tt>
| <tt>'''+81:''' [[Жапония|JP]]</tt>
| <tt>'''+82:''' [[Оңтүстік Корея|KR]]</tt>
| <tt>'''+83:''' —</tt>
| <tt>'''+84:''' [[Вьетнам|VN]]</tt>
| <tt>'''+850:''' [[Солтүстік Корея|KP]] '''+851:''' —  '''+852:''' [[Гонконг|HK]] '''+853:''' [[Макао|MO]] '''+854:''' —  '''+855:''' [[Камбоджа|KH]] '''+856:''' [[Лаос|LA]] '''+857:''' —  '''+858:''' —  '''+859:''' — </tt>
| <tt>'''+86:''' [[Қытай|CN]]</tt>
| <tt>'''+870:''' [[Inmarsat|XS]] '''+875:''' —  '''+876:''' —  '''+877:''' —  '''+878:''' [[Universal personal telecommunications|XU]] '''+879:''' — </tt>
| <tt>'''+880:''' [[Бангладеш|BD]] '''+881:''' [[Global Mobile Satellite System|XG]] '''+882:''' [[International Networks|XN]] '''+883:''' —  '''+884:''' —  '''+885:''' —  '''+886:''' [[Тайвань|TW]] '''+887:''' —  '''+888:''' —  '''+889:''' — </tt>
| <tt>'''+89:''' —</tt>
|-
| <tt>'''+90:''' [[Туркия|TR]]</tt>
| <tt>'''+91:''' [[Үндістан|IN]]</tt>
| <tt>'''+92:''' [[Пәкістан|PK]]</tt>
| <tt>'''+93:''' [[Ауғанстан|AF]]</tt>
| <tt>'''+94:''' [[Шри-Ланка|LK]]</tt>
| <tt>'''+95:''' [[Мьянма|MM]]</tt>
| <tt>'''+960:''' [[Мальдив Республикасы|MV]] '''+961:''' [[Ливан|LB]] '''+962:''' [[Иордания|JO]] '''+963:''' [[Сирия|SY]] '''+964:''' [[Ирак|IQ]] '''+965:''' [[Кувейт|KW]] '''+966:''' [[Сауд Арабиясы|SA]] '''+967:''' [[Йемен|YE]] '''+968:''' [[Оман|OM]] '''+969:''' — </tt>
| <tt>'''+970:''' [[Палестина|PS]] '''+971:''' [[Біріккен Араб Әмірліктері|AE]] '''+972:''' [[Израиль|IL]] '''+973:''' [[Бахрейн|BH]] '''+974:''' [[Катар|QA]] '''+975:''' [[Бутан|BT]] '''+976:''' [[Моңғолия|MN]] '''+977:''' [[Непал|NP]] '''+978:''' —  '''+979:''' [[International premium rate service|XR]]</tt>
| <tt>'''+98:''' [[Иран|IR]]</tt>
| <tt>'''+990:''' —  '''+991:''' [[ITPCS|XT]] '''+992:''' [[Тәжікстан|TJ]] '''+993:''' [[Түркменстан|TM]] '''+994:''' [[Әзірбайжан|AZ]] '''+995:''' [[Грузия|GE]] '''+996:''' [[Қырғызстан|KG]] '''+997:''' —  '''+998:''' [[Өзбекстан|UZ]] '''+999:''' — </tt>
|}
== Тәптіштелуі ==

=== [[Солтүстікамерикалық нумерация жоспары|1 аймақ]] ===
(http://www.nanpa.com/ )
* [[Құрама Штаттар]]
** [[Айдахо]] (Idaho) — 208
** [[Айова]] (Iowa) — 319, 515, 563, 641, 712
** [[Алабама]] (Alabama) — 205, 251, 256, 334, 938
** [[Аляска]] (Alaska) — 907
** [[Аризона]] (Arizona) — 480, 520, 665, 623, 928
** [[Арканзас]] (Arkansas) — 479, 501, 870
** [[Вайоминг]] (Wyoming) — 307
** [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] (Washington) — 206, 253, 360, 425, 509
** [[Вермонт]] (Vermont) — 802
** [[Виргиния]] (Virginia) — 276, 434, 540, 571, 703, 757, 804
** [[Висконсин]] (Wisconsin) — 262, 414, 534, 608, 715, 920
** [[Гавайи]] (Hawaii) — 808
** [[Делавэр]] (Delaware) — 302
** [[Джорджия]] (Georgia) — 229, 404, 478, 678, 706, 762, 770, 912
** [[Батыс Виргиния]] (West Virginia) — 304, 681
** [[Иллинойс]] (Illinois) — 217, 224, 309, 312, 331, 618, 630, 708, 773, 779, 815, 847, 872
** [[Индиана]] (Indiana) — 219, 260, 317, 574, 765, 812
** [[Калифорния]] (California) — 209, 213, 310, 323, 408, 415, 424, 442, 510, 530, 559, 562, 619, 626, 650, 657, 661, 707, 714, 747, 760, 805, 818, 831, 858, 909, 916, 925, 949, 951
*** [[Сан-Франциско]] (San Francisco) — 415
** [[Канзас]] (Kansas) — 316, 620, 785, 913
** [[Кентукки]] (Kentucky) — 270, 502, 606, 859
** [[Колорадо]] (Colorado) — 303, 719, 720, 970
** [[Коннектикут]] (Connecticut) — 203, 475, 860
** [[Луизиана]] (Louisiana) — 225, 318, 337, 504, 985
** [[Массачусетс]] (Massachusetts) — 339, 351, 413, 508, 617, 774, 781, 857, 978
** [[Миннесота]] (Minnesota) — 218, 320, 507, 612, 651, 763, 952
** [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]] (Mississippi) — 228, 601, 662, 769
** [[Миссури (штат)|Миссури]] (Missouri) — 314, 417, 573, 636, 660, 816
** [[Мичиган]] (Michigan) — 231, 248, 269, 313, 517, 586, 616, 734, 810, 906, 947, 989
** [[Монтана]] (Montana) — 406
** [[Мэн (штат)|Мэн]] (Maine) — 207
** [[Мэриленд]] (Maryland) — 240, 301, 410, 443
** [[Небраска]] (Nebraska) — 308, 402, 531
** [[Невада]] (Nevada) — 702, 775
** [[Нью-Гэмпшир]] (New Hampshire) — 603
** [[Нью-Джерси]] (New Jersey) — 201, 551, 609, 732, 848, 856, 862, 908, 973
** [[Нью-Йорк]] (New York) — 212, 315, 347, 516, 518, 607, 631, 646, 716, 718, 845, 914, 917
** [[Нью-Мексико]] (New Mexico) — 505, 575
** [[Огайо]] (Ohio) — 216, 234, 330, 419, 440, 513, 567, 614, 740, 937
** [[Оклахома]] (Oklahoma) — 405, 539, 580, 918
** [[Колумбия округі]] (District of Columbia) — 202
*** [[Вашингтон (Колумбия округі)|Вашингтон]] (Washington, D.C.) — 202
** [[Орегон]] (Oregon) — 458, 503, 541, 971
** [[Пенсильвания]] (Pennsylvania) — 215, 267, 412, 484, 570, 610, 717, 724, 814, 878
** [[Род-Айленд]] (Rhode Island) — 401
** [[Солтүстік Дакота]] (North Dakota) — 701
** [[Солтүстік Каролина]] (North Carolina) — 252, 336, 704, 828, 910, 919, 980
** [[Теннесси]] (Tennessee) — 423, 615, 731, 865, 901, 931
** [[Техас]] (Texas) — 210, 214, 254, 281, 325, 361, 409, 430, 432, 469, 512, 682, 713, 806, 817, 830, 832, 903, 915, 936, 940, 956, 972, 979
** [[Флорида]] (Florida) — 239, 305, 321, 352, 386, 407, 561, 727, 754, 772, 786, 813, 850, 863, 904, 941, 954
** [[Оңтүстік Дакота]] (South Dakota) — 605
** [[Оңтүстік Каролина]] (South Carolina) — 803, 843, 864
** [[Юта]] (Utah) — 385, 435, 801
** АҚШ [[Океания]] аумағын қосқанда:
*** [[Америка Самоасы]] — 684 ''([[2 қазан]], [[2004]] жылы енгізілген )''
*** [[Гуам]] — 671
*** [[Мариана аралдары]] (Сайпан) — 670
* [[Канада]]
** [[Альберта]] (Alberta) — 403, 587, 780
** [[Британ Колумбиясы]] (British Columbia) — 250, 604, 778
** [[Квебек]] (Québec) — 418, 438, 450, 514, 579, 581, 819
** [[Манитоба]] (Manitoba) — 204
** [[Жаңа Шотландия]] (Nova Scotia) — 902
** [[Нунавут]] (Nunavut) — 867
** [[Нью-Брансуик]] (New Brunswick) — 506
** [[Ньюфаундленд және Лабрадор]] (Newfoundland and Labrador) — 709
** [[Онтарио]] (Ontario) — 226, 249, 289, 343, 416, 519, 613, 647, 705, 807, 905
** [[Принц Эдуард аралы]] (Prince Edward Island) — 902
** [[Саскачеван]] (Saskatchewan) — 306
** [[Солтүстік-Батыс аумақтар]] (Northwest Territories) — 867
** [[Юкон (территория)|Юкон]] (Yukon) — 867
* Кариб бассейні елдерінің кодтары:
** [[Американ Виргин аралдары]] — 340
** [[Ангилья]] — 264
** [[Антигуа және Барбуда]] — 268
** [[Багамдар]] — 242
** [[Барбадос]] — 246
** [[Бермуд аралдары|Бермудтар]] — 441
** [[Британдық Вирджин аралдары]] — 284
** [[Гренада]] — 473
** [[Доминика]] — 767
** [[Доминикан Республикасы]] — 809, 829, 849
** [[Кайман аралдары]] — 345
** [[Монтсеррат]] — 664
** [[Туркс пен Кайкос]] — 649
** [[Пуэрто-Рико]] — 787, 939
** [[Сент-Винсент және Гренадиндер]] — 784
** [[Сент-Киттс және Невис]] — 869
** [[Сент-Люсия]] — 758

** [[Тринидад және Тобаго]] — 868
** [[Ямайка]] — 876

=== 2 аймақ ===
* 20 — [[Египет]]
* 210 — тағайындалған жоқ
* 211 — [[Оңтүстік Судан]]
* 212 — [[Марокко]]
* 213 — [[Алжир]]
* 214 — тағайындалған жоқ
* 215 — тағайындалған жоқ
* 216 — [[Тунис]]
* 217 — тағайындалған жоқ
* 218 — [[Ливия]]
* 219 — тағайындалған жоқ
* 220 — [[Гамбия]]
* 221 — [[Сенегал]]
* 222 — [[Мавритания]]
* 223 — [[Мали]]
* 224 — [[Гвинея]]
* 225 — [[Кот-д’Ивуар]]
* 226 — [[Буркина-Фасо]]
* 227 — [[Нигер]]
* 228 — [[Того]]
* 229 — [[Бенин]]
* 230 — [[Маврикий]]
* 231 — [[Либерия]]
* 232 — [[Сьерра-Леоне]]
* 233 — [[Гана]]
* 234 — [[Нигерия]]
* 235 — [[Чад]]
* 236 — [[Орталық Африка Республикасы]]
* 237 — [[Камерун]]
* 238 — [[Кабо-Верде]]
* 239 — [[Сан-Томе және Принсипи]]
* 240 — [[Экваторлық Гвинея]]
* 241 — [[Габон]]
* 242 — [[Конго Республикасы|Конго]] ([[Браззавиль]])
* 243 — [[Конго Демократиялық Республикасы]] ([[Киншаса]], бұрын [[Заир]] ретінде белігілі)
* 244 — [[Ангола]]
* 245 — [[Гвинея-Бисау]]
* 246 — [[Үнді мұхитындағы Британия аймағы]]
* 247 — [[Эсеншн аралы]]
* 248 — [[Сейшель аралдары]]
* 249 — [[Судан]]
* 250 — [[Руанда]]
* 251 — [[Эфиопия]]
* 252 — [[Сомали]]
* 253 — [[Джибути]]
* 254 — [[Кения]]
* 255 — [[Танзания]]
* 256 — [[Уганда]]
* 257 — [[Бурунди]]
* 258 — [[Мозамбик]]
* 259 — тағайындалған жоқ, [[1960]] жылдардан арнайы [[Занзибар]] үшін сақталып қойылған, [[Танзания]] құрылғанына байланысты іске аспады
* 260 — [[Замбия]]
* 261 — [[Мадагаскар]]
* 262 — [[Реюньон]] және [[Майотт]] аралдары
* 263 — [[Зимбабве]]
* 264 — [[Намибия]]
* 265 — [[Малави]]
* 266 — [[Лесото]]
* 267 — [[Ботсвана]]
* 268 — [[Суазиленд]]
* 269 — [[Комор аралдары]]
* 27 — [[Оңтүстік Африка]]
* 28x — тағайындалған жоқ
* 290 — [[Әулие Елена аралдары, Вознесения және Тристан-да-Кунья|Әулие Елена аралы]]
* 291 — [[Эритрея]]
* 292 — тағайындалған жоқ
* 293 — тағайындалған жоқ
* 294 — тағайындалған жоқ
* 295 — алынып тасталды (бұрын [[Сан-Марино]]ға тиесілі болатын, қар. +378)
* 296 — тағайындалған жоқ
* 297 — [[Аруба]]
* 298 — [[Фарер аралдары]]
* 299 — [[Гренландия (әкімшілік бірлік)|Гренландия]]

=== 3 аймақ ===
* 3 — тағайындалған жоқ ([[1996]] [[Еуропалық Одақ]] үшін ұсынылған).
* 30 — [[Грекия]]
* 31 — [[Нидерланды]]
* 32 — [[Бельгия]]
* 33 — [[Франция]]
* 34 — [[Испания]]
* 350 — [[Гибралтар]]
* 351 — [[Португалия]]
* 352 — [[Люксембург (государство)|Люксембург]]
* 353 — [[Ирландия]]
* 354 — [[Исландия]]
* 355 — [[Албания]]
* 356 — [[Мальта (государство)|Мальта]]
* 357 — [[Кипр Республикасы]] ([[Солтүстік Кипр]] түрік коды 90 392 арқылы теріледі)
* 358 — [[Финляндия]]
* 359 — [[Болгария]]
* 36 — [[Венгрия]]
* 37 — [[Германияның бірігуі (1990)|Германия біріккенге дейін]] [[ГДР]]ге тиесілі болатын
* 370 — [[Литва]]
* 371 — [[Латвия]]
* 372 — [[Эстония]]
* 373 — [[Молдавия|Молдова Республикасы]]
** [[Транснистрия]]
*** (5) — [[Тирасполь]], [[Бендеры]], [[Рыбница]], [[Слободзея (Приднестровье)|Слободзея]]
*** (21) — қалған қалалар
*** (77) — ұялы байланыс желілері [[Транснистрия]]
* 374 — [[Армения]]

Одан басқа:

37447 — [[Таулы Қарабақ Республикасы|Таулы Қарабақ]]
Телефон кодтары Таулы Қарабақ
* + 374 47 (4) — [[Мардакерт]]
* + 374 47 (5) — [[Гадрут]]
* + 374 47 (6) — [[Аскеран]]
* + 374 47 (7) — [[Кашатах]] Сондай-ақ:: [[Шуши]]
* + 374 47 (8) — [[Мартуни]]
* + 374 47 (9) — [[Степанакерт]]
* + 374 97 — ұялы байланыс ("Карабах-Телеком")
* 375 — [[Беларусь Республикасы]]
* 376 — [[Андорра]]
* 377 — [[Монако]]
* 378 — [[Сан-Марино]] (также +39 0549)
* 379 — [[Ватикан]]ға арнап сақталған, қолданылмайды (+39 06 698)
* 38 — [[Югославия]]ға ыдырағанға дейін тиесілі болатын
* 380 — [[Украина]]
* 381 — [[Сербия]]
* 382 — [[Черногория]]
* 383<ref>[http://www.reuters.com/article/2013/09/09/us-serbia-kosovo-idUSBRE9880NR20130909 Seeking EU talks, Serbia cedes ground on Kosovo phone code], [[Reuters]], 9 September, 2013</ref> — [[Косово Республикасы|Косово]]
* 384 — тағайындалған жоқ
* 385 — [[Хорватия]]
* 386 — [[Словения]]
* 387 — [[Босния және Герцеговина]]
* 388 — [[European Telephony Numbering Space|жалпыеуроалық қызметтер]] ''(тоқтатылған)''
* 389 — [[Македония Республикасы]]
* 39 — [[Италия]]

=== 4 аймақ ===
* 40 — [[Румыния]]
* 41 — [[Швейцария]]
* 42 — [[Чехословакия]]ға тиесілі болатын
* 420 — [[Чехия]]
* 421 — [[Словакия]]
* 422 — тағайындалған жоқ
* 423 — [[Лихтенштейн]]
* 424 — тағайындалған жоқ
* 425 — тағайындалған жоқ
* 426 — тағайындалған жоқ
* 427 — тағайындалған жоқ
* 428 — тағайындалған жоқ
* 429 — тағайындалған жоқ
* 43 — [[Австрия]]
* 44 — [[Ұлыбритания]]
** 44 1481 — [[Гернси]]
** 44 1534 — [[Джерси (арал)|Джерси]]
** 44 1624 — [[Мэн аралы]]
* 45 — [[Дания]]
* 46 — [[Швеция]]
* 47 — [[Норвегия]]
* 48 — [[Польша]]
* 49 — [[Германия]]

=== 5 аймақ ===
* 500 — [[Фолкленд аралдары]]
* 501 — [[Белиз]]
* 502 — [[Гватемала]]
* 503 — [[Сальвадор]]
* 504 — [[Гондурас]]
* 505 — [[Никарагуа]]
* 506 — [[Коста-Рика]]
* 507 — [[Панама]]
* 508 — [[Сен-Пьер және Микелон]]
* 509 — [[Гаити Республикасы|Гаити]]
* 51 — [[Перу]]
* 52 — [[Мексика]]
* 53 — [[Куба]]
* 54 — [[Аргентина]]
* 55 — [[Бразилия]]
* 56 — [[Чили]]
* 57 — [[Колумбия]]
* 58 — [[Венесуэла]]
* 590 — [[Гваделупа]]
* 591 — [[Боливия]]
* 592 — [[Гайана]]
* 593 — [[Эквадор]]
* 594 — [[Француз Гвианасы]]
* 595 — [[Парагвай]]
* 596 — [[Мартиника]]
* 597 — [[Суринам]]
* 598 — [[Уругвай]]
* 5993 — [[Синт-Эстатиус]]
* 5994 — [[Саба (арал)|Саба]]
* 5997 — [[Бонайре]]
* 5999 — [[Кюрасао]]

=== 6 аймақ ===
* 60 — [[Малайзия]]
* 61 — [[Австралия]]
* 62 — [[Индонезия]]
* 63 — [[Филиппин]]
* 64 — [[Жаңа Зеландия]]
* 65 — [[Сингапур]]
* 66 — [[Таиланд]]
* 670 — [[Шығыс Тимор]] — Солтүстік Мариана аралдарымен қолданылған, олардың коды қазір 1 670
* 671 — [[Гуам]] аралдарымен қолданылған — қазір код 1 671
* 672 — Австралия Ішкі аумағы: [[Антарктика]], [[Норфолк аралы]]
* 673 — [[Бруней]]
* 674 — [[Науру]]
* 675 — [[Папуа — Жаңа Гвинея]]
* 676 — [[Тонга]]
* 677 — [[Соломон аралдары]]
* 678 — [[Вануату]]
* 679 — [[Фиджи]]
* 680 — [[Палау]]
* 681 — [[Уоллис және Футуна]]
* 682 — [[Кук аралдары]]
* 683 — [[Ниуэ]]
* 684 — [[Америкалық Самоа]]мен қолданылған — қазір код 1 684
* 685 — [[Батыс Самоа]]
* 686 — [[Кирибати]]
* 687 — [[Жаңа Каледония]]
* 688 — [[Тувалу]], Эллис аралдары
* 689 — [[Француз Полинезиясы]]
* 690 — [[Токелау]]
* 691 — [[Микронезия]]
* 692 — [[Маршалл аралдары]]
* 693 — тағайындалған жоқ
* 694 — тағайындалған жоқ
* 695 — тағайындалған жоқ
* 696 — тағайындалған жоқ
* 697 — тағайындалған жоқ
* 698 — тағайындалған жоқ
* 699 — тағайындалған жоқ

=== 7 аймақ ===
* 7 (300—599, 800—999) — '''[[Ресей]]''', [[Қазақстан]]нан жалдап алған [[Байқоңыр]], [[Абхазия]] және [[Оңтүстік Осетия]] аумағын қосқанда:
** 7 [[3 басталатын Ресесй қалалары мен зоналарының телефон кодтарының тізімі 300—399)]] — '''Ресей''' ([[Орал экономиялық ауданы|Орал]], [[Батыс-Сібір экономикалық ауданы|Батыс]] және [[Шығыс-Сібір экономикалық ауданы|Шығыс Сібір]] аумақтары), сондай-ақ: [[Қазақстан]]нан жалға алынған [[Байқоңыр]] жері және [[Қырым Республикасы]]
** 7 [[4 басталатын Ресесй қалалары мен зоналарының телефон кодтарының тізімі 400—499)]] — '''Ресей''' ([[Орталық федералдық округы|Орталық]] және [[Қиыршығыс федералдық округы|Қиыр Шығыс]] аумақтары)
** 7 [[5 басталатын Ресесй қалалары мен зоналарының телефон кодтарының тізімі 500—599)]] — резерв. 509, 511, 512 кодтарынан басқа.
** 7 [[8 басталатын Ресесй қалалары мен зоналарының телефон кодтарының тізімі 800—899)]] — '''Ресей''' ([[Солтүстік-Батыс федералдық округы|Солтүстік-Запада]], [[Поволжье экономикалық ауданы|Поволжья]], [[Солтүстік-Кавказский экономикалық ауданы|Солтүстік Кавказ]] және [[Севастополь|г. Севастополь]] аумақтары)
** 7 [[Нумерациялаудың телефон жоспары Абхазия|(840)]]<ref name="код">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.gazeta.ru/politics/2009/10/01_kz_3268634.shtml|title=Абхазия, как және Оңтүстік Осетия, вошла в зону телефонных кодов Россия|lang=|publisher=|accessdate=2010-06-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/617XDsvBg|archivedate=2011-08-22}}</ref> — '''[[Абхазия]]ның '''географиялық ABC коды
** 7 [[DEF|(900—999)]] — '''Ресей''', ұялы байланыс қызметтері. '''одан басқа:'''
*** 7 (929)<ref>[http://cominf.org/node/1166482768 О новшествах мобильной связи в Южной Осетия 1 мамыр 2010 ж.]</ref> — '''[[Оңтүстік Осетия]]''' (АО [[Ростелеком|Остелеком]] ұялы байланысы— [[МегаФон]] операторы)
** 7 [[Ұялы байланыс операторлары Абхазия|(940)]]<ref name="код" /> — '''Абхазияның '''географиялық DEF коды
*** 7 (995344)<ref name="код" /> — '''Оңтүстік Осетия'''
*** 7 (997) — «Искра» іскерлік қызмет көрсету байланысы және «Искра-2» ([[АСВТ]])<ref>[http://communications.narod.ru/sbornic/nets/iskra.htm Телефонная сеть «Искра»]</ref>, '''одан басқа:'''
*** 7 (9971)<ref name="код" /> — '''Оңтүстік Осетия''' (АСВТ)
*** 7 (99744)<ref name="код" /> — '''Оңтүстік Осетия''' (МегаФон, [[Цхинвал]] [[Нумерациялаудың телефон жоспары Грузия|(+995344)]] қаласының телефондық кодын дубликаттайды)
*** 7 (9976)<ref name="код" /> — '''Оңтүстік Осетия''' (АСВТ)
* 7 (600—799) — '''[[Қазақстан]]''':
** 7 [[Нумерациялаудың телефон жоспары Қазақстан|(600—699)]] — '''Қазақстан''' (алыс қашықтықтағы байланыс операторлары)
** 7 [[Нумерациялаудың телефон жоспары Қазақстан|(700—799)]] — '''Қазақстан'''
*** 7 (700—707) — Қазақстан [[DEF|қалааралық және халықаралық ұялы байланыс операторлары]]
*** 7 (710—729) — Қазақстан аумақтары [[ABC (телефон коды)|номерлердің географиялық кодтары]]
*** 7 (775—778) — Қазақстан [[DEF|қалааралық және халықаралық ұялы байланыс операторлары]]

=== 8 аймақ ===
* 800 — [[Тегін қоңырау]]
* 801 — тағайындалған жоқ
* 802 — тағайындалған жоқ
* 803 — тағайындалған жоқ
* 804 — тағайындалған жоқ
* 805 — тағайындалған жоқ
* 806 — тағайындалған жоқ
* 807 — тағайындалған жоқ
* 808 — Shared Cost Services үшін сақталып қойылған
* 809 — тағайындалған жоқ
* 81 — [[Жапония]]
* 82 — [[Оңтүстік Корея]]
* 83x —[[КХДР]] арнайы қызметі үшін сақталған
* 84 — [[Вьетнам]]
* 850 — [[КНДР]]
* 851 — тағайындалған жоқ
* 852 — [[Гонконг]]
* 853 — [[Макао]]
* 854 — тағайындалған жоқ
* 855 — [[Камбоджа]]
* 856 — [[Лаос]]
* 857 — тағайындалған жоқ
* 858 — тағайындалған жоқ
* 859 — тағайындалған жоқ
* 86 — [[Қытай Халық Республикасы|Құрлықтағы Қытай]]
* 870 — [[Inmarsat]] «SNAC» қызметі
* 871 — Inmarsat Атлантический Океан, восток (AOR-E)
* 872 — Inmarsat Тихоокеанский регион (POR)
* 873 — Inmarsat [[Индийский Океан]] (IOR)
* 874 — Inmarsat Атлантический Океан, запад (AOR-W)
* 875 — Maritime Mobile қызметі үшін сақталып қойылған
* 876 — Maritime Mobile қызметі үшін сақталып қойылған
* 877 — Maritime Mobile қызметі үшін сақталып қойылған
* 878 — Universal Personal Telecommunications қызметі
* 879 — ішкі қолданыс үшін сақталған <nowiki>mobile/maritime</nowiki>
* 880 — [[Бангладеш]]
* 881 — Mobile Satellite System
* 8816 — Mobile Satellite System ([[Iridium]])
* 882 — International Networks
* 88216 — Mobile Satellite System ([[Thuraya]])
* 883 — International Networks
* 884 — тағайындалған жоқ
* 885 — тағайындалған жоқ
* 886 — [[Қытай Республикасы|Тайвань]]
* 887 — тағайындалған жоқ
* 888 — тағайындалған жоқ
* 889 — тағайындалған жоқ
* 89x — тағайындалған жоқ

=== 9 аймақ ===
* 90 — [[Түркия]]
** 90 392 — [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]]
* 91 — [[Үндістан]]
* 92 — [[Пәкістан]]
* 93 — [[Ауғанстан]]
* 94 — [[Шри-Ланка]]
* 95 — [[Мьянма]]
* 960 — [[Мальдив аралдары]]
* 961 — [[Ливан]]
* 962 — [[Иордания]]
* 963 — [[Сирия]]
* 964 — [[Ирак]]
* 965 — [[Кувейт]]
* 966 — [[Сауд Арабиясы]]
* 967 — [[Йемен]]
* 968 — [[Оман]]
* 969 — [[Йемен Халық Демократиялық Республикасы]]мен қолданылған — қазір [[Йемен]] 967-ге біріккен
* 970 — [[Палестина]] автономиясы үшін сақталған
* 971 — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]
* 972 — [[Израиль]]
* 973 — [[Бахрейн]]
* 974 — [[Катар]]
* 975 — [[Бутан]]
* 976 — [[Моңғолия]]
* 977 — [[Непал]]
* 978 — тағайындалған жоқ
* 979 — International Premium Rate Service
* 98 — [[Иран]]
* 990 — тағайындалған жоқ
* 991 — International Telecommunications Public Correspondence Service trial (ITPCS)
* 992 — [[Тәжікстан]]
* 993 — [[Түркменстан]]
* 994 — [[Әзірбайжан]]
* 995 — [[Грузия]]
* 996 — [[Қырғызстан]]
* 997 — тағайындалған жоқ
* 998 — [[Өзбекстан]]
* 999 — Universal Communications United

=== 0 аймақ ===
* [[Халықаралық электрбайланыс одағы|МСЭ]] бекіткен кей стандарттарда, бұл зонаны [[ISDN]] ақапарат алмасуда, [[X.121]]/[[X.25]] ақапарат алмасу желісінде шлюзді ұйымдастыру ұсынылған. Бірақ неғұрлым стандарттарда, [[E.164]] сияқты, 0 зонасына тағайындау ресми түрде жоқ.

[[Санат:Телефония]]
[[Санат:Тізімдер]]
[[Санат:Ел тізімдері‎]]

EMac

2017-01-07T06:04:33Z

Nurkhan:

'''eMac''' — [[Macintosh]] тектес [[дербес компьютер]], [[Apple Inc.|Apple]] Inc компаниясы шығарған. Оның аты айтып тұрғандай (''educational Mac'' — ''білім беру үшін мак''), оқу орындары үшін оптимизацияланған машинаны білдіреді, кейіннен жеке сатып алушылар үшін қолжетімді.

Корпус білдіреді моноблок (монитор және жүйелік компоненттер бір корпуста) 17" CRT-экран. Бірінші модель болатын ақ түсті, ұқсас сол кездегі түрі басқа моделін [[IMac|iMac]].

Алғаш рет сәуір [[2002 жыл|, 2002 жылғы]] пайда болды, көздеген процессор PowerPC G4 тактілік жиілікте 700 және 800 МГц, графикалық карта [[NVIDIA|NVidia]] GeForce2 MX, 128 немесе 256 МБ жады және 40 ГБ [[Қатқыл диск|қатты диск]]. [[Macintosh|Мac]] арлық моделіндегідей, мультимедиялық компоненттер (микрофон, динамика, [[CD-ROM]]), сондай-ақ [[модем]], шығу [[USB|, USB]], FireWire және ұя үшін карталар AirPort ([[Wi-Fi|wi-fi]]) орнатылған.

Кейінгі модельдерде осы сериясында көлемі үлкен қатты дискілер, DVD жазатын жетектері аса қуатты графикалық карта және жылдам процессорлары бар.

eMac [[2006 жыл|2006 жылғы]], шілде шығаруға[[2006 жыл|,]] оны ауыстыру кіші бірі модельдер iMac ұқсас сипаттамалары бар.

== Жинақтау ==
{| cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;"
| style="background:#ffdead;width:8%" |'''Component '''
| align="center" style="background:#ffdead;width:23%" |'''eMac'''<ref>{{Cite web|title=eMac – Technical Specifications|url=http://support.apple.com/specs/emac/eMac.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/68i9LAKL6|archivedate=2012-06-26|publisher=Apple Support|accessdate=2008-08-31}}</ref>
| align="center" style="background:#ffdead;width:23%" |'''eMac''' (ATI Graphics)<ref>{{Cite web|title=eMac (ATI Graphics) – Technical Specifications|url=http://support.apple.com/specs/emac/eMac_ATI_Graphics.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/68i9LhN2w|archivedate=2012-06-26|publisher=Apple Support|accessdate=2008-08-31}}</ref>
| align="center" style="background:#ffdead;width:23%" |'''eMac''' (USB 2.0)<ref>{{Cite web|title=eMac (USB 2.0) – Technical Specifications|url=http://support.apple.com/specs/emac/eMac_USB_2.0.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/68i9M8n6P|archivedate=2012-06-26|publisher=Apple Support|accessdate=2008-08-31}}</ref>
| align="center" style="background:#ffdead;width:23%" |'''eMac''' (2005)<ref>{{Cite web|title=eMac (2005) – Technical Specifications|url=http://support.apple.com/specs/emac/eMac_2005.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/68i9MaMGc|archivedate=2012-06-26|publisher=Apple Support|accessdate=2008-08-31}}</ref>
|-
|'''Тұсау кесер күні'''
! align="center" |22 сәуір, 2002
! align="center" |6 мамыр 2003
! align="center" |13 сәуір 2004
! align="center" |2005 жылғы 3 мамыр
|-
|'''Кодтық атауы'''
|"P69"
|"Northern Lights"
|N/A
|"Q86J"
|-
| '''Дисплей'''
| colspan="4" | 17-дюймдік (16-дюймі көрінетін) ЭЛТ монитор, 1280 X 960 максималды қолдау ажыратымдылығы 1280 x 960
|-
| '''Процессор'''
| 700 MHz не 800 MHz PowerPC G4 (7441/7451)
| 800 MHz не 1 GHz PowerPC G4 (7445)
| 1.25 GHz PowerPC G4 (7447A)
Модель 1 GHz студенттер үшін ғана
| 1.42 GHz PowerPC G4 (7447A) 
Модель 1.26 GHz студенттер үшін ғана
|-
| '''CPU кэш'''
| colspan="2" |64 KB L1, 256 KB L2 (1:1)
| colspan="2" |64 KB L1, 512 KB L2 на чипе (1:1)
|-
|'''[[Құрсым]]'''
| colspan="1" |100 MHz
| colspan="1" |133 MHz
| colspan="2" |167 MHz
|-
| '''[[Компьютерлік жад|Жад]]'''
| 128MB of PC133 SDRAM 
Максимум 1GB 
| 128MB of PC133 SDRAM (256MB on superdrive model) 
Максимум 1GB 
| 256MB of PC2700 (333 MHz) DDR SDRAM 
Максимум 2GB (официально только 1GB) <ref>{{Cite web|title=Apple eMac G4/1.25 (USB 2.0) Specs (M9425LL/A*) - Technical Specifications @ EveryMac.com|url=http://www.everymac.com/systems/apple/emac/stats/emac_1.25.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/68i9N2Qt0|archivedate=2012-06-26|publisher=EveryMac.com|accessdate=2008-10-12}}</ref> 
| 256MB of PC2700 (333 MHz) DDR SDRAM (512 MB супердрайв моделінде) 
Максимум 2GB (ресми 1GB ғана) <ref>{{Cite web|title=Apple eMac G4/1.42 (2005) Specs (M9834LL/A*) @ EveryMac.com|url=http://www.everymac.com/systems/apple/emac/stats/emac_1.42.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/68i9O8dqr|archivedate=2012-06-26|publisher=EveryMac.com|accessdate=2008-10-12}}</ref> 
|-
|'''Графика'''
| colspan="1" | nVidia GeForce 2 MX with AGP 2x support; 32MB of DDR SDRAM video memory
| ATI Radeon 7500 with AGP 4x support; 32MB dedicated DDR SDRAM video memory
| ATI Radeon 9200 with AGP 4x support; 32MB dedicated DDR SDRAM video memory
| ATI Radeon 9600 with AGP 4x support; 64MB dedicated DDR SDRAM video memory (32MB DDR SDRAM video for education model)
|-
| '''[[Қатқыл диск]]'''
| 40GB
| 40GB, 60GB, 80GB
| 40GB, 80GB
| 40GB, 80GB, 120GB, 160GB
|-
| '''AirPort'''
| Кіріктірілген антенна және қосымша 11 Мбит / с AirPort Card үшін кеңейту слоттары; IEEE 802.11b үйлесімді
| colspan="3" | Кіріктірілген антенна және қосымша 54 Мбит / с AirPort Extreme Card үшін кеңейту слоттары
|-
|'''[[Bluetooth]]'''
| colspan="2" | N/A
| colspan="2" | Опционально Bluetooth 1.1
|-
|'''Ішкі дисковод'''
|'''n/a'''
|32x read
|'''n/a'''
|32x
|-
|'''Ішкі жтек{{Ref|c|[c]}}'''
| colspan="2" |8x DVD and 32x CD read; 32x CD-R and 10x CD-RW write
|12x DVD and 32x CD read; 32x CD-R and 10x CD-RW write
|12x DVD and 32x CD read; 32x CD-R and 24x CD-RW write
|-
|'''Ішкі дискжетек{{Ref|c|[c]}}'''
|6x DVD and 24x CD read; 2x DVD-R, 8x CD-R, and 4x CD-RW write
|8x DVD and 32x CD read; 4x DVD-R, 16x CD-R, and 8x CD-RW write
|10x DVD and 32x CD read; 8x DVD-R, 24x CD-R, and 10x CD-RW write
|12x DVD and 32x CD read; 8x DVD+/-R, 4x DVD+/-RW, 2.4x DVD+R DL, 24x CD-R, 8x CD-RW write
|-
|'''Типтік сипаттамасы'''
| colspan="2" | 3 Built-in USB 1.1 and 2 Firewire 400 ports, Built-in 18-watt Harmon Kardon stereo speakers, Built-in microphone, Built-in modem, Mini-VGA Port
| 3 Built-in USB 2.0 and 2 Firewire 400 ports, Built-in 16-watt stereo speakers, Built-in microphone, Mini-VGA Port, Audio Input, Audio Output
| 3 Built-in USB 2.0 and 2 Firewire 400 ports, Built-in 18-watt stereo speakers, Built-in microphone, External VGA port, actually Apple's own Mini-DVI Port (требует Mini-VGA Adapter)
|-
| '''Операциялық жүйе'''
| colspan="1" | Mac OS X 10.1.4 “Пума” и Mac OS 9.2.2
| Mac OS X 10.2.6 “Jaguar”
| [[MacOS|Mac OS X 10.3.3]] “Panther"
| Mac OS X 10.4 "Tiger"
|-
| '''Максималды комлектация'''
| colspan="1" | Mac OS X 10.4 “Tiger” and Mac OS 9.2.2 Бейресми сіз Mac OS X 10.5 “Леопард” орната аласыз 
| Mac OS X 10.5 “Leopard” (1 GHz model) Mac OS X 10.4 "Tiger" and Mac OS 9.2.2 (800Mhz Model) 
Бейресми сіз Mac OS X 10.5 “Леопард” орната аласыз 
| colspan="2" | Mac OS X 10.5 “Leopard”
|-
| '''Салмағы'''
| colspan="4" | 50 [[Фунт (өлшем бірлік)|фунт]] / 22.7 кг
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Apple Inc. жабдықтары]]
[[Санат:Дербес компьютерлер]]
[[Санат:2002 жылы құрылғандар]]

Mac mini

2017-01-07T05:45:55Z

Nurkhan: /* Дереккөздер */

[[Сурет:Inside_Mac_Mini.jpg|нобай|Mac mini корпусының ішінде ]]
[[Сурет:Mac_mini_opening.jpg|нобай|Mac mini Intel алғашқы буыны, артқы жағындағы порттары]]
'''Mac mini''' — [[Macintosh]] тобына жататын [[Apple Inc.]] шығаратын компьютер. Ресми түрде көпшілікке [[11 қаңтар]] [[2005 жыл]]ы MacWorld Expo-да ұсынылды. Содан бері модельдік қатары 2005, 2006, 2007, 2009, 2010, 2011, 2012 және 2014 жж жаңарған.

Осы деңгейдегі құрылғылар үшін өлшемдері салыстырмалы түрде шағын: шеттері дөңгеленген негізі квадрат тараптары 16,5 см және биіктігі 5,1-сантиметр (2009 жылға дейін моделін қоса алғанда), іс жүзінде бұл бес беттестірілген компакт-дискілер қорапшасымен бірдей. Массасы 1,32 кг.

2010 жылдың моделінің мөлшері 19,7x19,7x3,6 см. Салмағы 1,37 кг.

Компьютер [[монитор|мониторсыз]], пернетақта және тышқансыз сатылады, бұлар пайдаланушының сол кездің өзінде оның ескі РС-нен немесе ''макинтошынан'' болады деп есептелген. Жиынтықтағы [[Intel|Intel п]][[процессор|роцессор]]<nowiki/>ы базасындағы бірінші модельдердің Apple Remote атты қашықтықтан басқару пульті болған, оның көмегімен компьютерде музыка, видео ойнатқыштарды және фотоколлекцияларды Front Row арқылы басқаруға болады. Қазіргі уақытта Apple Remote пульті жеткізуден алынып тасталған және қосымша ұсынылады.

== Тарихы ==
Бірегей Mac Mini [[11 қаңтар]] [[2005 жыл|2005 жылы]] <nowiki/>[[IPod|iPod]] жаңа нұсқасымен бірлесіп, Macworld-та ұсынылды.
Екі презентация да төменгі баға сегменті үшін арналды [[Apple Inc.|Apple]] шешімдерін жаңа, бюджеттік нарықтар ұсынуға бағытталды.

=== G4 Mac mini ===

==== Қаңтар 2005 ====
Екі модель [[11 қаңтар]] [[2005 жыл|2005]] MacWorld Expo [[Сан-Франциско|Сан-Францискода]] жарияланған:
* PowerPC G4 1.25 [[Герц|ГГц]], RAM 256 MB процессоры және 40-[[Гигабайт|гигабайтты]] [[Қатқыл диск|қатты диск]], бағасы 499 [[АҚШ доллары|USD]] (немесе 489 [[Еуро|EUR]], немесе 339 [[Фунт стерлинг|GBP]], немесе 629 CAD) (* M9686LL/A үлгісі)

* PowerPC G4 1,42 ГГц, RAM 256 MB процессоры, 80-гигабайтты қатты диск,
бағасы 599 USD (немесе 589 EUR, немесе 399 GBP, немесе 899 CAD) (* M9687LL/A үлгісі)

Әрбір модель, сондай-ақ қамтыды:
* CD-RW / DVD дискін шелмен жүктеу
* [[Бейнеконтроллер тақшасы|Видеоадаптер]] ATI Radeon 9200 DVI және ОСҚ 32 МБ шығумен
* 2 [[USB]] 2.0 порт, бір FireWire порты
* Біріктірілген Ethernet адаптер 10/100 Мб/с [[модем]] V. 92 56 кбит/с
* Құлақаспап қосу үшін ажыратқыш
Қосымша сатып алынатын параметрлер:
* ОСҚ 1 ГБ дейін кеңейту DDR SDRAM PC-2100 (Mac Mini G4 DDR SDRAM жалғыз тесік болған),
* AirPort Extreme сымсыз желі картасы
* [[Bluetooth]] картасы 

==== Шілде 2005 ====
Өңделген моделі [[26 шілде]] [[2005 жыл|2005 жылы]] ұсынылды . Ең маңызды өзгеріс ОСҚ 256 МБ екі еселеніп, 512 МБ болды. Бұрынғы көлемі 256 МБ қосымшалар мен [[MacOS|OS X]] дамуымен пайдаланушылары үшін жеткіліксіз болды.
* Моделі 1,25 ГГц (M9686LL/B бағасы 499 ақш доллары)
* Моделі 1,42 ГГц (M9687LL/B бағасы 599 USD)
Сонымен қатар, модель 1,42 ГГц ретінде стандартты опциялармен ішкі модем жеткізілуін тоқтатты, алайда оны қосымша ретінде сатып алуға болады.

1,42 ГГц топ моделі шелдік жүктеу бар DVD+RW жетегімен 699 USD сатылды (M9971LL/B).

==== Қазан 2005 ====
Кезекті түрлендіруден кейін Mac Mini үлкейтілген видеожад — 64 МБ алды, процессор такттілік жиілігіі — 1,33 ГГц орнына 1,25 ГГцке, және 1,5 ГГц орнына 1,42 ГГцке үлкейді, және PC-2700 жиілігінде жұмыс істейтін 512 МБ RAM PC-3200 қамтамасыз етілді. Модель 80 GB Seagate Momentus 5400.2 ST9808211A, 5400 айн/мин қатты дискісі, 8 МБ кеші болды. Жаңа сымсыз карта бір микросхемалар ішіндегі Wi-Fi және BlueTooth қамтамасыз етті, бұл ретте , бұл бұрынғы карталарға қарағанда антенна ұясы болмады. MATSHITA DVD-R UJ-845 компакт-дискілер приводы DVD+R DL, және, бейресми, DVD-RAM жазуды қолдады.

=== Mac mini Intel ===

==== Ақпан 2006 ====
Екі жаңа моделі Intel платформасында [[28 ақпан]] [[2006 жыл|2006 жылы]] бұрынғы жиындар орнына жарияланды:
* Процессор Intel Core Solo 1,5 ГГц (T1200), Serial ATA 60 ГБ қатты дискісі, және оптикалық диск комби-жетегі (DVD-ROM/CD-RW) бағасы 599 USD (MA205LL/A).
* Процессор Intel Core Duo 1,66 ГГц (T2300), Serial ATA 80 ГБ қатты дискісі, мультиформатты оптикалық диск жетегі (DVD+R DL/DVD±RW/CD-RW) бағасы 799 USD (MA206LL/A)
Екі модель мынаны қамтиды:
* 512 МБ ОСҚ DDR2 SDRAM, екі слот 200-байланысты SO-DIMM ағытқышы
* Интеграцияланған Intel GMA950 видеосы негізгі ОСҚ астында 80 МБ пайдалануға қабілетті видеожад
* 4 USB 2.0 порт
* 1 FireWire 400 порты
* біріктірілген аналогты және оптикалық SPDIF дыбыс шығысы және аудио кіріс
* DVI видеошығу
* Гигабитты желілік адаптер
* Кірістірілген AirPort Extreme (802.11 g), [[Bluetooth]] 2.0+EDR картасы

==== Қыркүйек 2006 ====
[[6 қыркүйек]] [[2006 жыл|2006]] шықты модельдер үлкейтілген жиілігі процессор: Core Duo T2300 1,66 ГГц (MA607LL/A) 599 USD баға бойынша, Duo T2400 1,83 ГГц (MA608LL/A)] 799 USD.

=== Mac mini Core 2 ===
Core Solo және Core Duo айырмашылығы Core 2 Duo процессоры 64 биттік жинағы нұсқаулықтарын қолдайды (жұмыс платформасында Intel 64-разрядтік режимінде OS X, 10.5 версиясынан бастап қолдайды).

==== Тамыз 2007 ====
* Процессор Intel Core 2 Duo 1,83 ГГц (T5600) немесе 2,0 ГГц (T7200)
* ОСҚ 1 ГБ DDR2 667 МГц дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар 2 ГБ (қолжетімді 2 ұя)
* Қатты диск Serial ATA 80 немесе 120 ГБ, 5400 об/мин
* Пакеті мультимедиалық бағдарламалар iLife '08

==== Наурыз 2009 ====
[[3 наурыз]] күні жаңартылған Mac Mini, жаңа бағдарламалық қамтамасыз ету және жаңа аппараттық платформада:
* '''Процессор:''' 1.66 ГГц Intel Core 2 Duo T5500
* '''Кэш екінші деңгейдегі:''' 2 МБ, кірістірілген процессор
* '''Жүйелі шина:''' 1066 МГц
* '''Жады:''' 1 ГБ жад DDR3 SDRAM жұмыс істейтін жиілігі 1066 МГц немесе 2 ГБ, 4 ГБ-қа дейін қолдау
* '''Қатты диск:''' 120 ГБ Serial ATA, 5400 об/мин немесе 320 ГБ
* '''Оптикалық жетек:''' 8x SuperDrive екі қабатты дискілерге саңылаулық тиеу қолдауымен (DVD±R DL/DVD±RW/CD-RW)
* '''Графика:''' графикалық процессор NVIDIA GeForce 9400M 128 МБ жады DDR3 SDRAM пайдаланылатын бірлесіп, жедел жады немесе 256 МБ жады DDR3 SDRAM пайдаланылатын бірлесіп, жедел жады;
* '''Порттар:''' бір портты FireWire 800 (қуаттылығы 8 Вт), бес порт USB 2.0 (деректерді беру жылдамдығы 480 Мб/с), шығу mini-DVI адаптері (адаптер mini-DVI DVI жиынтықта); порт Mini DisplayPort;
* '''Аудио:''' кірістірілген динамик, біріктірілген сандық оптикалық аудио кіріс режимін және дыбыс шығысы;
* '''Желілік интерфейс:''' кірістірілген 10/100/1000BASE-T Gigabit Ethernet желілік адаптер;
* '''Сымсыз интерфейстер:''' кірістірілген AirPort Extreme Wi-Fi адаптер (жобаның негізінде 802.11 n ерекшелікте); үйлесімділігі стандарты IEEE 802.11 a/b/g, кірістірілген Bluetooth 2.1 + EDR адаптер (жетілдірілген деректер тарату жылдамдығы)
Жеткізу жиынтығына iLife '09 пакеті (iPhoto, iMovie, iDVD, iWeb және GarageBand бағдарламаларын қамтиды) кіреді.

==== Қазан 2009 ====
[[20 қазан]] күні жаңартылған Mac Mini, жаңа бағдарламалық қамтамасыз ету және жаңа аппараттық платформада:
* '''Процессор:''' 2.26 ГГц Intel Core 2 Duo (P7550) немесе 2.53 ГГц Intel Core 2 Duo (P8700)
* '''Кэш екінші деңгейдегі:''' 3 МБ, кірістірілген процессор
* '''Жүйелі шина:''' 1066 МГц
* '''Жады:''' 2 ГБ (4 ГБ үшін 2,53 ГГЦ) жад DDR3 SDRAM жұмыс істейтін жиілігі 1066 МГц қолдау, 4 ГБ-қа дейін (дейін 8 ГБ бейресми дерек бойынша)
* '''Қатты диск:''' 160 ГБ (320 ГБ үшін 2.53 ГГц) Serial ATA, немесе 500 ГБ
* '''Оптикалық жетек:''' 8x SuperDrive саңылаулық тиеу қолдауымен екі қабатты дискілерге (DVD±R DL/DVD±RW/CD-RW)
* '''Графика:''' графикалық процессор NVIDIA GeForce 9400M 256 МБ жады DDR3 SDRAM пайдаланылатын бірлесіп, жедел жады;
* '''Порттар:''' бір портты FireWire 800 (қуаттылығы 8 Вт), бес порт USB 2.0 (деректерді беру жылдамдығы 480 Мб/с), шығу mini-DVI адаптері (адаптер mini-DVI DVI жиынтықта); порт Mini DisplayPort;
* '''Аудио:''' кірістірілген динамик, біріктірілген сандық оптикалық аудио кіріс режимін және дыбыс шығысы;
* '''Желілік интерфейс:''' кірістірілген желілік адаптер 10/100/1000BASE-T Gigabit Ethernet;
* '''Сымсыз интерфейстер:''' кірістірілген адаптер AirPort Extreme Wi-Fi (жобаның негізінде ерекшелікте 802.11 n); үйлесімділігі стандарты IEEE 802.11 a/b/g, кірістірілген адаптер Bluetooth 2.1 + EDR (жетілдірілген деректер тарату жылдамдығы)
Жеткізу жиынтығына iLife '09 пакеті (iPhoto, iMovie, iDVD, iWeb және GarageBand бағдарламаларын қамтиды) кіреді.

Сонымен қатар топ конфигурациялы екі қатты дискілер көлемі 500 ГБ бар, оптикалық жетектен және алдын-ала орнатылған Mac OS X Snow Leopard Server Mac mini ерекшеленетін серверлік нұсқасы шықты.

=== Aluminium Mac mini ===

==== Маусым 2010 (mid 2010) ====
[[15 маусым]] күні жаңартылған Mac Mini, жаңа формфакторде, жаңа бағдарламалық қамтамасыз етумен және жаңа аппараттық платформада:
* Алюминий корпус кемітілген биіктікті кіріктірілген қоректендіру блогы бар
* '''Процессор:''' 2.4 ГГц Intel Core 2 Duo немесе 2.66 ГГц Intel Core 2 Duo
* '''Кэш екінші деңгейдегі:''' 3 МБ, кірістірілген процессор
* '''Жүйелі шина:''' 1067 МГц
* '''Жады:''' 2 ГБ (опциялық кеңейту мүмкін) жад DDR3 SDRAM жұмыс істейтін жиілігі 1067 МГц қолдау дейін 8 ГБ
* '''Қатты диск:''' 320 ГБ немесе 2 500 ГБ
* '''Оптикалық жетек:''' 8x SuperDrive саңылаулық тиеу қолдауымен екі қабатты дискілерге (DVD±R DL/DVD±RW/CD-RW)
* '''Графика:''' графикалық процессор NVIDIA GeForce 320M 256 МБ жады DDR3 SDRAM бірлесіп пайдаланылатын, жедел жады;
* '''Порттар:''' бір портты FireWire 800 (қуаттылығы 8 Вт), 4 порт USB 2.0, HDMI шығу; порт Mini DisplayPort, SD карта үшін слот;
* '''Аудио:''' кірістірілген динамик, біріктірілген сандық оптикалық аудио кіріс режимі және дыбыс шығысы;
* '''Желілік интерфейс:''' кірістірілген желілік адаптер 10/100/1000BASE-T Gigabit Ethernet;
* '''Сымсыз интерфейстер:''' кірістірілген адаптер AirPort Extreme Wi-Fi (жобаның негізінде ерекшелікте 802.11 n); үйлесімділігі стандарты IEEE 802.11 a/b/g, кірістірілген адаптер Bluetooth 2.1 + EDR (жетілдірілген деректер тарату жылдамдығы)

==== Шілде 2011 (mid 2011) ====
[[20 шілде]] [[2011 жыл|2011 жылғы]]<ref>[http://www.apple.com/ru/pr/library/2011/07/20Apple-Updates-Mac-mini.html Apple (Россия) — Информация для прессы — Apple обновляет Mac mini]</ref> шықты жақсартылған нұсқасы Mac Mini алюминий корпусында. Бұл жолы жасалды қайтару кестесінде от [[NVIDIA]] - [[Intel]] және AMDжаңартылды, процессор Intel Core 2 Duo дейін Intel Core i5 процессор — Intel Core i7, көлемі [[Қатқыл диск|қатты диск]] қосылады жоғары жылдамдықты порт Thunderbolt орнына қосқышы MiniDisplayPort. Сонымен қатар, алғаш рет, Mac Mini алмайсыз оптикалық жетек толық, оның орнына оған пайда бөлік үшін қосымша [[Меншікті өткізгіштік|жартылай өткізгіш]] [[Қатқыл диск|қатты дискінің]] (бұрын оптикалық жетектер болмады, тек серверлік нұсқаларында Mac Mini)<ref>[http://www.ferra.ru/ru/digihome/news/2011/07/20/mimimiatyurnyi-Apple-Mac-mini-obnovilsya/ Миниатюрный Apple Mac mini обзавелся Intel Sandy Bridge и Thunderbolt — Ferra.ru]</ref>.
* '''Процессор:''' 2.3 ГГц немесе 2.5 ГГц Intel Core i5 (дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар Intel Core i7 жиілігі 2.7 ГГц)
* '''Кэш үшінші деңгейдегі:''' 3 МБ, кірістірілген процессор
* '''Жүйелі шина:''' 1333 МГц
* '''Жады:''' 2 ГБ немесе 4ГБ памяти DDR3 SDRAM жұмыс істейтін жиілігі 1333 МГц дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар 8 ГБ (бейресми қолдау 16 ГБ дейін (Тұрақты жұмыс істейді Kingston KVR1333D3S9/8G) )
* '''Қатты диск:''' 500 ГБ дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар 750 ГБ
* '''Оптикалық жетек:''' жоқ
* '''Графика:''' Графикалық процессор [[Intel]] HD Graphics 3000 жады бар 288 МБ DDR3 SDRAM (512 МБ орнату кезінде 8 ГБ жедел жад) бірлесіп пайдаланатын негізгі жады бар немесе графикалық процессор AMD Radeon HD 6630M жады GDDR5 көлемі 256 МБ
* '''Порттар:''' бір портты FireWire 800 (800 Мб/с), 4 порт [[USB|USB 2.0]] (480 Мб/с), шығу HDMI; портты Thunderbolt (10 Гб/с), карта үшін слот SDXC;
* '''Аудио:''' кірістірілген динамик, біріктірілген сандық оптикалық аудио кіріс режимін және дыбыс шығысы;
* '''Желілік интерфейс:''' кірістірілген желілік адаптер 10/100/1000BASE-T Gigabit Ethernet;
* '''Сымсыз интерфейстер:''' кірістірілген адаптер AirPort Extreme [[Wi-Fi]] (жобаның негізінде ерекшелікте 802.11 n); үйлесімділігі стандарты IEEE 802.11 a/b/g, кірістірілген адаптер [[Bluetooth]] 4.0.

==== Қазан 2012 (Late 2012) ====
* '''Процессор:''' 2.5 ГГц Intel Core i5 (дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар Intel Core i7 жиілігі 2.3 ГГц)
* '''Кэш үшінші деңгейдегі:''' 3 МБ (нұсқалары процессор Intel Core i5), 6 МБ (нұсқалары процессор Intel Core i7), кірістірілген процессор
* '''Жүйелі шина:''' 1600 МГц
* '''Жады:''' 4 ГБ, 8 ГБ жад DDR3 SDRAM жұмыс істейтін жиілігі 1600 МГц дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар 16 ГБ
* '''Қатты диск:''' 500 ГБ дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар 1 ТБ (немесе 256 ГБ SSD)
* '''Оптикалық жетек:''' жоқ
* '''Графика:''' Графикалық процессор [[Intel]] HD Graphics 4000
* '''Порттар:''' бір портты FireWire 800 (800 Мб/с), 4 порт [[USB|USB 3.0]] (5 Гб/с), шығу HDMI; портты Thunderbolt (10 Гб/с), карта үшін слот SDXC;
* '''Аудио:''' кірістірілген динамик, біріктірілген сандық оптикалық аудио кіріс режимін және дыбыс шығысы;
* '''Желілік интерфейс:''' кірістірілген желілік адаптер 10/100/1000BASE-T Gigabit Ethernet;
* '''Сымсыз интерфейстер:''' кірістірілген адаптер AirPort Extreme [[Wi-Fi]] (жобаның негізінде ерекшелікте 802.11 n); үйлесімділігі стандарты IEEE 802.11 a/b/g, кірістірілген адаптер [[Bluetooth]] 4.0.

==== Қазан 2014 (Late 2014) ====
16 қазан 2014 ж.<ref>[http://www.apple.com/ru/pr/library/2014/10/16Apple-Updates-Mac-mini.html Apple обновляет Mac mini]</ref> Apple жаңа желісін Mac mini. Басты айырмашылығы Mac mini 2014 жылғы өз предшественников болды пайдалану кірістірілген ram LPDDR3 SDRAM<ref>[https://support.apple.com/kb/SP710?locale=ru_RU Mac mini (конец 2014 г.]</ref>, ол ауыстырылуы мүмкін немесе ұлғайтылуы пайдаланушы дербес, алдыңғы Mac Mini 2010-2012 жж.
Жалпы алғанда, нәтижелері бойынша тестілік өлшеу өнімділік бағдарламасы Geekbench<ref>[http://applemix.ru/2014/10/20/mac-mini-2014-goda-v-tri-raza-slabee-predydushhix-pokolenij.html Mac mini 2014 года в два раза слабее предыдущих поколений]</ref>, отындық нұсқасы жаңа Mac Mini i7 процессоры болды 70-80 % - ға қарағанда әлсіздеу, олардың ізашарлары, Mac Mini 2012. Мұндай айырмашылық өнімділігі түсіндіріледі Mac Mini 2012 жасалуы 4-ядролық процессор Core i7, ал Mac Mini 2014 — 2-ядролы.

== Бағдарламалық қамтамасыз ету ==
Макинтоштар үшін стандартты қосымшалар жинағы бағдарламалық қамтамасыз ету бар: [[MacOS|OS X]] операциялық жүйесі, Safari шолғышы, фото- және бейнематериалдарды үшін бағдарламалар топтамасы және DVD iLife құру. Сондай-ақ iWork және [[Microsoft Office]] кеңсе пакеттерінің сынақ нұсқалары енгізілген.

Жазушы DVD-жетек болуы (соңғы үлгілеріндегі оның рөлі MacBook Air SuperDrive) және iLife бағдарламалық пакетін сандық бейне және DVD жазу және ойнатуға мүмкіндік береді.

== Сондай-ақ, ==
* [[Apple Inc.|Apple]]
* [[Macintosh]]
* [[Дербес компьютер]]
* Plug PC

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Apple}}
{{1998 жылдан бастап Apple аппараттық қамтамасыз етуі}}

[[Санат:Apple Inc. жабдықтары]]
[[Санат:Дербес компьютерлер]]

[[Санат:Apple Inc. жабдықтары]]
[[Санат:Дербес компьютерлер]]

Mac OS

2016-12-20T02:13:44Z

Nurkhan:

{{бұл мақала|Mac OS|OS X|қазіргі заманға лайықталған тарихы туралы}}
{{Операциялық жүйе
| name = Mac OS X
| logo = [[Сурет:Finder logo.png|200px]]
| screenshot = [[Сурет:Mac OS 9 screenshot 2.png|320px]]
| caption = Mac OS 9
| developer = [[Apple]]
| family = Mac OS
| supported_platforms = [[x86-64]], [[x86]] (қолдамайды), [[PowerPC]] (қолдамайды)
| source_model = Жабық ([[еркін БЖ|еркін]] компоненттерімен)
| released = 1984
| latest_release_version = 9.2.2
| latest_release_date = [[6 қыркүйек]] [[2001]]
| latest_test_version =
| latest_test_date = 24 қаңтар 1986
| kernel_type = [[Наноядро]]
| default_ui = ([[Aqua (интерфейс)|Aqua]]) [[GUI]]
| license = [[Жеке меншіктік бағдарламалық жасақтама|Жеке меншік]]
| working_state = қолдау 2002 жылы тоқтатылған
| website = [http://www.apple.com/support/macos9/ apple.com/support/macos9]
}}
'''Mac OS''' (Macintosh Operating System) — [[Apple]] корпорациясының [[жеке меншік|жеке меншік]] [[операциялық жүйелер|операциялық жүйе]]лер топтамасы. 2011 жылдың мамырындағы дерек бойынша қолданушылар саны бойынша Mac OS әлемде ең танымал бағдарламалар жасақтама топтасмаларындағы үлесі 5,4%-бен екінші орындағы құрады.<ref>[http://www.netmarketshare.com/operating-system-market-share.aspx?qprid=8 Operating system market share]</ref> Ол [[Macintosh]] [[Дербес компьютер|дербес]] [[компьютер]]лері үшін жасалған. Қазіргі заманғы компьютерлерде [[Графикалық интерфейс|Графикалық интерфейстің]] кеңінен қолдау табуында Mac OS топтамасының орны зор. Ол бірінші рет [[1984 жыл]]ы [[Macintosh 128K]] дербес компьютерінде орнатылған.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қолданбалы бағдарлама (Windows ортасындағы)]]

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Операциялық жүйелер}}
{{Apple компаниясының бағдарламалық қамтамасыз етуі}}

[[Санат:Mac OS]]
[[Санат:Амалдық жүйелер]]
[[Санат:Операциялық жүйелер]]
[[Санат:Қазақша бағдарламалық өнімдер]]
[[Санат:Бағдарлама жасақтамалары]]

WildFly

2016-11-28T08:21:05Z

Nurkhan:

{{Infobox software
| name = WildFly Application Server
| screenshot = [[file:Wildfly_logo.png|200px]]
| caption = WildFly logo
| developer = [[Red Hat]]
| latest release version = 7.1.1.Final
| latest release date = шығу уақыты 2012-03-09<ref name=JBoss_downloads>{{ cite web |url= http://www.jboss.org/jbossas/downloads.html |title=JBoss қосымшалар серверін тегін жүктеу}}</ref>
| latest preview version =
| latest preview date =
| operating system = [[Кросс-платформалы]]
| programming language = [[Java (бағдарламалау тілі)|Java]]
| genre = [[Қосымшалар сервері]]
| license = [[GNU Lesser General Public License]]
| website = http://www.jboss.com/products/platforms/application/
}}
[[Сурет:JBossScrShoot.png|thumb|right|263px|JBossAS қосымшалар серверінің архитектурасы]]

'''WildFly''' (бұрын '''JBoss Application Server''' немесе '''JBoss AS''') — [[Java EE]]-[[қосымшалар сервері]], аттас компания әзірленген ашық бастапқы коды. Көптеген коммерциялық ұйымдар әзірлейтін ашық бағдарламалар сияқты, WildFly еркін жүктеуге және пайдалануға болады, алайда, қолдау және кеңес беру ақшаға жүзеге асырылады. Жеткілікті деңгейде [[Java EE]] қағидаттарын іске асыру WildFly бағдарламасына ұқсас WebSphere немесе [[WebLogic]] проприетарлық бағдарламалық шешімдерге бәсекелес жасайды.

Сервлеттер контейнері ретінде JBoss AS [[Apache Tomcat|Tomcat]] пайдаланды. WildFly Undertow пайдаланады.

2006 жылдың сәуір айында американдық бастапқы ашық кодты шешімдердің жеткізуші [[Red Hat]] [[Linux|GNU/Linux]] операциялық жүйесіне негізделген аттас дистрибутив жүргізетін, JBoss компаниясын сатып алды<ref name="Linux-компания Red Hat купила JBoss">[http://www.nixp.ru/news/7340 Linux-компания Red Hat сатып алды JBoss — Жаңалықтар (nixp.ru)]</ref>.

7.1 JBoss Application Server нұсқасы [[Java EE]] 6 Full Profile стек ерекшеліктеріне сертификациялық толық қолдауға сынақтан өтті.<ref>[http://www.oracle.com/technetwork/java/javaee/community/jboss-ee6-full-compat-1525034.html Java EE 6 — Tested Configurations, Java EE 6 — JBoss Application Server 7.x]</ref>

Wildfly 8.0 [[Java EE]] 7 қолдау сертификатталған.<ref>[http://wildfly.org/news/2014/02/11/WildFly8-Final-Released/ Java EE 7 Certified]</ref>

2013 жылғы сәуір айында Red Hat компаниясы JBoss Enterprise Application Platform коммерциялық өнімімен түсінбестік болмау үшін шешті еркін қосымшалар сервері JBoss Application Server атауын WildFly деп өзгертуді жөн көрді. Бұрынғыдай WildFly қоғамдастықпен дамытылатын жобаны білдіретін болады, оның негізінде Java EE үшін сертификатталған коммерциялық өнім JBoss Enterprise Application Platform құрылады.

== Өнімнің техникалық сипаттамасы ==

* [[Aspect-oriented programming]] (AOP) қолданылады
* [[Computer cluster|Clustering]]
* Deployment API
* Distributed [[Cache (computing)|caching]] (жеке-дара өнім ретінде [[JBoss Cache]]-ті қолданады)
* [[Distributed computing|Distributed]] deployment (farming)
* [[Enterprise JavaBeans]] версиялар 3 және 2.1
* [[Failover]] (including sessions)
* [[Hibernate (Java)|Hibernate]] integration (for persistence programming; [[Java Persistence API]] or JPA)
* [[Java Authentication and Authorization Service]] (JAAS)
* [[Java EE Connector Architecture]] (JCA) integration
* [[Java Management Extensions]]
* [[Java Message Service]] (JMS) integration
* [[Java Naming and Directory Interface]] (JNDI)
* [[Java Transaction API]] (JTA)
* [[Java EE version history|Java Authorization Contract for Containers]] (JACC) integration
* [[JavaMail]]
* [[Java Server Faces]] 1.2 (Mojarra)
* [[Java Server Pages]] (JSP) / [[Java Servlet]] 2.1/2.5 ([[Apache Tomcat|Tomcat]])
* JBossWS (JBoss Web Services) for Java EE web services like [[Java API for XML Web Services|JAX-WS]]
* [[JDBC]]
* [[Load balancing (computing)|Load balancing]]
* Management API
* [[OSGi]] framework
* [[RMI-IIOP]] ([[JacORB]], contraction of Java and CORBA)
* [[SOAP with Attachments API for Java]] (SAAJ)
* [[JBoss Developer Studio#Features|Teiid]] data virtualization system

== Қызықты фактілер ==
WildFly 8.1+ нұсқасы [[Оңтүстік Саябақ]] мультсериалының кейіпкерлерінің аты-жөндерімен аталады.
* 8.1.0 — Кенни
* 8.2.0 — Твик

== См. сондай-ақ, ==
* [[Қосымшалар сервері]]
* [[Java EE]]
* WebSphere
* [[WebLogic]]
* JBoss Seam
* Resin
* [[GlassFish]]
* TomEE

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілттемелер ==
* [http://www.jboss.org/ JBoss қауымдастығы вебторабы] {{ref-en}}
* [http://groups.google.com/group/jbug-russia JBoss Ресей қолданушылары қауымдастығы]{{ref-ru}}
* [http://groups.google.com/group/the-russia-jboss-seam-user-group JBoss Seam ресей қолданушылары қауымдастығы]{{ref-ru}}

{{Веб сервер бағдарламалық жасақтамасы}}

[[Санат:Java]]
[[Санат:Java (платформасы)]]
[[Санат:Қосымшалар сервері]]

GlassFish

2016-11-23T02:14:53Z

Nurkhan: /* Сыртқы сілттемелер */

{{Infobox software
| name = GlassFish
| logo =
| screenshot =
| caption =
| developer = [[Oracle Corporation]] (бастапқыда [[Sun Microsystems]])
| released =
| frequently updated =
| latest release version = V3.1.2.2
| latest release date = 2012-07-17
| operating system = [[Кросс-платформалы]]
| programming language = [[Java (бағдарламалау тілі)|Java]]
| language =
| genre = [[Қосымшалар сервері]]
| license = [[Common Development and Distribution License]] & [[GNU General Public License]]
| website = [http://glassfish.java.net/ glassfish.java.net]
}}

'''GlassFish''' — [[Sun Microsystems]] компаниясы өңдеген [[ашық]]-[[кодты]] [[қосымшалар сервері]].


== Тағы қараңыз ==
{{Portal|Тегін бағдарламалық жасақтама}}
Өзге CDDL-лицензиялары бар, Java-ға негізделген қызметтер:
* [[OpenDS]]
* [[OpenSSO]]
* [[Open ESB]]

Өзге Java EE қосымшалар серверлері:
* [[JBoss AS]]
* [[IBM WebSphere Application Server|WebSphere AS]]
* [[WebLogic|WebLogic Server]]
* [[Apache Geronimo]]
* [[Comparison of application servers#Java_EE|Comparison of application servers]]

==Сілттемелер==

{{Reflist}}

==Сыртқы сілттемелер==
* [http://glassfish.java.net/ GlassFish Project]
* [https://wikis.oracle.com/display/GlassFish/GlassFishWiki GlassFish Wiki]
* [http://blogs.oracle.com/theaquarium The Aquarium] Latest GlassFish news and blogs
* [http://gesker.blogspot.com/2007/03/jspwikiglassfish-install-part-1.html Glassfish & JSPWiki Getting Started Series]
* [http://sailfin.java.net/ SailFin Project]
* [http://glassfish.java.net/quality/portal/ GlassFish Quality Community]

{{Веб сервер бағдарламалық жасақтамасы}}
{{Sun Microsystems}}

{{DEFAULTSORT:Glassfish}}
[[Санат:Java (платформасы)]]
[[Санат:Java EE]]
[[Санат:Қосымшалар сервері]]
[[Санат:Sun Microsystems]]

Компьютер платформасы

2016-11-20T06:41:03Z

Nurkhan:

'''Есептеу платформасы '''жалпы мағынада, кез-келген кесек [[Бағдарлама жасақтамасы|бағдарламалық қамтамасыз ету]] қайда орындалғанын білдіреді. Бұл мүмкін аппараттық қамтамасыз ету немесе операциялық жүйе, тіпті мүмкін веб-браузер, онда код орындалады.

''Есептеу платформасы '' термині түрлі абстракция деңгейлеріне, соның ішінде белгілі бір [[ЭЕМ архитектурасы|аппараттық сәулетке]] сілтеме жасай алады. [[Операциялық жүйелер|Операциялық жүйе]] (ОЖ) және ортаның орындау кітапханалары.<ref>[[foldoc:platform|Free Online Dictionary of Computing]]</ref> Жалпы алғанда, онда компьютер бағдарламалары орындалуы мүмкін сахна деп айтуға болады,.

Платформаны бір мезгілде қосымшаларды әзірлеудің шектеу процесі ретінде деп қарастыруға болады, ол әр түрлі платформаларда мүмкіндіктері және шектеулері әр түрлі береді, сондай-ақ дамыту жәрдемдесу процесіне, сонымен бірге, олар төмен деңгейі жағынан дайын қамтамасыз етілген. Мысалы, ОС жабдықтағы базалық айырмашылықтарды абстрактылайтын және әмбебап командасын сақтау үшін файл немесе желісіне қол жеткізуді қамтамасыз ететін платформа болуы мүмкін.

== Компоненттері ==
Платформалар да қамтуы мүмкін:
* Шағын ғана кіріктірме жүйелер жағдайдағы жабдықтар. Кіріктірме жүйелер жабдыққа тікелей қатынаса алады; ол жұмыс істеп тұрған "жалаңаш металл" деп аталады.
* Бұнда [[Веб шолғыш|браузер]] web-ке негізделген бағдарламалық қамтамасыз ету жағдайында болады. Браузер өзі жабдық+ОЖ платформасымен іске қосылады, бірақ бұған браузерде жұмыс істейтін бағдарламалық қамтамасыз етуге байланысты емес.<ref>[http://www.informationweek.com/applications/google-redefines-browser-as-platform/d/d-id/1105162 Information Week]</ref>
* Қосымшалар, мамандандырылған [[Сценарийлер тілі|скрипт тілінде]], мысалы [[Microsoft Excel|Excel-де макрос]] жазылған бағдарламалық қамтамасыз ету орналасатын электрондық кесте немесе мәтіндік процессор сияқтылар. Бұл платформа ретінде жазылатын толыққанды [[Microsoft Office|Майкрософт Офис]] қосымшаларына дейін ұзартылуы мүмкін.<ref>[http://msdn.microsoft.com/en-us/library/bb906062.aspx Microsoft]</ref>
* Бағдарламалық шешімдер, дайын функцияларды қамтамасыз етеді.
* [[Бұлттық есептеу|Бұлттық есептеулер]] және платформа қызмет ретінде. Кеңейтетін ұсыну туралы бағдарламалық платформасы, бұл әзірлеушілерге қосымшаларды құруға бағдарламасының компоненттерін, орналастырылған емес, құрылыс салушының, ал провайдер интернет-коммуникациялар, бірге, оларды байланыстыратын.<ref>[http://www.interoute.com/what-paas Interoute]</ref> әлеуметтік желі сайттары [[Twitter|Твиттер]] және [[facebook]] , сондай-ақ дамытушы платформалар болып табылады.<ref>[https://dev.twitter.com/ Twitter]</ref><ref>[https://www.facebook.com/notes/2207512130 Facebook]</ref>
* Ал виртуалды машина (ВМ), мысалы, [[Java виртуалды машинасы]].<ref>[http://www.oracle.com/technetwork/topics/newtojava/intro-139083.html Oracle]</ref> немесе .NET CLR. Қосымшалар машиналық кодқа ұқсас белгілі байткод нысанында жасалады, содан кейін виртуалды машинада орындалады.
* Толық жүйенің виртуализацияланған нұсқасы, оның ішінде виртуализацияланған аппараттық құралдар, операциялық жүйелер, бағдарламалық қамтамасыз ету және сақтау. Бұл, мысалы, Windows стандартты бағдарламасын физикалық Macта іске қосуға мүмкіндік береді.
Кейбір сәулеттің бірнеше қабаттары бар, әр қабаты платформа ретінде жұмыс істеу үшін оларға қолданылады. Жалпы, тек компоненті болуы тиіс бейімделген қабаттың бірден. Мысалы, java-бағдарлама болуы тиіс жазылған пайдалану үшін виртуалды машина java (jvm) және онымен байланысты кітапхана Платформа ретінде, бірақ бейімделген болуға тиіс іске қосу үшін Windows, Linux немесе Mac OS платформалары. Алайда, jvm, қабаты астында қосымшаның тиіс салынып, әрбір ОС.<ref>[https://stackoverflow.com/questions/17101796/platform-independence-in-javas-byte-code Stack Overflow]</ref>

== Операциялық жүйе мысалдары ==
* AmigaOS, AmigaOS 4
* FreeBSD, Netbsd, OpenBSD
* [[Linux]]
* [[Microsoft Windows]]
* OpenVms
* Классикалық Mac OS
* MacOS
* OS/2
* Solaris
* Tru64 Unix
* VM
* QNX

=== Ұялы ===
[[Сурет:Android_4.0.png|нобай|267x267 нүкте|[[Android|Андроид]], танымал мобильді операциялық жүйесі]]
* [[Android|Андроид]]
* Bada
* BlackBerry OS
* Firefox OS
* [[IOS|iOS]]
* Кіріктірме Linux
* Palm OS
* Symbian
* Tizen
* WebOS
* Windows Mobile
* [[Windows Phone]]

== Фреймворктар ==
* Binary Runtime Environment for Wireless (BREW)
* Cocoa
* Cocoa Touch
* Common Language Infrastructure (CLI)
* Mono
* .NET Framework
* Silverlight
* Flash AIR
* [[Java (платформасы)|Java Платформасы]]
** [[Java ME]]
** [[Java SE]]
** [[Java EE]]
** JavaFX
** JavaFX Mobile
* LiveCode
* Microsoft XNA
* Mozilla Prism, XUL және XULRunner
* Open Web Platform
* [[Oracle Database]]
* Qt
* SAP NetWeaver
* Shockwave
* Smartface
* Universal Windows Platform
** Windows Runtime
* Vexi

== Жабдықтар үлгілері ==
Шамамен, неғұрлым кең таралған - азырақ кең тараған түрлеріне қарай:
* Тауар есептеуіші платформалар
** Wintel, Intel х86 архитектурасы немесе үйлесімді [[Компьютерлік жабдықтама|дербес компьютерлер]]<nowiki/>і, [[Microsoft Windows|Windows]] операциялық жүйесінде жұмыс істейді
** [[Macintosh]], [[Apple Inc.|Apple]] компьютері аппараттық және классикалық Mac OS және macOS операциялық жүйелері, бастапқыда 68k негізінде, кейін PowerPC негізінде, енді x86 платформасына көшті
*** Newton құрылғылары, Apple Newton OS-та жұмыс істейді
** ARM сәулеті мобильді құрылғыларда пайдаланылады
*** Gumstix немесе Raspberry Pi толық функциялы [[Linux|ОС Linux]] кішкене компьютерлері
** х86 [[Linux|Линукс]] немесе BSD нұсқалары сияқты Unix-ұқсас жүйелері
** CP/M компьютерлері S-100 шинасына негізінде, ең ерте [[микрокомпьютер]] платформасы болуы мүмкін
* [[Ойын приставкасы|Ойын приставкалары]], кез-келген түрлері
** 3DO Interactive Multiplayer, лицензияланған өндірушілер үшін
** Apple Pippin, мультимедиалық ойнатқыш алаңы үшін ойын консолі
* RISC - процессорге негізделген Unix басқаруындағы машиналар нұсқалары
** SPARC компьютер архитектурасы, Solaris немесе illumos операциялық жүйелері басқаруымен жұмыс істейді
** DEC Alpha кластері - OpenVMS немесе Tru64 Unix жүйесінде іске қосылады
* Орта деңгейдегі компьютерлер, пайдаланушылық операциялық жүйелері, мысалы, IBM OS/400
* Әмбебап компьютерлер, пайдаланушылық операциялық жүйелері [[International Business Machines|IBM]] z/OS сияқты
* [[Суперкомпьютер|Супер компьютерлік]] сәулеті

== Бағдарламалық қамтамасыз ету мысалдары ==
1 [[Windows 7]] 20.04%

2 [[IOS 9|iOS 9]] 19.47%

3 Андроид Лолипоп 14.05%

4 Андроид 4.0 12.59%

5 [[Windows 10]] 8.52%

6 Windows 8.1 5.02%

7 MacOS 4.19%

8 iOS 8 3.76%

9 [[Windows XP]] 2.36%

10 [[Linux|Линукс]] 1.76%

== Бірінші тараптық бағдарлама ==
'''Бірінші тараптық '''бағдарламалық қамтамасыз ету деп қарастырылады, егер ол жеткізуші платформасында шыққан болса. Басқа да жеткізушілердің бағдарламалық қамтамасыз етуі үшінші тараптық болады.

== Сондай-ақ, ==
* Кросс-платформалыллық
* Виртуалдау платормасы
* Үшінші платформа

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://sarver.org/2013/09/26/what-is-a-platform/ Райан Сарвер: Платформа дегеніміз не?]

[[Санат:Бағдарламалық жасақтама]]

FaceTime

2016-11-04T04:23:45Z

Nurkhan:

{{Бағдарлама карточкасы
| name = FaceTime
| title = FaceTime
| logo = [[File:FaceTime Yosemite.svg|150px]]
| screenshot =
| caption = [[Macintosh|Mac]] (''сол жақта'') және [[iPhone 5S]] (''оң жағында'') FaceTime жасақтамасынан қоңырау шалу.
|caption = FaceTrime логотипі
|developer= [[Apple Inc.]]
| released = {{Plainlist |
* '''iOS''': {{date|2010|06|24}}
* '''Mac''': {{date|2011|02|24}}
}}
| discontinued =
| latest release version = {{Plainlist |
* '''iOS''': 9.3
* '''Mac''': 3.0 (2701)
}}
| latest release date = {{Plainlist |
* '''iOS''': {{Start date and age|2015|04|08}}
* '''Mac''': {{Start date and age|2015|09|30}}
}}
| latest preview version =
| latest preview date = 
| programming language =
| operating system = {{Plainlist |
* '''iOS''': [[iOS 4|4]] және кейінгілері
* '''Mac''': [[Mac OS X Snow Leopard|Mac OS X 10.6.6]] and later
}}
| platform = {{Flatlist |
* [[iPhone]]
* [[iPad]]
* [[iPod Touch]]
* [[Macintosh|Mac]]
}}
| size = '''Mac''': 8.8 [[Megabyte|MB]]
| language = {{Flatlist |
* ағылшын
* қытай
* дат
* нидерланд
* фин
* француз
* неміс
* итальян
* жапон
* корей
* норвег
* поляк
* португал
* орыс
* испан
* швед
}}
| genre = {{Plainlist |
* '''Both''': [[Social networking service|Social networking]]
* '''iOS''': [[Videotelephony]], [[Voice over IP]] (VOIP)
}}
| license = [[Коммерциялық бағдарламалық қамтамасыз ету | Коммерциялық]] [[жекеменшік бағдарламалық қамтамасыз ету]]
| website = {{Flatlist |[http://www.apple.com/ios/facetime FaceTime for iOS]|[http://www.apple.com/mac/facetime/ FaceTime for Mac]
}}
}}

'''FaceTime''' ({{lang-ru|ФейсТайм}}) — [[Apple]] компаниясы әзірлеген бейнеқоңырау шалу технологиясы, соның ішінде аттас [[Уеб-камера|веб камера]]. FaceTime [[iPhone]] телефонның және iPod Touch плеерінің (төртінші буыннан бастап), [[iPad]] планшетті компьютерінің (екінші буыннан бастап) ажырамас бөлігі, және [[iMac]] компьютерлеріне және [[MacBook]] ноутбуктеріне орнатылады, онда бұрын пайдаланылған [[iSight]] веб-камерасын ауыстырды.
=== Стандарттар ===
FaceTime төмендегі стандарттарға негізделген:
* [[H.264]] и [[AAC]] — бейне және аудио кодектер
* VoIP үшін [[SIP]] — [[IETF]] сигналдау протоколы
* [[STUN]], [[TURN]] және [[Interactive Connectivity Establishment|ICE]] — IETF брандмауэрлерді айналып өту технологиялары және [[NAT]]
* [[RTP]] и [[SRTP]] — [[VoIP]] үшін нақты уақыттағы IETF стандарттар мен шифрланған медиа ағындары

=== Қызықты фактілер ===
FaceTime қолданбасынан қоңырау шалу үшін браузерден мынадай үш команданы теру арқылы шақыруға болады<ref>[http://deepapple.com/news/38495.html 25.10.2010 :: deepapple.com :: DeepTip: почти мгновенный вызов в FaceTime]</ref>. Синтаксисі келесі:
* facetime://appleid
* facetime://email@address
* facetime://phone#

== Оқиғалар ==
* 7-11 маусым 2010 — Apple FaceTime технологиясын [[WWDC]]-2010 конференциясында хабарлады.
* 8 қазан 2010 — Apple FaceTime ресми жұмыс істемейді елдердің тізімін жариялады. Тиым салынған тізімге кіреді: [[Иордания]], [[Катар]], [[Сауд Арабиясы]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Египет]].<ref>[http://deepapple.com/news/38361.html 09.10.2010 :: deepapple.com :: Apple FaceTime ресми жұмыс істемейді елдердің тізімін жариялады]</ref>
* 20 қазан 2010 — Apple на специальном мероприятии объявляет о выходе приложения FaceTime (версия 0.9 Beta) для компьютеров Mac.
* 11 маусым 2012 — [[WWDC]]-2012 өткізілген мәслихатында Apple FaceTime 3G желісі арқылы жұмыс істеу мүмкіндігін жариялады.

== Сондай-ақ, қараңыз ==
* [[ISight]]
* [[Photo Booth]]

== Сілтемелер ==
* [http://www.apple.com/ru/mac/facetime FaceTime туралы Apple сайтында]
* [http://www.apple.com/mac/facetime Apple Inc. сайтынан FaceTime қолданбасын жүктеп алу]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер }}

{{Apple компаниясының бағдарламалық қамтамасыз етуі}}

[[Санат: IP-телефония]]
[[Санат:Apple бағдарламалық жасақтамасы]]
[[Санат:IOS-қа арналған бағдарламалық жасақтама]]
[[Санат:Бейнекамералар]]
[[Санат:Бейнеконференцияларды бағдарламалық жасақтамасы]]

Өзбекстан

2016-09-30T15:49:46Z

Nurkhan:

{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Өзбекстан Республикасы
|Шынайы атауы = O‘zbekiston Respublikasi
|Атау септігі = Өзбекстан
|Елтаңба = Coat of Arms of Uzbekistan.svg
|Байрақ = Flag of Uzbekistan.svg
|Ұраны = ''Kuch adolatdadir''
|Әнұранның аты =
|Аудио =
|Картада = Uzbekistan on the globe (Eurasia centered).svg
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|lat_dir = N |lat_deg = 42|lat_min = 35|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 61|lon_min = 56|lon_sec = 0
|region = UZ
|CoordScale = 4000000
|Тілі = [[Өзбек тілі|өзбекше]]
|Мемлекеттік діні = [[Ислам]]
|Үкімет түрі = [[Президенттік республика]]
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні = [[Тамыздың 31|31 тамыз]] [[1991]] жыл([[КСРО]]-дан)
|Тәуелсіздігін алды =
|Астанасы = [[Ташкент]]
|Ірі қалалары = [[Ташкент]], [[Самарқанд]], [[Ферғана]], [[Андижан]], [[Наманган]], [[Бұқара]], [[Карши]], [[Нүкүс]], [[Қоқан]], [[Маргилан]].
|Басшы қызметі = [[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министр]] [[Өзбекстан Республикасы Мәжілісінің Сенат Олий|Сенат төрағасы]]
|Басшылары = [[Шавкат Мирзияев]] [[Шавкат Мирзияев]] Нигматилла Юлдашев
|Жер аумағы = 447 400
|Жер аумағы бойынша орны = 55-шы
|Судың үлесі = 4,9
|Этнохороним =
|Жұрты = {{Өсім}} 31 025 500 <ref name="Stat2008">[http://gazeta.uz/2011/08/11/population/ Өзбекстан халқының саны 28,6 миллионға жетті — Газета.uz]</ref>
|Халық саны бойынша орны = 41-ші
|Сарап жылы =
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы = 2013
|Халық тығыздығы = 75,8
|Тығыздық бойынша орны =
|ЖІӨ = 51,979 млрд.<ref name="Factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html CIA - The World Factbook]</ref>
|ЖІӨ (АҚТ) = 183,933 млрд.<ref name="Factbook"/>
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ = 5938<ref name="Factbook"/>
|ЖІӨ сараптаған жылы = 2015
|ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (АҚТ) орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 3100<ref name="Factbook"/>
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны =
|ЖІӨ (номинал) = 68,190 млрд.<ref name="Factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html CIA - The World Factbook]</ref>
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2015
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 2201<ref name="Factbook"/>
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ = {{Өсім}} 0,617<ref name="hdi">[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf Human Development Index and its components]</ref>
|АДИ жылдық есебі = 2015
|АДИ бойынша орны = 114-ші
|АДИ деңгейі = орташа<ref name="hdi"/>
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = [[Өзбекстан сумы|Сум]]
|Интернет үйшігі = [[.uz]]
|ISO =
|Телефон коды = 998
|Уақыт белдеуі = +5
|Түсініктемелер =


}}
'''Өзбекстан Республикасы''' ({{lang-uz|O‘zbekiston Respublikasi}}) — [[Орталық Азия]]да орналасқан мемлекет.
1992 жылы 8 желтоқсанда қабылданған [[конституция]]сы бойынша – президенттік басқару нысанындағы зайырлы [[мемлекет]]. [[Президент]] 5 жылға сайланады. Жоғары заң шығарушы органы ([[Олий Мажлис]]) – қос палаталы парламент заң шығарушы палата (төменгі палата) және [[Сенат]]тан (жоғарғы палата) тұрады. Атқарушы органы – Министрлік Кабинет Әкімшілігі жағынан бір автономиялық республикаға (қ. [[Қарақалпақстан]]) және 12 облысқа бөлінеді.

== Тарихы ==
[[Сурет:Samanid Mausoleum.jpg|thumb|left|alt=A.|Бұхарадағы Исмоил Сомони кесенесі]]
Өзбекстан жерін [[адам]]дар ежелгі тас ғасырынан ([[палеолит]]) мекендей бастады. Олар [[аңшылық]] және терімшілікпен айналысты. Жаңа тас дәуірінде ([[неолит]]) [[егіншілік]] пен [[бақташылық]] пайда болды. [[Қола дәуірі]]нің соңында алғашқы мемлекеттік бірлестіктер – [[Соғды]], [[Хорезм]] тайпалық [[одақ]]тары құрыла бастады. Б.з.б. 5 – 4 ғасырларда ел аумағы [[Ахемен әулеті]] билеген парсы патшалығына бағынды. Бұл кезеңде өзбек жерін мекендеген халықтар мен олардың тарихы туралы [[Геродот]]тың жазбалары мен [[Бехистун сына жазуы]]нда айтылады. Б.з.б. 330 – 328 жылдары өлкеге [[Македонский]] шапқыншылық жасады. [[Грек-македон империясы]] ыдырағаннан кейін ел аумағында әр түрлі кезеңдерде [[Бактрия]], [[Кушан]], [[Қаңлы]] мемлекеттері өмір сүрді. 5 ғасырдың ортасында құрылып, [[түріктер]]дің қысымымен ыдырап кеткен [[ақ ғұндар]] ([[эфталит]]) мемлекетінің негізінде ел аумағы бір орталыққа біріге бастады. 6 ғасырдың ортасында [[Алтай]] мен [[Жетісу]]да құрылған [[Түрік қағанаты]] құрамында болды. 7 ғасырда ел аумағы [[Батыс түрік қағанаты]]на бағынды. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы]] дамып, [[Самарқанд]], [[Бұхара]], т.б. қалалар ірі сауда орталықтарына айналды. Бірақ 7 ғасырдың аяғында қағандық ыдырап, өлкені [[арабтар]] жаулап ала бастады. Халық жаппай [[ислам діні]]н қабылдай бастады. Араб мәдениетінің ықпалымен [[Мауераннахр]] аймағы ислам әлемінің аса ірі мәдени орталығына айналды. 9 ғасырдың басында [[Араб халифаты]] ыдырай бастады да, ел аумағында [[Самани мемлекеті]] құрылды. [[Мауераннахр]] мен [[Зеравшан]] өңірі барынша дамыды. 10 – 12 ғасырларда ел аумағында [[Қарахан әулеті]], [[Ғазнауи әулеті]], [[Салжұқтар мемлекеті]] кезек-кезек билікке келді. 12 ғасырдың 2-жартысында [[Хорезм мемлекеті]] күшейіп, Бұхар мен Самарқандты бағындырды. 13 ғасырда өзбек жері [[Шыңғысхан империясы]] құрамына кіріп, ел аумағында [[Шағатай ұлысы]] құрылды. 14 ғасырдың 2-жартысында [[Әмір Темір]] Мауераннахр жерінде қуатты империя құрды. Оның астанасы – Самарқанд қаласы ірі сауда орталығына айналды. [[Үндістан]]мен, [[Қытай]]мен, [[Иран]]мен және [[Шығыс Еуропа]]мен арадағы тікелей [[сауда]] байланысы елдің экономикалық және мәдени өркендеуіне әсерін тигізді. Өзбек мемлекетінің тарихи негізі қаланып, [[саясат]], [[экономика]], [[мәдениет]], [[ғылым]] мен [[өнер]] саласында ірі табыстарға қол жетті. Әмір Темір өлгеннен кейін қуатты империя екіге бөлінді. Мауераннахрды Әмір Темірдің немересі [[Ұлықбек]] басқарды. Ұлықбек қолөнер мен сауданы дамытуға қолдау көрсетіп, ғылым мен мәдениетке жіті көңіл бөлді әрі аса көрнекті ағартушы-ғалым ретінде танылды. 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың басында [[Орта Азия]]ны [[Мұхаммед Шайбани]] ханның көшпелі өзбек тайпалары басып алды. Көшпелілердің жергілікті тұрғындармен сіңісуі нәтижесінде “Өзбек” этнонимі орныға бастады. [[Шайбани әулеті]] елдің шаруашылығын нығайтып, суландыру жүйесін жетілдіруге, ақша реформасын жүргізуге тырысты. Бірақ [[Сыр бойы]]ндағы қалалар үшін [[Қазақ хандығы]]на, сондай-ақ қазіргі [[Иран]], [[Ауғанстан]] аумағында құрылған мемл. бірлестіктерге қарсы үздіксіз соғыстар Шайбани мемлекетінің ыдырауына алып келді. 17 ғасырдың басында [[Бұхар хандығы]], [[Хиуа хандығы]], 18 ғасырдың басында [[Қоқан хандығы]] құрылды. Хандықтар арасындағы халықты күйзелткен үздіксіз соғыстарға қарамастан, өлкенің шаруашылық-мәдени [[тұрмыс]]ы әрі қарай дамыды, ирригациялық құрылыстар жетілдірілді, а. ш. жақсарып, жаңа қалалар бой көтерді. 19 ғасырда [[Ұлыбритания]] мен [[Ресей]] Орта Азияға, оның ішінде Өзбекстанға да көз тігіп, [[қордалы шикізат]] пен [[пайдалы қазбалар]] көзін иеленуге ұмтылды. Қазақ жеріне мықтап орналасқан Ресей Бұхар, Хиуа және Қоқан хандықтарымен дипломатикалық байланыс орнатуға тырысты. [[Ресей]] басқыншылары [[Орта Азия]] жеріне басып кіріп, 1876 жылы [[Түркістан генерал-губернаторлығы]]н (орталығы – [[Ташкент]] қаласы) құрды. Қоқан хандығы жойылып, оның аумағы [[Түркістан]] генерал-губернаторлығына берілді. Бұхар және [[Хиуа]] хандықтарының аумақтары қысқартылып, өздері Ресей боданына айналды. Мақта алқаптары ұлғайтылып, [[мақта]] тазалау заттары мен май айыру [[кәсіпорын]]дары салынды. Орта Азия Ресейдің отарына, оның аграрлы [[шикізат]] базасына, өнеркәсіп бұйымдарын өткізу ауданына айналды. 20 ғ-дың басында орыс шаруаларын Орта Азияға қоныс аударту басталды. Экон. және әскери стратег. мақсатты көздеген патшалық Ресей Орта Азия, [[Орынбор-Ташкент]] т. ж-н сала бастады. 1917 жылғы Ресейдегі [[төңкеріс]] елдің қоғамдық-саяси [[өмір]]іне өзгерістер алып келді. “Шура-и-Ислам”, “Шура-и-Улема” ұйымдары, “[[Жас Бұхаралықтар]]” қозғалысы пайда болды. Діни және түрікшілдік қозғалыстары күшейді. 1917 жылы 28 қарашада Қоқан қаласында құрылған [[Мұстафа Шоқай]] бастаған [[Түркістан автономиясы]]н көп ұзамай [[большевиктер]] күшпен таратты. Ташкентте, т.б. ірі қалаларда жергілікті гарнизон солдаттары мен негізінен славян ұлты [[жұмысшылар]]ын өз жақтарына шығарып алған большевиктер т. ж. бойларында [[Кеңес үкіметі]]н орнатты және 1918 ж. [[РКФСР]] құрамында [[Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасын]] жариялады. Бірақ ірі қалалар мен әскери [[бөлім]]дер жоқ жерлердің барлығында жергілікті [[халық]]тың қолдауына сүйенген басмашылар қозғалысы күрт күшейді. 1920 жылы Ішкі [[Ресейдегі Азамат соғысы]] аяқталғаннан кейін [[Қызыл Армия]] бөлімдері [[басмашылар қозғалысы]]н күшпен басты. Көп ұзамай Хиуа және Бұхар хандықтарында да Кеңес өкіметі күшпен орнатылып, халық толқулары [[Қызыл Армия]] тарапынан қатыгездікпен жанышталды. 1924 – 25 жылдары Орта Азия елдерінде ұлттық межелеу жүргізіліп, [[КСРО]] құрамында [[Өзбек КСР-і]] құрылды. [[1937]] жылы қабылданған Өзбек КСР-і Конституциясы КСРО тарағанша қолданыста болды. [[2-дүниежүзілік соғыс]]қа өзбек халқы да белсене араласты. [[1991]] жылы 31 тамызда өткен [[Өзбек КСР-і Жоғарғы Кеңесінің сессия]]сы елдің атауын '''Өзбекстан Республикасы''' деп өзгертіп, [[1 қыркүйек]]те елдің тәуелсіздігі туралы [[Декларация]] қабылдады.

== Экономикасы ==
[[Сурет:UZS1000 2001 front.jpg|thumb| alt=A.|1000 сум — Өзбекстан ұлттық валютасының ең ірі банкноты аверс)]]
Өзбекстан индустриалды-аграрлы мемлекет.
*1913 жылы бүкіл фабрика, зауыт өндірісі жалпы өнімінің 85%-ы мақта тазалау мен май айыру саласының үлесіне тиіп, [[ауыр индустрия]]ның өндірісі 2% шамасында болған. [[Кеңес өкіметі]] жылдарында жаңа өндіріс салалары құрылып, ауыр индустрияның үлес салмағы артты.
*1990 жылы ол бүкіл өнеркәсіп өндірісі көлемінің 44,4%-ын құрады. [[Ташкент]] авиациялық-өндірістік бірлестігінде “Ил-76”, “Ил-114”, Ил-114 т.” ұшақтары шығарылады.
*1996 жылы Оңт. Кореялық “Daewoo” фирмасымен бірлесіп өндірістік қуаты жылына 200 мың жеңіл автомобильдік шығаруға жететін зауыт іске қосылды. Сонымен бірге автомобидбдерді жабдықтауға арналған бұйымдар жасайтын кәсіпорындар құрылып, жүк автомобильдері мен автобустар шығаратын зауыттар салынды. Жеңіл өнеркәсіп орындары республикадағы өнеркәсіп өнімінің 20%-ынан астам бөлігін өндіреді.
Жері табиғи ресурстарға бай. Бүкіл Орта Азиядағы газ конденсатының 74%-ы Өзбекстанның үлесіне тиеді. [[Алтын қор]]ы жөнінен ол әлемде 4, жез қоры жөнінен 11, уран қоры бойынша 7 – 8-орынды иеленеді. Мақта дақылын өсіру көрсеткіші бойынша әлемде 5-орында, оны экспортқа шығару жөнінен 2-орында. Ел аумағынан жалпы ұзындығы 4 мың шақырым құрайтын 9 ірі газ құбыры өтеді. Аса маңыздылары: Орта Азия – Орталық және Бұхара-[[Орал]] құбырлары. Жібек шикізатын, жүн, қаракөл елтірісі, жеміс-жидек, алтын, табиғи газды экспортқа шығарып, азық-түлік, шикізат, т.б. өнімдерді сырттан алады.

Өзбекстан мен [[Қазақстан]] арасында саяси-экономикалық, әскери, мәдени байланыстар орнаған. 1992 жылы екі ел арасында Достық, ынтымақтастық және өзара көмек, 1994 жылы Бірыңғай экономикалық кеңістік, 1998 жылы Мәңгілік достық туралы шартқа және экон. байланыстарды кеңейту туралы келісімге қол қойылды. 2004 жылы екі ел арасындағы шекара толық делимитацияланды.

== Мәдениеті мен өнері ==
[[Сурет:Registan square2014.JPG|thumb| alt=A.|Cамарқандтағы [[Регистан]]]]
Өзбекстандағы ежелгі сәулет ескерткіштері б.з.б. 4 ғасырда салынған. Олар [[Бактрия]], [[Хорезм]], [[Соғдияна]], [[Ферғана]] өңірінде жақсы сақталған. Қала салу өнері көне заманнан (б.з.б. 3 ғасыр) басталып, орта ғасырларда өркендей түсті. [[Бұхара]], [[Самарқанд]], [[Ташкент]], [[Хиуа]], т.б. қалалардың сәулеттік өнер элементтері ([[шаһристан]], [[рабад]], т.б.) сол кезеңнің классик. үлгісіне жатады. Жергілікті қала салу мәдениетінде, негізінен, өрнек пен [[эпиграфика]] әдісі қалыптасып, портал-күмбезді композиция пайда болды. [[Бейнелеу өнері]]нің тарихы тас дәуірінен бастау алады.
[[Сурет:Samarkand-25.JPG|thumb|left| alt=A.| [[Шер-дор]] медресесі]]
Осы кезде көзешілік өнері пайда болып, [[қола дәуірі]]нде жетілдірілді. Б.з.б. 1-мыңжылдықта металдан көркем бұйымдар жасау, б.з.б. 3 ғасыр мен б.з. 3 ғасыры аралығында бедерлеу өнері, монументті мүсін, саздан бояулы мүсін жасау дамыды. Ислам діні енген кезеңнен бастап сән және қолданбалы өнер өркендеді. 15 – 17 ғасырларда Самарқандта, Бұхарада кітап миниатюрасы гүлденді. 19 – 20 ғасырларда өзбек суретшілері ұлттық нақышты, дәстүрлі шеберлік өнерінің кәсіби мектебін қалыптастырды. Әсіресе, қазақтан шыққан Өзбекстанның халық суретшісі [[Орал Таңсықбаев]] өзбектің заманауи кескіндеме өнері мен пейзажының қалыптасуына әсер етті. Ташкентте респ. өнер музейі мен бірнеше көрме залдары жұмыс істейді. 1929 жылы әр түрлі труппалар негізінде Самарқанда алғашқы [[Өзбек драма театры]] құрылды. Қазіргі кезде Өзбекстанда онға жуық драма театры, 2 опера және балет театры, 2 Балалар мен жасөспірімдер, қуыршақ театрлары жұмыс істейді. Кино өнері де жақсы дамыған. 1924 жылы “Бухкино” серіктестігі құрылып, 1925 жылы “Өзбек мемлкино” тресі мен “Шарқ юлдузи” кинофабрикасы ашылды. 1937 жылы “Акт” атты тұңғыш дыбысты фильм түсірілді.

== Әдебиеті ==
Өзбек әдебиетінің дамуына [[ауыз әдебиеті]] мен шығыс халықтары әдебиетінің әсері мол болған. Жанрлық түрі бай ұлттық фольклорында халық тарихын баяндайтын жыр-дастандардың алатын орны ерекше. Оларға “Күнтуғимиш”,“Алпамыш”, “Гороглы”, “Юсуф пен Ахмад”, “Тахир мен Зухра”, “Арзигул”, т.б. жырлар жатады. Түркі халықтарының, оның ішінде өзбектердің дүние жүзіне танылуына Әлішер Науаидың шығармалары ықпал етті. 18 – 19 ғасырлардағы өзбек әдебиетінде Тұрды, Күлхани, М.Хорезми, Агахи, т.б. шығармалары елеулі орын алды. [[Ал Фурқат]] (1853 – 1909), [[Дилшад]] (1800 – 1905), [[Х.Хакизада Ниязи]] (1889 – 1929), [[С.Айни]] (1878 – 1954), [[А.Қадыри]] (1894 – 1940) шығармалары демократикалық-ағартушылық ағымның бастауы болып саналады. 20 ғасырдағы өзбек әдебиеті классиктері [[Ғ.Ғұлам]] (1903 – 66), [[Айбек]] (1905 – 68), [[А.Қаһар]] (1907 – 68), [[К.Яшен]], [[Ұйғын]], т.б. жазушылар туындыларында ел өміріндегі әлеуметтік-саяси өзгерістерді бейнеледі. Өзбек әдебиеті 20 ғасырдың 50 – 90-жылдары кәсіби-шығармашылық деңгейге көтеріліп, ақын-жазушылардың еңбектерін өзге ұлт тілдеріне аудару үрдісі жанданды. [[Мирмухаин]], [[Зүлфия]], [[А.Мұхтар]], [[Шукурулла]], [[А.Хашим]], [[А.Саади]], [[В.Абдуллаев]], т.б. қаламгерлер өнімді еңбек етті. [[К.Мухаммади]], [[К.Хикмет]], [[Т.Момын]], [[Х.Нәзір]] балаларға арналған шығармалары арқылы танымал болды.

== Табиғаты ==
Өзбекстан өңірі жер бедері жөнінен солт.-батыс жазық және оңтүстік-шығыс таулы бөліктерге бөлінеді. Жазық жағын [[Қызылқұм]] шөлі, [[Үстірт]], [[Тұран]] ойпаты, [[Әмудария]] атырауы алып жатыр. Таулы өлке [[Шатқал]], [[Құрама]], [[Ферғана]], [[Алай]], [[Зеравшан]], [[Түркістан]], т.б. жоталардан құралады, бұлардың аралықтарында [[Ферғана]], [[Зеравшан]], [[Шыршық-Ангрек]], [[Қашқадария]], [[Сурхандария]], т.б. аңғарлар орналасқан. Жер қойнауы пайдалы қазындыларға бай. [[Қаратау-Нарын]] белдеуінен сирек металл, темір кен тасы, полиметалл, қорғасын-мырыш, Белтау-Құрамадан мыс (Қалмақыр, Сарычек кендері), Түркістан-Алайдан графит-никель-кобальт (Тасқазған) кен орындары ашылған. Ө. аумағы Орталық [[Азия]]дағы ірі мұнайлы-газды аймақ саналады. Оңтүстік [[Ферғана]]да күкірт және озокерит (Шорсу), Гиссар жотасында карноллит, сильвинит, тас тұзы, Сұлтануиздат тауында фосфорит бары анықталды. 
Климаты тым континенттік, қуаң. Жазы ыстық, шілденің орташа температурасы солтүстік-батыс бөлігінде 33 – 38°С, оңт-нде 25 – 30°С. Қысы жылы, қар жұқа түседі. Қаңтарда 6,3С, оңт-нде 3С болады. Жылдық жауын-шашынның мөлшері әр қилы, кей шөлді өңірлерде 100 мм, кей жерлерде 200 – 400 мм, тау бөктерлерінде 900 мм. Өзендерінің көпшілігі Арал теңізінің алабына жатады. Ірі өзендері – [[Әмудария]], [[Сырдария]], [[Зеравшан]], [[Қашқадария]]. Жер суару және суландыру жүйесі өте жақсы дамыған. Жері негізінен сары және сары қоңыр топырақты; батыс және солтүстік жағы құм-шағылды келеді. Республика жерінің көпшілік бөлігінде қуаңшылыққа төзімді өсімдіктер мен жануарлар дүниесі тіршілік етеді.

== Өнеркәсіп ==
Ел тәуелсіздігін алғаннан кейінгі кезенде, әсіресе отын-энергетика саласын дамытуға көп [[көңіл]] бөлінді. Электр [[энергия]]сын өндіру Ангрендегі коңыр [[көмір]], Шыршыктағы СЭС тізбегіне және табиғи газға негізделген. Қазіргі кезде 1991 жылмен салыстырғанда [[мұнай]] (газ конденсатымен қоса) ендіру 3 есеге жуық, ал табиғи газ [[өндіріс]]і 10 млрд м3-ге артты. Ел [[Қазақстан]] мен [[Қырғызстан]]ды да табиғи газбен қамтамасыз етеді. Мүбәректе газ өндеу зауыты салынған, мұнда газбен қатар [[күкірт]] те ендіріледі. Республикада газ өндеумен қатар, [[мұнай]] өндіру саласы да қарқынды дамуда. Алтыарық және Ферғана мұнай өңдеу зауыттары Ферғана аңғарынан өндірілетін мұнайға, ал салынып жатқан [[Бұхара]] зауыты Көкдумалак кен орнының мұнай-газ конденсатына негізделеді.

Мұнай-газ өндірісі негізінде [[химия]] өнеркәсібі ерекше қаркқнмен дамуда. Бұл [[сала]], ең алдымен, [[ауыл шаруашылығы]]ның тыңайтқыштарға деген сұранысын қамтамасыз ету [[мақсат]]ын көздейді. [[Шыршық]], [[Навои]] мен Ферғанада азот тыңайтқыштарын өндіреді, Ферғана, Қоқан, Самарканд, [[Алмалық]]тағы зауыттар Қазақстаннан әкелінетін [[фосфорит]] шикізаты негізінде жұмыс істейді. Бұл кәсіпорындарда тыңайтқыштармен [[қатар]], [[өсімдіктер]]ді зиянкестерден қорғауға қажетті заттар, тұрмыстық химия өнімдері де шығарылады. Сонымен қатар резеңке және пластмасса бұйымдарын өндіретін, дәрі-дәрмек жасайтын кәсіпорындар бар.

Жергілікті [[шикізат]]қа негізделген түсті [[металлургия]] айрықша кезге түседі. Алмалық маңында мыс-молибден кендері өндіріліп өңделеді. Ал [[Ташкент]] облысындағы комбинаттар жергілікті [[вольфрам]], молибден кендері мен [[Тәжікстан]]нан өкелінетін қорғасын-мырыш концентраттары негізінде жұмыс істейді. Алтын өндірісі [[Қызылқұм]]дағы Мұрынтау алтын ендіретін комбинатында шоғырланған, жылына 70 ғасырға дейін таза алтын алынады. Ферғана аңғарында [[күміс]] өндіріледі.

Ташкент қаласы мен оның маңайында ауылшаруашылық машиналарын жасау кәсіпорындары орналасқан. Мұнда [[мақта]] жинауға және тазалауға арналған машиналар, [[тоқыма]] өнеркәсібі мен суландыруға қажетті [[жабдық]]тар шығарылады. Елдің [[халық]] тығыз орналасқан шығыс бөлігінде электр [[техника]]сын, приборлар мен құралсайман жасайтын өндірістің үлесі едәуір. Мұнда жүк көтергіш көліктер мен [[химия]] өнеркәсібіне қажетті жабдықтар, кабель өндіретін кәсіпорындар да орналасқан. 1996 жылдан бастап Андижан облысында "Дэу" компаниясымен бірлескен [[автомобиль]] зауыты жұмыс істейді. Бұл кәсіпорында жылына 200 мыңға дейін "Дэу-Нексия" жеңіл автокөлігі құрастырылады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 7том</ref><ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref>

==Халқы==
[[File:Tajiks of Uzbekistan.PNG|thumb|right|270px]]
2008жылдың ортасына қарай республика халқының саны 27 млн адамға жетті. Өбекстанға халықтың ұдайы өсудің дәстүрлі типі тән, яғни халық саны табиғи өсу есебінен артады. табиғи өсу жылына 1,7% шамасында, бұл ТМД елдері арасындағы екінші көрсеткіш болып табылады. Туу көрсеткіші 1000адамға шаққанда 24, ал өлім 7 адамды құрайды. Ел тұрғындарының өмір жасының ұзақтығы -64жас.

Өзбекстан-көпұлтты республика, мұнда 120-дан ұлттар мен ұлыстардың өкілдері тұрады. Табиғи өсудің жоғары болуы себепті және басқа ұлттардың(әсіресе орыстардың) республика аумағынан тыс жерлерге қоныс аударуына байланысты өзбек халқының саны артып келеді. Қазіргі кезде өзбектер ел халқының 3/4 бөлігін құрайды. Олардан басқа орыстардың 7,4% тәжіктердің 4,7%, қазақтардың 4,1% үлесі біршама. 2001 жылдың өзінде Өзбекстаннан Қазақстанға 15 861 адам қоныс аударды, олардың негізгі бөлігін тарихи отанына оралған қазақ халқының өкілдері құрайды.

Жалпы алғанда, халықтың орташа тығыздығының жоғары (1км^2 жерге 56 адам) болғанымен, ел аумағында халықтың қоныстануы біркелкі емес. Халықтың көпшілігі егіншілікке қолайлы алқаптарда қоныстанған, мұнда тығыздық 1км^2 жерге 350-380 адамнан келеді. Экологиялық жағдайы нашарланған Қарақалпақстан аумағында, шөлді Бұхара, Навои облыстарында халық сирек тұрады, кейбір аудандарда тұрғылықты халық мүлде жоқ. Орта Азияның барлық елдеріндегі сияқты, Өзюекстанда да қала халқының үлксі 38%, төмен. Ірі қалалары -Ташкент 2,3млн адам, Самарқанд 395 мың, Наманган 310 мың адам. Экономикалық белсенді халықтың 44%-ы ауыл шаруашылығында, 20%-ы өнеркәсіпте, 36%-ы қызмет көрсету саласында еңбек етеді.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{бастама}}

{{NavigationBox
|Title = Өзбекстан
|List =
{{Орталық Азия}}
{{Азия}}
}}
{{NavigationBox
|Title = Халықаралық ұйымдар
|List =
{{ТҮРКСОЙ}}
{{Ислам Әріптестік Ұйымы}}
{{Еуразия Экономикалық Қауымдастығы}}
{{ТМД}}
{{Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы}}
}}

[[Санат:Мұхитпен шектеспейтін елдер]]
[[Санат:Орталық Азия]]
[[Санат:Азия елдері]]
[[Санат:Өзбекстан|*]]
[[Санат:1991 жылы тәуелсіздігін жариялаған мемлекеттер]]

Альцгеймер ауруы

2016-08-24T14:44:41Z

Nurkhan:

{{Infobox disease
|Name=Альцгеймер ауруы
|Image=Alzheimer's_disease_brain_comparison.jpg
|Caption=Қалыпты жастағы ми (сол жақта) және Альцгеймері (оң жақта) бар адамның миын салыстыру. Екеуі екі бөлек сипатталған.
|DiseasesDB=490
|ICD10={{ICD10|G|30||g|30}}, {{ICD10|F|00||f|00}}
|ICD9={{ICD9|331.0}}, {{ICD9|290.1}}
|ICDO=
|OMIM=104300
|MedlinePlus=000760
|eMedicineSubj=neuro
|eMedicineTopic=13
|MeshID=D000544
|GeneReviewsNBK=NBK1161
|}}
'''Альцгеймер ауруы''' - деменцияның ең кең таралған түрі, 1906 жылы неміс психиатры Алоис Альцгеймер тарапынан сипатталған нейрогенеративті сырқат. Әдетте 65 жастан асқан адамдарда кездеседі. <ref>{{cite journal | author=Brookmeyer R, Gray S, Kawas C |title=Projections of Alzheimer's disease in the United States and the public health impact of delaying disease onset |journal=Am J Public Health |volume=88 |issue=9 |pages=1337–42 |year=1998|month=September |pmid=9736873 |pmc=1509089}}</ref>.

Жасы ұлғая келе кейбір адамдар ұмытшақ бола бастайды. Қартая келе тіпті бала сияқты болып кететіндер де кездеседі. Қариялардағы бұл құбылысты біз «алжыды» деп жатамыз. Ал медицинада ол Альцгеймер ауруы деп аталады.

Адамдардың неге алжитыны туралы ең алғашқы анықтаманы 1906 жылы дәрігер Альцгеймер жариялаған екен. Дәрігердің құрметіне оның ғылыми жаңалығы өз атымен аталыпты. Ал алжудың басты себебі деп мидың шаршауы мен есте сақтау қабілетінің төмендеуі көрсетіледі. Туылғаннан бастап әр күн, сағат, тіпті секунд сайын адам миына түрлі ақпарат жинала бастайды.

Бұл ақпараттар басымызда сақталып қала береді. Осылайша бастағы «сандықша» біртіндеп тола бастайды да, елу жыл шамасында адам есінде артық ақпарат сақтау қиынға түседі. Осы кезде адамда ұмытшақтық пайда болады екен. Өйткені «сандықшаға» сыймай қалған ақпараттар адам жадынан өше бастайды. Шаршаған ми да бұрынғыдай жұмыс істемейтіндіктен қариялар ұмытып қалған ақпаратын қайта есіне түсіре алмай әлек болып жатады. (Ағза да бұл кезде қартая бастайды). Алжудың қартаюмен тығыз байланысты болатыны сондықтан.
Альцгеймер ауруының тағы бір қызық жағы - білімге, көп білуге құштар адамдардың тез алжып, ал ештеңеге қызықпайтын, жалқау жандардың 80-90 жасқа дейін алжымауында. Өйткені «сандықшасы» толмағандардың милары онша шаршай бермейді. Көп жағдайда адамдар Альгеймер ауруы мен ұмытшақтықты шатастырып алады. Егер осы екеуінің аражігін дұрыс ажырата алса және уақтылы емделсе, алжудың да, ұмытшақтықтың да алдын-алуға болады екен. Ал оны қалай ажыратады?

Ең алдымен адамның іс-әрекетін бақылау керек. Ұмытшақ адам затты қайда қойғанын білмей, кешегі оқиғаны есіне түсіре алмай қиналады, адамдардың атын шатастырады. Альцгеймер ауруында адам өзімен-өзі сөйлесуі, елес көруі, бірнеше жыл бұрынғы өмірмен өмір сүруі мүмкін.
Күнделікті қызмет барысында адамның психикалық қызметі туралы түсінік алу үшін науқасқа келесідей сұрақтар беруге болады:
• Ұйқыңыз қалай?
• Тәбетіңіз жақсы ма?
• Әдетте күні бойы немен айналысасыз?
• Тез шаршайсыз ба?
• Бір нәрсеге зейін қоюыңыз қиын ба?
• Сіз өзіңізге ұмытшақ болып қалғандай көрінбейсіз бе?
Шұғыл еске түсіру
• Есте сақтау қабілетіңізді тексеріп көрейік (мен қазір айтатын үш сөзді есте сақтап, қайталаңыз, мысалы, көйлек, Мәскеу, жасыл).
Зейін және есеп
• дауыстап 1-ден 20-ға дейін санаңыз;
• бұдан кейін кері ретпен санаңыз;
• «құм» сөзін жеке дыбыстары бойынша оқыңыз;
• осы сөзді әріптері бойынша кері бағытта оқыңыз.
Кештетіп еске түсіру
• Бірнеше минут бұрын мен есте сақтап қалыңыздар деген үш сөзді қайталаңыздар. Егер науқас жауап беруге қиналса, жетелейтін сұрақтар қойыңыз, мысалы: «Қандай қала?», «Киімнің қандай бөлігі?», «Қандай түс?»
Сөйлеу
• заттардың атауын ұмытқан кездеріңіз болған ба?;
• өтініш, осы заттарды (қалам, сағаттың бауы, тіс щеткасы т.б.) атаңыз;
• осы қағазда жазылған сөйлемді оқып, орындаңыз. Парақта "Көзіңізді жұмыңыз" деп жазылған;
• құрамында бастауыш пен баяндауышы бар мағыналы кез келген сөйлем жазыңыз;
• конвертті сол қолыңызға алыңыз, ортасынан бүктеңіз. Оны еденге қойыңыз.
Оқу
• мына әріптерді оқыңыз;
• мына (үйреншікті) сөздерді оқыңыз;
• мына (сирек кездесетін) сөздерді оқыңыз;
• мына сөздерді оқыңыз және қатесін табыңыз.
Бағдар беру
• өтініш, конвертке мекен жайыңызды: ел, қала, көше, үй нөмірін жазыңыз;
• өтініш, қағаз бетіне бүгінгі күнді, ай, жыл, апта күнін, жыл мезгілін жазыңыз.
Интеллектуалдық үдерістер
• қарапайым әңгіменің мазмұнын айтып беріңіз;
• қарапайым арифметикалық тапсырманы шешіңіз;
• өтініш, сөз орамын аяқтаңыз;
• мағыналары қарама-қарсы сөздерді табыңыз (үлкен - …, қымбат - … және т.б.);
• мақалдың мағынасын түсіндіріңіз;
• ұқсастарын таңдаңыз (раушан - гүл, ит - түбіт, ұстара - …, әмиян - … т.б.)
<ref>«ГЕРОНТОЛОГИЯ ЖӘНЕ ГЕРИАТРИЯ» Бекмурзаева Э.Қ., Сейдахметова А.А., Ибрагимова Р.Б., Сейдалиева Ф.М., Садыкова Г.С., Умиралиева Г.А., Азизова А.А., Абдукаримова Ж.М., Байдуллаев Б.М., Қорғанбаева Х.Т., оқу құралы, Шымкент 2012. </ref>
==Дереккөздер==
<references />
[[Санат: Медицина]]
[[Санат: Геронтология]]

Google Fuchsia

2016-08-23T10:43:27Z

Nurkhan:

{{Операциялық жүйе
| name = Fuchsia
| logo = <div style="background:rgb(252,22,129);width:50px;height:50px;margin:0 auto;"></div>
| logo caption =
| logo size =
| logo alt =
| screenshot = [[Сурет:Magenta lk.png|250px]]
| caption = Magenta ядросы скриншоты, Фуксия бөлігі
| screenshot_size =
| screenshot_alt =
| collapsible =
| version of = 
| developer = [[Google]]
| family = 
| working state = 
| source model = Ашық ақпарат көзі
| released = 
| discontinued = 
| RTM date = 
| GA date = 
| latest release version =
| latest release date = 
| latest preview version =
| latest preview date = 
| marketing target =
| programmed in = Various, including [[Dart (programming language)|Dart]] and [[C (programming language)|C]]
| language = 
| update model = 
| package manager = 
| supported platforms = 
| kernel type = 
| userland =
| ui =
| license = [[Revised BSD license|Revised BSD]], [[MIT License|MIT]] және [[Apache 2 License|Apache 2]] қоса алғанда, әр түрлі
| preceded by =
| succeeded by =
| website = 
| support status = 
| other articles =
}}
'''Фуксия''' - бұл қазіргі таңдағы [[Google]] компаниясының операциялық жүйесі .<ref name="businessinsider"><cite class="citation web">Князь, Обобрать. </cite></ref> Алдыңғы Chrome OS және [[Android]] сияқты Linux ядросына негізделген операциялық жүйелерден айырмашылығы, Fuchsia жаңа Magenta деп аталатын microkernel-ге негізделген,<ref name="tnw"><cite class="citation web">Лопес, Напьер (13 Тамыз 2016 Жыл). </cite></ref> ол Little Kernel кішкентай ядросынан алынған, ол үшін қомақты кіріктірме жүйелер, негізінен, [[C (бағдарламалау тілі)|Сиде]]<nowiki/> жазылған.<ref><cite class="citation web">[http://www.tomshardware.com/news/google-fuchsia-new-operating-system,32475.html "Google Салуда Жаңа Операциялық Жүйені Нөлден Бастап"": 'Фуксия'"]. 2016-08-15. </cite></ref> Fuchsia көптеген құрылғыларды қоса алғанда, [[Ұялы телефон|ұялы телефондар]] мен [[Дербес компьютер|дербес компьютерлерде]] жұмыс істеуге арналған.<ref name="engadget"><cite class="citation web">Фингас, Джон. </cite></ref>

== Сілтемелер ==
<div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;">
<references /></div>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://github.com/fuchsia-mirror Фуксия-айна] " Гитхабе
* [https://fuchsia.googlesource.com/ Бастапқы код репозиториясы]
[[Санат:Google]]
[[Санат:Операциялық жүйелер]]

Құптан намазы

2016-07-21T13:24:53Z

Nurkhan:

'''Құптан''' немесе '''Иша намазы'''

== Оқылу реті ==
''Құптан намазының'' алдымен төрт [[рәкат]] сүннеті оқылады. Бұл - [[намаздыгер намазы]]ның төрт рәкат [[сүннет]]індей мүәккад болмаған сүннет. Айна-қатесіз намаздыгердің төрт рәкат сүннеті секілді оқылады. Осыдан кейінгі оқылатын төрт рәкат [[Құптан парызы]] да дәл бесін және намаздыгер парыз намаздары секілді оқылады. Айырмашылығы Құптан намазына [[ниет]] етіледі. Осыдан кейін оқылатын екі рәкат сүннет [[бамдат намазы]]ның екі рәкат сүннеті секілді оқылады. Бұл жерде тек ниет өзгереді. Жеке оқыған адам құптанның алғашқы екі рәкатын жария оқи алады.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{намаз}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Намаз]]

{{Islam-stub}}

Құрлық

2016-07-14T10:05:00Z

Nurkhan: /* Түсініктемелер */

[[Сурет:Continentes.png|thumb|300px|Түрлі құрлықтарды көрсететін анимациялық, түспен кодталған карта. [[Құрлық#Құрлықтардың бөлінуі|Конвенциясы мен моделіне байланысты]], кейбір континенттер шоғырландырылған немесе кішірек құрлықтарға бөлінген болуы мүмкін: мысалы, [[Еуразия]] жиі [[Еуропа]] мен [[Азия]]ға (қызыл реңктер) бөлінеді, ал [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], кейде бір [[Американдық]] құрлық (жасыл реңктері) ретінде танылады.]]
[[Сурет:Dymaxion map unfolded-no-ocean.png|thumb|300px|right|[[Бакминстер Фуллер]]дің [[Dymaxion картасы]] жер массасын аз бұзылатын дерлік бір үздіксіз континент көрсеткендей]]
'''Құрлық''', материк, континент — [[жер қабығы]]ның [[Мұхит|дүниежүзілік мұхит]] деңгейінен көтеріңкі ірі бөлігі. Оның шеткі аймақтары мұхит деңгейінен төменде жатыр (қ. [[Құрлықтық беткей]]). Құрлықтың жалпы аумағы [[149,1 млн. км²]] немесе жалпы жер шарының [[29,2%]]-ын алады. Солтүстік жарты шардың 39%-ын, оңтүстік жарты шардың 19%-ын құрайды. Қазіргі геологиялық дәуірде ол 6 континенттен — [[Австралия]], [[Антарктида]], [[Африка]], [[Еуразия]], [[Оңтүстік Америка]] және [[Солтүстік Америка]]дан тұрады. Құрлықтың 36%-ы таулы, 64%-ы жазық. Құрлық астындағы жер қабығының қалыңдығы 25-тен 75 км-ге дейін жетеді. Ішкі континенттік және шеткі континенттік құрылымдардан тұрады. Біріншісіне көне және [[жас платформа]]ларда дамыған жазық өңірлер және [[геосинклиналдық қатпарлы облыс]]тарда пайда болған таулы құрылымдар жатады. Екінші типтік құрылымдарға континенттердің су астындағы тегістелген жалғасы ([[қайраң]], [[беткей]]), пассивті жиегі (атланттық) және кезектесе орналасқан қайраңдық, беткей, терең [[қазаншұңқыр]]лар, [[шұңғыма]]лар, мұхиттың қарқынды дамыған [[арал]] доғаларының ([[Тынық мұхит]]тың) шеткі аймақтары жатады. Құрлықтар ұзақ уақытты қамтитын эволюциялық дамудың нәтижесінде пайда болған гетерогенді дене саналады, ол [[фиксизм теориясы]] бойынша геосинклиналдардың дамуы барысында ертедегі ядролардың бірігіп ұлғаюы нәтижесінде пайда болған. [[Мобилизм теориясы]] бойынша, қазіргі құрлықтар бір уақыттарда бүтін болған [[Пангея континенті]] бөлшектеніп, алдымен [[Лавразия]]ға және [[Гондвана]]ға бөлінген. Құрлықтардың нобайы мұхиттардың ашылуынан және [[литосфералық плита]]лардың соқтығысуынан өзгеріп отырған.
== Құрлықтар саны ==
<center>
{| class="wikitable" align="center"
! colspan="9" | Моделдер
|-
|style="background-color:#FFFFFF" colspan="9"|[[Сурет:Continental models.gif|center|300px]]<center>Түрлі құрлықтарды көрсететін түспен кодталған карта. Ұқсас реңктері шоғырландырылған немесе кіші болуы мүмкін
|-
|'''7 құрлық''' <ref name=AoCA>[http://atlas.gc.ca/site/english/maps/reference/international/world/referencemap_image_view The World - Continents], [http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/index.html ''Atlas of Canada'']</ref><ref name=EB>"[http://www.britannica.com/ebc/article-9361501 Continent]". ''[[Encyclopædia Britannica]]''. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.</ref><ref name=NatlGeo>[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=world&Mode=d&SubMode=w World], ''[[National Geographic]] - [http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/ Xpeditions Atlas].'' 2006. Washington, DC: National Geographic Society.</ref><ref name=Oxford1>''[[Oxford English Dictionary|The New Oxford Dictionary of English]].'' 2001. New York: Oxford University Press.</ref><ref name=Encarta>"[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553387/Continent.html Continent]". ''[[Encarta|MSN Encarta Online Encyclopedia 2006]].''</ref><ref name=Oxford2>"Continent". McArthur, Tom, ed. 1992. ''The Oxford Companion to the English Language''. New York: Oxford University Press; p. 260.</ref>||<center>    [[Солтүстік Америка|Сол. Америка]]||<center>    [[Оңтүстік Америка|Оң. Америка]]||<center>    [[Антарктика]]||<center>    [[Африка]]||<center>    [[Еуропа]]||<center>    [[Азия]]||<center>    [[Аустралия (құрлық)|Аустралия]]
|-
|'''6 құрлық''' <ref name=EB /><ref name=Columbia>"[http://www.bartleby.com/65/co/continent.html Continent]". ''[http://www.bartleby.com/65/ The Columbia Encyclopedia]''. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.</ref>||<center>    Сол. Америка ||<center>    Оң. Америка ||<center>    Антарктика||<center>    Африка||colspan="2" |<center>       [[Еуразия]]||<center>    Аустралия
|-
|'''6 құрлық''' ||colspan="2"|<center>       [[Америкалар|Америка]]||<center>    Антарктика||<center>    Африка||<center>    Еуропа||<center>    Азия||<center>    Аустралия
|-
|'''5 құрлық'''<ref name="OU">Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7</ref><ref name="LCC">Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0</ref> ||colspan="2" |<center>       Америка|| ||<center>    Африка||<center>    Еуропа||<center>    Азия||<center>    Аустралия
|}
</center>

== Құрлықтар аумағы мен жұрты ==
[[Сурет:ContinentStatistics.svg|thumb|300px|Халық саны және жер көлемін салыстыру]]
{| class="wikitable sortable" style="text-align:right"
|-
! Құрлық
! Аумағы (км²)
! Жұрты 2002 (сарап.)
! Бүкіл жұртынан пайызы
! Тығыздығы (адам/км²)
|-
! [[Азия]]
| 43,810,000 || 3,800,000,000 || 60% || 86.7
|-
! [[Африка]]
| 30,370,000 || 922,011,000 || 14% || 29.3
|-
! [[Америкалар]]
| 42,330,000 || 890,000,000 || 14% || 20.9
|-
! [[Солтүстік Америка]]
| 24,490,000 || 515,000,000 || 8% || 21.0
|-
! [[Оңтүстік Америка]]
| 17,840,000 || 371,000,000 || 6% || 20.8
|-
! [[Антарктика]]
| 13,720,000 || 1,000 || 0.00002% || 0.00007
|-
! [[Еуропа]]
| 10,180,000 || 710,000,000 || 11% || 69.7
|-
! [[Океания]]
| 9,010,000 || 33,552,994 || 0.6% || 3.7
|-
! [[Аустралия-Нью-Гини]]
| 8,500,000 || 30,000,000 || 0.5% || 3.5
|-
! [[Аустралия (құрлық)|Аустралия]]
| 7,600,000 || 21,000,000 || 0.3% || 2.8
|}

== Жоғалған құрлықтар ==
* [[Лауразия]]
* [[Гондуана]]

== Әлем бұрыштары ==
* [[Аустралия]] (+ [[Океания]])
* [[Антарктида]]
* [[Африка]]
* [[Еуропа]]
* [[Азия]]
* [[Америкалар]] ([[Солтүстік Америка]] мен [[Оңтүстік Америка]], [[Жаңа Әлем]])

Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары [[Панама мойнағы]]мен қосылған. Сонымен қатар [[Жер (ғаламшар)|Жердегі]] құрлықтарды әлем бұрыштарына бөліп айту қалыптасқан. Бұл [[Жағрапиялық ашылымдар дәуірі]]нде пайда бола бастады, яғни әр жаңа жер, сол кезде айтқандай — әлем бұрышын мұхитсаяхатшылары ашқан сайын.

[[Солтүстік Америка]] мен [[Оңтүстік Америка]] құрлықтық ажыратуға қарағанда бір әлем бұрышы боп есептеледі, ал әлемнің екі бұрышы боп есептелетін [[Еуропа]] мен [[Азия]] бір құрлықта — [[Еуразия]]да орналасқан. Еуропа мен Азия шекарасы [[Орал таулары]], содан [[Каспий теңізі]]не дейін [[Жем (өзен)|Жем]] [[өзен]]і бойымен, [[Құма]] мен [[Маныш]] өзендерімен [[Дон]] өзені сағасына дейін, ары қарай [[Қара теңіз]] бен [[Жерорта теңіз|Жерорта]] [[теңіз]]дері арқылы өтеді.

== Түсініктемелер ==
<references/>

{{commons2|Continents}}
{{Continents of the world}}
{{Әлем аймақтары}}

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:География]]

Пемон тілі

2016-07-14T04:35:44Z

Nurkhan: «Пемонский язык» бетінен аударылып түзілді

'''Пемон тілі''' (пемон) — оңтүстік америкалық пемон үнді халқының тілі. Ол кариб тілдеріне жатады. Венесуэланың оңтүстік-шығысында (ең алдымен Канаима Ұлттық паркінде), Бразилияның солтүстік-батысында (Рорайма штаты) және Гайанада (елдің батысындағы Паруима елді мекені) таралған .

== Жазбалары ==
XX ғасырға дейін пемон тек ауызша тіл болды. Кейінірек, негізінен католик миссионерлерінің арқасында (әсіресе Армельядтар және Гутьерреса Саласарлар) латын әліппесін қолданатын диакритических белгілері қосылған жазу әзірленді. Сөздік және грамматика шығарылды<ref>http://web.archive.org/web/20090117130753/http://ricardo.delgado.com/GUIA%20DE%20PEMON.pdf Guide for Pemon (Spanish)</ref>.

== Грамматика ==
Пемон тілінде есімдік:
{| class="standard"
! есімдік
! аудармасы
|-
| ''yuurö''
| ''мен''
|-
| ''amörö''
| ''сен''
|-
| ''mö'rö, mesere''
| ''ол''
|-
| ''yuurötokon''
| ''біз''
|-
| ''inna''
| ''біз'' (эксклюзивті)
|-
| ''amörönokon''
| ''сіз''
|-
| ''ichamonan''
| ''олар''
|}

=== Синтаксис ===
Пемон тілінде [[Сөздердің орын тәртібі|сөздерд]]<nowiki/>ің негізгі тәртібі SOV, ол OVS отырады<ref>[http://web.archive.org/web/20110721023145/http://ressources-cla.univ-fcomte.fr/gerflint/Venezuela1/luis.pdf La Transitividad en Japrería]</ref>.

== Сілтемелер ==
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aoc Пемонский тілі] " ''Ethnologue. Languages of the World'', 2015.
* [http://sites.google.com/site/idiomapemon/ Introducción al pemón (Spanish)]
* [http://www.native-languages.org/pemon.htm General information about the language Pemon]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Gutiérrez Salazar, Msr Mariano: Gramática Didáctica de la Lengua Pemón. Caracas. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9802442828 ISBN 980-244-282-8]. 2001.
* De Armellada, Fray Cesáreo y Olza, Jesús, s.j.: Gramática de la lengua pemón (morfosintaxis) Caracas, Publicaciones Ucab, Vicariato Apostólico del Caroní y Universidad Católica del Táchira. 1999.
* Armellada, C. de (Fray), Gutiérrez Salazar, M. (Mons.) Hermanos Menores Capuchinos — UCAB. 2007. 4a edición. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789802445127 ISBN 978-980-244-512-7]
[[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]]

Урду

2016-06-28T03:33:08Z

Nurkhan: /* Географиялық таралуы және статусы */

'''Урду''' (اردو) — XIII ғасырда қалыптасқан, [[Хинди тілі|хинди тіліне]] туыстас болып келетін үнді-еуропалық тіл.

== Географиялық таралуы және статусы ==

Халқының тек қана 7% оны ана тілі санайтынына қарамастан, урду Пәкістандағы екі ресми тілдің бірі болып табылады (екіншісі - ағылшын). Үндістанда урду 22 ресми тілдің бірі болып табылады. Бұнда бұл тілде 50 миллионға жуық адам сөйлейді.

{{Үндістан тілдері}}

[[Санат:Тілдер]]
[[Санат:Үндістан тілдері]]
[[Санат:Пәкістан тілдері]]

Бенгал тілі

2016-06-28T03:32:07Z

Nurkhan: /* Дереккөздер */

'''Бенгал тілі''' немесе '''бенгали''' (''бенгалша'': বাংলা[[[Екпін|ˈ]]<nowiki/>baŋla<nowiki>]</nowiki>[[Халықаралық фонетика әліппесі|?]]) — [[Бенгалдар]]дың тілі. [[Үндіеуропа тілдерi|Үндіеуропа тіл шоғырының]] [[Үнді тілдері]]не жатады. [[Бангладеш]]те және [[Үндістан]]ның [[Батыс Бенгалия]] штатында кең таралған. Бұдан бөлек, бұл тілде сөйлейтіндер [[Трипура]], [[Ассам]] секілді үнді штаттарын және [[Андаман аралдары|Андаман]] және [[Никобар аралдары|Никобар]] аралдарын мекендейді. Бенгал тілінде сөйлейтіндердің жалпы саны — шамамен 250 млн адам (2009).
== Географиялық таралуы және мәртебесі ==
[[Сурет:Bengalispeaking_region.png|right|thumb|228x228px|Бенгалиядағы таралуы]]
[[Сурет:Languages_of_Bangladesh_map.svg|right|thumb|224x224px|Бенгал тілі және басқа да Бангладеш тілдері]]
Бенгал тілі тарихи түрде Оңтүстік Азияның солтүстік-шығыс бөлігінде таралған. Бұл аумақ Бенгалия деген атпен белгілі. Бұл тіл Бангладештің ұлттық әрі мемлекеттік тілі. Онымен қоса Үндістанның 23 мемлекеттік тілдерінің қатарына кіреді. Үндістан штаттарының ішінде Батыс Бенгалия (штатта бенгал тілін қолданушылар саны 85 %-тен астам) және Трипурда (67 %-тен астам) ресми статусқа ие. Сондай-ақ қолданушылардың біраз бөлігі Үндістанның Ассам (шамамен 28 %) және Джаркханд (10 % шамасында), [[Андаман және Никобар аралдары]] (26 % жуық), Аруначал-Прадеш және Мизорам (9 % шамасында) штаттарында, сондай-ақ [[Таяу Шығыс]], [[Малайзия]], [[Жапония]], [[Италия]] және [[Ұлыбритания]]да иммигранттар популяцияларында қоныстанған. Бенгал тілі шамамен жер шарындағы 200 млн адамның ана тілі және сөйлеушілер саны бойынша 6 орында орналасқан.
== Тарихы ==
Бенгал тілінің ежелгі тарихы X—XII ғасырлардан бастау алады. Бенгалияның Үндістан мен [[Пәкістан]] арасында бөлінуінен кейін (1947) Бенгалияның (Шығыс Пәкістан, кейін Бангладеш) шығыс бөлігінде араб-парсы лексикасының қолданылуы айқын байқалды.

Бенгал тілінің тарихы 3 кезеңге бөлінеді <ref>Лингвистиканың энциклопедикалық сөздігі</ref>:
* Ескі бенгал
* Орта ғасырлық бенгал (XIV ғасырдан бастап)
* Жаңа бенгал ( XVIII ғасырдың аяғынан бастап).

=== Морфология ===
{{толықтыру}}
== Сан есім ==
# Êk
# Dui
# Tin
# Char
# Pãch
# Chhôe
# Shat
# At
# Nôe
# Dôsh

== Қосымша әдебиет ==
* Быкова Е. М., Бенгальский язык, М., 1966;
* Alam, M. 2000. ''Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric)''. S. N. Printers, Dhaka.
* Cardona, G. and Jain, D. 2003. ''The Indo-Aryan languages'', RoutledgeCurzon, London.
* Chatterji, S. K. 1921. ''Bengali Phonetics''. Bulletin of the School of Oriental and African Studies,
* Chatterji, S. K. 1926. ''The Origin and Development of the Bengali Language: Part II''. Calcutta Univ. Press.
* Ferguson, C. A. and Chowdhury, M. 1960. ''The Phonemes of Bengali'', Language, Vol. 36, No. 1, Part 1. (Jan. — Mar., 1960), pp. 22-59.
* Hayes, B. and Lahiri, A. 1991. ''Bengali intonational phonology'', Natural Language & Linguistic Theory, Springer Science.
* Klaiman, M. H. 1987. ''Bengali'', in Bernard Comrie (ed.), The World’s Major Languages, Croon Helm, London and Sydney, pp. 490-513.
* Masica, C. 1991. ''The Indo-Aryan Languages.'' Cambridge Univ. Press.
* Radice, William. 1994. ''Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners.''Hodder Headlin, Ltd., London.
* Ray, P, Hai, M.A. and Ray, L. 1966. ''Bengali language handbook''. Center for Applied Linguistics, Washington.
* Sen, D. 1996. ''Bengali Language and Literature''. International Centre for Bengal Studies, Calcutta.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Үндістан тілдері}}
[[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]]

Yahoo! Messenger

2016-06-26T05:38:39Z

Nurkhan: /* Ескертулер */

{{Infobox software
| name = Yahoo! Messenger
| logo = [[Сурет:Yahoo! Messenger logo.png|80px]]
| developer = [[Yahoo!]]
| released = <ref name="yhoo.client.shareholder.com">{{cite web|url=http://yhoo.client.shareholder.com/press/releasedetail.cfm?ReleaseID=173501|title= Stay In Touch With Yahoo! Pager |accessdate=12 February 2008|archiveurl=http://web.archive.org/web/20101220214553/http://yhoo.client.shareholder.com/press/releasedetail.cfm?ReleaseID=173501|archivedate=20 December 2010}}</ref>

| latest_preview_version = '''Mac:''' 3.0.1 Beta build 35554

| latest_release_version = '''Windows:''' 11.5.0.228  '''Mac:''' 3.0.1  '''Linux:''' 1.0.6  '''SunOS 5.7:''' 0.99.17-1  '''Solaris 8:''' 1.0.4  '''FreeBSD 4/5:''' 1.0.4  '''iOS:''' 2.2.6 

| operating_system = [[Microsoft Windows]], [[Mac OS X]], [[Android (operating system)|Android]], [[Symbian]], [[iOS (Apple)|iOS]] and [[UNIX]]/[[Linux]]/[[FreeBSD]]/[[Solaris (operating system)|Solaris]] (no longer supported)
| genre = [[Instant messaging client]] and [[Internet phone]]
| license = [[Proprietary software|Proprietary]] [[adware]]
| website = {{URL|http://messenger.yahoo.com/}}
}}

'''Yahoo! Messenger''' (қысқартылған түрі Y!M) — [[Yahoo!]] компаниясының өзіндік жеке жүйелік протоколын қолдана отырып қызметін атқаратын [[Лездік хабар алмасу|лездік хабар алмасу бағдарламасы]]. [[Windows]], [[Mac OS|Mac]], [[Linux]] ([[Unix]]) тұғырларына арналып жасалған түрлері бар<ref>[http://public.yahoo.com/~mmk Yahoo Unix Messenger Beta Testing FAQ]</ref>. Тегін таратылады әрі осы бағдарламаны қолдану үшін Yahoo! ғаламтор торабында алдын-ала тіркелуді ғана қажет етеді.

Бағдарлама ғаламдық тордың басқа қолданушыларымен нақ сол шақтағы байланыс орнатуы мақсатына арналады. Бағдарлама келесідей мүмкіндіктерді қамтыған: мәтіндік хабарлама, дыбысты хабарласу, бұған қоса көп қолданушылық дыбысты чат, бейнеконференциялар, ұялы және стационарлық телефон нөмірлеріне хабарласу, файл алмасу, онлайн ойындары, баптаулы онлайн әуен таратылымдары, Yahoo! торабының қызметтеріне баптаулы біріккен қол жетімділік. Орыс және қазақ тілдеріндегі сырт келбеті (интерфейс) қазірше жоқ, дегенмен бағдарламаны орыстандыру бағытында жұмыстар атқарылуда<ref>[http://www.ymessengerblog.com/blog/yahoo-messenger-90-workshop-transcript Официальный блог разработчиков]</ref>.

== Ескертулер ==
<references/>

{{Лездік хабар алмасу бағдарламалары}}
{{compu-soft-stub}}

[[Санат:Интернет]]
[[Санат:Видеоконференция бағдарламалары]]
[[Санат:Жүйелік протоколдар]]
[[Санат:Yahoo!]]
[[Санат:Лездік хабар алмасу бағдарламалары]]

2016-06-26T05:38:18Z

Nurkhan: /* Дереккөздер */

[[Сурет:WhatsApp logo.svg|нобай|оңға|WhatsApp логотипі]]
'''WhatsApp''' — [[смартфон]]дарға арналған мессенджер. Мәтіндік хабарландыру, сурет, видео және аудио жөнелтуге болады. [[Android]], [[BlackBerry OS]], BlackBerry 10, [[iOS]], [[Series 40]], [[Symbian]] (S60) және [[Windows Phone]] сияқты платформаларда жұмыс істейді. Мессенджерді жасаған компанияның негізін Ян Кум (Jan Koum) және Брайан Эктон (Brian Acton) 2009 жылы [[Калифорния]] штатында құрған. Компанияда 55 қызметкер жұмыс істейді.<ref name="wsj20140220">{{cite news|last1=Albergotti|first1=Reed|title=Facebook's $19 Billion Deal Sets High Bar|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=ақпан 20, 2014|last2=MacMillan |first2= Douglas| last3=Rusli |first3= Evelyn M.|pages=A1, A6}}</ref>

2013 жылғы маусым мәліметтеріне сәйкес, WhatsApp арқылы күніне 27 миллиардқа жуық хабарландыру жөнелтіледі.<ref>{{Citation | format = µblog | publisher = Tweeter | author = WhatsApp | quote = New daily record: 10B+ msgs sent (inbound) and 17B+ msgs received (outbound) by our users | url = https://twitter.com/WhatsApp/status/344966710241161216 | title = 27 Billion msgs handled in just 24 hours!}}</ref>

2014 жылғы ақпанның 19-ында [[Facebook]] Inc. WhatsApp Inc. компаниясын 19 миллиард [[АҚШ доллары]]на сатып алатынын жариялады.

2016 жылы 3 ақпанда WhatsApp қолданушыларының саны миллиардқа жетті. Бұл туралы Марк Цукерберг Facebook парақшасында мәлімдеді.

Әлеуметтік желінің иесі қолданушыларымен жақсы жаңалықты бөлісе отырып, мессенджердің негізін қалаушы Ян Кум мен Брайан Эктонды құттықтады. "WhatsApp Facebook-ке қосылғалы екі есе көп қолданушы жинады. Біз сіздер үшін жақындарыңызға қоңырау шалуға мүмкіндік беретін функция қостық. Енді әлем бойынша көптеген адамды жақындату мақсатында жұмыс істейміз", - деді Цукерберг.

Ол команданың абоненттік төлемді азайтып, WhatsApp мессенджерін тегін еткенін де айта кетті. "Әлемде Жер жүзіндегі миллиардтаған адамды байланыстыратын қызметтер санаулы ғана. Бұл кезең әлемді біріктіру жолындағы маңызды қадам", - деді миллиардер.<ref>[WhatsApp қолданушыларының саны миллиардқа жетті http://kaz.tengrinews.kz/internet/WhatsApp-koldanushyilaryinyin-sanyi-milliardka-jett-267776/]</ref>

== Дереккөздер ==
{{Лездік хабар алмасу бағдарламалары}}
{{Әлеуметтік желілер}}

<references/>

[[Санат:Facebook]]
[[Санат:Бағдарлама жасақтамалары]]

Snapchat

2016-06-26T05:36:49Z

Nurkhan: /* Сілтемелер */

'''Snapchat''' ({{lang-en|snap}} — лезде суретке түсіру) — Фотосурет және видеоны қыстырып жіберіп, хат алмасуға арналған мобильді қосымша (қолданба). Эван Шпигель, Бобби Мерфи және Френк Браун [[Стэнфорд университеті]]нде оқып жүрген кездерінде жасап шығарған.<ref>[http://www.businesswire.com/news/home/20140909006378/en/Snapchat-Reggie-Brown-Resolve-Dispute#.VBFtqktk6w_# Snapchat and Reggie Brown Resolve Dispute]. Тексерілді 11 қыркүйек 2014.</ref> <ref>[http://www.snapchat.com/# Snapchat Team]. Тексерілді 7 ақпан 2013.</ref><ref>''Bilton, Nick''. </ref><ref>''Colao, JJ'' [http://www.forbes.com/sites/jjcolao/2013/10/25/is-snapchat-raising-another-round-at-a-3-5-billion-valuation/ Is Snapchat Raising Another Round At A $3.5 Billion Valuation?]. Тексерілді 9 қаңтар 2014.</ref>

Қосымшаны қолдана отырып, қолданушы суретке түсіріп, видео жазып, мәтін мен кескіндерді қосып, оны өзі басқаратын алушылар тізіміне жібере алады. Осындай жіберілетін сурет не видео «Snap» деген атаумен танымал. Қолданушылар алушылардың оның жіберген snap-ын қаншалықты ұзақ мерзімге дейін қарай алатынына қарай уақытқа шектеу қояды (2015 жылдың наурызындағы мәліметке сәйкес ол 1 мен 10 секунд аралығында болды),<ref>''Alba, Davey.'' </ref> содан кейін snap оны алушының құрылғысынан жойылады, бірақ Snapchat серверінен емес. Тек соңғы snap-ты ғана қайталап көруге болады және де 24 сағатта бір рет.

Snapchat статистикасы бойынша 2014 жылдың мамырындағы мәліметке сәйкес, қосымшаның қолданушылары күніне 700 миллион фотосурет пен видео жіберген екен, ал Snapchat Stories-тегі контент күніне 500 миллион рет қаралған. Әртүрлі ақпарат көздері компанияны 10-20 миллиард долларға бағалайды.<ref>''Ingrid Lunden.'' </ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://snapchat.com snapchat.com] — жоба сайты

{{Лездік хабар алмасу бағдарламалары}}

[[Санат:Бағдарламалық жасақтама]]

Skype

2016-06-26T05:36:26Z

Nurkhan: /* Сілтемелер */

{{Infobox software
|name = Skype
|logo = [[Сурет:Skype.svg|200px|Skype логотипі]]
|screenshot =
|caption = Skype 5.0 [[Windows]]қа арналған
|genre = [[VoIP]]-[[Әлеуметтік желілік сервистер|сервис]], [[софтфон]], [[IM]]
|developer = [[Skype Limited]] ([[Microsoft]] тың басқаруымен)
|programming_language = [[Delphi (жасалған орта)|CodeGear Delphi]] / [[Objective-C]] ([[Mac OS X]]/[[iPhone]]/[[Nintendo DSi]]) / [[C++]] с [[Qt4]] ([[Linux]])
|operating_system = [[Кроссплатформлаық бағдарламалық жабдықтау]]
|latest_release_version =
5.5.0.117 — [[14 қыркүйек]] [[2011]] ([[Windows]]), 
5.2.0.1572 — [[26 шілде]] [[2011]] ([[Mac OS X]]), 
2.1.0.46 — [[5 тамыз]] [[2011]] ([[Android]]), 
2.0.0.5/2.0.0.6 — [[21 сәуір]] [[2011]] ([[Symbian OS|Symbian³]]), 
3.0.1 — [[10 ақпан]] [[2011]] ([[Apple iOS|iOS]]), 
3.0.0.256 — [[29 маусым]] [[2009]] ([[Windows Mobile]]), 
3.90 — [[31 қаңтар]] [[2008]] ([[PSP]])
|latest_release_date =
|latest_preview_version =
| latest_beta_version = 2.2.0.35 Beta — ([[Linux]] x86)
| latest_preview_date =
|license = [[Freeware]]
|website = [http://www.skype.com skype.com]
}}
'''Skype''' - дауыстық, видео қоңырау шалуға мүмкіндік беретін және интернет арқылы чат қызметін қамтыған бағдарламалық жабдық. Skype арқылы басқа қолданушыларға қоңырау шалу тегін, ал стационарлы телефон мен ұялы телефондарға қоңырау шалу қолданушының есеп шотын толтыру арқылы жүзеге асырылады. Skype жедел хат алмасу, файл жіберу және видеоконференция сияқты функцияларымен қолданушылар арасында кең танылды. 2011 жылдың қыркүйегінде Skype-қа тіркелгендердің саны 929 миллионға жетті.<ref>"Skype grows FY revenues 20%, reaches 663 mln users"</ref> Желінің жұмыс кеңсесі Люксембургта орналасқан Skype Limited арқылы басқарылады. Құрастырушылардың басым бөлігі және барлық қызметкердердің 44% Эстониядағы Таллинде және Тарту қалаларында орналасқан.<ref> "Development in Skype"</ref><ref>"Skype employees".</ref>

Басқа VoIP қызметтерге қарағанда Skype client–server жүйесі емес, peer-to-peer жүйесі болып табылады. Негізгі атауы да Sky peer-to-peer-ден шыққан.

==Сілтемелер==
<references/>

{{URI}}
{{Лездік хабар алмасу бағдарламалары}}

[[Санат:IP-телефония]]
[[Санат:Интернет]]
[[Санат:Лездік хабар алмасу бағдарламалары]]

Mail.Ru Агент

2016-06-26T05:35:52Z

Nurkhan: /* Дереккөздер */

[[Сурет:Agent mail.ru logo.png|thumb|200px]]
'''Мail.Ru Агент''' – [[интернет]] арқылы хабарламалар жіберуге, алуға, ақпарат алмасуға арналған, 2003 жылы Mail.ru компаниясы жасап шығарған тегін бағдарлама. Сондай-ақ бағдарламада видеоқоңырау қызметі, тегін SMS жіберу және IP-телефония мүмкіндіктері орнатылған. Сонымен қатар агентте email-ге келген жаңа [[пошта]] туралы [[хабар]] беру қызметі бар. Бағдарламаға ''@mail.ru, @inbox.ru, @list.ru, @bk.ru''. домендері арқылы кіруге болады. Mail.ru компаниясының берген мәліметі бойынша, Мail.Ru Агентке айына 21 млн. адамдай тіркеледі екен. Қазіргі кезде [[Windows]], [[Mac OS]], [[Java]], [[Windows Mobile]], [[Symbian]], [[iPhone]] және [[Android]] платформаларына [[мессенджер]] нұсқалары шығарылған.<ref>[http://net.compulenta.ru/363424/?r1=yandex&r2=news Sipnet стал поставщиком VoIP-услуг для пользователей Mail.ru] [[Компьютерра-онлайн]]</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Лездік хабар алмасу бағдарламалары}}

[[Санат:Интернет]]
[[Санат:Mail.ru]]
[[Санат:Лездік хабар алмасу бағдарламалары]]

Халықаралық азаматтық авиация ұйымы

2016-05-26T04:11:54Z

Nurkhan:

{{infobox Organization
| name = Халықаралық азаматтық авиация ұйымы International Civil Aviation Organization
| image = Flag of ICAO.svg
| image size = 150px
| caption = ICAO туы
| type = БҰҰ агенттігі
| abbreviation = ICAO OACI ИКАО إيكاو
| leader_name = Раймон Бенжамен
| status = белсенді
| formation = 1947 сәуір
| website = {{URL|www.icao.int}}
| headquarters = [[Монреаль]], Канада
| parent =
| subsidiaries =
| footnotes =
}}
'''Халықаралық Азаматтық Авиация Ұйымы''' (Internatіonal Cіvіl Aviation Organіzatіon, '''ICAO''') — [[БҰҰ]]-ның мамандандырылған ұйымы. Мемлекеттер арасында халықар. азаматтық авиация қызметіндегі ынтымақтастықты жүзеге асыратын үкіметаралық ұйым. [[1944]] ж. [[Чикаго]]да өткен халықар. [[конференция]]да құрылған. [[1947]] жылдан жұмыс істей бастады. Мүше елдердің саны — 186 ([[1996]]). Штаб-пәтері [[Монреал]]да (''[[Канада]]''). [[Париж]]де, [[Бангкок]]та, [[Лима]]да, [[Мехико]]да, [[Дакар]]да, [[Найроби]]де аймақтық бөлімшелері жұмыс істейді. Ұйымның негізгі мақсаты — ұлттық авиакомпаниялар үшін теңдік пен тең мүмкіндіктер негізінде халықар. азаматтық авиация мен әуе қатынастарының экон. дамуына жәрдемдесу. Ұйым [[авиаци]]яның тех. компоненттеріне: жеке құрамға куәлік беруге, ұшу ережелеріне, авиац. метеорологияға, авиац. карталарға, өлшем бірліктеріне, әуе кемелерін пайдалануға, ұлттық және тіркеу белгілеріне, әуе кемелерінің ұшуға жарамдылығына, авиац. электр байланысына, әуе қозғалысына қызмет көрсетуге, авиац. апатты оқиғаларды іздестіруге, құтқаруға, тергеуге, аэродромдарға, аэронавигац. ақпарат қызметтеріне, қауіпті жүктерді әуемен тасымалдаудың қауіпсіздігіне қойылатын талаптарды айқындайтын халықар. стандарттарды, ұсыныстар мен рәсімдерді белгілейді. Ұйымның басшылық органдары — [[ассамблея]], кеңес және хатшылық.
[[Сурет:ICAO World Headquarters.jpg|thumb|ICAO штаб пәтері, [[Монреал]], [[Канада]]]]
== Қазақстан ICAO-ға мүше ==
[[Сурет:ICAO.png|right|thumb|280px|Халықаралық азаматтық авиация ұйымына мүше мемлекеттер]]
Халықаралық азаматтық авиация жөніндегі конвенцияны мақұлдау нәтижесінде 1992 жылдың шілде айынан бастап Қазақстан азаматтық авацияның халықаралық ұйымына мүше болды. Әлемдік әуе көлігі қызметімен интеграциялану мақсатында, сондай-ақ азаматтық авиацияның ұшу қауіпсіздігіне қатысты нормалар мен ережелерді сақтау үшін Қазақстан [[1994]] жылы азаматтық авацияның халықаралық ұйымының хаттамасы мен 4 конвенциясына қосылды. 1995 жылдың қазан айында [[Қазақстан]] бірінші рет азаматтық авацияның халықаралық ұйымының кезекті 31 Ассамблеясының [[Монреал]]да өткен жұмысына қатысты.

== Сілтемелер ==
* “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
{{wikify}}

[[Санат:Авиация]]
[[Санат:Халықаралық ұйымдар]]

Деректер басқару тілі

2016-05-22T07:11:56Z

Nurkhan:

'''Деректер басқару тілі''' ({{lang-en|data manipulation language}}, '''DML''')

'''Data Manipulation Language''' ('''DML''') (деректерді басқару (манипуляциялау) тілі) — [[Дерекқор|дерекқордағы]] деректерді, кірістіру, жою немесе өзгертуге арналған [[дерекқорға|дерекқорлардағы]] компьютерлік бағдарламалар немесе пайдаланушылар пайдаланылатын компьютерлік тілдер отбасы.

Бүгінгі күні, [[Реляциялық деректер қорларын басқару жүйесі|РДҚБЖ]] деректерін алуға және басқару үшін пайдаланылатын, ең танымал болып табылатын DML тілі [[SQL]]. DML өзге де нысандары IMS/DL1, [[CODASYL]] дерекқорларында ([[IDMS]] сияқты), және басқаларда пайдаланылады.

DML тілдері бастапқыда компьютерлік бағдарламаларда ғана пайдаланылды, бірақ SQL келуімен сондай-ақ адамдар пайдалана бастады.

DML тілінің функциялары сөйлемдегі бірінші сөзбен анықталады (жиі '''сұрау''' деп аталады), олар әрқашан дерлік етістік болып табылады. SQL жағдайында, бұл етістіктер — «[[select (SQL)|select]]» («таңдау»), «[[insert (SQL)|insert]]» («кірістіру»), «[[update (SQL)|update]]» («жаңарту»), и «[[delete (SQL)|delete]]» («өшіру»). Бұл деректер базасына тіл сипатын міндетті бірқатар есептілігін (команда) айналдырады.

DML тілдері түрлі дерекқор жабдықтаушылар арасында айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін. [[ANSI]] құрған SQL стандарттары бар, бірақ ДҚБЖ өндірушілері көбінесе тілдің өз «кеңейтімдерін» ұсынады.

DML тілдері, негізінен, екі түрге бөлінеді:
* Procedural DMLs — деректері бойынша әрекетті сипаттайды.
* Declarative DMLs — деректердің өзін сипаттайды.


==Тағы қараңыз==
* [[Create, read, update and delete|CRUD]]
* [[Data definition language]]
* [[Data control language]]
* [[Query language]]
* [[Select (SQL)]]
* [[Insert (SQL)]]
* [[Update (SQL)]]
* [[Delete (SQL)]]
* [[Create (SQL)]]
* [[Drop (SQL)]]
* [[DDL|Data Definition Language]]
* [[Data Control Language]]

== Сілттемелер ==
* {{cite web
|url=http://www.contrib.andrew.cmu.edu/~shadow/sql/sql1992.txt
|title=The SQL92 standard
|ref=SQL92
}}
{{Reflist}}
{{Дерекқор}}

[[Санат:Дерекқор]]
[[Санат:SQL]]
[[Санат: Дерекқорлар тілдері]]

Калифорния университеті, Беркли

2016-05-17T05:03:34Z

Nurkhan: /* Университет құрылымы */

{{мағына|Беркли}}
{{Университет
|Аты = Калифорния университеті, Беркли
|Қысқартылған аты = Беркли Университеті
|Эмблемасы = [[File:Seal of University of California, Berkeley.svg|200px]]
|Сурет =
|Шынайы аты = University of California, Berkeley
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны = {{lang-la|Fiat Lux}} {{lang-en|Let There Be Light}} {{lang-kk|Әрқашан нұр сөнбесін}}
|Қоры = $ 3,91 млрд. (2014)<ref>{{cite web
|url = http://www.ucop.edu/investment-office/_files/report/UC_Annual_Endowment_Report_FY2012-2013.pdf
|title = Жылдық қор есеп, қаржы 2013 жылы 30 маусымда аяқталған
|format = PDF
|pages = 4
|publisher = Chief Investment Officer of the Regents
|publisher = University of California
|accessdate = 2014-01-13
|lang = en
}}</ref>
|Құрылған жылы = [[1868]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = Штат университеті
|Басшының лауазымы = канцлер
|Фио лауазымы = {{Iw|Николас Диркс|en|Nicholas Dirks}}
|Президенті = [[Марк Юдоф]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Ақшалай қоры = $ 8,8 млрд.<ref>{{cite web|url=http://www.ucop.edu/treasurer/foundation/foundation.pdf|title=Annual Endowment Report|lang=en|accessdate=2011-09-08|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20030322003146/www.ucop.edu/treasurer/foundation/foundation.pdf|archivedate=2003-03-22}}</ref>
|Студенттер = 234 464<ref>{{cite web|url=http://www.ucop.edu/treasurer/foundation/foundation.pdf|title=Annual Endowment Report|lang=en|accessdate=2011-09-08|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20030322003146/www.ucop.edu/treasurer/foundation/foundation.pdf|archivedate=2003-03-22}}</ref>
|Шетел студенттері =
|Мамандар = 36 204<ref name="opa" />
|Бакалавриат = 25 951<ref>{{cite web |url = http://opa.berkeley.edu/AnalysesReports/Fall2013Snapshot_Dec2013.pdf
|title = Fall 2013 Snapshot of UC Berkeley Undergraduates
|date = 2013-11
|format = PDF
|work = The Office of Planning & Analysis
|publisher = University of California, Berkeley
|accessdate = 2014-01-13
|lang = en
}}</ref>
|Магистратура = 10 253<ref name="opa">{{cite web
|url = http://opa.berkeley.edu/statistics/enrollmentData.html
|title = UC Berkeley Fall Enrollment Data
|date = 2013-05-12
|work = The Office of Planning & Analysis
|publisher = University of California, Berkeley
|accessdate = 2014-01-13
|lang = en
}}</ref>
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 2 177<ref name="facts">{{cite web
|url = http://www.berkeley.edu/about/fact.shtml
|title = Facts at a glance
|publisher = University of California, Berkeley
|accessdate = 2014-01-13
|lang = en
}}</ref>
|Орналасқан жері =[[Беркли]], [[Калифорния]]
|lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 52 |lat_sec = 12
|lon_dir = W |lon_deg = 122 |lon_min = 15 |lon_sec = 32
|CoordScale =
|edu_region =
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық (2,692 [[Гектар|га]])
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.berkeley.edu/ www.berkeley.edu]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 37.802168 |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = W |lon_deg = 122.271281 |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region = US
|Commons = University of California
|Түсі = көк{{color box|#0F4D92}} және алтын түстес{{color box|#FFD700}}
|Талисман = Медведь Оски
|Логотипі = [[Сурет:Berkeley Horizontal Logo.PNG|250px]]
}}

'''Калифорния университеті, Беркли''' ({{lang-en|The University of California, Berkeley}}) — көпшілік зерттеу университеті, [[АҚШ]]тың, [[Калифорния]] штаты [[Беркл|Беркли]] қаласында орналасқан. [[Калифорния университеті]]нің 10 кампусының ең көнесі . 2013 жылы «Ұлттық университеттер» рейтингісінде (''[[U.S. News & World Report]]'' басылымы) 20-ы позицияны ұстады, сонымен қатар білім берру программалары бойынша елдегі ең үздіктер қатарына енеді<ref>{{cite web
|url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/rankings/national-universities
|title = National University Rankings
|work = Rankings
|publisher = [[U.S. News & World Report]]
|accessdate = 2014-01-13
|lang = en
}}</ref>. 2013 жылы ''[[Times Higher Education]]'' рейтингіснде Беркли Калифорния университеті әлем университеттері арасында 5 орынға тұрақтады<ref>{{cite web
|url = http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2013/reputation-ranking
|title = Top universities by reputation 2013
|work = The World Reputation Rankings
|publisher = [[Times Higher Education]]
|accessdate = 2014-01-13
|lang = en
}}</ref>.

Университет компьютер және IT технологиялар, экономика, физика салалары әлемге әйгілі. Беркли физикасы Екінші Дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін [[Термоядролық қару|сутегі бомбасын]] жасап шығуда, жалпы [[Ядролық қару|атом бомбасын]] жасауда басты рөл атқарды. Беркли ғалымдары [[циклотрон]] ойлап тауып, [[антипротон]]ды зерттеді, [[лазер]]ді жасап шығуда басты рөл ойнады, [[фотосинтез]] процессінің негізін түсіндіріп берді, көптеген химиялық элементтерді ашты, оларды айта кететін болсақ, [[сиборгий]], [[плутоний]], [[берклий]], [[лоуренсий]] және [[калифорний]]. Дәл Беркли ең бірінші ''[[BSD]]'' ( және ''[[BSD лицензиясы]]н'') операциялық жүйесін алды<ref>{{cite web
|url = http://www.salon.com/2000/05/16/chapter_2_part_one/
|title = BSD Unix: Power to the people, from the code
|author = Andrew Leonard
|date = 2000-05-16
|publisher = {{Iw|Salon.com|Salon.com|en|Salon (website)}}
|accessdate = 2014-01-13
|lang = en
}}</ref><ref>{{cite web
|url = http://www.salon.com/2000/05/16/chapter_2_part_one/
|title = The unknown hackers
|author = Rachel Chalmers
|date = 2000-05-17
|publisher = {{Iw|Salon.com||en|Salon (website)}}
|accessdate = 2014-01-13
|lang = en
}}</ref>.

Беркли өзінің тарихында студенттік активизмімен белгілі. Біршама белгілі акциялары: [[1964 жылғы]] ''Сөз бостандығы қозғалысы'' — протест акциясы, университеттің саяси памфлеттерді таратушыларды кампустан қууға тапсырма берген кезден басталған және ''Ұлттық парктегі бас көтеру'' [[1968 жыл]]ы, шетелдік студенттердің қарсылық акциясын өткізген кезде басталған, [[1960 жылдары]] орын алған «[[хиппи]]» мәдениетімен тікелей байланысты. Алайда студенттік активизмдерге және бас бұзарлыққа қарамастан, Беркли кампусы көптеген жасыл бұрыштарымен және ғимараттарымен, оларлың жақсы сақталған архитектурасымен танымал.

== Тарихы ==
[[Сурет:South Hall--UC Berkeley--Panoramic.jpg|thumb|left|350px|Университеттің сақталған алғашқы ғимараттарының бірі, South Hall (1873)]]

== Университет құрылымы ==

=== Ректорлары ===
[[Сурет:UCB-University-Library.jpg|thumb|300px|right|{{Iw|Чарлз Франклин До кітапханасының солтүстік беткейі|Чарлз Франклин До кітапханасының солтүстік беткейі|en|Doe Memorial Library}} ''Мемориал Глейд'' жақтан көрінісі]]
Ректордың лауазымы [[1952 жыл]]ы бекітілген, Калифорния Университетін қайта жасақтау кезінде іске асты, сол уақыттан бері он ректор (және бір ректордың лауазымын атқарушы):

# Кларк Керр (1952—1958)
# [[Гленн Сиборг]] (1958—1961)
# Эдвард Стронг (1961—1965)
# Мартин Меерсон (1965, acting)
# Роджер Гейнс (1965—1971)
# Албюерт Бовкер (1971—1980)
# Ира Майкл Хейман (1980—1990)
# Чанг-Ли Тиен (1990—1997)
# Роберт Бердал (1997—2004)
# Роберт Биржено (2004—2013)
# {{Iw|Николас Диркс|Николас Диркс|en|Nicholas Dirks}} (2013 жылдан — осы уақытта.)

=== Бөлімшелері ===
[[Сурет:Haas School of Business courtyard.jpg|thumb|right|200px|Хааса Бизнес Мектебі]]
130 факультетте 14 колледж және мектептер ұйымдастырылған. («Колледждер» студенттер және магистранттар үшін, ал «мектептер» аспирант, магистранттар үшін, жекелей алғанда Бизнес мектебінде):
* Хааса Бизнес Мектебі
* Колледж химии
* Педагогика мектебі
* Инженерлік колледжі
* Ішкі дизайн Колледжі
* Журналистики мектебі
* Боалт атындағы заң мектебі
* Ақпараттық технологиялар мектебі
* Әдебиет және ғылым Колледж
* Табиғи ресурстар Колледжі
* Оптометрия мектебі
* Денсаулық сақтау мектебі
* Голдман атындағы мемлекеттік саясат мектебі
* Қоғамдық қорғау мектебі

Сонымен қоса, университетте [[Лоуренс Ұлттық лабараториясы]] жұмыс істейді.

== Астрономияда ==
Университет құрметіне [[астероид]] {{Беркли 716|en|716 Berkeley}} аталған, ол 1911 жылы ашылған.

== Статистикасы ==
[[2013 жыл]]ғы дерек бойынша<ref name="facts" />:

* Абитуриенттердің саны: 50 312 адам, оның 25,6 % сы түскен.
* Студенттер саны: 35 899
** Бакалавр: 25 774
** Магистрлер және докторанттар: 10 125

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
[http://www.berkeley.edu/ www.berkeley.edu]

{{Калифорния университетінің жүйесі}}

[[Санат:Калифорния университеттері]]
[[Санат:Калифорния университеттер жүйесі]]

Калифорния университеті

2016-05-17T05:00:13Z

Nurkhan: /* Белгілі студенттері мен оқытушылары */

{{Университет
|Аты = Калифорния университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[File:Seal of University of California, Berkeley.svg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:Uclogotype.png|250px|right]]
|Шынайы аты = University of California
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны = {{lang-la|Fiat Lux}} {{lang-en|Let there be light}}
|Құрылған жылы = [[1868]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = Штат университеті
|Басшының лауазымы =
|Фио лауазымы =
|Президенті = [[Марк Юдоф]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Ақшалай қоры = $ 8,8 млрд.<ref>{{cite web|url=http://www.ucop.edu/treasurer/foundation/foundation.pdf|title=Annual Endowment Report|lang=en|accessdate=2011-09-08|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20030322003146/www.ucop.edu/treasurer/foundation/foundation.pdf|archivedate=2003-03-22}}</ref>
|Студенттер = 234 464<ref>{{cite web|url=http://www.ucop.edu/treasurer/foundation/foundation.pdf|title=Annual Endowment Report|lang=en|accessdate=2011-09-08|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20030322003146/www.ucop.edu/treasurer/foundation/foundation.pdf|archivedate=2003-03-22}}</ref>
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 179 562
|Магистратура = 49 527
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 18 896<ref name="wi-about"/>
|Орналасқан жері =[[Окленд (Калифорния)|Окленд]]
|Метро бекеті =
|Кампус = 10 кампус
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.universityofcalifornia.edu/ www.universityofcalifornia.edu]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 37.802168 |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = W |lon_deg = 122.271281 |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region = US
|Commons = University of California
}}

'''Калифорния университеті''' ({{lang-en|The University of California}}) - [[Калифорния]] штатында орналасқан оқу орны, '''UC''' — [[Калифорния|калифорниялық]] 10 қоғамдық [[университет]]терді біріктіреді. «Қоғамдық» мәртебесі финанстық қолдауды бірнеше көзі бар екенін білдіреді, Калифорния [[штат|штатының]] [[бюджеті]] де кіреді (ол шамамен үштен бірін құрайды) және Университет Регенттерді Басқару Кеңесін ({{lang-en|The Regents of the University of California}}) штат губернаторы сайлайды.

2011 жылдың дерегі бойынша Калифорния университеттер жүйесінде барлығы 234 464 студент оқыған<ref name="wi-about">{{cite web|url=https://wiki.ucop.edu/display/UC101/About+the+University+of+California|title=About the University of California|lang=en|accessdate=2013-05-30}}</ref>. Калифорния университтер жүйесіндегі ең ескі әрі ең беделдісі [[Беркли Калифорния университеті]], [[1868 жыл]]ы негізі қаланған.

==Білімі жайлы==
Калифорния университеті жыл сайынғы рейтинг бойынша АҚШ-тың көшбасшы ЖОО-лар қатарында болады. Штаттың әртүрлі қалаларында орналасқан 10 кампустың әрқайсысы рейтингтерде жеке университет ретінде қарастырылады. Атап айтқанда, Сан-Диего кампусының алғашқы кірпіші 40 жыл бұрын қаланғанына қарамастан, 14 Нобель сыйлығы лауреаты және бір астронавт шыққанымен танымал. Өткен жылы US News & World Report журналы өзінің ұлттық рейтингісінде Риверсайд қаласындағы университет кампусына 10 орынды берсе, Санта-Крус кампусын АҚШ-тағы "ең жасыл кампус" ондығына енгізді. Дегенмен кампустардың көпшілігі жеке университет дәрежесінде болса да, барлық кампустар

Беркли физиктері Екінші Ұлы отан соғысы кезінде атом бомбасын және соғыстан кейін сутегі бомбасын жасауда басты рөлді ойнады. Беркли ғалымдары циклотронды ойлап тапты, антипротонды зерттеді, лазер жасауда басты рөлді ойнады және плутоний, берклий, лоуренсий и калифорний секілді көптеген химиялық элементтерді ашты. Беркли университеті қабырғасынан 24 Нобель сыйлығы лауреаты шыққан және олардың көбі химия, физика, экономика салаларында атқарған еңбектері үшін мадақталған.

2007 жылы Калифорния университетінің Берклидегі өкілдері университет қабырғасында әртүрлі уақытта өткен түрлі лекция, іс-шара видеобасылымдарын YouTube интернет-порталында жариялайтындарын хабарлады. Беркли мұндай қадамға барған бірінші оқу орны. Енді http://www.youtube.com/ucberkeley адресінен биотехнология, саясаттану, химия пәндерінен сабақтарды және де "Болашақ президенттерге арналған физика" немесе "Іздеу, Google мен өмір" атты лекцияларды көруге болады.

==Программалар мен мамандықтар==
Биология, экология, бизнес, экономика, өнер, тіл білімі, инжинерия, архитектура, дизайн, медицина, антропология, әлеуметтану, саясаттану, этнос, география, тарих, информатика, ролитология, дін, этика, менеджмент, экономика, ауыл шаруашылығы, метеорология, геология, гидрология, физика, химия, статистика, педагогика, палеонтология, криминалистика, финанс, философия.

== Университет құрылымы ==
* [[Калифорния университеті, Беркли]] (Berkeley) — бас кампус
** [[Хааза бизнес мектебі]] (Haas School of Business)
** [[Бизнес және экономикалық зерттеулер институты]]
* [[Калифорния университеті, Дэвис]] (Davis), UC Davis
* [[Калифорния университеті, Ирвайн]] (Irvine), UCI
* [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес]] (Los Angeles), UCLA
* [[Калифорния университеті, Мерсед]] (Merced)
* [[Калифорния университеті, Риверсайд]] (Riverside)
* [[Калифорния университеті, Сан-Диего]] (San Diego), UCSD
* [[Калифорния университеті, Сан-Франциско]] (San Francisco)
* [[Калифорния университеті, Санта-Барбара]] (Santa Barbara), UCSB
* [[Калифорния университеті, Санта-Круз]] (Santa Cruz)
сонымен қатар
* [[Хейстингс Құқық колледжі]] (Hastings College of the Law)
* [[Лик обсерваториясы|Лик обсерваториясы]] (Lick Observatory)
* Скриппс океанография институты (Scripps Institution of Oceanography)

== Зерттеу орталықтары ==
Калифорния университеті [[АҚШ Энергетика Министрлігі|АҚШ Энергетика Министрлігінің]] бірқатар зертеу орталықттарын (ұлттық лабораториялар) басқарады. [[2006 жыл|2006 ]]<nowiki/>жылға университетттің қарауында [[ Ливермор Ұлттық лабораториясы|Ливермор Ұлттық лабораториясы]] және [[ Лоуренс атындағы Беркли ұлттық лабараториясы]]. Оған дейін университет Сандия Ұлттық лабараториясын және [[ Лос-Аламос Ұлттық Лабараториясы| Лос-Аламос Ұлттық Лабараториясын]] басқарды.

== Белгілі студенттері мен оқытушылары ==
* [[Анджела Дэвис]]
* [[Кевин Макдональд]]
* [[Ричард Ованнисян]]
* [[Уиллис Джепсон]]

== Фактілер ==
Калифорния университетіндегі ''San Diego Supercomputer Center (SDSC)'' [[SciVee]] — ғылыми және ғылыми-танымал бейнеконтент жариялау қызметі деректері үшін серверлермен қамтамасыз етеді.

==Жалпы анықтама==
*Оқу мерзімі: қыркүйек-қазан айлары басталып, наурыз-сәуір айлары аяқталады.
*Программа ұзақтығы: бакалавриат 4 жыл; магистратура 1-1,5 жылға созылады.
*2012-2013 академиялық жылдың оқу құны: $18'000 - 40'000 аралығы
*Жатын орын мен тамағы: $9'500 - 13'200 / жылына
*Оқуға түсу талабы: жас мөлшері 17+; қабылдану үшін тапсырылатын емтихандар тізімі: SAT I немесе ACT; SAT II; TOEFL ibt баллы 83-тен кем болмауы тиіс; Мектеп бітіргені жөнінде куәлік.

== КУ-дегі қазақстандық студенттер ==
Қазақстандық жастарға танымал университет ретінде Сан-Францискодан 4 сағаттық қашықтықта орналасқан Беркли университетін алуға болады. Осы кезге дейін көптеген қазақстандық студенттер Беркли және басқа да Калифорния университеттерінде тәлім алып, білімін шыңдап, еліне оралды.

==Галерея==
<gallery widths="190px" heights="180px" >
File:Berkeley glade afternoon.jpg
File:Mission Bay, UCSF.jpg
File:RHall.JPG
File:Ucsbuniversitycenterandstorketower.jpg
File:UCR Belltower night.JPG
File:UC Davis Mondavi Center.jpg
File:Geisel library.jpg|
File:UCILibrary.jpg
File:Cowell College.jpg
File:UC Merced at night.jpg

[[File:Universityofcaliforniaofficeofthepresident.jpg|thumb|right|UC Office of the President in [[Oakland]]]]
</gallery>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Тағы қараңыз ==

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.universityofcalifornia.edu/ Ресми веб порталы]

{{Калифорния университетінің жүйесі}}

[[Санат:Калифорния университеттері]]
[[Санат:Калифорния университеттер жүйесі]]

Калифорния университеті, Лос-Анжелес

2016-05-16T20:27:56Z

Nurkhan: /* Галерея */

{{Университет
|Аты = Лос-Анджелес Калифорния университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[File:The University of California UCLA.svg|200px]]
|Сурет =
|Шынайы аты = University of California, Los Angeles
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны = {{lang-la|Fiat Lux}} {{lang-en|Let there be light}}
|Құрылған жылы = [[1919]]
|budget = $ 1,8 млрд.<ref>{{cite web|url=http://www.today.ucla.edu/portal/ut/chancellor-town-hall-march-2011-199869.aspx|title=Chancellor addresses staff well-being, tight resources at Town Hall|author=Judy Lin|date=Mar 31, 2011|publisher=UC Regents|lang=en|accessdate=2011-09-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/66AHLk7Fa|archivedate=2012-03-14}}</ref> ([[2011 год|2011]])
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = Штат университеті
|Басшының лауазымы = Канцлері
|Фио лауазымы = [[Джин Блок]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер = 234 464<ref>{{cite web|url=http://www.ucop.edu/treasurer/foundation/foundation.pdf|title=Annual Endowment Report|lang=en|accessdate=2011-09-08|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20030322003146/www.ucop.edu/treasurer/foundation/foundation.pdf|archivedate=2003-03-22}}</ref>
|Шетел студенттері =
|Мамандар = 39 593<ref name="ff">{{cite web|url=http://www.aim.ucla.edu/publications/main.asp|title=UCLA profile|publisher=University of California, Los Angeles|lang=en|accessdate=2011-09-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/66AHMYSPw|archivedate=2012-03-14}}</ref>
|Бакалавриат = 26 162
|Магистратура = 12 985
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 18 896
|Орналасқан жері =[[Лос-Анжелес]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық (1,7 км²)
|Мекенжайы =
|Қала = [[Лос-Анджелес]]
|Штат = [[Калифорния]]
|lat_dir = N |lat_deg = 34 |lat_min = 04 |lat_sec = 20
|lon_dir = W |lon_deg = 118 |lon_min = 26 |lon_sec = 38
|CoordScale =
|edu_region =
|Сайты = [http://www.ucla.edu/ www.ucla.edu]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 37.802168 |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = W |lon_deg = 122.271281 |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region = US
|Логотип = [[File:UCLA Logo.svg|200px]]
|Commons = University of California, Los Angeles
|Түсі = {{color box|#536895}} {{color box|#FFB300}}
}}

'''Лос-Анджелес Калифорния университеті''' ({{lang-en|The University of California, in Los-Angeles}}) - [[Калифорния]] штатындағы [[Лос-Анджелес]] қаласында орналасқан көпшілік оқу орны, '''UCLA''' — [[Калифорния|калифорниялық]] 10 қоғамдық [[университет]]тердің бірі. Мемлекеттік университетттер жүйесіне [[1919 жыл]]ы кірді, екінші көп мақсаттағы [[Калифорния университеті|Калифорния университетінің]] [[кампус]]ына айналды.

== Галерея ==
<gallery>
Сурет:Royce Hall post rain.jpg|Алғашқы ғимараттардың бірі Ройс Холл, ЛАКУ символы іспеттес
Сурет:UCLA hoodie.jpg|Университет символикасымен спорт формасы
Сурет:Inverted Fountain, UCLA.jpg|Төңкерілген фонтан, кампус аумағында
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Калифорния университетінің жүйесі}}

[[Санат:Калифорния университеттері]]
[[Санат:Калифорния университеттер жүйесі]]

Калифорния университеті, Ирвайн

2016-05-16T20:27:35Z

Nurkhan: /* Дереккөздер */

{{Университет
|Аты = Ирвайн Калифорния университеті {{lang-en | The '''University of California, Irvine'''}} ('''UCI''', '''UC Irvine''', or '''Irvine''')
|Қысқартылған аты = '''UCI''', '''UC Irvine'''
|Эмблемасы = [[Сурет:The University of California Irvine.svg|200px]]
|Сурет =
|Шынайы аты =
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны = {{lang-la|Fiat Lux}} {{lang-en|Let there be light}} Жарық болсын!
|Құрылған жылы = [[1965]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = қоғамдық
|Басшының лауазымы = канцлер
|Фио лауазымы = [[Майкл Дрейк]]
|Президенті =
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер =
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 21 976<ref name="uci1">{{cite web
| url = http://today.uci.edu/pdf/UCI_11_Facts_and_Figures.pdf
| title = Fact & Figures brochure
| publisher = University of California, Irvine
| accessdate = 2011-09-13
| lang = en
| archiveurl = http://www.webcitation.org/68hGoueHi
| archivedate = 2012-06-26
}}</ref>
|Магистратура = 5 505<ref name="uci1" />
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1 078<ref name="uci1" />
|Орналасқан жері =
|Метро бекеті =
|Кампус = 603 га
|Мекенжайы = [[Калифорния]]
|Сайты = [http://www.uci.edu/ www.uci.edu]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 33 |lat_min = 38 |lat_sec = 43
|lon_dir = W |lon_deg = 117 |lon_min = 50 |lon_sec = 33
|CoordScale =
|edu_region =
}}

'''Калифорния университеті, Ирвайн''' немесе '''Ирвайн Калифорния университеті''' ({{lang-en | The '''University of California, Irvine'''}} ('''UCI''', '''UC Irvine''', or '''Irvine''')), [[көпшілік университет|көпшілік]] [[зерттеу университеті]] [[Ирвайн (Калифорния)|Ирвайнда]] орналасқан, [[Калифорния университеті]]тінің(University of California)10 негізгі корпусының бірі.

Қазіргі таңда мұнда 30,000-нан аса студент, 1,100 факультет қызметкері және 9,000 қызметкер жұмыс жасайды. ''[[Times Higher Education]]'' ([[London]], [[UK]]) 2013 жылы UC Irvine-ды соңғы 50 жылда АҚШ-та 1-ші және ең жоғарғы 100 әлем университеттерінің ішінен 5-ші деп тапты.<ref>[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty]"Times Higher Education-100 under 50"</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Калифорния университетінің жүйесі}}
{{commons|University of California, Irvine}}

{{бастама}}

[[Санат:1965 жыл]]
[[Санат:АҚШ университеттері]]

Сүзу

2016-04-30T03:50:47Z

Nurkhan: /* Дереккөздер */

'''Сүзу''' - [[сүзгіш]] арқылы [[газ]] немесе сұйықтықта айдау.
==Сүзуді өткізу==
Сүзуді өткізу- сүзгіш арқылы газ немесе сұйықтықты тазалау үрдісі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

{{Химиялық зертхана}}

[[Санат:Физика]]
[[Санат:Транспорт]]

{{Stub}}

[[ru:Фильтрация]]

Google Glass

2016-04-29T09:52:15Z

Nurkhan: «Google Glass» бетінен аударылып түзілді

'''Google Glass''' [[Android]] негізіндегі [[құрылғы]], Google компаниясы әзірлейді. Құрылғыда, [[Бас|басқа]] бекітілетін (ағыл. HMD — head-mounted display) мөлдір дисплей пайдаланылады және оң жақ көзден сәл жоғары орналасқан камера, жоғары сапалы бейне жазуға қабілетті. Өнім тестілеу 2012 жылдың сәуір айында басталды, ал [[The New York Times|New York Times]] жаңалық туралы 2012 жылдың ақпан айының аяғында хабарлаған болатын. Құны $1500 тұратын Explorer Edition гарнитура моделінің прототиптері бағдарламалық қамтамасыз ету әзірлеушілеріне Glass Foundry іс-шарасында 2013 жылдың ақпан айында берілді. Жұртшылыққа бұл гарнитура 2014 жылы 15 мамырда, сол баға бойынша қол жетімді болды.

15 қаңтар 2015, Google Glass өндірісін ағымдағы жай-күйінде тоқтата тұру туралы жариялады, бұл кезде, бұл өнім өзінің эксперименттік сатысын Google Labs бітіргенін атап өтті. Әзірлеу және өнім өндіру басқа бөлімшеге көшіріледі<ref name="BBC News 15 January 2015">{{Үлгі:Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/technology-30831128|title=Google Glass sales halted but firm says kit is not dead|date=January 15, 2015|website=BBC News}}</ref>.

== Сипаттамасы ==
Glass дамудың қазіргі кезеңінде, не смартфон емес, не көзілдірік емес. Бастапқыда Glass Google X зертханасында әзірленген, жоба менеджері Бабак Парвиз, ол сондай-ақ жергілікті жерді картографиялық қадағалайтын интеграциялық жүйелерді бақылайды.

Glass-тың пайдаланушымен өзара әрекеттесуі дауысты коммандалар арқылы ("Ок, Glass" негізгі командасы, одан кейін жүргізілуге тиіс өтінішті орындауға қандай да бір функцияны айту керек; сонымен қатар, гарнитура арқылы да мәтіндерді айтып жаздыруға болады), көзілідіріктің имегіндегі, дисплейдің артында орналасқан тачпадпен танылатын, ымдар арқылы, және сүйек өткізгіштігінің дыбыс беру жүйесі пайдалана отырып, жүзеге асырылады. Құрылғы интерфейсі Google жариялаған 2013 жылғы ақпанда бейнеде көрсетілді, наурыз айында компания SXSW Interactive көрмесін шеттараптық әзірлеушілердің Glass-қа арналған бірінші қосымшаларды көрсету үшін үшін пайдаланды. Өндіруші көру қабілетін түзетуші көзілдірік киетін адамдар үшін сай қажетті линзалар және оправаларды алып беретін "модульдік" конструкциясы мүмкіндігі бар гарнитура үлгісімен жұмыс істеуде.

Google Glass тұжырымдамасы, сайып келгенде, бір мезгілде оларды біріктіре отырып, үш жекелеген функцияларды жүзеге асыруы керек: толықтырылған реалдылық, [[Телекоммуникация|ұялы байланыс + интернет]], бейнекүнделік. Көзілдіріктің бірінші нұсқасы бейнекүнделікті толыққанды іске асырады, толықтырылған реалдылық және коммуникациялық құрылғыгыны тек ішінара орындайды. Кейінгі нұсқаларда барлық үш нысаналы жасаушылар неғұрлым толыққанды іске асырылған мүмкіндігі бар.

== Техникалық сипаттамалары ==
Қазіргі уақытта құрылғылардың техникалық сипаттамалары белгілі<ref name="tspec">[http://support.google.com/glass/answer/3064128?hl=en&ref_topic=3063354 Tech specs] Apr 16, 2013</ref>

Иесіне дыбыс беру динамикты пайдаланбай-ақ, тікелей бассүйек дірілі арқылы іске асады.<ref name="tspec">[http://support.google.com/glass/answer/3064128?hl=en&ref_topic=3063354 Tech specs] Apr 16, 2013</ref>

== Мүмкіндігі ==

=== Фото және бейнетүсірілім ===
Google Glass суреттер (5 МП) және 1365p HD рұқсатта бейне түсіруге мүмкіндік береді.

=== Google бағдарламалары ===
.Көзілдірік Google бұрыннан бар (мысалы, Google Now, [[Google Maps]], Google+, [[Gmail]]) және тараптық әзірлеушілердің ([[Evernote]], Skitch, New York Times, Path) бағдарламаларын іске қосуға мүмкіндік береді

Google I/O 2013 конференцияда белгілі болғандай, Glass үшін жаңа бағдарламалар пайда болды, оның ішінде [[Facebook]], [[Twitter]] және [[Tumblr]]-де жұмыс істеуге арналған.

=== Дауыспен басқару ===
Қазіргі кезде ағылшын тілінде дауыстық басқару дәл белгілі.
{| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;"

! Функциясы
! Дауыстық пәрмендерді
|-
|Бейне жазу
| "ок, glass, record a video."
|-
| Суретке түсіру
| "ок, glass, take a picture."
|-
|Google Now іске қосу
| "ок, glass, ''[сұрақ]''."
|-
|Google+ hangouts іске қосу
| "ок, glass, hang out with ''[тұлға/шеңберлер]''."
|-
| Іздеу
| "ок, glass, google ''[іздеу сұранысы]."''
|-
|Фотосуреттерді іздеу
| "ок, glass, google photos of ''[іздеу сұранысы]''."
|-
|Аударма
| "ок, glass, say ''[мәтін]'' in ''[тіл]''."
|-
| Навигация
| "ок, glass, give directions to ''[жері]''."
|-
| Хабарламаларды жолдау
| "ок, glass, send a message to ''[адресаттың аты-жөні]''." 
"ок, glass, send ''[адресаттың аты-жөні]'' that ''[хабарлама]''." 
"ок, glass, send ''[хабарлама]'' to ''[адресаттың аты-жөні]''."
|-
|Ауа-райын көрсету
| ''автоматты түрде (Google Now)'' 
"ок, glass, how is the weather in ''[орын]''?" 
"ок, glass, do I need an umbrella today?"
|-
|Әуерейс туралы ақпаратты көрсету
| ''автоматты түрде (Google Now)'' 
"ок, glass, when does flight ''[рейс нөмірі]'' depart from ''[код әуежайдың]''?"
|-
|Бірінші көмек көрсету бойынша нұсқаулық<ref>[http://www.google.com/glass/start/what-it-does/ «Google Glass — What It Does»]. </ref>
| "ок, glass, cprglass" (концепт қосымшалар)<ref>{{Үлгі:Cite news|url=http://www.forbes.com/sites/johnnosta/2013/07/06/ok-glass-save-a-life-the-application-of-google-glass-in-sudden-cardiac-arrest/|title='OK Glass, Save A Life.' The Application Of Google Glass In Sudden Cardiac Death|date=7/06/2013|publisher=Forbes|accessdate=2014-01-29}}</ref>

|}

=== Пасха жұмыртқасы ===
Google пайдаланушылар үшін пасха жұмыртқасын қалдырды. Егер қолданушы Settings -> Device info -> View licenses -> 9 рет трекпадты басса -> Meet Team ретін өтсе, онда ол 360-градустық панорамада Google Glass әзірлеушілер командасын көреді; фотоның ортасында Google негізін қалаушылардың бірі [[Сергей Брин]] орналасқан. "Панорама Glass пайдаланушысының басын бұрумен жылжып отырады.

== Google Glass жаңартуы ==
Google жақсартылған Google Glass 2.0 нұсқасысын шығаратыны туралы жариялады. Осы уақытта көзілдірікке кірістірілген моно-құлаққап қосылғаны туралы белгілі. Иелері алдыңғы нұсқасын екінші нұсқасына тегін ауыстыруына, сондай-ақ әрбір иесі алғашқы нұсқа құрылғылары үш досына жаңа нұсқасына алмасу туралы шақыру тарата алады.

== Қызықты фактілер ==
Google Glass ұқсас құрылғы Dyson 2001 жылдан бастап компаниясы дамытып келген. Dyson Halo көзілдіріктері прототиптері дауыспен басқару және кіріс хабарламаларды тілдік модуль көмегімен оқи алатын мүмкіндігі болды. Әзірлеу бүктеліп тасталды, себебі құрылғы тым массивті болып шықыт және компания негізгі бизнеске шоғырлануды шешті.

== Сын ==
[[Торонто университеті|Торонто университеті]] профессоры және нательдік компьютерлер мен толықтырылған реалдылық құрылғылары саласындағы ізашар Стив Мэнн "Менің "толықтырылған" өмірім" (My "Augmediated" Life) атты өз мақаласында Google бұл дұрыс емес дизайнерлік шешімдері мұндай жүйелерді пайдалану көптеген адамдар үшін қиындатуы мүмкін, көрудің нашарлауына әкеп соғуы, және осы технологияны қызығушылықтың азайуына себеп болады деп көрсеткен.

Жапонияда кім оны тақса, сол адамды инфрақызыл сәуледен қорғайтын жарықдиодтарымен жабдықталған көзілдірік әзірленді, Google Glass-пен түсіргенде фотосуреттерде және бейнеде жазылған адамның бетіне жарық түсіру арқылы танылып қалудан қорғайды.

== Сондай-ақ, қараңыз ==
* Жел шыныдағы индикатор

== Дереккөздер ==
<div class="references-small" style="">

</div>

== Сілтемелер ==
* [http://www.google.com/glass/start/ Ресми сайт] // Google
* [http://glass.google.com/myglass Сервис синхрондау құрылғылары] // Google
* [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.google.glass.companion MyGlass Google Google Play Store] қосымшасы
* [https://plus.google.com/111626127367496192147/posts/ Ресми блог-Project Glass] // Google+
[[Санат:Google]]

Тырнауыш

2016-04-27T12:22:27Z

Nurkhan:

[[Сурет:Rake.jpg|thumb|Тырнауыш]]
[[Сурет:Grabli.JPG|thumb|Ағаш тырнауыш]]
[[Сурет:GrassRake.jpg|thumb|Жапырақ жинауға арналған [[сыпыртқы]] тырнауыш]]

'''Тырнауыш''' — жер өңдеу үшін, не шөп жинау үшін пайдаланылатын құрал. Тырнауыштың басы [[ағаш]]тан да, темірден де жасалады. Темір тырнауыш [[завод]]та шығарылады. Оның он, он беске дейін темір тісі болады. Тырнауышты ағаш [[салқа]] салтайды. Ағаш тырнауыш төрт қырлап жойылған ағашқа қатты ағаштан жіңішке тіс өткіз [[ілін]] жасалады. Ол да жұмыр ағашпен сапталады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Үй тұрмысы]]
[[Санат:Тұрмыс]]

{{stub}}

Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні

2016-03-31T04:32:14Z

Nurkhan:

'''Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні''' — тарихы тереңде жатқан елдің жаңа заманда өз алдына қайта [[Егемендік|егеменді]] ел болған күні. Тәуелсіздік күні мерекесі әр жылдың [[16 желтоқсан|16 желтоқсанында]] аталып өтеді. Бұл күн ұлттық, мемлекеттік деңгейдегі елеулі мереке болғандықтан 16-17-желтоқсан күндері күнтізбеде демалыс болып табылады. Жыл сайын республика азаматтарының арасында мәдениет қайраткерлері, әлеуметтік саладағы ерекше қызметімен көзге түскен мамандар, әскери шенділер мен [[офицер]]лер, құқық қорғау саласының қызметкерлері және ел өміріндегі белсенді өзге де сала өкілдері елеулі еңбек еткендері үшін мемлекеттік марапаттармен (наградалар) марапатталады.
16-желтоқсан күні Қазақстанның барлық жерлерінде мерекелік мәдени ойын-сауық іс-шаралары ұйымдастырылады. Кешке қарай үлкен орталықтардың аспаны отшашумен көмкеріледі. Тәуелсіздік тек Қазақстан тұрғындары үшін емес, сонымен бірге, шетелдердегі қазақ халқының өкілдері үшін де маңызы зор мереке.

== Тарихы ==
1991 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ыдырап, Одақтың құрамындағы елдер өз алдарына жеке мемлекет болып жатты. Солардың қатарында Қазақстан да болды. [[1991 жыл|1991 жылы]] [[16 желтоқсан|16-желтоқсанда]] [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі]] “Тәуелсіздік пен мемлекеттің егемендігі туралы” заңды қабылдады. Ескеретіні, Қазақстан КСРО құрамындағы елдердің арасында ең соңғысы болып Тәуелсіздігі туралы заңды қабылдады. Бұл заң [[1990 жыл|1990 жылы]] [[2 қазан|25-қазанда]] қабылданған Қазақстанның Егемендігі туралы Декларациямен бірге Қазақ елінің елдігін нығайта түсті.

Қазақстанның Тәуелсіздігін ресми түрде ''ең алғаш'' болып мұхиттың арғы жағында жатқан [[Америка Құрама Штаттары]] мойындады, ''екінші'' болып айдаһардай айбарлы [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]], сонан соң [[Ұлыбритания]] мойындады. Оның артынан [[Моңғолия]], [[Франция]], [[Жапония]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] және [[Иран|Иран Ислам мемлекеті]] мойындады. [[Иран]] — Қазақстанның тәуелсіздігін мойындаған алғашқы мұсылман мемлекет. Ал “Тәуелсіздігімізді ең алғаш болып бауырлас Түркия мемлекеті мойындады” деген сөздің ақиқат еместігін білгеніміз жөн. [[Түркия]] алғаш болып Қазақстанда өз елшілін ашты, бірақ тәуелсіздігімізді мойындауда он жетінші болды. Бұл деректі еліміз Тәуелсіздік алғаннан кейін Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметін атқарған, елдің сыртқы саясат тұжырымдамасы авторларының бірі болған Вячеслав Ғиззатов келтірген.
ҚР Сыртқы Істер министрлігінде тіркелген дипломатиялық құжаттарда Түркияның Қазақстан тәуелсіздігін ресми түрде мойындайтын протоколға 1992 жылдың 2-наурызы күні қол қойғандығы көрсетілген.
Алғашқы күндері әлемнің салмақты елдері мойындап, кейіннен басқа да елдер мойындап жатты. Осылайша әлемдік саясат аренасында ҚАЗАҚСТАН деген мемлекет тәй-тәй басты. Небары бірнеше аптаның ішінде әлемнің көптеген беделді елдері Қазақ елінің тәуелсіздігін мойындап, дипломатиялық қатынастар басталды.

==Сыртқы сілтемелер==
http://malimetter.org/?p=8482

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Мейрамдар]]
[[Санат:Қазақстан мейрамдары]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Пәкістан

2016-03-26T18:27:42Z

Nurkhan: /* Провинциялар */

{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Пәкістан Ислам Республикасы
|Шынайы атауы = {{lang-ur|اسلامی جمہوریہ پاکِستان}} {{lang-en|Islamic Republic of Pakistan}}
|Атау септігі =
|Елтаңба =State_emblem_of_Pakistan.svg
|Байрақ = Flag of Pakistan.svg
|Ұраны = ''Ittehad, Tanzim, Yaqeen-e-Muhkam'' ([[Urdu]]) ("Үміт, Бірлік және Тәртіп")
|Әнұранның аты = ''[[Qaumi Tarana]]''
|Аудио =
|lat_dir =N |lat_deg =30 |lat_min =2 |lat_sec = 0
|lon_dir =E |lon_deg =69 |lon_min =29 |lon_sec = 0
|region = PK
|CoordScale = 8000000
|Картада = Pakistan (orthographic projection).svg
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|Үкімет түрі = [[аралас республика]]
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні = [[14 тамыз]] [[1947]]
|Тәуелсіздігін алды = [[Ұлыбритания]]дан
|Тілі = [[урду]], [[ағылшын тілі]]

|Мемлекеттік діні = [[ислам]]
|Астанасы = [[Исламабад]]
|Ірі қалалары = [[Карачи]], [[Лахор]], [[Фейсалабад]]

|Басшы қызметі = [[Президент]] [[Премьер-министр]]
|Басшылары = [[Мамнун Хусейн]] [[Наваз Шариф]]
|Жер аумағы = 803 940
|Жер аумағы бойынша орны = 35
|Судың үлесі =
|Этнохороним =
|Жұрты =
|Халық саны бойынша орны = 6
|Сарап жылы =
|Санақ бойынша халық саны = 183 209 612<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Pakistan/|title=Счетчик населения Пакистана (18.10.13.)|date=2013}}</ref>
|Санақ жылы = 2013
|Халық тығыздығы = 224,9
|Тығыздық бойынша орны =
|ЖІӨ =
|ЖІӨ сараптаған жылы =
|ЖІӨ бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны =
|ЖІӨ (АҚТ) = 488 млрд<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)]</ref>
|ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2011
|ЖІӨ (АҚТ) орны = 28-ші
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 2800<ref name="CIA"/>
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 0,515-шы
|ЖІӨ (номинал) =
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ =
|АДИ жылдық есебі =
|АДИ бойынша орны =
|АДИ деңгейі =
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = [[пакистан рупиясы]], ([[ISO 4217|PKR, код 118]])
|Интернет үйшігі = <code>[[.pk]]</code>

|ISO =
|Телефон коды = 92
|Уақыт белдеуі = +5<ref>[http://www.timeanddate.com/worldclock/timezone.html?n=106 Daylight saving time dates for Pakistan – Islamabad between 2010 and 2019]</ref>

|Түсініктемелер =


}}

'''Пәкістан''' ({{lang-ur|پاکِستان}} {{IPA|[paːkɪˈst̪aːn]}}, {{lang-en|Pakistan}} {{IPA|[ˈpækɪstæn]}} немесе {{IPA|[pɑːkiˈstɑːn]}}), толық атауы — '''Пәкістан Ислам Республикасы''' ({{lang-ur|اسلامی جمہوریہ پاکِستان}} Ислами́ Джумхури́йе Пакиста́н, {{lang-en|Islamic Republic of Pakistan}}) — Оңтүстік Азиядағы мемлекет. Жер аумағы — 803,9 мың км². Халқы 141,6 млн. ([[2000]]). Жергілікті тұрғындары пенджабтықтар, пуштундар, синдхилер, белуджилер. Ресми тілі — [[урду]] тілі. Мемлекеттік діні — ислам (сүнниттер). Астанасы — [[Исламабад]] қаласы Әкімш. жағынан 4 провинцияға бөлінеді. Мемлекет басшысы президент. [[Жоғары заң]] шығарушы органы — 2 палаталы парламент (Сенат және Ұлттық ассамблея). Заң жобаларының исламмен сәйкестігін қадағалайтын орган — Ислам кеңесі. Ұлттық мейрамы — 14 тамыз — Тәуелсіздік күні, Пәкістан күні — 23 наурыз (1956). Ақша өлшемі — пәкістан рупиі.
== Табиғаты ==
[[Сурет:Rubab.jpg|thumb|alt=A.|right|Рубаб - халық аспабы]]
Пәкістан аумағының шығысы мен оңтүстік-шығысында Инд өзенінің аллювийлі аласа жазығы, солтүстігінде Гиндукуш және Гималай тау жүйелері (ең биік жері 7690 м), батысында, солтүстік-батысында иран таулы қыратының жоталары орналасқан. Аумағының көпшілік бөлігінің климаты тропиктік, солтүстік-батысы — субтропиктік, құрғақ континенттік. Қаңтардағы орташа температура жазық бөлігінде 12 — 16oС, теңіз жағалауында 20oС, шілдеде 35oС. Жауын-шашынның орташа мөлш. теңіз жағалауында 150 — 250 мм, Пенджаб атырабында 350 — 500 мм, елдің солтүстігінде 1000 — 1500 мм. Ірі өзені — [[Инд]]. Көпшілік жерінде шөл, шөлейт, шөлейттенген саванна өсімдіктері, өзен бойларында бұта, тауларда қылқан жапырақты орман өседі.

== Тарихы ==
[[Сурет:Pakistan 1971.png|thumb|alt=A.|left|Пәкістан Британдық Индияның бөлiмiнен кейiн]]
=== Колониалдық мерзiм ===

Пәкістан жерінде б.з.б. 3 — 2-мыңжылдықта ежелгі өркениет ошағының бірі — ертедегі үнділік Хараппа мәдениетіне жататын мемлекеттік бірлестіктер өмір сүрді. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың орта шенінде [[арилер]] келіп қоныстанып, кейіннен үнді-ари халықтары қалыптасты. Б.з.б. 7 — 6 ғасырларда Пәкістан жерінде алғашқы үнді-ари мемлекеттері — Мадра, Гандхара, Саувира, т.б. құрылды. Б.з.б. 6 ғасырдың аяғында Үнді өз. мен оның тармақтары алабындағы жерлер [[Ахемен әулеті]] билігіне қарады. Б.з.б 327 — 325 жылдары Үнді өз. алқабындағы жерлерді Александр [[Македонский]] жаулап алып, оның империясы ыдырағаннан кейін Пәкістан аумағында Грек-Үнді патшалығы пайда болды. Б.з. 1 — 3 ғасырларында Үнді өзені алабы [[Кушан патшалығы]]на қарап, оның астанасы Пурушапура (қазіргі Пешавар қ.) болды.

Кушан патшалығы құлағаннан кейін, Пәкістан жерінің батыс аймақтары [[Сасани әулеті]], ал шығысы — Гупта әулеті империяларының құрамына кірді. 5 ғасырдың 2-жартысында бұл жерлерде хиониттер немесе эфталиттер ( [[Ақ ғұндар]]) билік құрды. 8 ғасырдың басында Синд пен Пенджабтың оңтүстік бөлігін арабтар жаулап алып, ол жерлерге ислам дінін таратты. 11 ғасырдың басында Үнді өз. алабын [[Ғазнауи әулеті]], 12 ғасырдың аяғында Гури әулеті, 13 ғасырдың басында [[Дели сұлтандығы]] жаулап алды. 16 ғасырда Дели сұлтандығы құлағаннан кейін Пенджаб, [[Синд]] және Үнді өзендерінің оң жақ жағалауы Бабыр құрған [[Ұлы моғолдар империясы]]на қарады. Бір кезде [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] та бұл аймаққа Ұлы моғолдар атынан билік жүргізген. 18 ғасырдың орта шенінде Пәкістанды ауған билеушісі [[Ахмад шаі Дуррани]] бағындырады. 18 ғасырдың аяғында Синд пен Белуджистанда бірнеше князьдіктер құрылды. 19 ғасырдың ортасына қарай Пәкістан жерін ағылшындар өз отарына айналдырды.

=== Қазіргі мерзім ===
2-дүниежүз. соғыстан кейін ағылшындар Үндістанға тәуелсіздік берді. Бұрынғы Британ Үндістаны діни-қауымдық бойынша Үндістан мен Пәкістан мемлекеті болып екіге бөлінді. [[1947]] жылы 14 тамызда Пәкістан тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. [[1954]] жылға дейін Пәкістанның саяси өмірінде [[Мұсылман лигасы]] үстемдік құрды. Шығыс Пәкістан, Синд, Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясы, Белуджистан аймақтарының халқы [[1948]] жылдан бастап Пәкістанның әкімшілік-аумақтық құрылымын ұлттық-лингвист. негізде қайта өзгерту, провинцияларға ішкі автономия беру сияқты, т.б. саяси талаптар қойды.

Өкімет билігін қолдан шығармау үшін Мұсылман лигасы бенгал ұлттық қозғалысына бірқатар жеңілдіктер берді. [[1956]] жылы 23 наурызда Пәкістан федерац. Ислам Республикасы болып жарияланды. 1958 — 70 жылдары Пәкістандағы өкімет билігі әскерилердің қолында болды. Пәкістан мен Үндістан арасындағы даулы аумақтық мәселелер бойынша 1965, 1971 жылы қарулы қақтығыстар орын алды. 1971 жылы Шығыс Пәкістан жерінде тәуелсіз [[Бангладеш]] мемлекеті жарияланды. Пәкістандағы әскерилердің режимінен кейін билік басына жаңадан келген З.А. Бхутто мен [[Үндістан]] премьер-министрі [[Ганди|И.Гандидің]] Симледегі кездесуі (1972) пәкстан-үнді қатынасын реттеуге жол ашты.

1973 жылы жаңа конституция қабылданды. З.А. Бхутто елде әлеуметтік-экономикалық, саяси реформалар жүргізді. Бірақ 1977 жылы елдегі саяси дағдарысты пайдаланып, мемлекеттік төңкеріс жасаған ген. М.Зия ул-Хак әскерилерді тағы да билікке алып келді. Дегенмен ішкі-сыртқы күштердің ықпалымен 1988 жылы Пәкістанда еркін парламент сайлауы өтіп, Халық партиясы жеңіске жетті. Үкімет басына партия жетекшісі [[Беназир Бхутто]] келді. Алайда ел басшысы әскерилердің қолдауына ие Гулам Исхак Хан болды. 1990 жылы ол елдегі әлеуметтік-саяси дағдарысты және Үндістанмен Кашмир мәселесінің күрт ушығып кетуін сылтауратып, президент Бхутто үкіметін таратты. 1996 жылы жаңадан сайланған президент Ұлттық Ассамблеяны таратты. Ол тұста әлеуметтік-экономикалық, саяси мәселелер шешілмеді, этн. және діни қақтығыстар орын алды.

Үндістанмен байланысы, әсіресе [[Кашмир]] мәселесі екі мемлекет те ядролық сынақ өткізгеннен кейін мүлде шиеленісе түсті. 1999 жылы Пәкістанда тағы да әскери төңкеріс болды.

== Экономикасы ==
[[Сурет:Paktopo de.jpg|thumb|alt=A.|left|Пәкістанның физикалық картасы]]

Пәкістан— аграрлы ел. Ауыл шаруашылығының негізгі дақылдары — мақта, күріш, астық, қант құрағы, жеміс-жидек. Табиғи жағдайы жылына 2 — 3 рет өнім жинауға мүмкіндік береді. Тоқыма және тамақ жеңіл өнеркәсібі дамыған. Бұған қоса металлургия, газ, мұнай өңдеу, цемент шығару өндірістері жақсы жолға қойылған. Экспортқа мақта-мата, жіп, күріш, [[былғары]], балық, [[кілем]] шығарып, сырттан бидай және машина, құрал жабдықтар, тұтыну тауарларын алады. Негізгі сыртқы сауда серіктестері:[[АҚШ]], [[Жапония]], [[Германия]]. 1992 жылы ақпаннан Қазақстан мен Пәкістан мемлекеттері арасында дипломатикалық қатынас орнаған. Алматыда Пәкістан елшілігі, Исламабадта Қазақстан елшілігі ашылды. 1995 жылы Б.Бхутто, 1996 жылы С.Ф. Легари Қазақстанға ресми сапармен келіп қайтты.

== Әкімшілік бөлінуі ==
{{main|Пәкістанның Әкімшілік бөлінуі}}
{{See also|Пәкістан округы}}
{{Image label begin|width={{{width|600}}}|image=Pakistan tehsils.png|float={{{float|none}}}}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.630|y=0.1330|text='''[[Гилгит-Балтистан]]'''}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.660|y=0.2020|text='''[[Азад Кашмир]]'''}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.460|y=0.2900|text=‘’’[[Тайпалық аумақ]]’’’}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.280|y=0.4900|text='''[[Белуджистан (Пәкістан)|Белуджистан]]'''}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.550|y=0.3900|text='''[[Пенджаб (Пәкістан)|Пенджаб]]'''}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.450|y=0.5900|text='''[[Синд]]'''}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.520|y=0.1770|text='''[[Хайбер-Пахтунхва]]'''}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.610|y=0.2290|text=‘’’[[Федеральдық астаналық территориясы (Пәкістан)|Исламабад]]'''}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.210|y=0.2900|text=[[Ауғанстан]]}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.100|y=0.4900|text=[[Иран]]}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.750|y=0.0600|text=[[ҚХР]]}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.750|y=0.5900|text=[[Үндістан]]}}
{{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.230|y=0.6500|text=[[Араб теңізі]]}}
{{Image label end}}

=== Провинциялар ===
{| class="wikitable sortable"
|-
|-align="center" bgcolor="#CCCCCC"
|+
! |№
! |Аймақ
! |Әкімшілік орталығы
! |Статусы
! |Ауданы<ref>[http://www.infopak.gov.pk/BasicFacts.aspx Information of Pakistan]</ref>, км²
! |Тұрғындары<ref>[http://www.observingliberalpakistan.blogspot.fr/2012/03/census-preliminary-pakistan-population.html]</ref><ref>[http://www.citypopulation.de City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World]</ref>, чел. (2011)
! |Тығыздығы, адам/км²
|-----
| 1
| [[Белуджистан (Пәкістан)|Белуджистан]]
| [[Кветта]]
| провинция
| align="right" |347 190
| align="right" |13 162 222
| align="right" |37,91
|-----
| 2
| [[Хайбер-Пахтунхва]]
| [[Пешавар]]
| провинция
| align="right" |74 521
| align="right" |26 896 829
| align="right" |360,93
|-----
| 3
| [[Пенджаб (Пәкістан)|Пенджаб]]
| [[Лахор]]
| провинция
| align="right" |205 344
| align="right" |91 379 615
| align="right" |445,01
|-----
| 4
| [[Синд]]
| [[Карачи]]
| провинция
| align="right" |140 914
| align="right" |55 245 497
| align="right" |392,05
|-----
| 5
| [[Федеральдық астаналық территориясы (Пәкістан)|Федеральдық астаналық территориясы]]
| [[Исламабад]]
| федералдық аумақ
| align="right" |906
| align="right" |1 151 868
| align="right" |1269,98
|-----
| 6
| [[Федералдық басқарылатын тайпалық аумақтар]]
| [[Пешавар]]
| федералдық аумақ
| align="right" |27 220
| align="right" |4 452 913
| align="right" |163,60
|-----
| 7
| [[Азад Кашмир]]
| [[Музаффарабад]]
| Пәкістандық Кашмир аймағы
| align="right" |11 639
| align="right" |3 631 224
| align="right" |311,99
|-----
| 8
| [[Гилгит-Балтистан]]
| [[Гилгит]]
| Пәкістандық Кашмир аймағы
| align="right" |72 520
| align="right" |1 155 755
| align="right" |15,94
|- style="background: #CCC;"
| ||Всего|| || ||880 2541)||197 075 923||223,89
|-
| colspan=9 bgcolor="#ffffff" |1)Қазіргі уақытта Пәкістанмен басқарылатын жалпы аумағына [[Джамму және Кашмир]] Үнді штатының бөліктерінен тұрады (Үндістан мен Пәкістан арасындағы даулы аумақ).
|+
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Азия}}
{{WTO}}
{{ШЫҰ}}

{{wikify}}

[[Санат:Азия елдері]]
[[Санат:Пәкістан]]
[[Санат:Оңтүстік Азия]]

Әлем тілдері

2016-03-13T13:07:52Z

Nurkhan: /* Халықаралық тілдердің таралу картасы */

[[File:Primary Human Language Families Map.png|thumb|Алғашқы тіл отбасылар картасы]]
[[File:Human Language Families ru.png|thumb|Тіл отбасылары]]

'''Әлем тілдері''' ( {{lang-ru|языки мира}} ) — жер шарын мекендейтін (немесе бұрын мекен еткен) халықтар тілдері. Олардың жалпы саны 2500-нан 5000-ға дейін. (Дәл санын анықтау мүмкін емес, себебі әр түрлі тілдер мен бір тілдің диалектілерінің арасындағы айырмашылық шартты түрде белгіленген). Аса кен тараған әлем тілдерінің қатарына (млн [[адам]] есебімен 1985 жылы [[Мәліметтер|мәлімет]] бойынша) кіретін тілдер: [[қытай]] (1 млрд-тан астам), [[ағылшын]] (420), [[хинди]], оған жакын [[урду]] (320), [[испан тілі | испан]] (300), [[орыс]] (250), [[индонезия]] (170), [[Араб тілі|араб]] (170), [[бенгал]] (170), [[Португалия|португал]] (150), [[Жапон тілі|жапон]] (120), [[Неміс тілі|неміс]] (100), [[Француз тілі|француз]] (100), [[пенджави]] (82), [[итальян тілі | итальян]] (70), [[Корей тілі|корей]] (65), [[телугу]] (63), [[маратхи]] (57), [[тамил]] (52), [[Украин тілі|украин]] (45) тілдері. Бұл есепке оларда сөйлеушілермен бірге ұлтаралық, халыкаралык қарым-қатынас ретінде қолданушылар да кіреді. Барлык әлем тілдері туыстық қатынастарына қарай тілдік семьяларға бөлінеді. Олардың әр-қайсысы бір-біріне жақын диалектілер тобынан шыққан, көне замандарда бір тілдің диалектілері болған немесе бір тілдік одаққа кірген (қараңыз [[Генеалогия|Генеалогиялық топтастыру]]).
Тіл семьяларының бір талайы тек жеке жер атаулары мен кірме элементтерде сақталған немесе із-түзсіз жоғалған деуге болады. Кейбір өте көне тілдерден сақталған ескерткіштердің (мысалы, криттегі иероглиф тілі) мағынасы ашылған жок. Кейбір өте көне [[Мәдениет|мәдени]] тілдер (шумер, этрус) сонғы жылдарда бір қатар көрнекті зерттеулер барына карамастан, тілдердін генеалогиялық топтастырылуында әлі нақты орнын танқан жоқ.
[[Америка]], [[Африка]], [[Оңтүстік-шығыс Азия елдерінің ассоциациясы|Оңтүстік-Шығыс Ази]]я, [[Жаңа Гвинея]] және [[Океания]]дағы көптеген тілдер әлі түбегейлі зерттеліп топтастырылған жоқ. Сол себепті казіргі ғылым адамзаттілі тарихының көрінісің тым болжалды түрде ғана аныктап отыр деуге болады.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.«Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref>

== Билингвизм ==
Екі немесе одан да көп тілде сөйлейтін адамдардың саны үнемі өсіп келеді. Мысалы, соңғы зерттеулерде, (штаттардың бірінде - жартысынан көбі) [[Индия|үнді]] студенттерінің елеулі бөлігі [[ана тілі|ана тіліне]] қарағанда ағылшын тілінде жақсырақ сөйлейді.

== Ең көп таралған тілдік отбасылар ==
# [[Үнді-Еуропалық тілдер]] ~ 2,5 млрд қолданушылар, оның ішінде [[Үнді-Арий тілдері]], [[герман тілдері]] және [[балтық-славян тілдері]];
# [[Қытай-тибет тілдері]] ~ 1,2 млрд қолданушылар, включая основной [[китайский язык]];
# [[Орал-алтай тілдері]] (суботбасылардың құрылу деңгейі) ~ 500 млн қолданушылар, негізгі [[түркі тілдері]]н қоса алғанда,.

== Жаһандық маңызды тілдері ==
Қазіргі заманғы халықаралық деп қарастыруға болатын тілдер<ref>[http://www.economist.com/node/883997?Story_ID=883997 The triumph of English: A world empire by other means | The Economist]</ref> (тілді меңгерген жалпы санының кему ретімен):
{| class="standard"
|-
! Рангі
! Тілі
! Ана тілі
! Екінші
! Қолданушылардың жалпы саны
|-
| 1
| [[Қытай тілі]]<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/People%27s_Republic_of_China#cite_note-unpop-4 China — Wikipedia, the free encyclopedia]</ref>
| 1,2 миллиард
| 300 миллионға дейін
| 1,5 миллиардқа дейін
|-
| 2
| [[Ағылшын тілі]]
| 500 миллион
| 1 миллиардқа дейін
| 1,5 миллиардқа дейін
|-
| 3
| [[Испан тілі]]<ref>[http://web.archive.org/web/20100305141543/http://terranoticias.terra.es/cultura/articulo/espanol_sera_segunda_lengua_comunicacion_848372.htm El español será la segunda lengua de comunicación internacional]</ref>
| 425 миллион
| 125 миллионға дейін
| 550 миллионға дейін
|-
| 4
| [[Араб тілі]]<ref>[http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/langues/2vital_inter_arabe.htm L’arabe]</ref>
| 300 миллион
| 120 миллионға дейін
| 420 миллионға дейін
|-
| 5
| [[Орыс тілі|Орыс тілі]]
| 160 миллион
| 100 миллионға дейін
| 260 миллионға дейін
|-
| 6
| [[Португал тілі]]<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=por Ethnologue report for language code]</ref>
| 230 миллион
| 30 миллионға дейін
| 260 миллионға дейін
|-
| 7
| [[Неміс тілі]]<ref>[http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size Ethnologue: Statistical Summaries]</ref>
| 120 миллион
| 80 миллионға дейін
| 200 миллионға дейін
|-
|8
| [[Француз тілі]]<ref>[http://www.academie-francaise.fr/langue/francophonie.html La francophonie]</ref>
| 75 миллион
| 195 миллионға дейін
| 270 миллионға дейін
|-
|}

=== Халықаралық тілдердің таралу картасы ===
Картада әрбір халықаралық тілдің таралуы көрсетілген.
<gallery>
Сурет:Arabic speaking world.svg|[[Араб тілі]]
Сурет:Map-Hispanophone World.png|[[Испан тілі]]
Сурет:New-Map-Sinophone_World.PNG|[[Қытай тілі]]
Сурет:RussianLanguageMapRu.png|[[Орыс тілі]]
Сурет:Map-Lusophone World-en.png|[[Португал тілі]]
Сурет:Map German World.png|[[Неміс тілі]]
Сурет:Map-Francophone World.png|[[Француз тілі]]
</gallery>

=== БҰҰ-ның ресми тілдері ===
[[Ағылшын тілі|Ағылшын]], [[араб тілі]], [[испан тілі]], [[қытай тілі|қытай]], [[Орыс тілі|орыс]] және [[Француз тілі|француз]] тілдері [[БҰҰ-ның ресми тілдері|Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми тілдері]] болып табылады<ref>[http://www.un.org/ru/ga/about/garules/8.shtml#Officialworkinglanguages БҰҰ-ның ресми тілдері]</ref>.

== Тағы қараңыз ==
* [[Тіл жүйелеу]]
* [[Тілдерді генетикалық классификациялау]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* ''[[Вячеслав Всеволодович Иванов|Иванов В. В.]]'' {{мақала|сілтеме=http://tapemark.narod.ru/les/609a.html|тақырыбы=Языки мира}}

{{Тілдер}}

[[Санат:Лингвистика]]

{{Stub}}

Іздеу жүйесі

2016-03-02T08:46:10Z

Nurkhan: /* Тарихы */

'''Іздеу жүйесі''' — мәліметті Интернеттен іздеу мүмкіндігін ұсынатын веб-торап. Іздеу жүйесінің басым бөлігі мағлұматты Әлемдік өрмек сайттарынан іздейді, алайда файлдарды ftp-серверлерден, тауарларды интернет-дүкендерінен, сондай-ақ мәліметті Usenet жаңалықтар тобынан іздей алатын жүйелер де бар. Соңғы уақытта түрлі XML-деректер ішінде RSS технологиясына негізделген іздеудің жаңа түрі пайда болды.

Іздеу жүйесінің функционалдығын қамтамасыз ететін программалар кешені іздеу қозғалтқышы немесе іздеу машинасы деп аталады. Іздеу машинасының жұмыс сапасының негізгі белгісі релеванттық (сұрату мен табылған деректің сәйкестік деңгейі, яғни нәтиженің қисындылығы), базаның толықтығы, тіл морфологиясын есепке алуы болып табылады. Мәлімет индексациясы арнайы іздеу роботтары арқылы жүзеге асырылады. Іздеу жүйесі жұмысын жақсарту — бүгінгі Интернеттің ең негізгі міндеттерінің бірі.

Net Applications компаниясының деректеріне сүйенсек, 2007 ж. желтоқсан айында [[Google]]-дың нарықтық үлесі дүние жүзі бойынша 77.04 %, [[Yahoo!|Yahoo]] — 12.46 %, [[MSN]] — 3.33 %, [[Microsoft Live Search]] — 2.57 %, [[AOL]] — 2.12 %, [[Ask]] — 1.38 %, [[AltaVista]] — 0.13 %, [[Excite]] — 0.07 %, [[Lycos]] — 0.02 %, [[All the Web]] — 0.02 % [1] пайызды құрайды.

СomScore компаниясының аналитикалық деректері бойынша 2007 жылдың желтоқсан айында барлық іздеу сайттары 66 млрд 221 млн іздеу сұратуларын өңдеген екен. [[Яндекс]] осы статистикаға кірген және ол 9-ыншы орында тұр.

== Тарихы ==
{|class="bordered infobox"
|-
! colspan = «3» | Хронология
|-
!|Жыл
!|Жүйе
!|Оқиға
|-
| rowspan="3" |1993
||{{аударылмаған2|W3Catalog|W3Catalog|en|W3Catalog}}
||Іске қосылды
|-
||[[Aliweb]]
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|JumpStation|JumpStation|en|JumpStation}}
||Іске қосылды
|-
| rowspan="3" |1994
||{{аударылмаған2|WebCrawler|WebCrawler|en|WebCrawler}}
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|Infoseek|Infoseek|en|Infoseek}}
||Іске қосылды
|-
||[[Lycos]]
||Іске қосылды
|-
| rowspan="7" |1995
||[[AltaVista]]
||Іске қосылды
|-
|[[Daum Kakao|Daum]]
||Негізі қаланды
|-
||{{аударылмаған2|Open Text||en|Open Text Corporation}} Web Index
||Іске қосылды
|-
||Magellan
||Іске қосылды
|-
||[[Excite]]
||Іске қосылды
|-
||SAPO
||Іске қосылды
|-
||[[Yahoo!]]
||Іске қосылды
|-
| rowspan="5" |1996
||{{аударылмаған2|Dogpile|Dogpile|en|Dogpile}}
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|Inktomi|Inktomi|en|Inktomi}}
||Негізі қаланды
|-
||[[Рамблер]]
||Негізі қаланды
|-
||{{аударылмаған2|HotBot|HotBot|en|HotBot}}
||Негізі қаланды
|-
||[[Ask.com|Ask Jeeves]]
||Негізі қаланды
|-
| rowspan="2" |1997
||{{аударылмаған2|Northern Light Group|Northern Light|en|Northern Light Group}}
||Іске қосылды
|-
||[[Яндекс]]
||Іске қосылды
|-
||1998
||[[Google]]
||Іске қосылды
|-
|rowspan="5"|1999
||{{аударылмаған2|AlltheWeb|AlltheWeb|en|AlltheWeb}}
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|GenieKnows|GenieKnows|en|GenieKnows}}
||Негізі қаланды
|-
||[[Naver]]
||Іске қосылды
|-
||[[Teoma]]
||Негізі қаланды
|-
||{{аударылмаған2|Vivisimo|Vivisimo|en|Vivisimo}}
||Негізі қаланды
|-
|rowspan="2"|2000
||[[Baidu]]
||Негізі қаланды
|-
||{{аударылмаған2|Exalead|Exalead|en|Exalead}}
||Негізі қаланды
|-
||2003
||{{аударылмаған2|Info.com|Info.com|en|Info.com}}
||Іске қосылды
|-
| rowspan="3" |2004
||[[Yahoo!|Yahoo! Search]]
||Ақтық іске қосылды
|-
|{{аударылмаған2|A9.com|A9.com|en|A9.com}}
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|Sogou.com|Sogou|en|Sogou.com}}
||Іске қосылды
|-
| rowspan="5" |2005
||[[MSN Search]]
||Ақтық іске қосылды
|-
||[[Ask.com]]
||Іске қосылды
|-
||[[Нигма]]
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|GoodSearch|GoodSearch|en|GoodSearch}}
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|SearchMe|SearchMe|en|SearchMe}}
||Негізі қаланды
|-
| rowspan= "5" |2006
||{{аударылмаған2|wikiseek|wikiseek|en|wikiseek}}
||Негізі қаланды
|-
||[[Quaero]]
||Негізі қаланды
|-
||[[Live Search]]
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|ChaCha (іздеу тетігі)|ChaCha|en|ChaCha (search engine)}}
||Іске қосылды ([[Бета-тәсіл|бета]])
|-
||{{аударылмаған2|Guruji.com|Guruji.com|en|Guruji.com}}
||Іске қосылды ([[Бета-тәсіл|бета]])
|-
| rowspan= "4" |2007
||[[wikiseek]]
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|Sproose|Sproose|en|Sproose}}
||Іске қосылды
|-
||[[Wikia Search]]
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|Blackle.com|Blackle.com|en|Blackle.com}}
||Іске қосылды
|-
| rowspan= "10" |2008
||[[DuckDuckGo]]
||Іске қосылды
|-
||Tooby
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|Picollator|Picollator|en|Picollator}}
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|Viewzi|Viewzi|en|Viewzi}}
||Іске қосылды
|-
||[[Cuil]]
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|Boogami|Boogami|en|Boogami}}
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|LeapFish|LeapFish|en|LeapFish}}
||Іске қосылды ([[Бета-тәсіл|бета]])
|-
||{{аударылмаған2|Forestle|Forestle|en|Forestle}}
||Іске қосылды
|-
||VADLO
||Іске қосылды
|-
||Powerset
||Іске қосылды
|-
| rowspan= "5" |2009
||[[Bing]]
||Іске қосылды
|-
||[[KAZ.KZ]]
||Іске қосылды
|-
||{{аударылмаған2|Yebol|Yebol|en|Yebol}}
||Іске қосылды ([[Бета-тәсіл|бета]])
|-
||{{аударылмаған2|Mugurdy|Mugurdy|en|Mugurdy}}
||Жабылды
|-
||{{аударылмаған2|Scout (сайт)|Scout|en|Scout (travel website)}}
||Іске қосылды
|-
| rowspan= "3" |2010
||[[Cuil]]
||Жабылды
|-
||[[Blekko]]
||Іске қосылды ([[Бета-тәсіл|бета]])
|-
||[[Viewzi]]
||Жабылды
|-
| rowspan= "1" |2012
||WAZZUB
||Іске қосылды
|-
| rowspan= "1" |2014
||[[Спутник (іздеу жүйесі)|Спутник]]
||Іске қосылды ([[Бета-тәсіл|бета]])
|-
|}

== Іздеу (және әлеуметтік граф) ==
Іздеу құралдарына жеңіл қосылатын функцияны әлеуметтік граф деп атайды. Вебсайттар, блогтар және т.б. профильдер сияқты белгіленген кезде, іздеу құралдары оларды метаберілгендерді алу мақсатында қарастыра алады. (Мысалы достарға байланысты және т.б.). Іздеу құралдары желіні индексациялау үшін өте жақсы, өйткені, әлеуметтік ақпарат пен адамдарды көлбеу іздеудің қосылуы қиын мақсат болып саналмайды. Іздеу құралдарына әлеуметтік іздеу, адамдарды іздеу мүмкіндіктері міндетті түрде қосылады.

== Жаңартулар ==
Достар мәртебесін қадағалау мүмкіндігінің ыңғайлылығы Facebook жетістік себептерінің бірі. Бұл мүмкіндік ашық желіге тасымалдана алады. RSS және iCall стандартты форматтары арқылы кез келген қолданушы жаңартулар мен оқиғалар енгізе алады. Достарының жаңартуларын қадағалап отырғысы келетін әр бір тұтынушы бұл іс әрекетті санау құрылғысы немесе сұрау жасау арқылы жүзеге асыра алады. Бұл стандартты тәжірибе болып қалыптаса бастады. Өйткені, бағдарламалық қамсыздандыруды жасаушылардың жаңа және бұдан да артық осы ақпаратты қадағалап көрсетудің әдістерін құрудың үлкен және көп мүмкіндіктері болады.

== Әлеуметтік желілер теориясы туралы ==

;Әлеуметтік желілер қазіргі теориясының пайда болуының қысқа тарихы.
Әлеуметтік желілер қазіргі теориясының басын 1954 жылы Рэй Соломонофф пен Анатолий Рапопорт салды. Ал 1959 – 1958 жылы венгер математиктері Пол Эрдос және Альфред Реньи әлеуметтік желілердің пайда болу принциптерін сипаттайтын мақала жазды. Дункан Уоттс және Стивен Строгаг әлеуметтік желі теориясын дамытып, кластеризация коэффициенті түсінігін, көптеген басқа да ұлы ашулардың қатарына енгізді. Мұндағы кластеризация коэффициенті – бірыңғай емес топтар арасында жақындық дәрежесі.

;Терминнің пайда болу тарихы.

1959 жылы әлеуметтік желілер термині “Адамдар қарым қатынастары” атты жиынтыққа кірген, Манчестер мектебінің әлеуметтанушысы Джеймс Барнстың “Норвеждік аралдар кірістерінің класстары мен жиынтықтары” атты жұмысында енгізілген. Ол 30-шы жылдары ойлап табылған визуалды диаграммалар (бөлек жақтар - нүкте түрінде, ал олардың арасындағы байланыс - сызықтар түрінде ұсынылды) көмегімен адамдар арасындағы өзара байланысу социаграммалар көмегімен жүзеге асыру зерттеулеріне қосымшалар енгізіп оларды толықтырды.

== Іздеу жүйелері нарығы ==
Google — нарық үлесі 68,69 % әлемдегі ең сұранысқа ие іздеу жүйесі. Bing екінші орынға ие, оның үлесі 12,26 %{{sfn|NMS}}.

Әлемдегі ең көп сұранысқа ие іздеу жүйелері {{sfn|Статистика}}:

{| class="wikitable sortable"
! Іздеу жүйесі || |2014, шілде айындағы нарық үлесі ||2014, қазан айындағы нарық үлесі
!2015, қыркүйек айындағы нарық үлесі
|-
| [[Google Search|Google]] || style="text-align:right;"| 68,69 % || style="text-align:right;"|58.01 %
| style="text-align:right;"|69.24%
|-
| [[Baidu]] || style="text-align:right;"| 17,17 % ||style="text-align:right;"|29.06 %
| style="text-align:right;"|6,48%
|-
| [[Bing]] || style="text-align:right;"|6.22 % ||style="text-align:right;"|8.01 %
| style="text-align:right;"|12,26%
|-
| [[Yahoo!]] || style="text-align:right;"|6.74 % || style="text-align:right;"|4.01 %
| style="text-align:right;"|9,19%
|-
| [[AOL]] || style="text-align:right;"| 0,13 % ||style="text-align:right;"|0.21 %
| style="text-align:right;"|1,11%
|-
| [[Excite]] || style="text-align:right;"|0.22 %||style="text-align:right;"| 0,00 %
| style="text-align:right;"|0.00%
|-
| [[Ask.com|Ask]] || style="text-align:right;"| 0,13 % ||style="text-align:right;"| 0,10 %
| style="text-align:right;"|0,24%
|}

=== Азия ===
Шығыс Азия елдерінде және Ресейде Google - ең танымал іздеу жүйесі емес. Қытайда, мысалы, ең көп танымал {{аударылмаған2|Soso (іздеу тетігі)|іздеу жүйесі Soso||Soso (search engine)}} болып табылады.

Оңтүстік Кореяда, патенттелген [[Naver]] іздеу порталын халықтың шамамен 70%-ы пайдаланады
{{sfn|Naver}} [[Yahoo! Japan]] және Yahoo! Taiwan — тиісінше Жапония мен Тайваньдағы ең танымал іздеу жүйесі,
{{sfn|Age of Internet Empires}}.

=== Ресей және орыс тілді іздеу жүйелері ===
[[Яндекс]]пен Ресейде пайдаланушылардың 50,9% қолданады (Google — 40,6 %){{sfn|LiveInternet}}.

2015 жылдың маусымындағы Liveinternet деректері бойынша орыс тілінде іздеу сұрауларының
<ref>[http://www.liveinternet.ru/stat/ru/searches.html Liveinternet]</ref>:
* Барлық тілде:
** [[Google]] (40,6 %)
** [[Bing]] (0,7 %)
** [[Yahoo!]] (0,2 %) және компанияғы тиесілі іздеу жүйелері: {{аударылмаған2|Inktomi}}, [[AltaVista]], {{аударылмаған2|Alltheweb}}
* [[Ағылшын тілі|Ағылшын тілінде]] және халықаралық:
** {{аударылмаған2|AskJeeves}} (механизм [[Teoma]])
* [[Орыс тілі | орыс тілінде]] — көптеген «орыстілді» іздеу жүйелері бірнеше тілде индекстейді және мәтінді - [[Украин тілі|украин]], [[Беларусь тілі|беларусь]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Татар тілі|татар]] және басқа тілдерде іздейді. «Барлықтілді» жүйелерден айырмашылығы барлық [[құжат]]тарды қатарынан индекстейді, олар негізінен орыс тілі басым, немесе басқа да жолдармен орыс тілмен роботтарын шектейтін, [[ домен аймақтар| домен аймақтарда]] орналасқан ресурстарды индекстейді.

** [[Яндекс]] (50,9 %)
** [[Mail.Ru|Mail.ru]] (6,9 %)
** [[Рамблер]] (0,5 %)

Кейбір іздеу жүйелері сыртқы іздеу алгоритмдерін пайдаланады.

== Сыртқы сілтемелер ==
[http://www.flmaster.kz FL Master - Қазақстанның іздеу жүйесі]

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Интернет]]
[[Санат:Ақпараттық технологиялар]]

Америка Құрама Штаттары әнұраны

2016-02-15T05:50:08Z

Nurkhan: Жаңа бетте: {{Әнұран |атауы = The Star Spangled Banner |оқылуы = Дзе стар спэнджлед бәнр |қазақша аудармасы...

{{Әнұран
|атауы = The Star Spangled Banner
|оқылуы = Дзе стар спэнджлед бәнр
|қазақша аудармасы = Жұлдыздармен жарқыраған туымыз
|сурет = Defence of Fort M'Henry broadside.jpg
|ені = 200 px
|сурет атауы =
|сөзін жазған = [[Кеу, Френсис Скотт]] (Francis Scott Key);
|сөзі жазылған күн = 1814
|композитор = [[Смит, Джон Стеффорд]] (John Stafford Smith).
|әні жазылған күн = 1780
|мемлекет = АҚШ
|префикс = ұлттық
|бекітілді = 1931
|жойылды =
|аудио = Star-spangled_banner_002.ogg
|сипаттамасы = Жұлдыздармен жарқыраған туымыз (аспапты нұсқа)
|формат =
}}
[[Сурет:StarSpangledBannerFlag.svg|right|thumb|200px|15 жұлдызды, 15 жолақты «Жұлдыздармен жарқыраған ту»]]
'''Жұлдыздармен жарқыраған туымыз''' — [[Америка Құрама Штаттары]]ның ұлттық әнұраны.

== Сөзі ==

<poem>
''O say, can you see, by the dawn’s early light,''
''What so proudly we hailed at the twilight's last gleaming,''
''Whose broad stripes and bright stars, through the perilous fight,''
''O’er the ramparts we watched, were so gallantly streaming?''
''And the rockets’ red glare, the bombs bursting in air,''
''Gave proof through the night that our flag was still there.''
''O say, does that star spangled banner yet wave''
''O’er the land of the free, and the home of the brave?''

On the shore, dimly seen thro’ the mist of the deep,
Where the foe’s haughty host in dread silence reposes,
What is that which the breeze, o’er the towering steep,
As it fitfully blows, half conceals, half discloses?
Now it catches the gleam of the morning’s first beam,
In full glory reflected now shines in the stream:
’Tis the star-spangled banner! O long may it wave
O’er the land of the free and the home of the brave.

And where is that band who so vauntingly swore
That the havoc of war and the battle’s confusion
A home and a country should leave us no more?
Their blood has washed out their foul footsteps' pollution.
No refuge could save the hireling and slave
From the terror of flight, or the gloom of the grave:
And the star-spangled banner, in triumph doth wave
O’er the land of the free and the home of the brave.

O thus be it ever when freemen shall stand
Between their loved homes and the war’s desolation!
Blest with vict’ry and peace, may the Heav’n-rescued land
Praise the Power that hath made and preserved us a nation.
Then conquer we must, when our cause it is just,
And this be our motto: "In God is our Trust."
And the star-spangled banner in triumph shall wave
O’er the land of the free and the home of the brave.<ref>Francis Scott Key, [http://www.thenationalanthemproject.org/lyrics.html ''The Star Spangled Banner''] (сөзі), [[1814]]</ref>
</poem>

== Тыңдаңыз ==
{{multi-listen start}}
{{multi-listen item|filename=Star-spangled banner.ogg|title=Жұлдыздармен жарқыраған туымыз (1942)|description=[[Fred Waring]] and His Pennsylvanians sing The Star-Spangled Banner in 1942|format=[[Ogg]]}}
{{multi-listen item|filename=MargaretWoodrowWilson-TheStarSpangledBanner.ogg|title=Жұлдыздармен жарқыраған туымыз (1915)|description=A 1915 recording of the Star-Spangled Banner as sung by Margaret Woodrow Wilson, daughter of [[Woodrow Wilson]]|format=[[Ogg]]}}
{{multi-listen item|filename=Star-spangled_banner_002.ogg|title=Жұлдыздармен жарқыраған туымыз (1953)|description=A 1953 instrumental recording by the [[United States Marine Corps]] band|format=[[Ogg]]}}
{{multi-listen end}}

== Түсініктемелер ==
{{reflist|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|The Star-Spangled Banner}}
* [http://www.loc.gov/exhibits/treasures/trm065.html Library of Congress] article
* [http://americanhistory.si.edu/ssb/6_thestory/6b_osay/fs6b.html National Museum of American History] article
* [http://www.mdoe.org/starspangban.html Maryland Online Encyclopedia] article
* [http://www.atlascom.us/defender.htm British Attack on Ft. McHenry Launched from Bermuda]
* [http://www.si.edu/resource/faq/nmah/starflag.htm Encyclopedia Smithsonian article on "The Star-Spangled Banner"]
* [http://www.infoplease.com/spot/starmangledbanner.html "Star-Mangled Banner: A look at some controversial, and botched, renditions of our national anthem"]
* [http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/northamerican/TheStarSpangledBanner/Chap1.html "The Star-Spangled Banner" by John A. Carpenter]
* [http://www.citypages.com/databank/22/1074/article9676.asp "Stars and Stripes Forever"] City Pages, шілде 4, 2001
* [http://www.sptimes.com/News/012801/SuperBowl2001/The_toughest_2_minute.shtml "The Toughest 2 Minutes"]
* {{IMSLP2|id=The_Star-Spangled_Banner_%28Hofmann%2C_J%C3%B3zef%29|cname=The Star-Spangled Banner}}

[[Санат:Әнұрандар]]
[[Санат:АҚШ]]

Америка Құрама Штаттары елтаңбасы

2016-02-15T05:36:03Z

Nurkhan:

{{Елтаңба
|атауы =
|оригинал = Great Seal of the United States
|сурет = Great Seal of the United States (obverse).svg
|сурет өлшемі = 220px
|сурет2 = Great Seal of the United States (reverse).svg
|сурет өлшемі2 = 220px
|сипаттама =
|бекітілді =
|иелік етуші = Америка Құрама Штаттары
|орташа =
|орташа_ені =
|орташа_сипаттама =
|кіші =
|кіші_ені =
|кіші_сипаттама =
|алғашқы айтылым =[[16 қыркүйек]] [[1782 жыл]] Томсонмен, [[Джордж Вашингтон|Джордж Вашингтонның]] қолтаңбасын растайтын уәкілеттік құжат бойынша тұтқындарды алмасу туралы келісім.
|дулыға үсті әшекей =
|дулыға = Көкшіл бұлттағы 13 жұлдыздары
|тәж =
|қалқан = Күміс және [[қара қызыл]]ға бөлінген он үш көкшіл бас
|қалқанұстаушылар = [[Ақбас қыран]]
|негізі =
|ұран = «[[E pluribus unum]]» (алдыңғы бетінде) [[Annuit cœptis]] и [[Novus ordo seclorum]] (қарама - қарсы бетінде)
|ордендер =
|басқа элементтер = Қыран бір аяғына 13 жебе, басқа аяғына зәйтүн бұтағын ілген. Зәйтүн бұтағы дәстүрлі 13 жапырағы мен 13 зәйтүнімен бейнеленген.
|алғашқы нұсқалар =
|басқа нұсқалар =
|қолданылуы =
|авторлар =
|автор = {{аударылмаған2|Чарльз Томсон|Чарльз Томсон|en|Charles Thomson}}
|идея = [[Франклин Бенджамин|Бенджамин Франклин]], [[Джон Адамс|Джон Адамс]] және [[Томас Джефферсон|Томас Джефферсон]]
|жоба =
|түзетулер =
|суретші =
|дизайн =
|консультант =
}}
'''АҚШ Үлкен мөрі''' ({{lang-en|Great Seal of the United States}}) — [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарының]] үкіметі шығарған құжаттардың шынайылығын растау үшін пайдаланылатын мемлекеттік елтаңба. [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы]], үлкен мөрдің ресми сақтаушысы болып саналады. Үлкен мөрді Вашингтонда Мемлекеттік департаментінің көрме залында көре аласыз. Мөрдің алдыңғы беті юаспасөзде баспасөзде жиі Құрама Штаттарының эмблемасы деп аталады.

Әдеттегі мөрдің тек бір жағы болады, ал АҚШ Үлкен мөрінің ерекшелігі, оның екі тең бетінің болуы.

== Түсініктемелер ==
== Тағы қараңыз ==
== Сыртқы сілтемелер ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

Нобель сыйлығы

2016-02-09T11:28:18Z

Nurkhan: /* Нобель сыйлықтары */

[[Сурет:AlfredNobel adjusted.jpg|thumb|[[Альфред Нобель]]]]
'''Нобель сыйлықтары''' <ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref> ''([[швед тілі|шведше]]:Nobelpriset, {{lang-en|Nobel Prize}})'' — жыл сайын әйгілі ғылыми зерттеу, революциялық жаңалықтар немесе мәдениет не қоғам дамуына зор үлес қосатын жұмыстар үшін берілетін халықаралық сыйлықтардың ішіндегі ең танымалдарының бірі.

== Нобель сыйлықтары ==
[[Сурет:Worldmapnobellaureatesbycountry2.PNG|thumb|Түрлі елдердің Нобель лауреаттарының саны]]
[[1895]] жылы құрылған және келесі бес бағыттың өкілдеріне сыйлық беруді қарастыратын [[Альфред Нобель]]дің өсиетнамасына сәйкес құрылған:

* [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|әдебиет]] ([[Швеция|Швецияда]] [[1901 жыл]]дан беріледі);
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика]] ([[Швеция|Швецияда]] [[1901 жыл]]дан беріледі);
* [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия]] ([[Швеция|Швецияда]] [[1901 жыл]]дан беріледі);
* [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина]] ([[Швеция|Швецияда]] [[1901 жыл]]дан беріледі);
* [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы|Бейбітшілік]] сыйлығы бүкіл әлемде бейбітшілікті күшейтуге [[іс-әрекет]]і үшін беріледі ([[Норвегия|Норвегияда]] [[1901 жыл]]дан беріледі);<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref>
* Сонымен қатар, Нобельдің өсиетнамасынан тыс, [[1969 жыл]]дан бастап швед банктің бастамасымен [[Экономика саласында Нобель сыйлығы|экономика сыйлығы]] беріледі. Ол басқа да Нобель жүлделермен бірдей шарттарда марапатталды. Болашақта, Нобель қорының басқарма номинациялар санын көбейтпеу туралы шешім қабылдады.
Қазіргі уақытта Нобель сыйлығының шамасы 10 млн (шамамен 1,05 млн евро немесе 1,5 млн $) швед кронын құрайды.

{{anchor|Нобель лекциясы}}Әр лауреаттан «Нобельдік мемориалдық дәріс» деп аталатын сөз алуы талап етіледі, ол кейін Нобель қорымен арнайы көлемде жарияланады .

== Нобель сыйлығының мөлшері ==
[[Нобель қоры]] [[1900 жыл]]ы жеке тәуелсіз үкіметтік емес ұйым ретінде құрылды, оның бастапқы капиталы 31,6 млн швед кронасын (ағымдағы бағамен, бұл сома шамамен 1,65 млрд кронаға тең) құрады, ал ағымдағы доллардың бағамының (2012 жылдың жазы) тұрғысынан - шамамен $ 250 млн. Лауреаттарға төленген сыйлықақылар бағалы қағаздармен жасалған мәмiлелердiң пайызы есебінен төленген.

Бірінші сыйлықтар 150 000 кронаны (2009 жылғы бағалар бойынша 7.87 млн швед кронасы) болды. Қазіргі уақытта (2009) қордың капиталы 3 млрд 112 млн швед кронасын (шамамен 450 млн АҚШ доллары) құрайды, ал жүлделер 10 млн [[швед кроны]]н құрайды
<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/about/prize_amounts.pdf Нобель сыйлығының ақшалай баламасы. Анықтамалық]</ref>, шамамен 1,4 млн АҚШ $ балама.

* 1992 жылы — 1,04 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2000 жылы — 0,9 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2003 жылы — 1,34 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2004 жылы — 1,46 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2005 жылы — 1,25 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2006 жылы — 1,45 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2007 жылы — 1,56 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2008 жылы — 1,25 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2009 жылы — 1,45 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2010 жылы — 1,5 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]<ref>
[http://www.tursvodka.ru/information/exchange_rates/752/840/dynamic/ Долларға швед кронының кросс-бағамы динамикасы. Анықтамалық]</ref>
* 2011 жылы — 1,4 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]].

2012 жылы Нобель сыйлығының мөлшері 20 пайызға азайды - $ 1,1 млн дейін.

== Тарихы ==

[[1900]] жылы Нобель қоры жасалды – бастапқы капиталы 31 млн швед кронынан тұратын дербес, тәуелсіз, мемлекеттік емес ұйым. [[1969]] жылдан бастап [[Швед банкі]]нің ынтасымен экономика бойынша да сыйлық сыйланатын болды. Одан кейін Нобель қоры номинация санын арттырмауды шешті.

Жыл сайын адам іс-әрекетінің келесі салалар бойынша жеткен жетістіктері үшін Нобель сыйлығы беріледі:
Физика – [[1901]] жылдан бастап, [[Швеция]]
Химия – [[1901]] жылдан бастап, Швеция
Медицина және физиология – [[1901]] жылдан бастап, Швеция
[[Экономика]] – [[1969]] жылдан бастап, Швеция
Әдебиет – [[1901]] жылдан бастап, Швеция
Әлемді қорғау – 1901 жылдан бастап, [[Норвегия]]

=== Нобель сыйлығының баламалары ===
Ғылымның көптеген салалары нобель сыйлығымен “қамтылмай” қалды. Нобель сыйлығының беделді және танымалдығына сәйкес, басқа салаларда ең беделді марапаттауды бейресми түрде Нобельдік деп атайды.

=== Математика және информатика ===
Алғашында Нобель математиканы сыйлық берілетін ғылым салаларының тізіміне қосты да, кейінірек оны әлем сыйлығымен алмастырып, сызып тастады. Анық себебі белгісіз; көбінесе оны швед математигінің атымен байланыстырады, сол уақыттағы швед математикасының озаты [[Миттаг-Леффлер]], оны Нобель [[Стокгольм Университеті]] үшін қайырымдылықты мазасыз сұрағандықтан жақтырмай қалған болатын. Екінші болжам бойынша Нобель [[Софья Ковалевская]]ны жақсы көрген, ал ол Миттаг-Леффлерді таңдады. Сонымен қатар мынадай болжам да бар, Нобель сыйлықты тек адамзатқа нақты және көрнекті пайдасын тигізетін жетістіктерге бермек болған, ал математика жетістіктері, әлеуметтің көзқарасы бойынша, мұндайға жатпайды.

Математика бойынша нобель сыйлығының “баламалары” болып [[Филдс сыйлығы|Филдстық сыйлық]] және [[Абелев сыйлығы|Абелевтық сыйлық]] жатады, информатика саласында – [[Тьюринг]] сыйлығы жатады.

=== Экономика ===
Бейресми түрде бұлай Альфред Нобельдің құрметіне [[Швеция Банкі]]нің экономикалық ғылымдағы сыйлықтарын атайды. Экономика саласы бойынша ең беделді сыйлық болып табылады. Нобель сыйлығымен марапаттау салтанаттарында берілетін басқа сыйлықтардан ерекшелігі, бұл сыйлыққа қаржы Альфред Нобельдің мұрасынан бөлінбейді, оның өсиетнамасында экономика аталған жоқ. Сондықтан, бұл сыйлықты “шынайы нобельдік” деп санау дискуссиялық сұрақ болып табылады. Бұл сыйлық 1969 жылы Швед Банкімен оның 300-жылдығына орай қабылданды. Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты 12 қазанда жарияланады; барлық сыйлықты беру салтанаты [[Стокгольм]]де жыл сайын 10 желтоқсанда өтеді.

==Сыйлыққа сынау==

Іс жүзіндегі өсиетнамаға сәйкессіздік
 
Нобель өсиетнамасы бойынша сыйлық берілетін жылы болған жаңалықтар, жетістіктер үшін сыйлық берілуі керек болған. Бұл іс жүзінде сақталмайды.

=== Табиғи-ғылымдық сыйлықтар ===

Көптеген ғалымдар олардың жаңалықтары мен ашылымдарына сыйлық берілу үшін “ уақыт сынағынан” өткенше, қайтыс болды. Сонымен қатар сыйлықтардың бір ғылыми мектептердің өкілдеріне берілетіні байқалды.

=== Қоғамдық сыйлықтар ===
XX ғасырдың басынан-ақ сыйлық лауреаттарының ресми сынақтарға сәйкестігі жөнінде сұрақ қарастырылды. Жекелеп алғанда, әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаттарының арасында бүкіләлемге танымал авторлармен қатар танымалдықты олардың қоғамдық және саяси іс-әрекеттерінің арқасында алған жазушылар да кездеседі.
Әлемнің нобель сыйлығында да осындай жағдай бар, кейбір тұлғаларға (атап айтқанда [[Кофи Аннан]], [[Ясир Арафат]]) берілуі халықтың түсініспеушілігін тудырды. Әдебиет бойынша номинациялар да сондай бір құпиялықпен қапталған, өйткені номинаттардың өздері қандай өзгеріс жасағандарын білмейді. Осылайша әлемдік МАҚ [[Ресей]]ден Константин Кедров және Белла Ахмадуллина ақындарының номинациясы туралы ақпаратты жіберіп алды, бірақ ешкім ақындардың өздерінен номинацияға рұқсаттарын сұраған жоқ.
== Тағы қараңыз ==
* [[Нобель комитеті]]

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Ғылымтану]]
[[Санат:Сыйлықтар]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Саясаттану]]

{{stub}}

Атом қуаты халықаралық агенттігі

2016-01-09T06:46:38Z

Nurkhan:

{{Infobox Organization
| name = International Atomic Energy Agency [[Сурет:Nobel prize medal.svg|20px]]
| image_border = Flag of IAEA.svg
| caption = The IAEA flag
| headquarters = [[Вена]], [[Аустрия]]
| membership = 144 мемлекет мүше
| language = [[Араб тілі]], [[Қытай тілі|Қытай]], [[Ағылшын тілі|Ағылшын]], [[Француз тілі|Француз]], [[Орыс тілі|Орыс]] және [[Испан тілі|Испан]] тілдері
| general = [[Мухаммед аль-Барадеи]]
| formation = 1957
| website = http://www.iaea.org
| map = IAEA members.svg
| mcaption = АЭХА мүшелері
}}
'''Атом Қуаты Халықаралық Агенттігі''' (АҚХА) – ядролық қаруды таратпау тәртібін қолдау, атом қуатын бейбіт мақсатқа қауіпсіз пайдалану жолындағы халықаралық ынтымақтастықты дамыту мен кеңейту мәселелерімен айналысатын үкімет-аралық тәуелсіз ұйым. [[БҰҰ]]-жүйесіне кіреді, бірақ онымен арнайы келісім негізінде қарым-қатынас жасайды. Агенттік өзінің қызметі туралы БҰҰ бас ассамблеясы мен БҰҰ Қауіпсіздік кеңесіне жыл сайын мәлімет береді. Қазір оған 125 ел мүше. Ұйым бюджеті 256 млн. АҚШ долларынан астам. Атом қаруы бар мемлекеттерде ([[Ресей]], [[АҚШ]], [[Франция]], [[Ұлыбритания]], [[ҚХР]]) ядролық қондырғылардың бір бөлігі өз еркімен АҚХА бақылауына қойылған. [[Израиль|Израилдегі]], [[Үндістан]]дағы, [[Пәкістан]]дағы бірқатар қондырғылар Агенттіктің бақылауынан тыс қалып отыр.
[[Сурет:Iaea-vienna.JPG|thumb|1979 жылдан бері Ұымның бас пәтері [[Вена]]да орналасқан]]
[[File:UnocityIAEA persp.jpg|thumb|[[Атомдық энергия бойынша халықаралық агенттік|АЭБХА-ның]] [[Вена]]дағы бас штабы]]
АҚХА-ның маңызды қызмет ету салалары – атом қуатын бейбіт мақсаттарда пайдалану, осы салада тезникалық көмек көрсету, [[атом электр стансасы|атом электр стансаларының]] (АЭС) қауіпсіздігін арттыру, радиоактивті қалдықтарды залалсыздандыру, радиоизотоптарды медицинада, т.б. адамзат шаруашылығында пайдалану. АҚХА қамқорлығымен Ресейдің, АҚШ-тың, [[Жапония]]ның және [[Еуропа]] қоғамдастығының ғылыми күштерін Халықаралық термоядролық сынақ реакторларын (ITER) жасау үшін біріктіру жобасы жүзеге асырылуда. АҚХА-ның бақылау қызметін жетілдіру және кеңейту шеңберінде [[1997]] жылы мамырда “Кепілдіктер жүйесінің пәрменділігі мен тиімділігін арттыру” бағдарламасы қабылданды. АҚХА ядролық заттардың зиянсыз айналымы жөніндегі ақпараттар мен деректерді жинап, талдап, қорытады. Тек мемлекеттер ғана АҚХА-ға мүше бола алады.

Басқарушы органдары: мүше елдердің жыл сайын шақырылатын Бас конференциясы, 35 адамнан тұратын Басқарушылар кеңесі және ағымдағы жұмыстарды іске асырушы екі мыңнан астам қызметкері бар хатшылар тобы, соңғысын бас директор басқарадыіқі. Штаб-пәтері Венада орналасқан.

== Қазақстан мен АҚХА ==
[[Қазақстан]] Агенттікке [[1994]] жылы мүше болып кірді. Өзін ядролық қаруы жоқ деп жариялауына және Семей атом сынақ алаңының жұмысын тоқтатуына байланысты Қазақстанның бұл Агенттіктің қызметіне қатысуының маңызы артып отыр. АҚХА 1994 жылдан бері Қазақстанда атом қуатын пайдалану саласындағы аса қажетті мәселелерді шешуге көмек көрсетіп келеді. Бұл салада заңдар мен құжатар жүйесін жасауға көмектесу, ядролық реакторлырға және ядролық-отын циклді кәсіп-орындарға сараптау жүргізу, республиканың әр түрлі ұйымдарына аспаптар мен жабдықтар түріндегі техникалық көмек жақсарды. Семей сынақ алаңында радиациялық жағдайдың қазіргі күйін анықтау мақсатында АҚХА мамандарының үш өкілдігі (миссиясы) жұмыс істеді. 1994 жылы шілдеде [[Алматы]]да Қазақстан мен АҚХА арасында ядролық қаруды таратпау жөніндегі шартқа байланысты кепілдіктер беруді қолдану туралы келісімге қол қойылды. Бұл келісімді дайындау мен іске асыру барысында Агенттік жағынан Қазақстанға сараптау-әдістемелік және техникалық көмек көрсетілді.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.iaea.org IAEA ресми торбеті]
* [http://www.iaea.org/NewsCenter/Focus/IaeaIran/index.shtml In Focus : IAEA and Iran]
* [http://www.iaea.org/Publications/Magazines/Bulletin/index.html IAEA Bulletin]
* [http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/Pub1032_web.pdf History of the International Atomic Energy Agency : the first forty years], David Fischer, 1997, ISBN 92-0-102397-9
* [http://www.iaea.org/books/50thAnnBook A Pictorial History of "Atoms for Peace"], ISBN 978-92-0-103807-4

[[Санат:Халықаралық ұйымдар]]

Қарақшылық

2015-12-22T03:00:32Z

Nurkhan:

[[Сурет:Pyle pirates approaching ship.jpg|right|thumb|270px]]
'''Қарақшылық''' ({{lang-en| piracy; skyjacking}}; {{lang-la| pirata}}; {{lang-el| peirates}} - тонаушы, қарақшы (теңіз қарақшылығы), қылмыстық запдар және халықаралық құқық бойынша — күш қолдану немесе оны қолдану қаупін тудыра отырып, әзге мүлікті иелену мақсатында езен немесе теніз кемелеріне
шабуыл жасау түрінде керінетін қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыс; ашык теңізде сауда, [[азамат]]тық кемелерді заңсыз басып алу, тонау немесе суға батыру.

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Авраамдық діндер

2015-10-18T07:42:01Z

Nurkhan:

'''Авраамдық дін''' - Авраам бес қасиетті кітап бойынша осы бағыттағы діннің негізін қалаушы,бұл діни бағыт иудаизмде,Христиан және Ислам дінінде де Эхнатонның үстемдік ету заманында қалыптасқан .Иудаизм-діни ұғымды адам өмірінің барлық өмірімен байланыстырады.Иудей-дінге және ұлттық нәсілімен жататын ,сонымен бірге күнделікті өмірде жазылған ережелерді бұлжытпай орындау.Иудаизм жалпы дүниежүзілік діндердің көптеген салттарын қабылдамаған,олардың айтуынша адам баласы туа салысымен иудаист болады,ондай болмаған ондай болмаған күнде арнайы ант қабылдап өтуіне болады-мыс.

== Христиан дінімен байланысы ==
Христиандық дін-иудаизм бағытының бір тармағы болып саналып,кейіннен жеке бөлініп шығып,космополиттік бағытты уағыздайтын дінге айналған.Христиан дінінде ұлтқа бөліну деген жоқ,ұстамдары бойынша кез-келген адам ұлтына қарамастан христиан бола алады деп түсінеді,осы себепті христиандық дін дүниежүзілік дінге айналған.

== Ислам дінімен байланысы ==
Ислам діні Аравия түбегінде пайда болған.Көптеген дін зерттеушілердің дәлелдеуінше Ислам Мұхаммед(с.ғ.с) пайғамбар кезінде иудаизм мен христиан дінінің көптеген бағыттарын пайдаланған.Біздің заманымыздағы 7 ғасырда христиан діні көптеген елдерге тарап,Жерорта теңізінің оңтүстік мжағалауына дейін тараған.Ол кезде Аравия жарты аралында христиан дінін қолдаушылар шамалы болған.Ертеде арабтардың рулықұ қауымдастығымен топтары еврейлермен және христиандармен іргелес тұрып монотенизм бағытымен өте таныс болған<ref>Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданының «Аягөз» энциклопедиясы. 1 том. «Көркем» баспасы, Алматы -2010 жыл</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат: Дін]]

Бокстағы салмақ дәрежелері

2015-09-26T11:39:11Z

Nurkhan: /* Тағы қараңыз */

== Кәсіби бокс ==
[[Кәсіби бокс|Кәсіби]] [[бокс]]тағы [[салмақ]] дәрежелері<ref>[http://www.boxrec.com/media/index.php/Weight_divisions Weight divisions]</ref>.

{| class="wikitable"
|-
!Салмақ [[Килограмм|кг]]-да (жақшада - [[Фунт|фунтта]]) !! Құрылған жылы !!Салмақтың атауы !! [[WBC]] !! [[WBA]] !! [[IBF]] !! [[WBO]] !! [[Boxrec]]
|-
|90,892 (200) жоғары|| 1885 || Ауыр салмақ || Heavyweight || Heavyweight || Heavyweight || Heavyweight || Heavyweight
|-
|90,892 (200) дейін|| 1980 || Бірінші ауыр салмақ || Cruiserweight || Cruiserweight || Cruiserweight || Junior heavyweight || Cruiserweight
|-
|79,378 (175) дейін|| 1913 || Жартылай ауыр салмақ || Light heavyweight || Light heavyweight || Light heavyweight || Light heavyweight || Light heavyweight
|-
|76,203 (168) дейін|| 1984 || Екінші орташа салмақ || Super middleweight || Super middleweight || Super middleweight || Super middleweight || Super middleweight
|-
|72,574 (160) дейін|| 1884 || Орташа салмақ || Middleweight || Middleweight || Middleweight || Middleweight || Middleweight
|-
|69,85 (154) дейін|| 1962 || Бірінші орташа салмақ || Super welterweight || Super welterweight || Junior middleweight || Junior middleweight || Light middleweight
|-
|66,678 (147) дейін|| 1914 || Жартылай орташа салмақ || Welterweight || Welterweight || Welterweight || Welterweight || Welterweight
|-
|63,503 (140) дейін|| 1959 || Бірінші жартылай орташа салмақ || Super lightweight || Super lightweight || Junior welterweight || Junior welterweight || Light welterweight
|-
|61,235 (135) дейін|| 1886 || Жеңіл салмақ || Lightweight || Lightweight || Lightweight || Lightweight || Lightweight
|-
|58,967 (130) дейін|| 1959 || Екінші жартылай жеңіл салмақ || Super featherweight || Super featherweight || Junior lightweight || Junior lightweight || Super featherweight
|-
|57,153 (126) дейін|| 1889 || Жартылай жеңіл салмақ || Featherweight || Featherweight || Featherweight || Featherweight || Featherweight
|-
|55,225 (122) дейін|| 1976 || Екінші супер жеңіл салмақ || Super bantamweight || Super bantamweight || Junior featherweight || Junior featherweight || Super bantamweight
|-
|53,525 (118) дейін|| 1894 || Супер жеңіл салмақ || Bantamweight || Bantamweight || Bantamweight || Bantamweight || Bantamweight
|-
|52,163 (115) дейін|| 1980 || Екінші ең жеңіл салмақ || Super flyweight || Super flyweight || Junior bantamweight || Junior bantamweight || Super flyweight
|-
|50,802 (112) дейін|| 1911 || Ең жеңіл салмақ || Flyweight || Flyweight || Flyweight || Flyweight || Flyweight
|-
|48,988 (108) дейін|| 1975 || Бірінші ең жеңіл салмақ || Light flyweight || Light flyweight || Junior flyweight || Junior flyweight || Light flyweight
|-
|47,627 (105) дейін|| 1987 || Ең төмен салмақ || Strawweight || Minimumweight || Mini flyweight || Mini flyweight || Minimumweight
|-
|}

== [[Әуесқой бокс]] ==
Әуесқой [[бокс]]тағы [[салмақ]] дәрежелері, оның ішінде [[Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиада ойындарында]] әрекет етеді<ref>[http://www.aiba.org/en-US/news/ozqsp/newsId/2443/news.aspx Халықаралық әуесқой бокс қауымдастығының ресми сайтында рейтингілері]</ref>.

{| class="wikitable"
|-
!Салмақ ([[Килограмм|кг]]) !! Салмақтың атауы !! Салмақ дәрежесінің ағылшынша атауы
|-
| свыше 91 || Аса ауыр салмақ || Super heavyweight
|-
| 81 — 91 || Ауыр салмақ || Heavyweight
|-
| 75 — 81 || Жартылай ауыр салмақ || Light heavyweight
|-
| 69 — 75 || Орташа салмақ || Middleweight
|-
| 64 — 69 || Жартылай орташа салмақ || Welterweight
|-
| 60 — 64 || Бірінші жартылай орташа салмақ || Light welterweight
|-
| 56 — 60 || Жеңіл салмақ || Lightweight
|-
| 52 — 56 || Супер жеңіл салмақ || Bantamweight
|-
| 49 — 52 || Ең жеңіл салмақ || Flyweight
|-
| 46 — 49 || Бірінші наилегчайший салмақ || Light flyweight
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Бокстан қазіргі әлем чемпиондары]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://boxingweightclasses.org/ lasses] Boxing Weight C
* [http://www.aiba.org/default.aspx?pId=4248# AIBA World Ranking]

{{уики}}
[[Санат:Бокс]]
[[Санат:Бокс терминологиясы]]

Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы

2015-09-19T20:23:47Z

Nurkhan: /* Түсініктемелер */

[[Сурет:Nobel in Literature.jpg|thumb|240px|Әдебиеттен Нобел жүлдесінің медалі. Түпнұсқа әрлемі ®© The Nobel Foundation.]]
'''Әдебиеттен Нобел жүлдесі''' – жыл сайын дүние жүзінің қандай да елінен болмасын шыққан авторға беріледі.

Бұл сыйлықты швед инженер-химигі, өнертапқыш және өнеркәсіп иесі [[Нобель, Алфред Бернхард|Алфред Нобель]] ұйымдастырды. Оның есімімен аталған бұл сыйлық дүниежүзінде ең танымал, сонымен бірге ең қатты сыналады деп айтылады. Сыйлыққа А. Нобелдің кескіні бейнеленген алтын медаль, диплом және ақшалай сыйлық беріледі. Ақшалай сыйлық Нобель фондының кірісіне байланысты. Нобелдің [[1895]] ж. [[қарашаның 27]] жазған өсиетхаты бойынша оның капиталы (алғашында 31 млн. швед кроны) акция, облигация, несиеге салынды. Осыдан түскен табыс бірдей бес бөлікке бөлінеді және физика, химия, физиология немесе медицина, әдебиет және бейбітшілікті нығайтуға бағытталған үздік жетістіктерге беріледі.

Сыйлықты жыл сайын [[желтоқсанның 10]] [[Швеция]] патшасы [[Стокгольм]]да тапсырады. Нобел әдебиет сыйлығын алғаннан кейін лауреат жұмысының тақырыбы бойынша дәріс беруге міндетті. Негізінен әдебиет сыйлығы жазушыға жеке шығармасы үшін емес, әдебиеттің дамуына қосқан үлесі үшін беріледі.

1901 жылдан бері Әдебиеттен Нобел жүлдесі беріліп келеді. Содан бері 106 жазушы осы сыйлыққа ие болды.

== Түсініктемелер ==
{{reflist|2}}

{{Нобель сыйлығы}}
{{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|state=collapsed}}

[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Нобель сыйлығы]]

Жоғарғы coт өкілеттігі

2015-09-11T00:39:20Z

Nurkhan:

'''Жоғарғы coт өкілеттігі''' ({{lang-la|authority of the Supreme Court}}) - [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]], сондай-ақ «''[[Сот]] жүйесі
мен судьяларының мәртебесі туралы''»
[[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы]] бойынша [[Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты]]на
берілген өкілеттіктер.
[[Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты]] жалпы [[юрисдикция]] соттарының қарауына жатқызылған азаматтық, қылмыстық және өзге істер бойынша жоғары сот органы болып табылады, заңда көзделген іс жүргізу
нысандарында олардың қызметін қадағалауды жүзеге асырады және сот
практикасының мәселелері бойынша
түсіндірмелер береді.

[[Қазақстан Жоғарғы Соты|Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты]]:
# Өзінің қарауына жатқызылған [[сот]] істері мен материалдарын қарайды.
# [[Сот]] практикасын зерделейді және оны жинақтаудың қорытындылары бойынша Республика соттарынын сот төрелігін іске асыруы кезіндегі заңдылыктын сақталу мәселелерін қарайды.
# [[Сот]] практикасында заңдарды қолдану мәселелері бойынша түсіндірмелер беретін нормативтік қаулылар қабылдайды.
# Заңда көзделген басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.<ref>Орысша-қазақша заңдык түсіндірме сөздік-анық тамалық. - Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{stub:Заң}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Күн желі

2015-09-02T07:07:17Z

Nurkhan: /* Дереккөздер */

[[Сурет:Гелиосфера.jpg|thumb|Возникновение ударных волн при столкновении солнечного ветра с межзвездной средой.]]
'''Күн желі''' - көзі Күн плазмасы болатын, гарыш кеңістігіндегі бөлшектердің ағыны.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]

{{Күн}}

{{Stub}}

Фотосфера

2015-09-02T07:06:23Z

Nurkhan: /* Сілтемелер */

[[Сурет:Sun920607.jpg|thumb|300 px|Фотосфера - Күннің дискі]]
'''Фотосфера''' — [[телескоп]] (немесе фотография) арңылы қарағанда ұсаң және аса жарық «түйіршіктерден» тұратын [[Күн|Күннің]] жарық беретін беті. Фотосферада даңтар, ал даңтар төңірегінде «жалындар» байқалады. Күннің толық тұтылған уақытында байқалатын ең сыртңы сұйьің, жарықты нашарлау беретін қабаты хромосфера мен өте сирек газдардан, тозаңдардан тұратын Күн тажын құрайды.

==Сілтемелер==
*[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

{{Күн}}

{{stub}}
[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Күн]]

IOS

2015-09-02T05:58:57Z

Nurkhan:

{{кіші әріп}}
{{мағына|IOS (значения)}}
{{Операциялық жүйе
|name = iOS (бұрынырақ iPhone OS)
|logo = [[File:Apple iOS new.svg|100px]]
| Скриншоты = IOS 8 Homescreen.png
| screenshot_size = 250px
|caption = iOS 8 жұмыс істейтін iPhone 6 Plus басты экранындағы тұжырымдамасы
|Жасаушы = [[Apple]]
|family = [[OS X]]
|source_model = жабық (с [[Тегін бағдарламалық қамтамасыз ету|Тегін]] компоненттері)
| ui = [[Cocoa Touch]] ([[multi-touch]], [[graphical user interface|GUI]])
|released = 29 маусым 2007 жыл
|frequently_updated = Жылына бір рет
|last version = 8.3— 9 сәуір 2015 жыл
** 8.3 для iPhone{{nbsp}}4S, 5, 5C, 5S, 6, 6{{nbsp}}Plus, iPad{{nbsp}}2, iPad 3, iPad 4, iPad mini, iPad Air, iPad mini with retina display, iPad{{nbsp}}Air{{nbsp}}2, iPad{{nbsp}}mini{{nbsp}}3, iPod{{nbsp}}touch{{nbsp}}5G<ref name="ios8-compat-list">{{cite news|url=http://9to5mac.com/2014/09/17/apple-releases-ios-8-for-iphone-ipad-and-ipod-touch/|title=Apple releases iOS{{nbsp}}8 for iPhone, iPad and iPod touch|publisher=9to5mac|lang=en|accessdate=2014-09-20}}</ref>
** 7.1.2 для iPhone{{nbsp}}4
** 6.1.6 для iPod{{nbsp}}touch{{nbsp}}4G; iPhone{{nbsp}}3GS;
** 5.1.1 для iPad{{nbsp}}1, iPod{{nbsp}}touch{{nbsp}}3G;
** 4.2.1 для [[iPhone{{nbsp}}3G]], iPod{{nbsp}}touch{{nbsp}}2G;
** 3.1.3 для iPhone{{nbsp}}2G, iPod{{nbsp}}touch{{nbsp}}1G
|Соңғы қол жетімді нұсқасының шығарылған уақыты = 
|Соңғы қол жетімді нұсқасы = 8.4 beta{{nbsp}}
|Соңғы тесттік нұсқасының шығарылған уақыты = 12 сәуір 2015 жыл
|Жаңарту тәсілі = [[iTunes]] көмегімен немесе {{iw|Over-the-air|OTA||Over-the-air programming}}
|менеджеры пакетов =
|language = 34 тіл
|supported_platforms = соңғы релизі (8.3) келесі құрылғылар үшін:
** [[iPhone]]{{nbsp}}4S, 5, 5c, 5s, 6, 6{{nbsp}}Plus;
** [[iPod touch]]{{nbsp}}5;
** [[iPad]]{{nbsp}}2, 3, 4, Air, Air{{nbsp}}2
** [[iPad{{nbsp}}mini]], iPad{{nbsp}}mini{{nbsp}}2, iPad{{nbsp}}mini{{nbsp}}3
** [[Apple{{nbsp}}TV]] 2Gen, 3Gen
|Ядросы = [[XNU]] ([[Гибридті ядро|гибридті]])
|интерфейс = [[Интерфейс программирования приложений|API]] [[Cocoa Touch]] ([[мультитач]])
|Лицензиясы = [[Жекеменшік бағдарламалық | жеке меншік]]
|working_state = Актуалды
|website = [http://www.apple.com/ru/ios/ apple.com/ru/ios]
}}
'''iOS''' ([[2010 жыл]]дың [[24 маусым]]ына дейін: '''iPhone OS''') — Америкалық [[Apple]] компаниясымен құрастырылып, шығарылатын мобильді [[операциялық жүйе]]. [[2007 жыл]]ы шығарылған; бастапқыда [[iPod touch]] және [[iPhone]] құрылғыларына шығарылып, сосын [[iPad]] және [[Apple TV]] құрылғыларына да шығарылды. [[Windows Phone]] және [[Android]] [[операциялық жүйе]]леріне қарағанда тек қана Apple компаниясының құрылғыларына қондырылады.

iOS-тың қолданушы [[интерфейс]]і [[мультитач]] қозғалыстары арқылы тікелей басқару концепциясында құрылған. Интерфейсті басқару элементтері батырмалардан, сүйрегіштер мен тетіктерден құрылған.

iOS [[MacOS]]-тің негізінде құрылып, оның {{аж3|POSIX||ru|POSIX}}-үйлесімді {{аж3|Darwin||ru|Darwin}}-нің негізгі компоненттерінің жинағын қолданады.

iOS-та төрт {{аж3|абстракциялау қабаты||ru|Слой абстрагирования}} бар: Core OS қабаты, Core Services қабаты, Media Layer қабаты және Cocoa Touch қабаты.

iOS-тың қазіргі таңдағы версиясында (iOS 6.0) жүйелік бөлімге құрылғының 1,5 — 2 [[Гигабайт|Гб]] [[флеш-жад]]ы беріледі және бос орынға 800 [[Мегабайт|Мб]] беріледі (құрылғының модификациясына байланысты өзгереді).

[[2013 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ына қараған таңда [[App Store]] бағдарламалар дүкенінде iOS-қа арналған 755 мың бағдарламалар бар. Оларды жүктеудің жалпы саны 40 миллиардтан асып түсті.

{{compu-stub}}

{{Apple компаниясының бағдарламалық қамтамасыз етуі}}

[[Санат:Операциялық жүйелер]]
[[Санат:Apple]]

Macintosh

2015-08-11T07:43:57Z

Nurkhan: /* Дереккөздер */

[[File:Macintosh 128k transparency.png|thumb|right|alt=A beige, boxy computer with a small black and white screen showing a window and desktop with icons.|[[Macintosh 128K|Алғашқы Macintosh]], коммерциялық сәтті жеке компьютер командадан гөрі [[графикалы интерфейс]]пен істеген.]]
'''Macintosh (Мак)''' - АҚШ-тағы [[Apple]] фирмасының дербес компьютерлері тобы. Бұл топқа ''Power'' ''Macintosh'', Macintosh AV, Quadra, LC және т.б. компьютерлер жатады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
==Тарихы.==
Ең алғашқы Мас 1984 жылы 24 қаңтарда шығарылды. Бұл компьютер пайдаланушының графикалық интерфейсін (алғашқы тышқанды құрастырып шығарған Дуглас Энгельбарт NLS (oN Line System) 1967 жылы болды [1]) мен басқару жолағының стандартты интерфейсін қолданды. Осыдан соң қомпания Apple II компьютерлер тобын шығаруды доғарды. Себебі олар бәсекелестікке төтеп бере алмайтын еді.

Қазіргі кезде Macintosh компьютерлері келесі өнімдерді ұсынады: бастапқы деңгейдегі МасВооk ноутбуктерін, жоғарғы деігейлі MacBook Pro ноутбуктарын, ультрапортативті MacBook Air ноутбуктерін, компактты Mac mini үстел компьютерлерін, iMac интегрирленген дисплейімен моноблокты үстел компьютерлері, жоғарғы деңгейдегі Mac Pro жұмыс станциясы. Әрбір компьютер ішінде әртүрлі конфигурациялар болады.

Macintosh бірінші компьютерлері Motorola (68000, 68020) процессорлармен базасын қолданып, одан кейін әлдеқайда күшті IBM PowerPC процессорларын ( PowerMac моделді компьютерлерде қолданылды), соңында Intel процессорларымен жабдықталды.

Соңғы үстел компьютерлері мен PowerPC базасындағы серверлер 64-разрядты G5 процессорларымен, ал ноутбуктер 32-разрядты G4 процессорымен жабдықталды. Жоғары жылу бөлгіштігі мен энергияны қажет ету жоғарылығына байланысты G5 процессорларын IBM жаңалата алмады және оларды ноутбукке қолдану мүмкін болмады. IBM процессорларының тактілік жиілігінің төмен болуы және жоғарыда аталған проблема Apple компаниясына жаңа процессор қондырғыларын іздеуге мәжбүрледі. Жиілігі жоғары және шағын Intel процессорларына Apple 2006 жылдан бастап көше бастады. Сонымен қатар осы процессорды қолдану арқасында жаңа мүмкіндіктерге қол жетіп Rosetta технологиялары қолданылды. 2006 жылдың соңында барлық компьютерлер жаңа процессорға көшірілді. Сол уақытта Intel архитектурасы 32-рахрядты Mac OS 10.4 операциялық жүйесін қолдады.
[[Сурет:Imac 16-9.png|нобай|солға|iMac 2009]]
2010 жылы барлық шығарылған компьютерлер 64-разрядты Intel Core 2 Duo және Intel Xeon процессорлырмен жабдықталды. Ал алдыңғы үлгі 64-разрядты қалыпта Mac OS X 10.5 қолдаса, 32-разрядта Intel және PowerPC платформалары болды. Жаңа 10.6, Mac OS X үлгісі, PowerPC-тен көшірме болса да, эмуляция тәртібі ссақтала тұра, тек қана Intel платформасында ғана жұмыс істеді, Көптеген қолданбалардағы секілді Mac OS X 10.6 Snow Leopard толықтай 64-битті болды.
Соңғы уақытта Apple Windows ОЖ-сін және Boot Camp утилитін қолданды, тек қана бұл емес Macintosh платформасында Linux ОЖ-сі де қолданылды.

== Дереккөздер ==
<references/>
*Apple Inc.
*Презентация первого Macintosh (1984 ж.)
*Первый обзор компьютера Apple Macintosh в 1984 г.
*15 знаковых продуктов Apple
*Сайт и форум о Маках и продукции Apple
*Руководства по ремонту техники Apple в видео-формате
*U.S. Patents принадлежащие Douglas C. Engelbart

{{Apple}}
{{1998 жылдан бастап Apple аппараттық қамтамасыз етуі}}

[[Санат:Компьютер]]
[[Санат:Apple компаниясының өнімдері]]

Үлгі:Нобель сыйлығы

2015-08-01T04:36:29Z

Nurkhan:

{{Навигациялық жол
|атауы = Нобель сыйлығы
|заглавие = <div style="float:left; width:5em">{{Tnavbar|Нобель сыйлығы|mini=1}}</div>'''[[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлықтары]] және Нобель сыйлығының лауреаттары'''
|state = {{{state|autocollapsed}}}
|түс = #c8bf59
|сурет =
|мазмұны = <div>
'''Сыйлық''': <nowiki>[</nowiki>
[[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика]] |
[[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия]] |
[[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина]] |
[[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|әдебиет]] |
[[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы|бейбітшілік]] |
[[Экономика саласында Нобель сыйлығы|экономика]]
<nowiki>]</nowiki> 
'''Лауреаттар тізімі''': <nowiki>[</nowiki>
[[Физика саласында Нобель сыйлығының лауреаттарының тізімі|физика]] |
[[Химия саласында Нобель сыйлығының лауреаттарының тізімі|химия]] |
[[Физиология немесе медицина саласында Нобель сыйлығының лауреаттарының тізімі|физиология немесе медицина]] |
[[Әдебиет саласында Нобель сыйлығының лауреаттарының тізімі|әдебиет]] |
[[Бейбітшілік саласында Нобель сыйлығының лауреаттарының тізімі|бейбітшілік сыйлығы]] |
[[Экономика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|экономика]]
<nowiki>]</nowiki>
</div>
}}<noinclude>
[[Санат:Наградалар|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Ғылым|{{PAGENAME}}]]
</noinclude>