Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Ауғанстан

2016-11-12T12:05:01Z

Nkiukr:

{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Ауғанстан ислам мемлекеті
|Шынайы атауы = пушту: د افغانستان اسلامي جمهوریت (Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat) дари: جمهوری اسلامی افغانستان (Jamhūrī-yi Islāmī-yi Afġānistān)
|Атау септігі = Ауғанстан
|Елтаңба = Emblem_of_Afghanistan.svg
|Байрақ = Flag of Afghanistan.svg
|Ұраны =
|Әнұранның аты = Soroud-e Melli
|Аудио =
|Картада = Afghanistan (orthographic projection).svg
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 56|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 66|lon_min = 11|lon_sec = 0
|region = AF
|CoordScale =
|Тілдері = [[пушту]], [[дари]]<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|title=Afghanistan|date=2007-12-13|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref>
|Мемлекеттік діні = [[Ислам]] [[суннизм|сунниттік]] бағыт
|Үкімет түрі = [[Ислам республикасы]]<ref name="atlas mira">{{cite book | title=Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. | publisher=Роскартография | year=2010 | location=14 | isbn=978-5-85120-295}}</ref>
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні = [[19 тамыз]] [[1919]]
|Тәуелсіздігін алды = [[Құрама Патшалық]]тан
|Астанасы = [[Кабул]]
|Ірі қалалары =
|Ірі қаласы = Кабул
|Басшы қызметі = [[Ауғанстан Президенті|Президенті]] бірінші вице-премьер екінші вице-премьер
|Басшылары = [[Хамид Карзай]] [[Мұхаммед Фахим]] [[Карим Халили]]
|Жер аумағы = 647 500
|Жер аумағы бойынша орны = 41-ші
|Судың үлесі = шамалы
|Этнохороним =
|Жұрты = {{өсім}}31 108 077<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs
Population Division | date=2009 | accessdate= }}</ref>
|Халық саны бойынша орны = 40-шы
|Сарап жылы =
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы = 2013
|Халық тығыздығы = 43,5
|Тығыздық бойынша орны =
|ЖІӨ = 21,39 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=50&pr.y=16|title=Afghanistan|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616f9QMsX|archivedate=2011-08-21}}</ref>
|ЖІӨ сараптаған жылы = 2008
|ЖІӨ бойынша орны = 96-шы
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ = 760<ref name="imf2"/>
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны =
|ЖІӨ (номинал) =
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ = 0,352 (төмен)
|АДИ жылдық есебі = 2007
|АДИ бойынша орны = 181-ші
|АДИ деңгейі =
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = [[ауғани]]
|Интернет үйшігі = [[.af]]

|ISO = AFG
|Телефон коды = 93
|Уақыт белдеуі = +4:30

|Түсініктемелер =


}}

'''Ауғанстан''' ({{lang-ps|افغانستان}}, [[дари]]: افغانستان, Afġānestān), толық ресми атауы '''Ауғанстан Ислам Республикасы'''<ref name="atlas mira" /> ({{lang-ps|د افغانستان اسلامي جمهوریت}}, [[дари]]: جمهوری اسلامی افغانستان) — [[теңізге тікелей шыға алмайтын елдер|теңізге тікелей шыға алмайтын]], [[Орта Шығыс]]тағы [[мемлекет]]. Әлемдегі [[төртінші әлем|ең кедей елдердің]] бірі. [[1978 жыл]]дан бастап елде [[Ауғанстандағы азамат соғысы|азамат соғысы]] жүріп жатыр.

Батысында [[Иран]]мен, оңтүстік-шығысында [[Пәкістан]]мен, солтүстігінде [[Түркіменстан]]мен, [[Өзбекстан]]мен және [[Тәжікстан]]мен, шығысында [[Қытай]]мен, оңтүстігінде [[Үндістан]]мен (дұрысында Үндістан, Қытай және Пәкістан таласатын [[Джамму және Кашмир]] аумағымен) шектеседі.

Ауғанстан [[Батыстық өркениет|Батыс]] пен [[Шығыс өркениет|Шығыс]] түйісетін жерде орналасқан. Ежелгі [[сауда]] мен [[миграция|көші-қон]] орталығы болып табылады. Оның геосаяси жағдайы — бір жағынан [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[Орталық Азия]]да, екінші жағынан [[Таяу Шығыс]]та орналасуы, сол аймақта орналасқан елдердің арасындағы саяси және мәдени қатынастарында, маңызды рөл атқарады.

== Этимология ==
«Ауғанстан» атауы [[қазақ тілі]]нде «[[ауғандықтар|ауғандар]] елі» деген мағына береді.

=== Атаудың пайда болуы ===
Атаудың бірінші буыны — «ауған», «ауғани» — түркі сөзінен құралған, яғни ауып кеткен, жасырынған деген мағынаны береді. Бірақ ауғандар өздерін олай атамайды, олардың өз аты «[[пуштундар]]».
Атаудың соңғы буыны — «-стан» деген жұрнақ парсы тілінде «орын, [[ел]]» деген мағына береді.

«Ауғандар» деген термин халық атауы ретінде, исламдық кезеңнен бастап қолданылады. Кейбір ғалымдардың пікірінше «ауған» деген сөз алғаш рет тарихта [[982 жыл]]ы пайда болған; сол кезде ауған деп, Инд өзені бойындағы таулардың батысында өмір сүрген тайпаларды айтқан.<ref name="EofI">{{cite encyclopedia| last=Morgenstierne |first=G.|title = AFGHĀN| encyclopedia = [[Encyclopaedia of Islam]]| edition = CD-ROM Edition v. 1.0| publisher = Koninklijke Brill NV| location = Leiden, The Netherlands| year = 1999}}</ref>

[[1333 жыл]]ы [[Кабул]]да болған Марокколық саяхатшы [[Ибн Баттута]] былай айтқан:
{{start citation}}«Біз, бұрын ірі қала болған, Кабулға саяхат жасадық. Қазіргі кезде онда өздерін ауғандармыз деп атайтын, парсы тайпалары өмір сүреді».{{end citation|қайнары=Nancy Hatch Dupree - [http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php#Top The Story of Kabul (Mongols)]}}

«Ираника энциклопедиясында»:<ref>{{cite web | url=www.iranica.com/newsite/articles/v1f5/v1f5a037.html | title=«Afghan» | publisher=«Afghanistan: iv. Ethnography» | date=2006 | author=Ch. M. Kieffer}}</ref>
{{start citation}}«Этнологиялық көзқараспен айтқанда, «ауғандық» термині — пуштундардың парсы тіліндегі атауы. Бұл термин Ауғанстаннан шығып басқа жақтарға да кең таралған, өйткені қазіргі кезде пуштун тайпалық одағы саны жағынан да, саяси жағынан да бұл елде ең маңызды болып саналады».{{end citation|қайнары=}}

Сонымен қатар, түсініктемесінде:
{{start citation}}«Avagānā» деген атаумен бұл этникалық топ, алғаш рет б.з.б VI ғ. Varāha Mihira деген үнділік астрономның «Brihat-samhita» еңбегінде аталған.{{end citation|қайнары=}}

Бұл ақпаратты пуштундық әдебиет те қолдайды, мысалы XVII ғ. Хушаль-хан Хаттак<ref>''«Afghan Poetry Of The 17th Century: Selections from the Poems of Khushal Khan Khattak''», extract from «Passion of the Afghan» by [[Khushal Khan Khattak]]; translated by C. Biddulph, [[London]], 1890</ref>, өз еңбегінде пуштунша былай жазған:
{{start citation}}«Арабтар бұны біледі, және римдіктер де біледі: ауғандар дегеніміз ол — пуштундар, ал пуштундар — ауғандар!»{{end citation|қайнары=}}

«Ауғанстан» терминін [[XVI ғасыр]]да [[Бабыр]] император да қолданған: ол кезде бұл атаумен пуштундар өмір сүрген [[Кабул]]дың оңтүстік жерлері аталған.<ref>[http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 «Transactions of the year 908»] by Zāhir ud-Dīn Mohammad Bābur in Bāburnāma, translated by John Leyden, Oxford University Press: 1921.</ref>

[[1808 жыл]]ы Ауғанстанда британдық дипломатиялық миссияны басқарған, сэр [[Монстюарт Элфинстон]], өзінің «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» деген кітабында, ауғандар өздерін Иосифтің үшінші ұлы Ауғаннан бастау алатын, [[Израиль ұрпақтары|еврейлік рудың]] ұрпағымыз деп санайды, деп жазған. Бірақ, сол кезде Эльфинстон бұл теорияның расталмағандығын жазған.

[[XIX ғасыр]]ға дейін атау пуштундардың дәстүрлі жерлерін атау үшін ғана қолданылған. Өйткені ол кездерде ел «[[Кабул корольдігі]]»<ref>[[Mountstuart Elphinstone|Elphinstone, M.]], ''«Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India»'', [[London]] 1815; published by Longman, Hurst, Rees, Orme & Brown</ref> деген атаумен танымал болған. Елдің басқа жерлерінде әр кезеңде әртүрлі тәуелсіз елдер болған, мысалы XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында өмір сүрген «Балх корольдігін» айтуға болады.<ref>E. Bowen, ''«A New & Accurate Map of Persia»'' in ''A Complete System Of Geography'', Printed for W. Innys, R. Ware [etc.], [[London]] 1747</ref>

Ақыры, ел кеңейіп, билік орталықтандырылғанда, ауғандық басшылар корольдікке «Ауғанстан» деген атауды қабылдады. «Ауғанстан» деген есім корольдіктің атауы ретінде қолданылғандығын [[1857 жыл]]ы [[Фридрих Энгельс]]<ref name="MECW">[http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm MECW Volume 18, p. 40; The New American Cyclopaedia — Vol. I, 1858]</ref> айтқан. Ол атау ел Ұлыбританиядан толықтай тәуелсіздік алғанда және оны әлемдік қауымдастық мойындағанда ресми түрде қолданыла бастады. Және ол атау Ауғанстанның [[1923 жыл]]ғы Конституциясымен бекітілді.<ref>[http://www.afghan-web.com/history/const/const1923.html Afghanistan’s Constitution of 1923] under ''[[Amanullah Khan|King Amanullah Khan]]'' (English translation).</ref>

== Географиясы ==
{{main|Ауғанстан географиясы}}

=== Жер бедері ===
Ауғанстан территориясы [[Иран таулы қыраты]]ның солтүстік-шығысында орналасқан. Елдің көп бөлігін [[таулар]] мен олардың арасындағы [[алқаптар]] алып жатыр.<ref name="География Афганистана">[http://www.easttime.ru/countries/topics/2/13/81.html География Афганистана]</ref>

Елдің солтүстігінде [[Бактрия жазығы]] орналасқан, оның ішінде [[Қарақұм]]ның жалғасы болып табылатын құмды-сазды шөл жатыр. Оның оңтүстігі мен шығысын таулы жүйелер көмкеріп жатыр: Сафедкох (=Ақ таулар) және Сиахкок (=қара таулар) деген жоталардан тұратын — [[Паропамиз]] және [[Гиндукуш]] таулары.

Оңтүстігінде Орта-ауғандық таулар мен Газни-Қандағар қыраты орналасқан. Батысында, Иранмен шекаралас, [[Дешті Наумид|Наомид]] (=үмітсіздік шөлі) үстірті мен [[Систан]] ойпаты жатыр. Елдің қиыр оңтүстігін Гауди-Зира ойпаты, [[Дешті Марго]] (=өлім шөлі) сазды-тасты шөлі, Гармсер және Регистан құмды шөлдері алып жатыр.

Гиндукуштың батысында биіктігі 3000-4000 м [[Хазараджат]] таулы қыраты бар. [[Пәкістан]]мен шекаралас аумағында елдің ең биік нүктесі — [[Ношак]] тауы орналасқан (биіктігі 7492 м).

<center>
<gallery widths="150" caption="Сурет галереясы">
Сурет:Mountains in Afghanistan.JPG|Таулы пейзаж
Сурет:Landscape in Afghanistan.JPG|Ауғанстан ландшафты
Сурет:Northwestern Afghanistan.jpg|Елдің солтүстік-батысы
Сурет:Eastern Afghanistan.jpg|Елдің шығысы
</gallery>
</center>

=== Климаты ===
Ауғанстанның климаты континентті субтропикті, қысы суық, жазы ыстық және құрғақ. Орташа температурасы мен жауын-шашын мөлшері өзгеріп отырады: қыста +8-ден -20°C-ге дейін және одан да төмен, жазда +32-ден 0 °C-ге дейін жетеді. Жылына шөлді аймақта жауын-шашын мөлшері 40-50 мм, қыраттарда — 200-250 мм, [[Гиндукуш]]тың жел жақ беткейінде — 400-600 мм, оңтүстік-шығысында [[Үнді мұхиты]]нан келетін [[муссон]]ның әсерінен 800 мм-ге дейін жетеді. [[Атмосфералық жауын-шашын|Жауын-шашын]]ның максимумы [[қыс]] пен [[көктем]] мезгілдерінде түседі. 3,000-5,000 м биіктіктерде қар жамылғысы 6-8 ай жатады, одан жоғары — [[мұздық]]тар.

=== Геологиялық құрылымы ===
[[Тұран жазығы|Тұран платформасының]] оңтүстік аймағына жататын, [[Бактрия жазығы]]н қоспағанда, Ауғанстанның территориясы негізінен Алпі-Гималай қозғалмалы белдеуінде орналасқан.

=== Өзендері мен су қоймалары ===
[[Инд]]ке құятын, [[Кабул өзені|Кабулдан]] басқа, өзендердің барлығы ағынсыз. Олардың ішіндегі ең ірілері — елдің солтүстік шекарасымен ағатын [[Әмудария]], жер суаруға алынатын [[Теджен өзені|Герируд]], және [[Систан]] ойпатына [[Фарахруд]], [[Хашруд]], [[Харутруд]] өзендерімен бірге құятын [[Гильменд]], олар тұщы сулы [[Хамун]] көлін құрайды. Өзендер негізінен қар суымен және мұздықтар суымен қоректенеді. Жазытықтардағы өзендердің суы көктемде молайып, жазда тартылып қалады. Таулы өзендердің гидроэнергопотенциалды қасиеті бар. Көп аудандарда жер асты сулары сумен жабдықтау мен суару көзі болып табылады.

=== Пайдалы қазбалары ===
Ауғанстанның жер асты қойнауы пайдалы қазбаларға бай, бірақ шеткері таулы аймақтарда орналасқандықтан оларды өндіру өте қиын.

[[Тас көмір]] мен [[бағалы металлдар]] кені, берилл, күкірт, тұз, мәрмәр, лазурит, барит, целестин кендері бар. Мұнай, табиғи газ, гипс кен ошағы кездеседі. [[Мыс]], [[темір кені|темір]], [[марганец]] ен орындары зерттелген.

Кабулдың жанындағы Айнак мыс кені, Еуразиядағы ең ірі кен ошағы болып саналады (кен қоры 240 млн т., құрамы 2,3% (2006 ж. бағалау)). Және Кабулдың маңында Хаджигек темір кен орны бар (кен қоры 428 млн т., құрамы 62-68%), ол оңтүстіказиялық аймақтағы ең ірісі.<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc.xhtml?id=1205 Афганистан. Ру — Костыль для Карзая]</ref>

== Тарихы ==
{{main|Ауғанстан тарихы}}
[[Сурет:Indo-Sassanid.jpg|thumb|right|200px|Көп ғасырлар бойы Ауғанстан [[Персия|Парсы империясының]] шығыс бөлігі болды. Сол кезден бері иран мәдениетінің бір бөлшегі болып табылады.]]

Ауғанстан — тарихы тереңде жатқан мемлекет. Ең алғашқы адамдар Ауғанстанның территориясында, шамамен 5000 жыл бұрын пайда болды, және бұл аймақтағы ауылдық қауым әлемдегі ең алғашқылардың бірі.<ref>[http://www.zharov.com/dupree/chapter03.html Sites in Perspective], chapter 3 of Nancy Hatch Dupree, ''An Historical Guide To Afghanistan''.</ref><ref>[http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html ''Afghanistan''], Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2006 (specifically John Ford Shroder, B.S., M.S., Ph.D. Regents Professor of Geography and Geology, University of Nebraska. Editor, Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology, and the Quaternary and other books).</ref>

[[Зороастризм]] Ауғанстанның территориясында б.з.б. 1800-800 ж.ж. пайда болған, ал [[Заратустра]] [[Балх]]та өмір сүрген.<ref>''The history of Afghanistan'', [http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html Ghandara.com website]</ref><ref>''Afghanistan: Achaemenid dynasty rule'', Ancient Classical History, [http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_afghanachaemenid.htm about.com]</ref> Бұл аймақта, зороастризмнің гүлденген шағында, ежелгі шығыс [[иран тілдері]]нде сөйлеген (мысалы, авеста тілі). Б.з.б. VI ғ. ортасында, [[Ахеменидтер]] Ауғанстанды Парсы патшалығының құрамына кіргізді.

Ахеменидтер империясы б.з.д. 330 жылы [[Ескендір Зұлқарнайын]]ның соққысынан құлап, Ауғанстан Ескендірдің империясының құрамына енді. Ескендір Зұлқарнайынның империясы ыдырағаннан кейін Ауғанстан [[Селевкидтер]] мемлекетінің бөлігі болды. Олар б.з.д. 305 ж. дейін елді биледі, [[Буддизм]] аймақтағы басты дінге айналды.
[[Сурет:Greco-BactrianKingdomMap.jpg|thumb|right|200px|Грек-бактрия патшалығының гүлденген шағы]]
Кейін аймақ [[Грек-бактрия патшалығы]]ның бөлігі болды. [[Сақтар]] үнді-гректерді б.з.б. II ғ. Ауғанстаннан қуып шықты. Грек-бактрия патшалығы б.з.д. 125 ж. дейін өмір сүрді.

[[I ғасыр|I ғ]]. [[Парфия империясы]] Ауғанстанды жаулап алды. Б.з. II ғ. орта-аяғында [[Кушан империясы]]ның орталығы қазіргі Ауғанстанда орналасқан, олар будда мәдениетінің қомқоршысы болды. III ғ. Кушандарды [[Сасанидтер]] әскері талқандады.<ref>Dani, A. H. and B. A. Litvinsky. «The Kushano-Sasanian Kingdom». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996. Paris: UNESCO Publishing, pp. 103—118. ISBN 92-3-103211-9</ref> Бірақ, өздерін кушандармыз деп атайтын (белгілі болғандай Сасанидтер) басшылар елдің бір бөлшегін басқауын жалғастыра берді.<ref>Zeimal, E. V. «The Kidarite Kingdom in Central Asia». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996, Paris: UNESCO Publishing, pp. 119—133. ISBN 92-3-103211-9</ref> Ақырында кушандарды [[ғұндар]] толықтай талқандап, V ғ. бірінші жартысында бұл аймақта [[эфталиттер]] өз мемлекетін құрды.<ref>Litvinsky, B. A. «The Hephthalite Empire». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996, Paris: UNESCO Publishing, pp. 135—162. ISBN 92-3-103211-9</ref> [[Эфталиттер]]ді [[сасанидтер|сасан]] патшасы [[Хұсрау I Анушируан|Хұсрау I]] және [[557 жыл]]ы [[Түркі қағанаты]]ның әскерлері талқандады. Алайда, эфталиттер мен кушандардың ұрпақтары [[Кабулистан]]да кішігірім мемлекетін құра алды, оны соңында мұсылмандық басшылар [[Саффаридтер]] жаулап, кейін ел [[Саманидтер]] және [[Газневидтер]] мемлекеттерінің құрамына кірді.

=== Исламдық және моңғолдық кезең ===
[[Сурет:Califate 750.jpg|thumb|right|200px|Ауғанстан — Араб халифатының шығыс бөлігі ([[750 жыл]]).]]
[[VII ғасыр|VII ғ.]] Ауғанстанның батыс бөлігін [[Ауғанстанға арабтардың басып кіруі|арабтар жаулап алып]], өз мәдениеті мен жаңа дін — [[ислам]]ды әкелді. Бірақ ислам біржола тек [[X ғасыр]]да, аймақ [[Саманидтер]] империясының құрамына енгенде ғана, орнықты.]<ref name = "Krugosvet-history">[http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/AFGANISTAN.html Он-лайн энциклопедия «Кругосвет»: История Афганистана]</ref>

[[X ғасыр]]да елге [[Орта Азия]]дан [[түркілер]] келді. Ауғанстан аумағында және [[Иран]]ның, Орта Азияның, [[Үндістан]]ның бір бөлігінде [[Газневид империясы]] (астанасы — Газни қ.) пайда болды. Ғылым мен мәдениеттің гүлденуі басталды.<ref name = "Krugosvet-history"/>

[[XII ғасыр]]да жергілікті ауғандық [[Гуридтер]] династиясы күшейіп, өз билігіне Ауғанстан мен көршілес территорияларды біріктірді. [[XIII ғасыр|XIII ғ.]] басында Гуридтерді [[Хорезм]]дер жаулап алды.

XIII ғасырда аумаққа [[Шыңғысхан]] басып кірді.<ref name = "Krugosvet-history"/> Ауғанстан Моңғол империясының құрамына кіріп, оның орнына моңғолдарға бағынатын [[Курттар әулеті]]нің мемлекеті өмір сүрді. Ауғанстан екі моңғол ұлыстарының шекарасында орналасты — [[Хулагу мемлекеті]] мен [[Шағатай ұлысы]]. XIV ғасырдың екінші жартысында Ауғанстан [[Әмір Темір]]дің империясының құрамына кірді. Ал оның өлімінен соң, бұл жерді [[Темір әулеті|Тимуридтер]] басқарды. Олардың арасында ең танымалы [[Ұлы Моғолдар империясы]]н құрған, Кабул билеушісі [[Бабыр]].

[[XVI ғасыр|XVI]]-[[XVII ғасыр]]ларда Ауғанстан территориясы үшін [[Сефевидтер|Сефевидтік Иран]] мен Үндістандық [[Ұлы Моғолдар империясы]] тартысты.

=== Хотаки әулеті ===
{{main|Хотаки әулеті|Ауған хандықтары}}

[[XVIII ғасыр]]да Ауғанстан [[Парсы империясы]], ирандық [[Сефевидтер]] әулетінің құрамына кірді. Персияның әлсіреуінен кейін және бірнеше көтерілістерден кейін ауғандықтар [[Ауған хандықтары|тәуелсіз патшалықтар]] құрды, олар — Қандағар және Герат. Қандағар патшалығы [[Мир Уәйс]] негізін қалаған, пуштундық [[Хотаки әулеті]]нің қол астында болды. [[1722 жыл]]ы ауған әскерлері Персияға қарсы жорық жасап, оның астанасы [[Исфахан]]ды жаулап алды, бірақ кейін [[Нәдір-шах]]тан жеңіліп қалды.

Содан кейін [[Нәдір-шах]] өз билігін Ауғанстанға жүргізді. Бірақ оның билігі онда тұрақсыз болып, [[1747 жыл]]ы Сефевидтер империясы құлады.

=== Дуррани мемлекеті ===
[[Сурет:Afgempdur.jpg|thumb|right|200px|Дуррани империясының гүлденген шағы]]
{{main|Дуррани мемлекеті|Ауған хандықтары}}

Дуррани империясын [[1747 жыл]]ы [[Қандағар]]да әскери командир [[Ахмад-шах Дуррани]] құрды. Ол алғашқы біртұтас ауған мемлекеті болды. Алайда оның мұрагерлерінің кезінде, империя бірнеше жеке патшалықтарға ыдырап кетті. Олар: Пешавар, Кабул, Қандағар және Герат патшалықтары.

=== Қазіргі тарихы ===

==== Ағылшын-ауған соғысы ====
{{main|Үлкен ойын|Ағылшын-ауған соғысы}}

[[Еуразия]] материгіндегі стратегиялық орнына байланысты, Ауғанстан сол кездегі ірі державалар [[Британ империясы|Британ]] және [[Ресей империясы]]ның соғыс алаңына айналады. Бұл шайқас «[[Үлкен ойын]]» деген атау алған. Ауғанстанды жауламақшы болып, Британ ипериясы бірнеше рет соғыс ісін жүргізген. Бірақ [[1919 жыл]]ы [[9 тамыз]]да Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындаға мәжбүр болды.

==== Ауғанстан патшалығы ====
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 102-05494, Berlin, Besuch König von Afghanistan.jpg|thumb|right|200px|Король Аманулланың Берлинеге барған шағы. Бұл сапардан кейін Ауғанстан мен Германияның стратегиялық әріптестігі бастау алды]]
{{main|Ауғанстан патшалығы|Ауғанстан әмірлігі}}

[[РКФСР]] Ауғанстанды ең алғаш мойындап, [[1919 жыл]]дан бастап [[Ресей Федерациясы]]мен дипломатилық қарым-қатынас орнатуда.

==== Алғашқы республика және Дәуіт диктатурасы ====
{{main|Ауғанстан Республикасы (Дәуіт диктатурасы)}}

[[1973 жыл]]ы [[17 шілде]]де Ауғанстанда мемлекеттік төңкеріс болды. [[Монархия]] құлап, елде [[республика]] жарияланды. Бұл тарихи кезең саяси тұрақсыздықпен сипатталады. Президент [[Мұхаммед Дәуіт]] реформа жасап, елді модернизацияламақшы болды, бірақ ақыр аяғында оны істей алмады.

==== Сәуір революциясы ====
{{main|Сәуір революциясы}}

Елде [[1978 жыл]]ы сәуірде революция басталды. Приезидент [[Мұхаммед Дәуіт]] отбасымен бірге өлтіріліп, билікке коммунистік «[[Ауғанстанның халық-демократиялық партиясы]]» (АХДП) келді.

==== Ауғанстан Демократиялық Республикасы. Азамат соғысының басталуы ====
{{main|Ауғанстан Демократиялық Республикасы|Ауғанстан соғысы 1979-1989|Ауғанстандағы азамат соғысы}}

[[Сурет:Evstafiev-40th army HQ-Amin-palace-Kabul.jpg|thumb|right|200px|Әмин сарайы]]

[[1978 жыл]]ы сәуірде, Сәуір революциясынан кейін, Ауғанстан Демократиялық Республикасы жарияланды. Елбасы болып [[Нұр Мұхаммед Тараки]], ал Революциялық кеңестің төрағасы болып [[Хафизулла Әмин]] сайланды. Басшылық радикалды реформа жасауды қолға алды, әсіресе [[секуляризация]] бойынша. Бірақ, ол дәстүрлі ауған қоғамының наразылығына ұшырады. Елде [[Ауғанстандағы азамат соғысы|Азамат соғысы]] басталды. Сөйтіп басқарушы партия АХДП екі фракцияға бөлінді — Хальк және Парчам, олардың өзі билікке талас жүргізді. [[Нұр Мұхаммед Тараки]] өлтіріліп, ел басшысы болып [[Хафизулла Әмин]] сайланды. КСРО-да Әминді сенімсіз адам, ол кез келген уақытта Батысқа бет бұрып кетуі мүмкін деп санады.

Сондықтан кеңестік билік Әминді тақтан тайдыртып, көтерілісшілерді басу үшін коммунистік басшылыққа көмек көрсету мақсатымен елге әскерін енгізуге шешім қабылдады. Қорытындысында, КСРО әлі күнге дейін жалғасып жатқан азаматтық соғысқа араласты. АҚШ-тың ресми мәлімдемесі бойынша: КСРО Ауғанстанға басып кіріп, оны жауап алды деп айыптады. Президенттік сарайда кеңестік спецназбен ұрыс жүрап жатқанда Әмин қайтыс болып, Революциялық кеңестің төрағасы орнына [[Бабрак Кармаль]] келді.

Кеңестік әскерлерге қарсы [[ауғандық мұджахедтер]] соғысты. Кейіннен оларға АҚШ, Қытай және т.б. елдер қаржылай жәрдем, қару-жарақ, оның ішінде көбінесе «Стингер» ракеталы кешенімен көмек көрсетті. Қарсыластық аяқталмаған соң, аяғында КСРО өз әскерін Ауғанстаннан алып шықты.

1986 жылы 4 мамырда {{abbr|АХДП ОК|Ауғанстан халық-демократиялық партиясының орталық комитеті|0}}-нің шешімі бойынша Б. Кармаль «денсаулығына байланысты» жұмысынан босады. Оның орнынан кетуі, КСРО-да билікке Горбачевтің келуіне тікелей байланысты. 1 қазанда Ауғанстан Демократиялық Республикасының Рефолюциялық кеңесінің жаңа төрағасы болып [[Мұхаммед Наджибулла]] сайланды. Бір айдан соң, 30 қарашада, Сәуір революциясы кезінде алынып тасталған президент статусы жаңа Лойя джирга конституциясы бойынша, қайта қалпына келтіріліп, Мұхаммед Наджибулла президент болды. Кеңестік әскерлер 1989 жылы елден шығарылыд. Кеңес Одағының әскері кеткен соң (1989), Наджибулла төрт жыл бойы билікте болды.

==== Талибтердің билікке келуі ====
{{main|Ауғанстан Ислам Әмірлігі|Талибан|«Мызғымас бостандық» операциясы}}
[[Сурет:Flag of Taliban.svg|thumb|right|200px|[[Талибан қозғалысы байрағы]]]]
[[Сурет:Taliban-herat-2001.jpg|thumb|right|200px|Талибтер [[Гератта]], [[2001 жыл]]дың шілдесі]]

[[1989 жыл]]ы елден кеңес әскері кеткен соң, азамат соғысы аяқталған жоқ, керісінше жаңа күшпен жалғасты. Елдің солтүстігінде далалық командирлер тобы [[Солтүстік алянс]] ұйымын құрды. [[1992 жыл]]ы көтерілісшілер [[Кабул]]ге басып кіріп, [[Ауғанстан Демократиялық Республикасы]] өмір сүруін тоқтатты. [[Ахмад Шах Масуд]] пен [[Гүлбеддин Хекматияр]] билікке таласып жатқанда екі жақты артиллерия [[Кабул]]ды оқтын астына алды. Сөйтіп, ауғандық мәдени және тарихи ескерткіштерінің көбі қиратылды.<ref>[http://www.ferghana.ru/article.php?id=5877 Афганистан: Ностальгия по «Талибану»? — Фергана. Ру]</ref> Сол кезде оңтүстікте «[[Талибан]]» қозғалысы өріс алып жатты. Негізінен [[талибтер]]дің көбі ұлты бойынша [[пуштундар]] болды, сондықтан олар өздерін пуштун халқының мүддесін қорғаушылармыз деп жариялады. Олардың мақсаты Ауғанстанда радикалды ислам мемлекетін құру еді.

[[1996 жыл]]ы талибтер елдің көп бөлігін бақылауында ұстады. Қыркүйекте Кабул жауланған соң, [[Мұхаммед Наджибулла]] өлтірілді, ал [[Солтүстік альянс]] елдің солтүстігіндегі шекаралық аймақтарына ығысты. Талибтердің билігі басқа діндегілерге қысым жасаумен (атап айтқанда, әлемдік қауымдастықтың, соның ішінде мұсылмандық елдердің қарсылығына қарамастан, талибтер [[Бамиан Буддалары]]н «кәпірлердің пұттары» деп, жарып жіберді) және қатігездікпен (мысалы, ұрылардың қолын кесті, әйелдер мен қыздарға мектепке баруға және қасында ер адам болмаса далаға да шығуға тыйым салынды және т.б.) ерекшеленді<ref>[http://www.polit.ru//research/2003/07/11/621006.html Исламский Эмират Афганистан: тоталитарный режим рубежа XXI века.]</ref>.

1980 жылдардың<ref>[http://www.kreml.org/opinions/102481322? Хайдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане] {{V|25|5|2013}}</ref> аяғынан бастап, Ауғанстанда есірткі өндіру белең алды. [[1999 жыл]]ы [[талибтер]]дің билігі кезінде, [[апиын]] өнімі рекордық дәрежеге жетіп, 4600 тоннаны құрады<ref>[http://www.un.org/News/briefings/docs/2004/McCleanBriefing_041118.doc.htm PRESS CONFERENCE ON AFGHANISTAN OPIUM SURVEY 2004] {{V|7|10|2011}}</ref>. В [[2000 год]]у из-за сильной засухи было собрано 3275 тонны опиумного мака<ref>[http://www.newsru.com/world/16Sep2000/afgan.html Афганистан — крупнейший в мире поставщик опиума-сырца]</ref>. 2000 жылы қатты құрғақшылық кезінде 3275 тонна көкнәр тұқымы жиналды. Сол жылы әлемдік қауымдастықтың қысымы бойынша<ref>[http://www.meast.ru/article/afganistan-istoriya-odnogo-narkogosudarstva Екатерина Туранова. Афганистан. История одного наркогосударства. meast.ru] {{V|7|10|2011}}</ref>, талибтер өз бақылауындағы аумақтарына көкнәр өсіруге тыйым салды. Қорытындысында 2001 жылы Ауғанстанда рекордтық төмен өнім жиналды: [[Солтүстік альянс]]тың бақылауындағы [[Бадахшан]] провинциясында барлығы 185 тонна апиын жиналды.<ref>[http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/WDR.html?ref=menuside World Drug Report — archive]</ref>

Халықаралық террорист [[Усама бен Ладен]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі теракт]]тан кейін, талибтік Ауғанстанда баспана тапты. Ол Ауғанстанға АҚШ әскерінің басып кіруіне себеп болды. Бірақ кейбір журналисттер: АҚШ әскерінің басып кіруінің себебі, АҚШ шарты бойынша салынатын Трансауған құбырына (ТАПИ, Түркіменстан — Ауғанстан — Пәкістан — Үндістан) талибтердің қарсы болуы. АҚШ 11 қыркүйектегі оқиғалардан жарты жыл бұрын, Ауғанстанға күшпен ену жоспарын құрып қойған, — деген пікір айтқан.<ref>[http://www.antidrugfront.ru/publications/01568.html Антинаркотический фронт]</ref>

==== 2001 жылдан бері жалғасып жатқан Ауғанстан соғысы ====
{{main|Ауғанстан соғысы (2001 жылдан бастап)}}
[[«Мызғымас бостандық» операциясы]] кезінде, [[2002 жыл]]дың басында талибтер режимі құлады. Бірақ «Талибан» қозғалысы толықтай жойылған жоқ. Негізгі күштері Вазиристан таулы аудандарына кетті, ал қалғандары Ауғанстан мен Пәкістан территорияларында партизандық соғыс жүргізуде.

==== Ауғанстан Республикасы ====
Талибтер режимі құлаған соң, қазіргі Ауғанстан Республикасы жарияланды. [[2001 жыл]]ы желтоқсанда ауған саяси қайраткерлерінің Бонн конференциясында [[Хамид Карзай]] Ауғанстанның өтпелі әкімшілігінің басшылығына қойылды. [[2002 жыл]]ы шілдеде [[Лойя джирга]] (Ауғанстанның барлық халықтарының, тайпаларының және топтарының басшылары кіретін Жоғарғы кеңес) оны елдің уақытша президенті қылды. [[2004 жыл]]ы жаңа [[Ауғанстан Конституциясы|Конституция]] қабылданып, бірінші президенттік сайлау өткенде, Хамид Карзай жеңіске жетті.

[[2009 жыл]]дың [[20 тамыз]]ында елде кезекті президенттік сайлау өтіп, тағы жеңіске Хамид Карзай жетті.<ref>[http://afghanistanelectiondata.org/election/2009/report/presidential-results#zoom=0&lat=33.9&lon=66.5&layers=district_map_openlayers_7,district_map_openlayers_8,district_map_openlayers_9&baseLayers=afghanistan-grey Afghanistan Election Data]</ref>

Бұған қарамастан, елде бұрынғыдай [[Ауғанстандағы азамат соғысы|азаматтық соғыс]] жалғасуда, бірақ енді [[Халықаралық көмек көрсету күші|Ауғанстандағы халықаралық көмек көрсету күшінің (ISAF)]] қатысуымен бірге болып жатыр.

== Мемлекеттік рәміздері ==

=== Туы ===
[[Сурет:Flag of Afghanistan.svg|thumb|150px|[[Ауғанстан туы]]]]
{{main|Ауғанстан туы}}
Қазіргі ту [[2004 жыл]]ы қабылданған. Байрақ тігінен орналасқан [[триколор|үш түстен]] (қара, қызыл және жасыл) құралған. Дәл ортасында, яғни қызыл түстің ортасында Ауғанстанның мемлекеттік эмблемасы бейнеленген. Қара түс тарихи өткенді - британдық отарлаушылармен күресті көрсетеді, қызыл түс - бостандық үшін төгілген қан, жасыл түс - [[ислам]]ның дәстүрлі түсі. Жалау пропорциясы - 7:10.

=== Елтаңбасы ===
[[Сурет:Coat of arms of Afghanistan.svg|thumb|145px|[[Ауғанстан елтаңбасы]]]]
{{main|Ауғанстан елтаңбасы}}
Ауғанстанның елтаңбасы мемлекеттің құрылуынан бастап, өмір сүріп келеді. Гербте масақпен көмкерілген [[мінбер]]лі [[мешіт]] орналасқан. Мешітке Ауғанстанның екі туы тақап қойылған. Жоғарғы жағында күннің сәулесімен жарқыраған ислам сенімінің белгісі - [[Шаһада]] бейнеленген, оның астында [[тәкбір]] («Аллаһ ұлық» жазуы) орналасқан. Мешіт астында - 1298 жыл деген дата жазылған, яғни ислам күнтізбесі бойынша [[1919 жыл]], елдің тәуелсіздік алған кезі. Елтаңба Ауғанстанның туында да бейнеленген.

=== Әнұраны ===
{{Main|Ауғанстан әнұраны}}
Қазіргі әнұран [[2006 жыл]]ы қабылданған. Гимн сөзі [[пушту]] тілінде орындалады, оның ішінде [[тәкбір]] («Аллаһ ұлық» жазуы) айтылып, Ауғанстанда өмір сүретін барлық халықтар аталады.

== Билік жүйесі ==
1973 жылға дейін Ауғанстанда [[монархия]]лық билік орнады. 1973 жылы әскери төңкеріс болып,"республика" жарияланды. 1978 жылы тағы да қанды төңкерістен кейін өкімет басына Революциялық кеңес келді. Оны қолдау үшін 1979 жылы желтоқсанда Ауғанстанға Кеңес Одағының әскерлері кіріп, онда 1989 жылдың 15 ақпанына дейін соғыс қимылдарын жүргізді. Кеңес әскерлері шығарылғаннан кейін де Ауғанстанда азамат соғысы жалғаса берді. Ұзаққа созылған соғыс елді әлсіретіп, халықты күйзеліске ұшыратты.

1997–1998 жылы Қазақстан Республикасының үкіметі Ауғанстандағы қазақтарды көшіріп әкелген болатын.

== Шаруашылығы ==
Ауғанстан — аграрлы ел. Экономикасының негізі – суармалы егіншілік пен мал шаруашылығы. [[Жалалабад каналы]] мен [[Сарда су қоймасы]] бар. Қой шаруашылығы жақсы дамыған. Сонымен қатар миллиондаған ешкі мен ірі қара, түйе мен жылқы өсіріледі. Бау-бақша өнімдері, бидай, жүгері, күріш, мақта, қант қызылшасы сияқты дақылдар өндіріледі.

Ауғанстан өнеркәсібін су электр стансалары мен әскери-механикалық зауыт сияқты бірді-екілі кәсіпорындар құрайды. Солтүстік шекарасында газ құбыры тартылған. Тас көмір мен цемент өндіріледі. Өңдеуші [[кәсіпорын]]дар мақта мен жүннен мата тоқиды, жасанды жібек шығарып, аяқ киімдер тігеді. [[Экспорт]]қа негізінен [[қаракөл елтірісі]] мен [[жүн]] шығарылады.<ref>Балалар Энциклопедиясы, II- том</ref>
==Қазақстанмен қатынасы==
Қазақстан Республикасы мен Ауғанстан Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялық қатынастар [[1992 жыл]]ғы [[12 ақпан]]да орнатылды.
[[2002 жыл]]ы [[Кабул]]да ашылған ҚР Дипломатиялық миссиясы [[2003 жыл]]дан бастап Елшілік мәртебесінде жұмыс істеуде. [[2011 жыл]]ғы [[маусым]] айынан бастап Қазақстанның Ауғанстандағы Елшісі Ө.Бітімов.
[[1993 жыл]]дан бастап Ауғанстанның Елшілігі Қазақстанда жұмыс істеуде. [[2005 жыл]]ы елшілік [[Астана]]ға көшті. [[2013 жыл]]ғы [[желтоқсан]] айынан бастап Ауғанстанның Қазақстандағы Елшісі Мұхаммад Фарук Бараки.
Қазақ-ауған қарым-қатынастары үдемелі дамып келе жатыр. Мемлекет басшылары халықаралық шаралар аясында тұрақты түрде кездеседі.

Сауда-экономикалық қатынастарды дамытуда Сауда-экономикалық ынтымақтастық жөніндегі Қазақстан-Ауғанстан бірлескен үкіметаралық комиссиясы (ҮАК) маңызды рөл атқарады.

ҮАК қазақстандық жағының тең төрағасы ҚР Төтенше жағдайлар жөніндегі министрі [[Владимир Карпович Божко|В.Божко]], ауған жағының тең төрағасы АИР Сауда және индустрия министрі Мұхаммад Шакер Каргар болып табылады.

ҮАК-ның алты отырысы өткізілді: екі отырыс [[Астана]]да (2007 ж. 17-18 қыркүйекте және 2010ж. 5-6 мамырда), үш рет [[Кабул]]да (2008 ж. 13 желтоқсанда, 2011 ж. 26-27 қыркүйекте және 2013ж. 16-18 қыркүйекте) және бір отырыс [[Алматы]]да (2012ж. 26-27 қыркүйекте).
Қазақстанда ауған азаматтарына білім беру бағдарламасы жүзеге асырылуда. Қазіргі таңда Қазақстанның оқу орындарында 655 ауған азаматы білім алуда.

ҚР Үкіметі Ауғанстандағы мектеп, емхана және жолдардың құрылысына 2,38 млн. АҚШ долларын бөліп, 20,15 мың тоннаға жуық азық-түлікті гуманитарлық көмек ретінде жеткізді (жалпы сомасы 17,09 млн. АҚШ долл.).

Екіжақты тауар айналымы 2013 жылы 251,4 млн. АҚШ долл. құрады (экспорт – 248,63 млн., импорт – 2,8 млн.).
Екіжақты шарттық-құқықтық базасы ҚР мен АИР арасындағы Қарым-қатынас пен ынтымақтастық негіздері жөніндегі шарттан, сауда-экономикалық ынтымақтастық, білім саласындағы ынтымақтастық, есірткі құралдарының, психотропты және оған үйлес заттар мен прекурсорлардың заңсыз айнылымымен және теріс қолданылуымен күрес саласындағы ынтымақтастық туралы келісімдерден, сондай-ақ Дипломатиялық қарым-қатынастар орнату жөніндегі Хаттамадан тұрады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Ауғанстан телевизиясы]]
* [[Ауғанстан Ұлттық футбол құрама командасы]]
* [[Ауғанстан қалаларының тізімі]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Afghanistan}}
* [http://president.gov.af/en Ауғанстан президентінің ресми сайты]

{{Мемлекет тақырыптарда
|мемлекет = Ауғанстан
|мемлекет (en) = Afghanistan
|мемлекеттің = Ауғанстанның
|мемлекеттегі = Ауғанстандағы
|елорда = Кабул
|валюта = ауғани
|қосымша =
}}
{{Орталық Азия}}
{{Азия}}
{{Ислам Әріптестік Ұйымы}}
{{Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы}}

[[Санат:Азия елдері]]
[[Санат:Орталық Азия]]

Кипр

2016-11-12T11:55:26Z

Nkiukr:

{{Мемлекет
|Қазақша атауы = <big>Кипр Республикасы</big>
|Шынайы атауы = {{lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία}} {{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}
|Атау септігі = Кипр
|Елтаңба = Coat of Arms of Cyprus.svg
|Байрақ = Flag of Cyprus.svg
|Ұраны =
|Әнұранның аты = Бостандық туралы әнұран
|Аудио = Greece national anthem.ogg
|Картада =EU-Cyprus highlighted.svg
|карта тақырыбы ='''Кипр Республикасының''' орналасуы (қара көк түсті): — [[Еуропа]]да (көк зеңгір және қара сұр түсті) — [[Еуропалық Одақ]]та (қара көк түсті)
|Картада2 =
|lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|region = CY|yandex=1
|CoordScale = 10000000
|Тілдері = [[Грек тілі|грекше]] [[Түрік тілі|түрікше]]
|Мемлекеттік діні = [[Зайырлы мемлекет]]
|Үкімет түрі = [[Унитарлы республика|Унитарлы]] [[Президенттік республика|президенттік]] [[Конституциялық республика|конституциялық]] [[республика]]
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні = [[1 қазан]] [[1960]] жыл
|Тәуелсіздігін алды = [[Ұлыбритания]]дан
|Астанасы = [[Никосия]]
|Ірі қалалары =
|Басшы қызметі = [[Кипр Президенті|Президенті]]
|Басшылары = [[Никос Анастасиадис]]
|Жер аумағы бойынша орны = 168-ші
|Жер аумағы = 9 251
|Судың үлесі = 9%
|Этнохороним = киприоттар
|Халық саны бойынша орны = 158-ші
|Жұрты = {{Өсім}} 1 141 166
|Сарап жылы = 2013
|Санақ бойынша халық саны = 838 897
|Санақ жылы = 2011
|Халық тығыздығы = 123,4
|Тығыздық бойынша орны = 82-ші
|ЖІӨ (АҚТ) = 23,613 млрд
|ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2013
|ЖІӨ (АҚТ) орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 27,085
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны =
|ЖІӨ (номинал) = 23,006 млрд
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2012
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 26,389<ref name="МВФ"/>
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ = {{өзгеріссіз}} 0.845<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref>
|АДИ жылдық есебі = 2013
|АДИ бойынша орны = 32-ші
|АДИ деңгейі = Өте Жоғары
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = [[Еуро]] ([[ISO 4217|EUR, код 978]])
|Интернет үйшігі = [[.cy]]
|ISO = CY
|Телефон коды = 357
|Уақыт белдеулері = +2 (жазда +3)
|Түсініктемелер =
}}

'''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{Lang-tr|Kіbrіs}}), '''Кипр Республикасы''' ({{lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία}}, {{Lang-tr|Kіbrіs Cumhurіetі}}) — Батыс Азияда, [[Жерорта теңізі]]нің шығыс бөлігінде өзі аттас аралда құрылған мемлекет. 1974 жылдан бері 2 бөлікке бөлінген. Жалпы жер көлемі – 9251 км². Халқы – 754 мың (1999). Оның 180 мыңнан астамы Солтүстік Кипр Түрік Республикасында тұрады. Жалпы арал тұрғындарының 78%-ы – гректер, 18%-ы – түріктер, қалғандары басқа халықтар. Ресми тілдері: грек және түрік тілдері. Халқы ислам дінін және христиан дінінің православие тармағын ұстанады. Астанасы – [[Никосия]] қаласы 1960 ж. қабылданған конституциясы бойынша, Кипр екі этникалық мемлекет құрылымнан тұруға тиісті болды. Ел президентін аралдың грек тұрғындары, ал [[вице-президент]]ін түріктер өздері сайлауға міндеттенді. Президент пен вице-президент өздеріне тікелей бағынатын Министрлер Кеңесін құруға құқылы болды. Заң шығарушы органда да екі этникалық топқа жеке-жеке бөлек орындар берілді. Бірақ, екі этникалық топтар арасындағы қақтығыстардың нәтижесінде, түріктер 1963 жылдың желтоқсан айынан сайлауға қатыспай, 1989 ж. 15 қарашада дербес Солтүстік Қыбыр түрік республикасын құрды.

=== Табиғаты ===
Кипр Еуропадан Таяу және Орта Шығысқа, Солтүстік-Шығыс Африкаға баратын теңіз және әуе жолдары бойында аса қолайлы аймақта орналасқан. Жері, негізінен, таулы: солтүстік жағалауын [[Кирения]] (1023 м) және [[Карпас]] (364 м) жоталары алып жатыр. Кипрдің орталық және оңтүстік бөлігін [[Троодос]] қыраты алып жатыр. Аралдың ортасында тауаралық Мезаория (200 м) жазығы бар. Климаты субтропиктік және жерортатеңіздік. Жазы ыстық (25 – 35оС), қысы жылы, жаңбырлы (10 – 15 оС). Жауын-шашынның жылдық мөлшері жазық жерлерде 300 – 500 мм, ал таулы аймақтарда 1000–1300 мм. Өзендері шағын, көктемгі жауын суымен тасып отырады. Территориясының 20%-і орман, көбінесе, мәңгі жасыл ағаштар мен бұталар өседі.[[Сурет:Pinus nigra Troodos.jpg|thumb|200px| left]]
=== Тарихы ===
Кипр аралы ұзақ уақыт бойы Рим, Византия империяларына, [[Венеция]]ға бағынды. 400 жылдай [[Осман сұлтандығы]]ның құрамында болды. 1878 жылдан Ұлыбританияның отарына айналып, 1959 жылғы [[Цюрих]] және Лондон келісімдеріне сәйкес, тәуелсіздікке ие болды (1960). Оның территориялық тұтастығына Ұлыбритания, Түркия, Грекия үкіметтері кепілдік берді. Түркия мен Грекия аралда өздерінің шектеулі Қарулы Күштерін ұстауға құқылы болды, әрі Ұлыбритания үкіметі аралдан 99 миль жерді өзіне сақтап қалып, онда 2 ірі әскери база (Данелия және Акротири) ұстады. Арал тұрғындары тәуелсіздік алғанымен, екі ірі этникалық топ – гректер мен түріктердің арасында үнемі әскери қақтығыстар болып тұрды. 1974 ж. шілде айында аралдағы грек әскерлері Грекия үкіметінің қолдауына сүйене отырып, мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырып, Кипрді [[Грекия]]ға қосуға әрекет жасады. Бұған жауап ретінде Түркия үкіметі жергілікті түріктердің сұрауы бойынша, аралға әскер кіргізіп, ел аумағының 37%-ын басып алды. Нәтижесінде гректер мен түріктер бір-бірінен түпкілікті бөлініп, 1974 – 75 ж. аралдың грек тұрғындары елдің оңтүстігіне, ал түріктер солтүстігіне жиналды. Этникалық қақтығыстарды болдырмау және екі жақты татуластыру мақсатында 1964 жылдан бері аралда БҰҰ-ның арнайы әскерлері тұрады, әрі мұнда [[БҰҰ]] Бас хатшысының Кипр мәселесі бойынша төтенше өкілдігі орналасқан.
Кипр – БҰҰ (1960), Еуропа Кеңесі (1964) және Британ Достастығының мүшесі. 1972 жылдан Еуропалық одаққа қауымдасқан мүше. 1987 ж. осы ұйыммен кедендік одақ құру жөнінде арнайы хаттамаға қол қойды, ал 1998 жылдан бері толық мүшелікке өту жөнінде келіссөздер жүргізуде. Елдің басты сауда серіктестері: Батыс Еуропа мемлекеттері мен араб елдері.
Аралдың түрік тұрғындары 1989 ж. 15 қарашада Солтүстік Кипр түрік республикасының құрылғанын ресми түрде жариялады. Ел президенті болып Р.Денкташ сайланған (1995 ж. қайта сайланды). Қазіргі күні Солтүстік Кипр түрік республикасы әскери-қаржылық жағынан Түркия үкіметіне сүйеніп отыр. 1983 жылдан елде түрік ақшасы (лира) жүреді. 1983 ж. Түркия мен Солтүстік Кипр түрік республикасы арасында экономикалық келісім жасалып, 1990 ж. құжаттық бақылау алынып тасталды. 1997 ж. 20 маусымда осы екі ел басшылары экономикалық, қаржылық және ішінара қауіпсіздік, қорғаныс, сыртқы саясат салалары бойынша [[интеграция]]лану жөнінде бірлескен декларация қабылдады.<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref>

Мұнда [[емен]]дер, [[Кипарис тұқымдасы|кипаристер]], [[алеппо]] қарағайлары өседі. Аралда тұрақты өзендер жоқ. Қой, ешкі және шошқа жайылатын жайылымдар құрлық ауданының 10%-ын алып жатыр. Басты ауыл шаруашылығы дақылдарына бидай, картоп, темекі, бадам мен кипр шарап жасаушылары пайдаланатын жүзім жатады. Аралда жылдық орташа температурасы 20,5°С болатын жылы жерортатеңіздік климат орныққан. Троодостың кейбір жерлерінде 1050 мм-ге дейінгі мөлшерде жауын-шашын түскенімен, орташа жылдық деңгейі 500 мм-ден аспайды.

Кипр ежелгі [[Эгей мәдениеті]] орталықтарының бірі болды. Ол әр түрлі уақытта әр түрлі мемлекеттердің қарамағында болды. Б.з. 395 жылынан бастап ол Византия империясының құрамына кірді. Кейінірек оны арабтар мен кресшілер жаулап алды. 1571—1878 жылдары оған Осман империясы қожалық етті. 1878—1959 жылдары Кипр Ұлыбританияның отары болды. Халықтың 78%-ға жуығын кипрлік гректер, 18%-ға жуығын түріктер құрайды.

Кипр [[Ұлыбритания]]дан өз тәуелсіздігін 1960 жылы алды. Алайда 1963 жылы кипрлік гректер мен түріктердің арасында қарулы қақтығыстар болып өтті.

Ал 1974 жылы [[Түркия]] аралға баса-көктеп кіріп, оның үштен бірін құрайтын солтүстігіне бақылау орнатып, 1983 жылы "Солтүстік Кипр Түрік республикасын" құрды. Бірақ бұл республиканы дүниежүзілік қауымдастық таныған жоқ.

Кипр бөлшектенген күйінде қалып отыр, онда 1964 жылдан бастап БҰҰ-ның бейбітшілік сақтаудың тұрақты күштері орналасқан. Кипрдің [[өнеркәсіп]]тік орталықтарының басым бөлігі түрік аумағында орналасқанмен, әсіресе [[туризм]]нің арқасында [[экономика]] аралдың оңтүстігінде дамуда. 2000 жылы аралда 2,7 млн-дай адам демалды.
== Тағы қараңыз ==
*[[Кипр аралы]]
{{Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер}}

== Дереккөздер: ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Аралда орналасқан елдер]]
[[Санат:Жерорта теңізі аралдары]]

{{Geo-stub}}

Агония

2016-06-14T11:03:23Z

Nkiukr:

[[File:Valentine Godé-Darel agony.jpg|thumb|right|200px| Агония жағдайындағы науқас]]
'''Агония''' ({{lang-grc|ἀγωνία}} – күрес) — жанталас, жантәсілім, агония. [[Ми]]дың жоғарғы бөліктерінің, әсіресе мидың жарты шарлары қыртысының қызметі терең бұзылуымен қатар [[сопақша ми]] орталықтарының қозуы тән өлер алдында болатын ақырғы (терминальды) сәт. Агония жағдайындағы адамның сырт пiшiнi кенет өзгередi: өзгеріссіз [[бет]] әлпетi, оның сызықтары (қанның қайта бөлінуi артынан, кездемелердiң серпiмдi түр нормалы құратын онымен бiрге және [[лимфа]]) ұшталады, [[ажар]], бет баса-көктеп, алысқа ұмтылдыруға, көздiң мүйiздi қабығы өз мөлдiрлiгi, төменгi жақ жоғалтады қозғалысы (гиппократтың маскасы деп аталатын) ерекше өрнектi тұлғаға бiрiгiп тұлдаған мимикалық бұлшық еттердi босаңсу артынан терiде суық жабысқақ тер көрiнiп қалады салбырап тұрады қымбаттап бара жатқан болып қалыптасуға араласпайтын, кейде [[азап]] шеккен [[көзқарас]] терең түсiп кеткен көздерi шеңберлер көздердiң астында көрiнiп қалатын ақшыл - боз, кейде жершi болып қалыптасады.<ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Патология]]

{{Stub}}

Абазия

2016-06-14T11:01:30Z

Nkiukr:

'''Абазия''' ({{lang-grc|ἀ}} – терiске шығару бөлшегi + {{lang-grc2|βάσις}} – жүрiс) — жүру қабiлеттiлiктiң жоғалтуы , негiзiнде [[жүйке жүйесi]] ауруларында,дененiң тепе-теңдiгi немесе аяқтардың қозғағыш бұзылуларға қатысты. Ауру тиiстi әсерлерді қажеттi көлемде және жеткiлiктi күшпен жатып жасай алады. [[Қояншық]]тың жанында , аяқтардың қозғағыш бұзылулары және (жеке алғанда [[қабық атаксиясы]]) тепе-теңдiктiң бұзылуында жиiрек кездеседi. [[Астазиямен]] жиi iлеседi.<ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік.
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]

{{Stub}}

Колумбия университеті

2016-03-21T10:34:40Z

Nkiukr:

{{Infobox university
|name = Колумбия университеті
|native_name =Нью-Йорк қаласында орналасқан Колумбия университеті
|image_name = Колумбия уни туу columbia uni coat.png
|motto = ''In lumine Tuo videbimus lumen'' ([[Латын тілі|Латынша]])
|mottoeng = ''Сенің нұрың арқылы біз де нұрды көреміз'' (In Thy light shall we see light)<ref>{{cite web |url=http://www.columbia.edu/cu/pr/special/cuglance.html |title=Columbia University at a Glance |author=Columbia University |date=2012 |accessdate=April 12, 2012}}</ref>
|established = 1754
|type = [[Жеке меншік|Жекеменшік иелігіндегі]]
|endowment = $7.8 [[миллиард]] (2011)<ref>http://www.bloomberg.com/news/2011-10-13/columbia-university-investments-rose-24-in-past-year-topping-ivy-league.html</ref>
|calendar = Семестр
|president = Ли С. Боллинжер (Lee C. Bollinger)
|students = 27,606<ref name = "wriggy">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/opir/abstract/enrollment%20headcount%20by%20school%20all.htm |author=Office of Planning and Institutional Research |title=Fall full-time, part-time, and full-time equivalent enrollment by school, 2005-2010 |publisher=Columbia University |date=2010-10-29 |accessdate=2010-12-29}}</ref>
|undergrad = 7,934<ref name = "wriggy"/>
|postgrad = 19,672<ref name = "wriggy"/>
|non-degree = 2,165<ref>{{cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/opir/abstract/2009_enrollment_fte_level.htm |author=Office of Planning and Institutional Research |title=Full-time, part-time, and full-time equivalent enrollment by degree level, Fall 2009 |publisher=Columbia University |date=2010-10-28 |accessdate=2011-06-25}}</ref>
|faculty = 3,634<ref>{{cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/opir/abstract/full_time_faculty.htm |author=Office of Planning and Institutional Research |title=Full-time faculty distribution by school/division, Fall 2000-Fall 2009 |publisher=Columbia University |date=2011-03-25 |accessdate=2011-06-25}}</ref>
|city = [[Манхэттен]], Нью-Йорк қаласы
|state = Нью-Йорк штаты
|country = АҚШ
|campus = Қалалық 
15 [[гектар|га]] (басты кампус) 
10 [[гектар|га]] (спорт кешені) 
9 [[гектар|га]] (медицина орталығы) 
64 [[гектар|га]] ([[Обсерватория|обсерваториясы]])
|athletics =Айви Лигасы кіретін АҚШ колледжер арасындағы Бірінші дивизион (NCAA Division I) 31 спорт топтары бар
|affiliations = Middle Atlantic Intercollegiate Sailing Association|MAISA 
[[Айви Лигасы]] [[Америка университеттер Ассоциацясы]]
|free_label = Газетасы
|free = ''Columbia Daily Spectator''
|colors= [[Көгілдір]] және ақ {{color box|#9BDDFF}}{{color box|#FFFFFF}}
|mascot = Колумбия арыстандары
|website = {{URL|http://www.columbia.edu/|columbia.edu}}
|logo = [[Сурет:Колумбия уни логосы columbia uni logo.png|center|225px]]
}}

'''Колумбия университеті''' ({{lang-en|Columbia University}}) ресми аталуы ''Нью-Йорк қаласындағы Колумбия университеті'' — [[Америка Құрама Штаттары|Американдық]] жекеменшік иелігіндегі [[Айви Лигасы]]на кіретін [[Ғылыми-зерттеу институты|зерттеу университеті]]. Ол Нью-Йорк штатының Нью-Йорк қаласында орналасады. Колумбия университеті Нью-Йорк штатындағы алғаш жоғарғы оқу орны, ал барлық АҚШ университеттерінің арасында бесінші болып құрылған, және тоғыс Американың колониялды жоғарғы оқу орындарының біреуі.<ref>{{cite web|url= http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/shaping_the_world/index.html |title= The Course of History |publisher=Columbia University |year=2004 |accessdate=2004-11-22}}</ref>
Бүгін бұл университеттің әлем бойынша 7 орталығы бар: [[Амман]], [[Бейжің]], [[Стамбұл]], [[Париж]], [[Мумбаи|Мумбай]], [[Сантьяго мен оның тұрғындары|Сантьяго]] және [[Найроби]] қалаларында.<ref>{{cite web | url=http://globalcenters.columbia.edu/globa-centers | title= Columbia University Global Centers | publisher=Columbia University | accessdate=2011-05-04}}</ref>

Бұл университет 1754 жылы ''King's College'' деп Ұлыбриятанияның Екінші Джордж патшасынының меншігі болған. Америка Революциясының соғысынан кейін мемлекет ''King's College'' - ді жекешелендіріп, 1784 оның атын Колумбия колледжі деп ауыстырды. 1787 жылдан бері Колумбия университеті жекеменшік иелігіне беріліп, бүгінгі күні де жеке меншіктегі жоғарғы оқу орны. Ол Колумбия универвитеті деген атауын 1896 жылы алды.
<ref name="A Brief History of Columbia">{{cite web | url=http://www.columbia.edu/content/history.html | title=A Brief History of Columbia | publisher=Columbia University | year=2011 | accessdate= 2011-04-14}}</ref>
Дәл сол жылы университеттің кампусы Манхэеттенің солтүстік бөлігіндегі ''Morningside Heights'' ауданына көшіп, сол арадан негізгі үлкен кампусын қалады.<ref name="studentaffairs.columbia">[http://www.studentaffairs.columbia.edu/admissions/university/campus/housing.php Columbia University Office of Undergraduate Admissions - Housing & Dining]</ref>
Колумбияның жиырма факультеті бар және университет құрамына кіретін бірнеше институт бар, мысалы ''Teachers College, Columbia University'', ''Barnard College'', and ''Union Theological Seminary in the City of New York''.<ref name="college.columbia"> . Two affiliated institutions – Barnard College and Teachers College – are also Faculties of the university. [http://www.college.columbia.edu/students/academics/special_prog/juilliard.php Columbia College Academics > Special Programs > Juilliard ]</ref>

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

[[Санат:АҚШ жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:1636 жылы құрылғандар]]
[[Санат:АҚШ коллониялды жоғарғы оқу орындар]]
[[Санат:Массачусетс штатының жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Америка университеттерің қоғамдастығы]]
[[Санат:Колумбия университеті]]
[[Санат:Алфавит бойынша университеттер]]

Комедия

2016-02-16T20:20:11Z

Nkiukr:

'''Комедия''' ({{lang-el|κωμωδία}} - сауық-сайран, әуезді ән) - өмір құбылыстарының, мінез-құлықтың, іс-әрекеттің күлкілі жақтарын көрсету мақсатымен [[сахна]]ға лайықталып жазылған драм.шығарма. Жанры түрліше: водевиль, фарс, сатиралық комедия, [[юмор]]лық комедия, лирикалық комедия, музыкалық комедия, т.б. Комедияның алғашқы белгілері Ежелгі [[Греқия]]да шарап тәңірісі Диониске құрмет көрсетуге арналған ойын-сауықтан басталған. Оның сол дәуірдегі көрнекті өкілі - Аристофан (б.з.б. 445 - 385). Өмір құбылыстарын бейнелегенде кейіпкерлер, жағдайлар, оқиғалар өсіріліп, ұлғайтылып суреттел еді де, күлкінің күшімен олқылықтар, кемшілік-тер, қателіктер сыналып, озық идеялар биік мұраттар мадақталады. Характерлер қақтығысы, мінездер шайқасы бірінші катарға шығады. Жағымды, жағымсыз кейіпкерлер тартысының үстінде жеке бастың мақсаты мен құлқынның қайы үшін ұнамсыз кейіпкерлер өзара кикілжіңге барады, күлкіге ұшырайды. Комедияның ерекшелігі тартыспен, [[сюжет]]пен, қызықты оқиғамен қатар тіл өрнегіне де қатысты. Дараланған, өзгелерге ұқсамайты нәр кейіпкердің тілі күлкі шақырса, сахналық туындының ажары кете бастайды. Бұл тұрғыда әсірелеу, ұлғайту (гипербола), өсіру (гротеск) сияқты көркемдік құралдары кеңінен пайдаланылады. Комедияда көбінесе жамандық жеңілт, жақсылық үстем болып аяқталады. Жағымсыз кейіпкерлер бармақ шайнап, қателігін мойындады, жеңіліп тізе бүгеді, адал ниет, ақ тілек, әділ іс салтанат құрады. Әлем әдебиетінде комедияның көптеген классик, үлгілері жасалды. [[Англия]]да -У.Шекспир,[[Испания]]да-Лопе де Вега, [[Франция]]да - Ж.Б. Мольер, П.Бомарше, [[Италия]]да- К.Гольдони тамаша комедиялық шығармалар жазды. [[Орыс]] әдебиетінде Д.И. Фон-визиннің "Тоғышары" А.С. Гри-боедовтің "Ақылдың азабы", Н.В. Гогольдің "Ревизоры" шебер жазылған туындылар қатарына жатады. [[Қазақ]] әдебиетінде алғашқы комедиялық шығарма Б.Майлиннің қаламынан тулы ("Шаншар молда", "Некеқияр", "Талтаңбайдың тәртібі", т б.).М.Әуезов ("Айман-Шолпан"), Ж.Шанин ("Торсықбай", "Айдарбек"), Ә.Тәжібаев ("Той боларда"), ҚМұхамеджанов ("Бөлтірік бөрік астында"), Қ.Байсейітов пен Қ Шаңғытбаев ("Беу, қыздар-ай"), ҚАманжолов ("Досымның үйленуі"), С.Балғабаев "Тойлан қайтқан қазақтар", Т.Нұрмағанбетов ("Қырманбайдың тойы"), т.б. көптеген комедиялар жазды. Бүгінде қазақ комедиясы белгілі жанрлық жүйесі бар арналы салаға айналды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==

<references/>

[[Санат:Әзіл-сықақ]]
[[Санат:Театр жанрлары]]

Калининград

2016-02-06T17:10:31Z

Nkiukr:

{{Елді мекен-Ресей
|статусы = қала
|қазақша атауы = Калининград
|шынайы атауы = Калинингра́д
[[Сурет:Old cathedral of Kaliningrad in Russia.jpg|300px]]
|елтаңба =Coat_of_arms_of_Kaliningrad.svg
|ту =Flag_of_Kaliningrad.svg
|елтаңба сипаттамасы = Калининград елтаңбасы
|ту сипаттамасы = Калининград туы
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir =N|lat_deg= 54|lat_min= 53|lat_sec=
|lon_dir =|lon_deg=20|lon_min=30|lon_sec=
|CoordAddon = type:city(425600)_region:RU
|CoordScale =
|ел картасы =
|аймақ картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймағы = Калининград облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Қалалық округ
|ауданы = Калининград
|кестедегі аудан =
|мекен түрі =
|мекені =
|кестедегі мекен =
|ішкі бөлінісі = 3 аудан: Ленинград, Мәскеу, Орталық<ref name="a">[http://klgd.ru/press/anons/detail.php?ID=43055 қыркүйек 2009 ж. Балтийский и Октябрьский районы ликвидируются.]</ref>
|басшының түрi =
|басшысы = Александр Ярошук
|құрылған уақыты = 1255
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = 1255 дейін – Тувангсте, 1946 дейін – Кёнигсберг
|статус алуы =
|жер аумағы = 215,7
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 4,8
|климаты =
|ресми тілі = орыс
|тұрғыны = {{өсім}} 431,5 мың<ref name="population">[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/pril4.xls Города с численностью населения 100 тысяч человек и более]</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = калининградтықтар, калининградтық
|телефон коды = 4012
|пошта индексі = 236ХХХ
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = 39, 91
|сандық идентификаторы = 27401
|ортаққордағы санаты = Kaliningrad
|сайты = http://www.klgd.ru/
}}
'''Калининград''' (бұрынғы ''Көнигсберг'') ({{lang-ru|Калинингра́д}}) — [[Ресей]]дегі қала. [[Калининград облысы]]ның әкімшілік орталығы. [[Машинажасау]] ісінің ірі орталығы, [[металлургия]], [[жеңіл өнеркәсіп|жеңіл]], [[полиграфия]] өнеркәсібі, балық өнеркәсібі дамыған.

==Тарихы==
==Географиясы==
===Климаты===
{{Қаланың ауа райы
| Ені =
| Жағдайы =
| Жер_ілік = Калининград
| Дерекнама = [http://pogoda.ru.net/climate/26702.htm Ауа райы және климат]
| Қаң_ор = -1.5 | Қаң_ор_ж-ш = 68
| Ақп_ор = -1.1 | Ақп_ор_ж-ш = 49
| Нау_ор = 2.0 | Нау_ор_ж-ш = 51
| Сәу_ор = 7.3 | Сәу_ор_ж-ш = 36
| Мам_ор = 12.5 | Мам_ор_ж-ш = 54
| Мау_ор = 15.5 | Мау_ор_ж-ш = 78
| Шіл_ор = 18.1 | Шіл_ор_ж-ш = 76
| Там_ор = 17.6 | Там_ор_ж-ш = 96
| Қыр_ор = 13.1 | Қыр_ор_ж-ш = 74
| Қаз_ор = 8.4 | Қаз_ор_ж-ш = 82
| Қар_ор = 3.3 | Қар_ор_ж-ш = 82
| Жел_ор = -0.3 | Жел_ор_ж-ш = 72
| Жыл_ор = 7.9 | Жыл_ор_ж-ш = 818
| Қаң_ор_мин = -3.8 | Қаң_ор_макс = 0.7
| Ақп_ор_мин = -3.5 | Ақп_ор_макс = 1.5
| Нау_ор_мин = -1.1 | Нау_ор_макс = 5.6
| Сәу_ор_мин = 2.9 | Сәу_ор_макс = 12.3
| Мам_ор_мин = 7.5 | Мам_ор_макс = 18.0
| Мау_ор_мин = 10.9 | Мау_ор_макс = 20.5
| Шіл_ор_мин = 13.6 | Шіл_ор_макс = 23.0
| Там_ор_мин = 13.1 | Там_ор_макс = 22.6
| Қыр_ор_мин = 9.3 | Қыр_ор_макс = 17.6
| Қаз_ор_мин = 5.2 | Қаз_ор_макс = 12.1
| Қар_ор_мин = 1.1 | Қар_ор_макс = 5.6
| Жел_ор_мин = -2.5 | Жел_ор_макс = 1.9
| Жыл_ор_мин = 4.4 | Жыл_ор_макс = 11.8
| Қаң_а_мин = -32.5 | Қаң_а_макс = 12.7
| Ақп_а_мин = -33.3 | Ақп_а_макс = 15.6
| Нау_а_мин = -21.7 | Нау_а_макс = 23.0
| Сәу_а_мин = -5.6 | Сәу_а_макс = 27.9
| Мам_а_мин = -3.1 | Мам_а_макс = 30.6
| Мау_а_мин = 0.7 | Мау_а_макс = 33.5
| Шіл_а_мин = 4.5 | Шіл_а_макс = 36.3
| Там_а_мин = 1.6 | Там_а_макс = 36.5
| Қыр_а_мин = -2.0 | Қыр_а_макс = 31.2
| Қаз_а_мин = -11.2 | Қаз_а_макс = 26.4
| Қар_а_мин = -18.7 | Қар_а_макс = 19.4
| Жел_а_мин = -25.6 | Жел_а_макс = 13.3
| Жыл_а_мин = -33.3 | Жыл_а_макс = 36.5
|}}

==Халқы==
==Экономикасы==
==Білім жүйесі==
==Мәдениеті==
== Бауырлас қалалар ==
{| cellpadding="10"
|- valign="top"
* {{flagicon|Armenia}} [[Абовян]] ([[Армения]])
* {{flagicon|Armenia}} [[Гюмри]] ([[Армения]])
* {{flagicon|Armenia}} [[Ереван]] ([[Армения]])
* {{flagicon|Belarus}} [[Минск]] ([[Беларусь]])
* {{flagicon|Belarus}} [[Гомель]] ([[Беларусь]])
* {{flagicon|Belarus}} [[Гродно]] ([[Беларусь]])
* {{flagicon|United Kingdom}} [[Саутгемптон]] ([[Ұлыбритания]])
* {{flagicon|Germany}} [[Лихтенберг|Берлин-Лихтенберг]] ([[Германия]])
* {{flagicon|Germany}} [[Киль]] ([[Германия]])
* {{flagicon|Germany}} [[Росток]] ([[Германия]])
* {{flagicon|Germany}} [[Бремерхафен]] ([[Германия]])
* {{flagicon|Germany}} [[Гамбург]] ([[Германия]])
* {{flagicon|Denmark}} [[Ольборг]] ([[Дания]])
* {{flagicon|Ireland}} [[Корк]] ([[Ирландия]])
* {{flagicon|Italy}} [[Форли]] ([[Италия]])
* {{flagicon|Lithuania}} [[Каунас]] ([[Литва]])
* {{flagicon|Lithuania}} [[Клайпеда]] ([[Литва]])
* {{flagicon|Lithuania}} [[Паневежис]] ([[Литва]])
* {{flagicon|Lithuania}} [[Шяуляй]] ([[Литва]])
* {{flagicon|Netherlands}} [[Ассен]] ([[Нидерланд]])
* {{flagicon|Netherlands}} [[Гронинген қаласы|Гронинген]] ([[Нидерланд]])
* {{flagicon|Netherlands}} [[Зволле]] ([[Нидерланд]])
* {{flagicon|Poland}} [[Эльблонг]] ([[Польша]])
* {{flagicon|Poland}} [[Ольштын]] ([[Польша]])
* {{flagicon|Poland}} [[Гданьск]] ([[Польша]])
* {{flagicon|Poland}} [[Гдыня]] ([[Польша]])
* {{flagicon|Poland}} [[Белосток]] ([[Польша]])
* {{flagicon|Poland}} [[Торунь]] ([[Польша]])
* {{flagicon|Poland}} [[Лодзь]] ([[Польша]])
* {{flagicon|Poland}} [[Рацибуж]] ([[Польша]])
* {{flagicon|Poland}} [[Забже]] ([[Польша]])
* {{flagicon|United States}} [[Норфолк]] ([[АҚШ]])
* {{flagicon|Finland}} [[Турку]] ([[Финляндия]])
* {{flagicon|Sweden}} [[Кальмар (Швеция)|Кальмар]] ([[Швеция]])
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Кёнигсберг]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Kaliningrad}}
* [http://www.klgd.ru/ Калининград мэриясының ресми сайты]
* [http://www.gov39.ru Калининград облысы үкіметінің ресми сайты]

{{бастама}}

[[Санат:Калининград|*]]
[[Санат:Ресей қалалары]]

Опал

2016-01-15T05:22:27Z

Nkiukr:

[[File:Opal, Etiopia.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Опал минералы]]'']]
'''Опал''' ({{lang-lat|ораlus}}; {{lang-grc|ὀπάλλιος}}) — тотықтар класына жататын [[табиғи минерал]].<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref>[[File:Opal veins.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Опал минералы]]'']]
==Сипаттамасы==
[[Химиялық формула]]сы SіO2ҺnH2O. Ондағы судың мөлшері 2 – 14%. Қоспа ретінде MgO, CaO, Al2O3, Fe2O3, т.б. кездеседі. Қыздырғанда судан бөлінеді, су жұтқанда мөлдірленеді. Сауыс, қабатша, топырақ, жалбыр тәрізді [[аморфты агрегаттар]] құрайды. Түсі [[ақ]], сұр, кейде әдемі көкшіл, қызғылт-қара. Қаттылығы 5 – 6, тығыздығы 1,8 – 2,25 г/см3. Салқын судағы кремнеземнің коллоид ерітінділерінен, [[силикаттар]]дың ыдырауынан, [[микроорганизмдер]]дің тіршілік әрекетінен түзіледі. Кейбір таулы жыныстар Опалдан тұрады (гейзерит, диатомит, трепел). Қазақстанда [[кайнозой]] жыныстарында кездеседі. Опал құрылыс материалы ретінде, металдарды тегістеуде, т.б., ал әдемі түстілері әшекей тас ретінде қолданылады. Кендері [[Грузия]]да, [[Армения]]да, [[Орал]]да, т.б. жерлерде кездеседі.

== Морфологиялық ерекшеліктері ==
Әдетте, сыртқы формасы тамыл іркіліп жиналған тығыз шыны тәрізді масса түрінде байқалады. Кейде, ішінде [[марганец]]тің қара немесе қара қоңыр сулы тотықтарының [[дендрит]] тәрізді кірмелері болады. Бірқатар организмдердің — диатомей сауытының, [[губкалар]] инелерінің (спикулдерінід), радиолярия сүйектерінің, біршама фораминифераның және мүкше жануардың — бастық ұрамды бөліктері болады. Кремнеземнің коллоид ерітінділері ([[золь]]) осындай организмдердід тамағы болып есептелінеді. Организмдердің сутегінде кремнезем болғандықтан, көпшілік жағдайларда, олардың ерте заманда жойылған қалдықтары қазба байлық түрінде жақсы сақталады. Шөгінді жыныстарда опал химиялық тұнбалар түрінде пайда болады. Кейде ол шыны тәрізді массадан, кеуікті ақ немесе аздаған бояулы массадан пайда болған толық пластар құрайды. Опал, [[трепел]], [[диатомит]] ішіпде организм кремнеземі сүйектерінің қалдықтары болады. Опалдың түстері өте көп әрі әдемі, [[псевдоморфозалар]] береді. Түстерінің әр түрлі болуы опалдың қоспасына байланысты.

== Жаратылысы: ==
1) опал салқын су коллоид ерітінділерінен бөлініп, шөгінді түрінде дайда болады;
2) опал силикаттар бұзылған кезде (оливин, змеевик, ортоклаз, микроклин тағы басқа) пайда болады;
3) органикалық опал — [[микроорганизмдер]]дід тіршілігі мен әрекетіне байланысты түзіледі.<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref>

==Сыртқы сілтеме==
* [http://www.google.ru/search?q=%D0%9E%D0%BF%D0%B0%D0%BB&hl=ru&newwindow=1&biw=1360&bih=567&prmd=ivns&tbm=isch&tbo=u&source=univ&sa=X&ei=Eu76TdGkEYPQhAeL6qmDAw&ved=0CDQQsAQ Опал минералдарының суреттері]
==Сілтемелер==
* [[Минерал]]
* [[Қоспа]]
* [[Тау жыныстары]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Химия]]
[[Санат:Минералдар]]

{{stub}}

Санат:Батыс Түркі қағанаты

2015-12-28T14:13:03Z

Nkiukr:

{{басты мақала|Батыс Түркі қағанаты}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Башқұрт тілі

2015-12-27T13:16:28Z

Nkiukr:

{{language
|name= Башқұрт тілі
|nativename={{unicode|Башҡорт теле}}
|states=[[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]]
|speakers= 1,400,000 нан аса
|familycolor=Altaic
|fam1=[[Алтай тілдері|Алтай]]
|fam2=[[Түркі тілдері|Түркі]]
|fam3=[[Батыс түркі тілдері|Батыс түркі]]
|fam4=[[Қыпшақ тілдері|Қыпшақ]]
|fam5=[[Қыпшақ-бұлғар тілдері|Қыпшақ-бұлғар]]
|nation=[[Башқұртстан]]
|iso1=ba|iso2=bak|iso3=bak
}}
'''Башқұрт тілі''' ({{Audio|bashqort_tele.ogg|''башҡорт теле''}} {{IPA|/bɑʃqɵrt tɨlɨ/}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының ресми тілі. Башқұрт халқының ұлттық тілі. Түркі тілдердің қыпшақ-бұлғар тобына жатады.
Башқұрт тілінде 1 379 000 адам сөйлейдi ([[2002]]).

{|class="wikitable"
|+'''Жіктеу есімдіктері'''
!colspan="2"|жекеше
!colspan="2"|көпше
|-
!Башқұртша||Қазақша||Башқұртша||Қазақша
|-
|Мин||Мен||Бeҙ||Біз
|-
|Һин||Сен||Һеҙ||Сендер
|-
|Ул||Oл||Улар||Олар
|}

{{Суретсіз мақала}}

{{Алтай тілдері}}
{{Түркі тілдері}}

[[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]]
[[Санат:Қыпшақ-бұлғар тілдері]]
[[Санат:Тілдер]]
[[Санат:Түркі тілдері]]
[[Санат:Қыпшақ тілдері]]

Брест (Франция)

2015-12-27T11:18:13Z

Nkiukr:

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Брест
|шынайы атауы = {{lang-fr|Brest}}
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Франция
|елтаңба = Dessinblasonbrest.jpeg
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =23 |lat_sec = 27
|lon_dir =W |lon_deg = 4|lon_min = 29|lon_sec = 8
|CoordAddon = type:city(149634)_region:FR
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 250
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Аумақ
|аймағы = Бретань
|кестедегі аймақ = Бретань
|аудан түрі = департамент
|ауданы = Финистер
|кестедегі аудан = Финистер
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Қала әкімі
|басшысы = Франсуа Кюийандр
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 49,51
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 34
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 144 548
|санақ жылы = 2006
|тығыздығы = 2949
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі =
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 29200
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = INSEE коды
|сандық идентификаторы = 29019
|ортаққордағы санаты =
|сайты = http://www.mairie-brest.fr/
|сайт тілі = fr
|сайт тілі 2 = br
}}

'''Бре́ст''' ({{lang-fr|Brest}}) — [[Франция]] мемлекетінің батысында орналасқан қала,қаланың супрефектурасы [[Финистер]]. 2006 жылғы санақ бойынша қала тұрғындарының саны 144 мың адамды құраған. Брест қаласы [[Атлант мұхиты]]ның жағалауында, [[Бретань]] түбегінің батыс шетінде орналасқан. Қала Брест шығанағының солтүстік жағалауында орналасқан төбе бөктерінде жатыр. Брест қаласы Атлант мұхитының жағалауындағы маңызды сауда және әскери порт ретінде саналады.Брестте ірі әскери теңіз базасы бар.

== Экономикасы ==
Негізінен қаладағы экономика белсенділігі порт айналасына топталған.Брест кемежайы әр түрлі типтегі кемелерді және су ығыстырғыштықты қабылдай алады.Қалада кеме жөндеу мен кеме жасау жақсы дамыған.Сонымен қатар азық-түлік және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары жұмыс істейді.Жақын маңда Шарль де Голль атындағы аэропорт бар.
[[Сурет:Brest, la place de la liberte.JPG|thumb|left|250px|Қала орталығында ("Бресттің азаттығы" алаңы)]]
[[Сурет:Chateau de Brest et Tour Tanguy.jpg|thumb|left|250px|Брест қамалы]]

[[Санат:Франция]]
[[Санат:Атлант мұхитының порттары]]

Ніл

2015-12-26T09:53:03Z

Nkiukr:

{{Өзен
|атауы = Ніл
|шынайы атауы =
|сурет = Egypt Nil.jpg
|сурет ені =
|сурет атауы = Ніл Мысырда
|карта =Nile.png
|карта ені =
|карта атауы = Ніл өзенінің картасы
|ұзындығы =6852
|су алабының ауданы = 3 400 000
|су алабы = [[Жерорта теңізі]]
|өзендердің су алабы =
|су шығыны = 2830
|өлшеу орны =
|бастауы = [[Виктория көлі]]
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі = 350
|s_lat_dir = S|s_lat_deg =0 |s_lat_min =25 |s_lat_sec =02
|s_lon_dir = E|s_lon_deg =33 |s_lon_min =11 |s_lon_sec =42
|сағасы = [[Жерорта теңізі]]
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі = 0
|m_lat_dir = |m_lat_deg =31 |m_lat_min =27 |m_lat_sec = 55
|m_lon_dir = |m_lon_deg =30 |m_lon_min =22 |m_lon_sec = 00

|еңістігі =
|ел = [[Уганда]], [[Оңтүстік Судан]], [[Судан]], [[Мысыр]]
|аймақ =
|ортаққордағы санаты = Nile
}}

'''Ніл''' ({{lang-la|Nіlus}} , {{lang-el|Neіlos}}) — [[Африка]]дағы және дүние жүзіндегі ең ұзын [[өзен]].

== Сипаттамасы ==
Ұзындығы 6671 км, алабының аумағы 2870 мың км2. Орташа [[су шығыны]] [[Асуан]] маңында 2600 м3/с (әр жылдары 500 м3/с-тан – 15000 м3/с-қа дейін ауытқиды). Шығыс Африка таулы үстіртінен 2000 м-ден астам биіктікте басталып, [[Жерорта теңізі]]не атырау жасап құяды. Ніл [[Рукарара өзені]] болып басталып, [[Кагера өзені]] арқылы [[Виктория көлі]]не құйып, одан Виктория – Ніл деген атпен ағып шығады. [[Альберт көлі]]нен кейін Альберт – Ніл, Асуа саласы қосылған жерде Бахр-әл-Жебел, Бахр-әл-Газал қосылғаннан кейін Ақ Ніл (Бахр-әл-Әбияд) деп аталады. [[Хартум қаласы]]ның тұсында Ақ Нілге Көгілдір Ніл қосылады да, сағасына дейін Ніл деп аталады. Жоғарғы бөлігінде ағысы қатты, арнасы шоңғалды және көптеген суқұламалар жасайды. Ең ірісі – Мерчисон сарқырамасы (биікт. 40 м). Таулы үстірттен шыққаннан кейін өзен аса кең, жайпақ қазаншұңқырды басып ағады. Ағысы баяулайды, арнасы тарамдарға бөлініп кетеді. Аңғарында кристалл тау жыныстары ашылған жерлерде шоңғалдар пайда болған (Хартум мен Асуанның арасында 6 шоңғал бар).

== Шарушылық маңызы ==
Көгілдір Ніл алабында жаңбыр жазда мол жауады. Сондықтан Ніл төмен ағысында жаздағы су шығыны сабасына түскен кездегіден 5 есе асып түседі. Ніл аңғары адамзаттың ежелгі мәдениет ошақтарының бірі. Оның суы ежелден жер суаруға, кеме қатынасына, халықты сумен қамтамасыз етуге, балық аулауға пайдаланылып келеді. Ніл аңғарында Египет халқының 97%-ы тұрады. Бірнеше бөгендер мен СЭС-тер салынған (ең ірісі – [[Асуан СЭС-і]]). [[Кеме]] жүзетін су жолының ұзындығы 3000 км-ден асады. Жағалауында [[Хартум]], [[Асуан]], [[Каир]], атырауында [[Александрия]] қалалары орналасқан.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref>

==Сілтемелер==
*[[Африка]]
*[[Өзен]]

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Африка өзендері]]
[[Санат:Мысыр өзендері]]

Стоматология

2015-12-23T14:11:39Z

Nkiukr:

'''Стоматология''' ({{lang-grc|στόμα}} – [[ауыз]] + {{lang-grc2|λογος}} – [[ғылым]]) — тіс, ауыз іші, жақ сүйектері мен бет аурулары, оларды анықтау, емдеу, олардан сақтану туралы ғылым; клиникалық медицина саласы.
Стоматология (грек. stoma, stomatos – ауыз және logos – ілім) – клиникалық медицинаның тіс, ауыз қуысы, жақ сүйектері, бет пен мойынның оған шектесетін бөліктерінің ауруларын зерттейтін саласы. Тіс аурулары мен ауыз қуысы жөніндегі алғашқы ғылыми мәліметтер Сушрут (Үндістан), Гиппократ, Гален, Цельс, т.б. еңбектерінде кездеседі. Бірақ стоматологияның өз алдына жеке ғылым ретінде дамуы 20 ғасырдың 1-жартысынан басталады. Ғылым пән ретінде стоматологияның негізін салған француз хирургы П.Фошар (1690 – 1762) болды. Стоматология емдеу тәсілдеріне байланысты терапия, хирургия, ортопедия (протездік) стоматология және балалар стоматологиясы болып бөлінеді. Терапиялық стоматология – арнайы хирургия көмекті қажет етпейтін ауруларды (тіс, тіс айналасындағы тіндердің және ауыздың шырышты қабығының) дәрі-дәрмекпен, физиотерапия әдістермен емдейді және аурудың алдын алу жолдарын қарастырады. Ортопедиялық стоматология – тісті шегендейді, тіс, жақ, таңдай және бет кемістігіне протез жасайды. Хирургиялық стоматология – әр түрлі қабыну процестерін, жақ, бет, тіс сүйектерін хирургиялық операция арқылы емдейді. Сондай-ақ емдеуге келмейтін тісті жұлады. Балалар стоматологиясы бала тістері мен ауыздың шырышты қабықтарын емдеуді жетілдіру және алдын алу шараларын қарастырады. 

Қазақстанда стоматология саласындағы зерттеулер 1960 жылдары басталып, республикадағы мед. жоғары оқу орындары мен Алматыдағы Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының стоматологиялық кафедраларында жүргізіліп келеді. Қазіргі уақытта Қазақстанда 10 мыңнан астам стоматолог-дәрігерлер, оның ішінде 23 ғылым докторы, 150-ден астам ғылым кандидаттары бар (2005). 1995 жылы ҚР стоматологтарының Ассоциациясы құрылып, 1996 жылы Дүниежүзілік стоматологтар Ассоциациясының (FDҚ) құрамына қабылданды. Қазақстанда “Стоматология мәселелері”, “DENTҚST Қазақстан”, “Қазақстан стоматологиясы”, “Стоматологический вестник” газет-журналдары шығып тұрады.
Әдеб.: Бүгінгі жағдайдағы стоматологияның даму жолдары. Қазақстан стоматологтарының Қ (ҚV) съезінің материалдары, А., 1998; Мырзабеков О., Организация стоматологической службы в условиях рыночной экономики, А., 2002. <ref> Қазақ энциклопедиясы</ref>
=Пайдаланған сілтеме=
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Стоматология]]

Сингапур әдебиеті

2015-12-19T18:02:15Z

Nkiukr: Erdoszh6 Cингапур әдебиеті бетін Сингапур әдебиеті бетіне жылжытты

'''Сингапур әдебиеті'''н ағылшын, тамиль, қытай, малай, яғни төрт тілде жазылған әдеби шығармалар құрайды.
[[Сингапур]] әдебиетіндегі шығармалар аталған төрт тілде жазылғандықтан, қоғамда болып жатқан құбылыстар да мәдени өмірдің бір бөлігін құрайды. Бірден төрт тілдегі шығармалар “Синга” әдеби журналында Эдвин Тумбо мен Кох Бук Сонгтың жетекшілігімен 1980-1990 жылдар аралығында шығарылған болатын. Сонымен қатар, Сингапурдың мың жылдық поэзия антологиясындағы (2000) өлеңдер бірден үш тілге аударылған.
Ағылшын тіліндегі Сингапур әдебиетінің алғаш қашан пайда болғаны белгісіз, бірақ 1830 жылдары деген болжамдар бар. Ең алғашқы ағылшын тіліндегі поэзия авторы ‒ Т.Элиота. Одан соң Ван Гунхудың «Пульс» шығармасын атауға болады, ол 1950 жылы жарық көрді.
1965 жылы тәуелсіздік алған уақытта жазба әдебиеттің басында Эдвин Тумбо, Артур Яп, Роберт Йео, Го Пох Сенг, Ли Цзы Фенг және Хандарн Наир болды. Алғаш Сингапур әдеби дәстүрін жалғастырушылар Эдвин Тумбоның ізін жалғаушылар болды.
Тәуелсіздік алғаннан бастап жарық көрген шығармалардың барлығы поэзия жанрында жазылды. Поэзия халықтың қоғамдық жағдайын, құбылыстарын, кемшіліктері мен артықшылықтарын суреттеуге ыңғайлы болды. 1980-1990 жылдар аралығындағы ақындар да әр түрлі дәрежеде жұмыс атқарды. Оларға Симон Тай Леонг, Кох Бук Сонг, Хенг Сиок Тиан, Хо Пох Фан жатады. 1990-жылдардың аяғында ағылшын тілді Сингапур әдебиетіне келген жаңа толқын туындыгерлер ел ішінде ғана емес, шет елдерге де танымал ақын, жазушыларға айналды. “Езос Букс” және “Ферстфрутис” басылымдары жас суреткерлердің еңбектерін жариялап, ел ішінде насихаттауда көп еңбек сіңірді.
Бұл кезеңдегі жас ақындар поэзиясының негізгі тақырыбы саясат, қоғам, әлеумет, мәдениет, тіпті Сингапурда кең қанат жайған жыныстық қатынас мәселесі болды.

== '''Драмалық шығармалар''' ==

Драмалық шығармалар жазуда алты қойылымның авторы Гох Пох Сенг және пьесаларды ағылшын тілінен аударып, қытай тілінде жазатын Куо Пао Кун көзге түскен. Куо Пао Кунның басшылық еткен уақыты жергілікті театрлар үшін гүлдену кезеңі болды. Ол көптеген жылдар бойы көркемдік директор қызметін атқарды. Оның «Табыт көрден де үлкен» (1984) және Лао Джиу (1990) драмалары классикаға айналаған. Стелла Конның «Меруерт мұнарасынан шыққан Эмили: монолог» шығармасында бір кейіпкер еркер рөлін де, әйел рөлін де ойнап шығады. Кейінгі драмаларда әлеуметтік мәселелер төңірегінде сөз қозғалады, әсіресе гейлердің құқықтары жайлы мәселе көтеріліп отырды.
Балалар әдебиетіне деген қызығушылық «Уақыт» шығармасының авторларының алғашқы бастамасымен қолға алынған. Аделина Фоудың «Амоз Лидің күнделігі», Джин Риннің «Піл және ағаш», Эмили Лимнің «Піл ханзада мен кедей піл», Джесси Ви сияқты балалар әдебиетінің майталмандары мен олардың туындылары бүгінгі күнге дейін белгілі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{stub}}

[[Санат:Сингапур]]
[[Санат:Әдебиет]]

Аллель

2015-12-18T14:29:33Z

Nkiukr:

'''Аллель''' ({{lang-el|ἀλλήλων}}) — сәйкес хромосомалардың бірдей үлескілерінде болып, баламалы (қарама-қарсы қалыптағы) белгілерiнің дамуына жауап беретін дәл сол геннің әр түрлі қалпы. Мысалы, асбұршықтардың сары және жасыл түс

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Биология]]

{{Biosci-stub}}

Муссонды климаты

2015-12-16T14:47:27Z

Nkiukr:

'''Муссонды климаты''' — [[Жер (ғаламшар)|Жер шарындағы]] [[атмосфера]]ның муссондық айналымы аймағында болады.

Жыл бойы ылғалдылықтың күрт өзгеруімен ерекшеленеді. Муссонды климатқа құрғақ қыс пен ылғалды, жаңбырлы жаз тән. Муссонды климат Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс [[Азия]]ның, Экваторлық [[Африка]]ның тропиктік және субтропиктік белдемдерінде болады. Мысалы, үстінен үнемі [[муссон]] өтетін [[Мумбай]] (Бомбей) қаласында ([[Үндістан]]) қыста жауын-шашын мөлшері ''3 – 8 мм''-ден аспайды, ал жазда 610 мм-ге дейін көбейеді. Муссонды климат қоңыржай ендікте де байқалады.<ref name="source1">Қазақстан энциклопедиясы, VI-том</ref> Тропиктік (''экваторлық'') муссондар климаты, ''субтропиктік муссондар климаты'' және ''қоңыржай ендіктердегі муссондар климаты'' болып сараланады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – [[Алматы]], Мектеп, 2002.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Атмосфера]]
[[Санат:География]]

{{stub}}

Бенгали тілі

2015-12-16T06:51:41Z

Nkiukr:

{{Тілдер
|түсі = үндіеуропа
|аты = Бенгали тілі
|өз атауы = বাংলা Bāṇlā
|айтылуы =
|елдер = [[Бангладеш]], [[Үндістан]]
|аймақтар = [[Бенгалия]]
|ресми тіл = [[Бангладеш]], [[Үндістан]] ([[Батыс Бенгал]], [[Трипура]])
|реттейтін мекеме = Бангла Академи
|сөйлеушілер саны = ~ 250 млн (2009)
|рейтинг = 6
|күйі =
|жойылды =
|санаты = [[Еуразия тілдері]]
|классификация =
[[Үндіеуропа тілдері|Үндіеуропа әулеті]]
:[[Үнді-иран тілдері|Үнді-иран тармағы]]
::[[Үнді-арий тілдері|Үнді-арий тобы]]
:::[[Бенгал-ассам топ тармағы]]
|жазу = [[Бенгали жазбасы|бонгаккхор]]
|ISO1 = bn
|ISO2 = ben
|ISO3 = ben
}}
'''Бенгали тілі''' ({{lang-bn|বাংলা bāṇlā}}) — [[бенгалдықтар]]дың тілі, [[Үндіеуропа тілдері|Үндіеуропа әулетінің]] [[Үнді-арий тілдері|Үнді-арий тобына]] жатады. Көбіне [[Бангладеш]]та және и [[Батыс Бенгал]] үнді штатында кең таралған. Одан басқа жерлерде де сөйлеушілер бар, ол [[Ассам]], [[Бихар]] және [[Орисса]] штаттары. Бенгали тіліндегі жалпы сөйлеушілер саны — 250 млн адамға жуық (2009).

== Географиясы және статусы ==
[[Сурет:Bengalispeaking region.png|200px|left|thumb|Бенгали тілінің таралуы]] {{reflist}}
[[Сурет:Languages of Bangladesh map.svg|200px|left|thumb|Бангладештағы Бенгали және басқа тілдер]]
Бенгали тілі Оӊтүстік Азияныӊ солтүстік–шығыс жағындағы [[Бенгал]] деген атымен белгілі аймақта кеӊ таралған. Бұл [[Бангладеш]]тіӊ ресми тілі, яғни [[Үндістан]]ныӊ 23 ресми тілдерініӊ бірі. Үндістанныӊ штаттарыныӊ арасында ресми тілі деген статусты [[Батыс Бенгал]]да (сәйлеушілер штат тұрғындарыныӊ 85 %–ын құрайды) және [[Трипур]]да (67 %–дан астам). [[Ассам]] штатында (тұрғындарыныӊ 28 %–ы), [[Андаман аралдары|Андаман]] және [[Никобар]] аралдарында (шамасымен 26 %), [[Джаркханд]] (шамасымен 10 %), [[Аруначал-Прадеш және Мизорам]] (9 %–дан астам) және Орта Шығыстыӊ және Батыс елдеріндегі мемлекеттердіӊ эммигранттарыныӊ арасында сәйлеушілер көп. Жершарыныӊ 200 миллионнан астам тұрғындары бенгали тілін тұған тілім деп есептейді. Сөйлеушілер саны бойынша бенгали тілі 6–шы орнында.

== Тарихы ==
Бенгали тілі туралы алғашқы міліметтер ерте заманнан, яғни X—XII ғ. белгілі. 1947 жылы Бенгал Үндістанмен Пәсістан арасында бөлінген кезде Бенгалдыӊ шығыс жағы, яғни бастапқы кезде Шығыс Пәкістан, кейіннен Бангладешта араб–парсы лексикасы қатты әсер етті.

Бенгал тілініӊ тарихын і кезеӊге бөлуге болады<ref>Зограф Г. А.,Бенгальский язык,Лингвистический энциклопедический словарь,1990,72</ref>:
* көнебенгал тілініӊ қалыптасуы
* ортабенгал ( XIV ғ.)
* жаӊабенгал ( XVIII ғ–дыӊ соӊынан).

== Диалекттері ==
Бенгал тілініӊ диалекттері<ref>Зограф Г. А.,Бенгальский язык,Лингвистический энциклопедический словарь,1990,72</ref>:
* шығыс диалекті
* батыс диалекті
* Читтатонг диалекті.

В ходе стандартизации языка в конце XIX—XX ғ. аймақтыӊ мәдени орталығы Колката болған, сол кездерде бенгал тілініӊ стандартқа келтіруі болған. Бүгінгі күнде бенгал тілініӊ стандартты қалпы Үндістанныӊ Бангладешқа жақын шекарасында кеӊ таралған Надиа диалектінде негізделген. Дегенмен, Үндістанныӊ стандарттары Бангладештіӊ стандарттарына жиі сай болмай қалады. Мысалы, батыс жақта тұзды «nun» десе, шығыс жағында — «lôbon» дейді.

Айтып өтетін жағдай — бенгали тілініӊ диалекттері стандарт қалпынан қатты айырмашылық береді. Сондай–ақ, оӊтүстік–шығыстағы Читтагонг қаласыныӊ диалекті стандарт тілінен қатты өзгешеленеді, стандарт тілімен үстіртін ұқсастығы бар десек те болады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:тілдер]]

Папуа — Жаңа Гвинея

2015-12-15T05:39:53Z

Nkiukr: /* Дереккөздер */

{{Infobox_Country
|native_name = Папуа — Жаңа Гвинея тәуелсіз мемлекеті ''Independent State of Papua New Guinea Independen Stet bilong Papua Niugini''
|common_name =
|image_flag = Flag of Papua New Guinea.svg
|image_coat =
|image_map = LocationPapuaNewGuinea.svg
|national_motto =''Unity in diversity''<ref>{{cite web | title=Stable Government, Investment Initiatives, and Economic Growth | work=Keynote address to the 8th Papua New Guinea Mining and Petroleum Conference (Google cache) | date=2004-12-06 | author=Sir Michael Somare | url=http://web.archive.org/web/20060628014059/http://www.pm.gov.pg/pmsoffice/PMsoffice.nsf/pages/B6475E51C894229B4A256F6900141A4B?OpenDocument
| accessdate= 2007-08-09}}</ref>
|official_languages =[[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Ток-писин]], [[Хири Моту]]
|capital =[[Порт-Морсби]]
|latd=9|latm=30|latNS=S|longd=147|longm=07|longEW=E
|largest_city=[[Порт-Морсби]]
|government_type=[[Конституциялық монархия]]
|leader_title1 = Ханшайым
|leader_title2 = Генерал-губернатор
|leader_title3 = Премьер-министр
|leader_name1 = [[Елизавета II]]
|leader_name2 = Паулиас Матане
|leader_name3 = Майкл Сомаре
|area_rank=54th
|area_magnitude=1_E12
|area=462,840
|areami²= 178,703
|percent_water=2
|population_estimate = 5,887,000
|population_estimate_year = Шілде 2005
|population_estimate_rank = 104th
|population_census =
|population_census_year =
|population_density = 13
|population_densitymi²= 34
|population_density_rank = 201st
|sovereignty_type=[[Тәуелсіздік]]
|sovereignty_note = [[Аустралия]]дан
|established_event1=Self-governing
|established_event2 = [[Тәуелсіздік]]
|established_date1=[[Желтоқсанның 1]] [[1973]]
|established_date2 = [[Қыркүйектің 16]] [[1975]]
|currency=[[кина]]
|currency_code=PGK
|time_zone=AEST
|utc_offset=+10
|time_zone_DST=''not observed ([[as of 2005]])''
|utc_offset_DST=+10
|national_anthem=''O Arise, All You Sons''<ref>{{cite web | title=Never more to rise | work=The National (Ақпанның 6, 2006) | url=http://www.thenational.com.pg/020606/w5.htm | accessdate= 2005-01-19}}</ref>
|cctld=[[.pg]]
|calling_code=675
|GDP_PPP_year=2005
|GDP_PPP= $14.363 миллиард
|GDP_PPP_rank=126th
|GDP_PPP_per_capita=$2,418
|GDP_PPP_per_capita_rank=131st
|HDI_year = 2004
|HDI = {{steady}}0.523
|HDI_rank = 139th
|HDI_category = medium
|demonym = Папуа-Жаңа Гвинеялық
|footnotes=
}}
'''Папуа — Жаңа Гвинея тәуелсіз мемлекеті''' — [[Тынық мұхит]]тың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Ел аумағы құрамына [[Жаңа Гвинея]] аралының шығыс бөлігі, [[Бугенвиль аралдары|Бугенвиль]] және [[Бука аралдары]] ([[Соломон аралдары]]), [[Луизиада]] және [[Бисмарк]] архипелагтарының аралдары кіреді.
* Жер аумағы '''462840 км²'''.
* Халқы '''5 млн.''' '''(2001)'''.
* Астанасы – '''[[Порт-Морсби]] қаласы'''
* Ресми тілі – '''ағылшын тілі''', '''[[пиджин]]''', '''[[моту]]''' тілдері де қолданылады.
* Тұрғындарының '''50%-ы протестанттар, 22%-ы католиктер''', қалғандары жергілікті дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанады.
* Мемлекет басшысы – '''Ұлыбритания монархы тағайындайтын жергілікті генерал-губернатор'''.
* Үкімет басшысы – '''премьер-министр'''.
* Жоғарғы заң шығарушы органы – '''Ұлттық парламент'''.
* Әкімшілік жағынан '''19 провинцияға''' және '''1 астаналық округке''' бөлінеді.
* Ұлттық мейрамы – '''Ұлт күн – 16 қыркүйек (1975).'''
* '''1975''' жылдан '''БҰҰ'''-ға мүше.
* Ақша бірлігі – '''[[кина]]'''.
[[Сурет:OwenStanleyJungle clad mountainsPapuaNew Guinea.jpg|thumb|Оуэн — Стэнли]]
Ел аумағы негізінен таулы, қыратты. Жағалау бойындағы ойпаттар мен жайпақ тау бөктерлері тау сілемдерін құрайды. Кейбір тау жоталарының биіктігі 3000 – 4000 м. Елдің ең биік нүктесі – [[Вильгельм]] тауы ('''4509 м''').
== Климаты ==
* Климаты '''субэкваторлық''' және '''ылғалды'''.
* Жылдық орташа температура '''25 – 28ӘС'''.
* Жауын-шашынның орташа мөлшемі жазық жерлерде '''1000 – 4000''' мм, таулы жерлерде одан да көп. Тайфун дауылы жиі болып тұрады.

== Гидрографиясы ==
* '''Негізгі ірі өзендері''' – [[Раму]], [[Сепик]] және [[Флай]].
== Өсімдік және Жануарлар дүниесі ==
* Елдің үштен екі бөлігін орман алқабы алып жатыр.
* Өсімдік әлемі бай, әр түрлі. '''1000 – 2000 м''' биіктікте қылқан жапырақты орман басым. Аралдың оңтүстігінде [[эвкалипт]] және [[акация]] ағаштары, жағалауларда [[саго]] пальмасы мен [[қант қамысы]] өседі.
* Жан-жануарлар дүниесін негізінен бауырымен жорғалаушылар, [[құстар]] (500-ге жуық түрі) және [[жәндіктер]] құрайды. [[Крокодил]], [[улы жыландар]], [[геккондар]] көп кездеседі. [[Казуарлар]], [[тотықұстар]], [[тәжтұмсықты көгершін]]дер, [[күрке]] және [[бейіш құстар]]ы кең тараған. [[Ехидна]], [[проехидна]], [[кенгуру]], [[валлаби]], жабайы ит – [[динго]], [[кускустар]], [[қалталы борсық]], [[жүнқұйрықтар]], т.б. мекен етеді.

== Tабиғи қорлары ==
'''Негізгі табиғи қорлары:'''
* [[алтын]], [[күміс]], [[мыс]], [[кобальт]], [[никель]], [[кварц]], [[хромит]] кені, [[мұнай]], [[табиғи газ]], [[ағаш]].

== Тарихы ==
Австронезийліктердің (меланезийліктердің) алғашқы қоныстары б.з.б. 3-мыңжылдықта пайда болған. '''Жаңа Гвинея''' аралын 16 ғасырдың 1-жартысында португалдар ашты. Жергілікті тұрғындардың африкалықтармен ұқсастығына байланысты арал осылай аталды.
* [[1828]] ж. [[Голландия]] аралдың батыс бөлігін өз меншігі деп жариялады.
* [[1862]] ж. аралдың бұл бөлігі [[Индонезия]] қарамағына өтті.
* [[1884]] ж. '''Жаңа Гвинея''' аралының оңтүстік-шығыс бөлігі Ұлыбританияның протекторатына айналды, ал солтүстік-шығыс бөлігін [[Германия]] басып алды.
* [[1906]] ж. [[Австралия]] неміс протекторатының жерін басып алды.
* Аралдың Жаңа Гвинея деп аталатын бұл бөлігі [[1920]] ж. Ұлттар лигасының мандатты аумағы ретінде [[Австралия]] Одағына берілді.
* [[1946]] ж. мемлекет [[БҰҰ]] қамқорлығындағы аумаққа айналды.
* [[1973]] ж. желтоқсанда Папуа — Жаңа Гвинея ел ішінде өзін-өзі басқару құқығын алды.
* [[1975]] ж. тәуелсіздік жариялап, [[Ұлыбритания Достастық|Ұлыбритания Достастығына]] мүше болып кірді.

[[Сурет:Girl of wagifa.jpg|thumb|[[Wagifa]] аралдағы Итімен отырған қыз]]

== Экономикасы ==
Экономикасының негізгі саласы – '''ауыл шаруашылығы''' мен '''тау-кен өнеркәсібі'''.
* Басты ауыл шаруашылық дақылдары: [[кофе]], [[какао]], [[банан]], [[кокос пальмасы]], [[каучук]] өсімдігі. [[Жүгері]], [[маниок]], [[ямс]], [[батат]], [[таро]], [[қант]] құрағы өсіріледі.
* Ет өндірісі үшін мал ш. жолға қойылған. Балық кәсіпшілігі жақсы дамыған.
* Тау-кен өнеркәсібінде [[алтын]], [[күміс]], [[мырыш]], [[мыс]] өндіріледі.
Экспортқа [[кофе]], [[какао бұршағы]], [[пальма майы]], [[шай]], [[какос жаңғағы]], [[каучук]], [[алтын]], [[мыс кентасы]], [[шикі мұнай]], [[ағаш]] шығарады. Сырттан машина және көлік жабдықтары, азық-түлік сусын, [[темекі]], өнеркәсіп тауарлары, химия өнеркәсібі өнімі, минералдық отын әкелінеді.
* Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлшемі '''2390 АҚШ долл.''' (1997).
* '''Негізгі сауда серіктестері:''' [[Аустралия]], [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Жапония]], [[Германия]], [[Сингапур]], [[Оңтүстік Корея]].

== Сыртқы сілтеме ==
*[http://www.asia-team.ru/indonesia_papua_new_guinea.htm Папуастар]

== Дереккөздер ==
* Австралия и Океания, М., 1967;
* Малаховский К.В., Остров райских птиц:
* История Папуа – Новой Гвинеи, М., 1976;
* Кики Альберт Моари, Десять тысяч лет в одну жизнь. Перевод с английского, М., 1981.
<references/>

{{Countries and territories of Oceania}}
{{Austronesian-speaking}}
{{Commonwealth of Nations}}
{{WTO}}

[[Санат:Аралда орналасқан елдер]]

Каппадокия

2015-12-08T11:07:54Z

Nkiukr:

[[Сурет:Cappadocia March 2006.jpg|thumb|Каппадокия]]
[[Сурет:Kappadokien002-01.jpg|thumb|Каппадокия]]
[[Сурет:Turkey.Uçhisar07.jpg|thumb|Каппадокия ландшафты]]
[[Сурет:Pasa Baglari 2008.JPG|thumb|Каппадокия ландшафты]]
[[Сурет:Uchisar valley.jpg|thumb|Каппадокия ландшафты]]
'''Каппадокия'''<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> ({{lang-el|Καππαδοκία}}; {{lang-tr|Kapadokya}}; {{lang-hy|Գամիրք}}; {{lang-fa|کاپادوکیه}}) — [[Кіші Азия]]ның орталық бөлігіндегі аймақтың ежелгі атауы. Ерте заманда Каппадокия халқы өздерін “хаттармыз” деп атаған. Біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықта бұл өңірге үндіеуропа тайпалары басып кіре бастады. Кейін осында Хет патшалығының негізгі бөлігі орналасты, Ассирияның сауда қоныстары болды. Біздің заманымыздан бұрын 6 ғасырдан бастап Каппадокияны [[Мидия]], [[Иран]], кейін [[Рим]] империясы жаулап алды. Біздің заманымыздың 17 жылы елдің соңғы патшасы Архелей өлгеннен кейін Рим империясының провинциясына айналып, ел астанасы Мадак – Рим императоры Августың құрметіне Кесар деп аталды. Рим бөлінген кезде Каппадокия Византияның құрамында қалды. [[1047]] жылы аймақты селжұқтар басып алып, 15 ғасырдан бастап Осман сұлтандығының құрамында болды. Ежелгі дәуірде және орта ғасырларда Каппадокия өзінің әйгілі сарайларымен әйгілі болды. Каппадокия территориясынан ежелгі [[Ассирия]] жазу үлгілері табылып, ол “Каппадокия кестесі” деп аталды

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{commonscat|Cappadocia|Каппадокия}}

[[Санат:География]]

{{Geo-stub}}

Монтсеррат

2015-12-06T13:07:48Z

Nkiukr:

{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Монтсеррат
|Шынайы атауы = {{lang-en|Montserrat}}
|Атау септігі =
|Елтаңба = Coat_of_arms_of_Montserrat.svg
|Байрақ = Flag of Montserrat.svg
|Ұраны =
|Әнұранның аты = Ангильяның әнұраны: ''God Bless Anguilla''
|Аудио =
|lat_dir = N |lat_deg = 16 |lat_min = 44 |lat_sec = 33
|lon_dir = W |lon_deg = 62 |lon_min = 11 |lon_sec = 14
|region = MS
|CoordScale = 100000
|Картада = LocationMontserrat.png
|latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW=
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|Үкімет түрі = [[Ұлыбритания]]ның [[тәуелді аймақ|тәуелді аймағы]]
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні =
|Тәуелсіздігін алды =
|Тілдері = Ағылшын тілі
|Мемлекеттік діні =
|Астанасы =[[Плимут (Монтсеррат)|Плимут]] (де юре) [[Брейдс (Монтсеррат)|Брейдс]] (де факто)
|Ірі қаласы = [[Плимут (Монтсеррат)|Плимут]]
|Басшы қызметі = [[Ұлыбритания монархтары|Королева]] Губернатор Премьер-министр
|Басшылары = [[Елизавета II ]] [[Питер Уотеруорт]] [[Реубен Мид]]
|Жер аумағы = 102
|Жер аумағы бойынша орны =
|Судың үлесі =
|Этнохороним =
|Жұрты = 4922<ref name=census2011>[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat@AGlance.pdf Население Монтсеррата (2011)]</ref>
|Халық саны бойынша орны =
|Сарап жылы = 2011
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы =
|Халық тығыздығы =48,25
|Тығыздық бойынша орны =
|ЖІӨ =
|ЖІӨ сараптаған жылы =
|ЖІӨ бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны =
|ЖІӨ (АҚТ) =
|ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (АҚТ) орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны =
|ЖІӨ (номинал) =
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ =
|АДИ жылдық есебі =
|АДИ бойынша орны =
|АДИ деңгейі =
|Әуе компаниясы =
|Валютасы =[[Шығыс-кариб доллары]]
|Интернет үйшігі = [[.ms]]
|ISO =
|Телефон коды = 1-664
|Уақыт белдеуі =-4
|Түсініктемелер =
}}
'''Монтсеррат''' ({{lang-en|Montserrat}}) — [[Кіші Антилья аралдар]] архипелагінің құрамына кіретін аттас аралында орналасқан [[Ұлыбритания]]ның тәуелді аймағы. Аумағы - 102 км². Халқы - 4922 тұрғын "2011 жылғы мәліметі бойынша). Ресми түрінде әкімшілік орталығы- [[Плимут (Монтсеррат)|Плимут]] (3500 тұрғын).

[[1995 жыл]]ғы аралдың оңтүстігіндегі [[жанартау]]ының атылуына байланысты 8000 адам аралдан [[эвакуация]] жасалып, көбісі қайтып оралмай кеткен. Аралдың оңтүстік бөлігі қазіргі күнге дейін жабық және әкімшілік орталығы уақытша аралдың солтүстігінде орналасқан [[Брейдс (Монтсеррат)|Брэйдс]] деревнясы болып есептеледі. Валютасы - [[Шығыс-кариб доллары]]

== Географиясы ==
[[сурет:Montserrat-CIA WFB Map.png|thumb|left|250px|Карта Монтсеррата]]
Монтсеррат - 3 жанартауы бар арал. Бастапқы кезде ең биік жанартауы - Чанс Маунтин (915 м) тұғын. 1995 жылдан бастап [[Суфриер-Хиллс]] жанартауы атылуын бастады. 2006 жылы осы таудың биіктігі Чанс Маунтиннен асып 930 м-ге жетті.

Таулы жерлеріндегі ылғал ормандарында бұлақтары мен сарқырамалары көп. Климаты - жайлы, жылдық орта температурасы 24-27 °С, жауын-шашын мөлшері - жылына 1500 мм. Туризм дамыған.

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[сурет:Parishes of Montserrat.svg|thumb|left|80px|Монтсеррат аралының әкімшілік бөлінуі.]]
Монтсеррат аралы 3 әкімшілік аймаққа бөлінеді:

{| class="wikitable"
|-
! № || Аймағы || Ауданы, км² || Халқы, адам (2011)<ref name=census2011 /> || Тығыздығы, адам/км²
|-
| 1 || [[Сент-Антони (Монтсерат)|Сент-Антони]] (оңтүстік аймағы) || align="right" | || align="right" | 887 || align="right" |
|-
| 2 || [[Сент-Джорджес (Монтсерат)|Сент-Джорджес]] (орталық аймағы) || align="right" | || align="right" | 1666 || align="right" |
|-
| 3 || [[Сент-Петер (Монтсерат)|Сент-Петер]] (солтүстік аймағы) || align="right" | || align="right" |2369 || align="right" |
|- style="background: #CCC;"
| || Всего || align="right" | || align="right" |4922 || align="right" |
|}

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Тәуелді аймақтар}}
[[Санат:Тәуелді аймақтар]]

Уикипедия

2015-12-04T16:19:44Z

Nkiukr:

{{Сайт
|атауы = Wikipedia Уикипедия
|логотипі =
|URL = http://www.wikipedia.org/
|скриншоты = Www.wikipedia.org screenshot 2013.png|Көп тілді Уикипедия порталы. Мында ең ірі тілдер көрсетіледі.]]
|скриншот ені =
|тақырыбы =
|коммерциялық = емес
|түрі = [[Интернет энциклопедия жобасы|Желілік энциклопедия]]
|ұраны =
|тіркелу = Міндетті емес
|тілдері = 275 белсенді (барлығы 285)
|сайтқа кірішулер саны = 35,000,000 (барлық тіркелгендер)<ref>[[meta:List of Wikipedias#Grand Total|Grand Total]]. Wikimedia.org. June 10, 2012. Retrieved June 11, 2012.</ref>
|орналасқан жері = [[Майами]], [[Флорида]]
|иесі = [[Wikimedia Қоры]]
|авторы = [[Джимми Уэйлс]] және [[Ларри Сэнгер]]
|ашылды = [[15 қаңтар]] [[2001 жыл]]
|жабылды =
|қазіргі статусы = белсенді
|айналымы =
|таза табысы =
|телефоны =
}}

'''Уикипедия''' ({{lang-en|Wikipedia}}, [[IPA]]: {{IPA|/ˌwiːkiːˈpiːdi.ə/}}, не {{IPA|/ˌwɪkiːˈpiːdi.ə/}}, немесе {{IPA|/ˌwɪkɪˈpiːdi.ə/}}) — Уики технологиясының негізінде жасалған оқырмандар мен авторлар үшін тегін және ашық, көптілді, онлайн [[энциклопедия]]. Энциклопедия Уикимедиа қорының www.wikipedia.org доменінде орналасқан. Жобаның иесі және оның дамуына жауапты Уикимедиа қоры болып саналады. Жобаның атауы «уики» немесе wiki (сайт құру технологиясы) және энциклопедия сөздерінен құрылған. Қазіргі уақытта энциклопедияның 285 тілде тараулары бар. Барлық тілдердегі мақалалардың жалпы саны 35 миллионнан асты.

Уикипедия сайтына кірген кез келген тұтынушының ондағы материалдар мен тақырыптарды өзгертуге құқығы бар. Уикипедияны толықтырып, мақала жазуға қатысып отыратын тұрақты қатысушыларды «Уикипедияшылар» деп атайды.

==Тарихы==

Тұңғыш рет [[2001 жыл]]дың қаңтар айында [[Джимми Уэйлс]] мен [[Ларри Сэнгер]] іске қосқан «Уикипедия» бүгінгі күні ғаламтордағы ең ірі және ең әйгілі мағлұматнама болып отыр. Көлемі мен қамтитын тақырыптар саны жөнінен «Уикипедия» әлем тарихындағы ең толық энциклопедия болып саналады және оның үлкен ең артықшылықтарының бірі - ондағы мақалалардың әлемнің түрлі тілдерінде болуы. Уикипедия - гаваи тілінде (wiki-жылдам) деген мағынаны білдіреді.

Уикипедиядағы мақалалардың мазмұны сенімсіз әрі олар нақты деректер емес. Сыншылар Уикипедия вандализмге біртабан жақын екенін айтуда және олардың пікірінше ондағы материалдар сенімсіз дереккөздерге сүйенген, жалған ақпараттар болуы мүмкін. Алайда ғылыми зерттеулер нәтижелері Уикипедияшылар тарапынан вандализмге әдетте жол берілмейтінін көрсетіп отыр.

Энциклопедиялық мағлұматнама функциясын атқарумен қатар, жиі жаңартылып отыратындықтан Уикипедия желілік ақпарат тасымалдау көзіне айналды.

Уики - ({{lang-en|Wiki}}) арнайы құралдармен сайт құрылымын әр тұтынушыға өзгертуге мүмкіндік беретінт веб-сайт. «Уики» терминін тұңғыш рет [[1995 жыл]]ы сайттарды сипаттау үшін [[Уорд Каннингем]] қолданды, Wikiwikiweb деп аталатын ен алғашқы уики-жүйенің атауы гавай тілінен аударғанда «жылдам» деген мағынаны білдіреді.

Уорд Каннингем және оның көмекшісі [[Бо Леуф]] өздерінің «The Wiki Way: Quick collaboration on the web» кітабында «Уики» концепциясын былай тұжырымдаған:

* Уики кез келген қолданушыға сайтты өзгертуге және жаңа беттер құруға мүмкіндік береді және бұл үшін қарапайым веб-браузерді қолдануға болады.
* Уики-жүйесі беттер арасындағы байланысты қамтамасыз етеді.
* Уики сайты кездейсоқ қолданушыларға емес, керісінше сайт құру процесіне үздіксіз қатысып отыратын қолданушыларды жұмылдыруға арналған.

Уики-жүйесінің қасиеттері:

* Бір мәтінді бірнеше рет өзгертуге мүмкіндік береді.
* Ерекше тіл белгілері - «уики белгілер» деп аталады, мәтін құрылымын элементтер мен гиперссылкалармен, сондай-ақ басқа да түрлі құралдар арқылы көркемдеуге боладыі.
* Өзгерістерді есепке алу - жаңа өзгертулер мен ескі өзгертулерді салыстыру, сонымен қатар ескі ақпаратты қайта орнына келтіруге мүмкіндік береді.
* Көп авторлар - сайтқа қонақ болған кез келген тұтынушы ондағы мақалаларға өзгерістер енгізіп, толықтырып немесе қысқарта алады.

==Сыртқы сілтемелер==
http://www.wikibilim.kz

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақша Уикипедия]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{Уикипедиялар}}

[[Санат:Уикипедия]]
[[Санат:Интернет]]
[[Санат:Білім]]
[[Санат:Web 2.0]]
[[Санат:Уики]]
[[Санат:Уикипедия тарихы]]
[[Санат:2001 жылы құрылғандар]]

Шаһ

2015-12-04T16:14:02Z

Nkiukr:

'''Шаһ''' немесе '''шах''' ({{lang-fa|شاه}} – šâh) — Шығыстың кейбір елдеріндегі жоғары билеушінің лауазымы. Тұңғыш рет “Шаһ” термині [[Сасани]] мемлекетінде қолданылған. Орта ғасырларда [[Иран]], [[Хорезм]], [[Дели]] сұлтандығы секілді мемлекеттерді Шаһ басқарды. Оның билігі шексіз болғ ан. [[Иран]]да шаїиншаї (патшалардың патшасы) термині Шаһ үкіметі құлатылғанға дейін (20 ғасыр) мемлекеттің ең жоғары лауазымы ретінде пайдаланылып келді.
==Сілтемелер==
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Лауазымдар]]
[[Санат: Тарих]]

{{wikify}}

Кейп-Бретон аралы

2015-12-04T15:10:39Z

Nkiukr:

'''Кейп-Бретон''' ({{lang-en|Cape Breton}}, {{lang-fr|Cap-Breton}}) — [[Атлант]] мұхитындағы арал. [[Солтүстік Америка]] жағалауында, Қасиетті [[Лаврентия]] шығанағына кіретін тұсында орналасқан. Арал [[Канада]]ның [[Жаңа Шотландия]] провинциясы аумағында. Ауданы 10,0 мың км². Жер бедері кристалл жыныстарынан түзілген таулы қырат. Абсолют биіктігі 532 м. Аралда ауданы 932 км² болатын [[Брад’Ор]] к. орналасқан. Кейп-Бретон аралы аралын шырша орманы басқан. Ауданы 95 мың га болатын [[Кейп-Бретон-Хайлендс]] ұлттық саябағы бар. Қрі елді мекендері: [[Сидни және Глейс-Бей]].<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>

==Дереккөздер:==

<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Аралдар]]

{{stub}}

Ниас

2015-12-04T14:41:13Z

Nkiukr:

[[Сурет:Nias Indonesien.png|right|200px|thumb|Ниас аралы]]
'''Ниас''' ({{lang-id|Nias}}) — Индонезиядағы арал, Үнді мұхитында орналасқан. Суматра батыс жағалауындағы аралдардың ең іріcі, оның ұзындығы 129 км, ені 48 км, ауданы 4772 км². Халқының көпшілігі анимизмге сенеді, австронезия тілдерінің диалектілерінде сөйлейді. Басты ауыл – Гунунгстоли солтүстік-шығыс жағалауда. Аралда мегалиттік ескерткіштер мен ағаш мүсіндер көптеп кездеседі, олар өлген ата-бабалары немесе көп табысты суреттейді.

[[Санат:География]]
[[Санат:Индонезия аралдары]]
[[Санат:Ниас]]

Муна

2015-12-04T14:35:52Z

Nkiukr:

'''Муна''' ({{lang-id|Muna}}) — [[Орталық Индонезия]]ның шығыс бөлігіндегі арал. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. Суласвесидің (Целебес) оңтүстік-шығысындағы [[Флорес көлі]]нде орналасқан.

Оның ұзындығы 101 км, ені 56 км, ауданы 2911 шаршы шақырым. Аралда төбешіктер мен орман көп, орташа биіктігі — 445 м. Австронезия тілдерінде сөйлейтін муна, мұсылмандар қарапайым егін шаруашылығымен айналысады, күріш және батат өсіреді.

Аралда шошқа тұқымдас [[бабирусса]] және [[қалталы кускус]] тәрізді сирек кездесетін жануарлар бар. Бас қаласы әрі айлағы — Раха, солтүстік шығыс жағалауда орналасқан.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:География]]
[[Санат:Аралдар]]

Санат:Аралдар

2015-12-04T14:04:40Z

Nkiukr:

{{басты мақала|Арал}}
[[Санат:География]]

Малакка түбегі

2015-12-04T13:55:32Z

Nkiukr:

[[File:Locatie Straat van Malakka.PNG|thumb|Малакка түбегі]]
[[Image:Malacca Sultanate Palace.JPG|thumb|left|Малаккадағы малай сұлтанатының сарайы]]
[[Image:Malacca 1630.jpg|thumb|left|1630 жылғы Португалдық порт және Малакка қаласы картасы]]
[[Image:A Famosa.JPG|thumb|Порт [[А Фамоза]] қалдықтары жыл сайын миллиондаған туристерді қызықтыруда]]
'''Малакка түбегі''' ({{lang-ms|Tanah Melayu}}; {{lang-th|คาบสมุทรมลายู}}) — Оңтүстік Шығыс [[Азия]]дағы [[Үндіқытай түбегі]]нің оңтүстік бөлігі. Ұзындығы 1300 км, ауданы 190 мың км² Малакка түбегінің солтүстігінде [[Мьянма]], [[Таиланд]], оңтүгінде [[Малайзия]] мемлекеттері орналасқан. Батысында [[Андаман түбегі]] және [[Малакка бұғазы]]мен, шығысында [[Үндіқытай түбегі]] және [[Сиам]] шығанағымен шектеседі. Тау массивінің биіктігі 2190 м-ге ([[Тахан тауы]]) жетеді, ал шығыс жағалауын жазық жерлер алып жатыр. Малакка түбегінде [[қалайы]]ның, [[вольфрам]]ның мол кен орындары бар. [[Экваторлық Климат|Экваторлық]], субэкваторлық климат белдеуінде орналасқандықтан ауа температурасы жыл бойы тұрақты (25 — 27°С). Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 1000 — 4000 мм. Мұнда мәңгі жасыл орман өседі. Жануарлардан [[гиббон]], [[лемур]], [[малайя тапирі]], [[мүйізтұмсық]]тар, т.б. мекендейді. [[Күріш]], [[кокос пальмасы]], [[каучук]]ты өсімдіктер өседі. Малакка түбегінде Малайзияның астанасы — [[Куала-Лумпур]] қаласы орналасқан.

<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:География]]

{{stub}}

Сумбава

2015-12-04T13:32:15Z

Nkiukr:

[[File:SatondaGeneralView.JPG|thumb|Сумбава аралының алыстан көрінісі]]
'''Сумбава''' ({{lang-id|Sumbawa}}) — Кіші Зонд архипелагындағы [[арал]], [[Индонезия]] құрамында. Басты қаласы — Габа.
==Арал туралы==
[[Жер]]і 15,5 мың км2-ге жуық. Биіктігі 2821 м-ге дейінгі қатпарлы-жақпарлы таулардын тұрады. [[Субэкваторлық белдеу]]де орналасқан, [[қуаңшылық]] маусымы [[шілде]]ден [[қазан]]ға дейін. Жылдық [[жауын-шашын]] мөлшері 1200 мм-ге жуық. [[Тропиктік орман]] мен [[саванна]] алып жатыр.
==Шаруашылығы==
[[Күріш]], [[жүгері]], [[темекі]], [[кофе]] егу мен [[мал шаруашылығы]] дамыған. <ref> Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 444 бет </ref>

==Дереккөздер==

<references/>

[[Санат:Аралдар]]
[[Санат:Индонезия аралдары]]
[[Санат:Индонезия географиясы]]

Іле түркі тілі

2015-12-02T11:05:11Z

Nkiukr:

{{Тілдер
|түсі = алтай
|аты = Іле түркі тілі
|өз атауы =
|айтылуы =
|елдер = [[Қытай]]
|аймақтар = [[Іле-Қазақ автономды аймақ]], [[Синьцзян-Ұйғыр автономды аудан]]
|ресми тіл =
|реттейтін мекеме =
|сөйлеушілер саны = 120 адам (1982)
|рейтинг =
|күйі = Жойылуы қауыпты
|жойылды =
|санаты = [[Еуразия тілдері]]
|классификация =
[[Алтай тілдері]]
:[[Түркі тілдері]]
::[[Ұйғыр тілдері]]
|жазу = жоқ
|ISO1 =
|ISO2 =
|ISO3 =
}}
'''Іле түркі тілі''' (''Ili Turk, Ili Turki, Tuerke, Tu’erke, T’urk'') — Қытайдың [[Іле-Қазақ автономды аймақ]]та және [[Синьцзян-Ұйғыр автономды аудан]]да қолданылатын тіл. Сөйлеушілер саны (1982 ж.) - 120 адам, олардың бәрі Іле түркі тілден басқа қазақ немесе ұйғыр тілінде сөйлейді.

Алғашқы рет Іле түркі тілі 1956 жылы сипатталған. Өзбек, ұйғыр тілдерімен бірге түркі тілдерінің ''ұйгыр тілдері'' тобына жатады. 7 дауыссыз және 22 дауысты фонемасы бар.

{{Түркі тілдері}}

[[Санат:Түркі тілдері]]

Иероглиф

2015-12-01T12:45:06Z

Nkiukr:

[[Сурет:HieroglyphicFragment2.png|thumb|right|Мысыр иероглифы]]
'''Иероглиф''' ({{lang-el|hierоs}} – қасиеттi + {{lang-el|glyphe}} – қиылып алынған) — [[идеографиялық жазу]]дың таңбасы.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>
“Иероглиф” деген терминді бірінші рет Климент Александрийский 200 жылы [[Мысыр жазуы]]на қатысты қолданған. Ең көне [[Мысыр]] иероглифі б.з.б. 4-мыңжылдықта пайда болған. Иероглиф тек көне Мысыр жазуы деген мәнде ғана емес, басқа жазулар жүйесіне (қытай, крит, т.б.) қатысты да қолданылады. Иероглиф деп лотографиялық (бір сөз) мәндегі, аз да болса сурет сипатын сақтаған жазу таңбалары аталады. Ол пиктографияға (сурет жазуына) да, дыбыстық жазуға да жатпайды, бірақ ол нағыз сурет бейнесін сақтамағанымен, алғашқы суретке ұқсастығы аңғарылады. Иероглиф жазуының әр таңбасы жеке тұрады, таңбалар бір-бірімен қосылмайды. Иероглиф жазуы жоғарыдан төмен, кейін оңнан солға, кейде керісінше ойылып жазылған. Жазудың бағытын таңбадағы адамның, жануардың беті мен аяғы көрсететін болған. Адамның, жануардың беті қарап тұрған жақтан бастап оқу керек екені байқатылған. Иероглиф жазуының екі түрі болған:
# [[Иератикалық жазу|иератик (гиератик) жазу]] – папирусқа жазудан пайда болған жазу үлгісі, бұл кейін тек діни жазуға айналған;
# [[Демотикалық жазу|демотик жазу]] – иератиктен дамыған тез жазу, мұнымен іс қағаздары, көркем шығармалар жазылған, ертеде шыққан кітаптар көшірілген, сондықтан да ол халықтық жазу деп аталған.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9</ref>
Иероглиф деп оқылуы да, жазылуы да қиын жазулар аталған. Иероглифтің таңбалары ретiнде заттың, жануарлардың, өciмдiктiң, құстың, т.б. суреттерi қолданылған. Мысалы, Мысыр иероглиф жазуларында сурет формасы, ал Қытай иероглиф жазуларында пиктографиялық ерекшелiк басым.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>
==Түрлері==
#Кірме иероглиф - әуелде белгілі бір сөздерді жазуға арналған әртүрлі құрылымды белгілер, кейін басқа сөздерді жазу үшін қолданылған (басқа мағыналы).
== Тағы қараңыз ==
* [[Қытай жазуы]]
*[[Мысыр жазуы]]
==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Жазу]]

Төс сүйек

2015-11-30T12:07:01Z

Nkiukr:

[[Сурет:Illu thoracic cage.jpg|thumb|200px]]
'''Төс сүйек''' ({{lang-la|sternum}}) — құрлық [[омыртқалылар]]дың [[қаңқа]] бөлігі, [[кеуде]] бөлігінің тірегі. Амниоттардың төс сүйектері [[қабырға]]мен қосылып, [[көкірек]] қуысын құрайды. Қосмекенділердің төс сүйегі сыңар, шеміршекті немесе [[сүйек]]ті, [[бауыр]]мен жорғалаушыларда, шеміршекті, мысалы: қолтырауында бөлімдерге жіктелген. [[Құстар]]дың біртұтас төс қыры бар. Сүтқоректілерде 3 [[бөлім]]нен тұрады, саб, дене және семсер тәрізді үсіндісі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Биология]]

{{stub}}

Цунами

2015-11-30T09:29:04Z

Nkiukr:

'''Цунами''' ({{lang-ja|津波}} {{IPA|/t͡sɯnä́mí/}}) — мұхит түбіндегі жер сілкінуден пайда болатын сұрапыл толқын. Биікт. ашық мұхитта 1 метрден аспайды; құрлықтағы тар шығанақтарда 50 метрге дейін барады. Толқынының таралу жылдамдығы 400 — 800 км/сағатқа дейін. Мысалы: адамзат тарихындағы Цунамимен байланысты ең ірі апат - 2005 ж. Оңт.-Шығыс Азияда болды.

Индонезия жағасындағы жер сілкіну күші 8,9 баллға жетіп, соның нәтижесінде биіктігі 10 метрден астам цунами тарады. Таудай су толқындары жолындағы елді мекендерді шайып әкетті. Цунамидің жойқын күшінен 300000 адамның өмірі қиылды. Ғаламат су толқындары жер сілкінудің эпицентрінен 6000 км қашықтықтағы Африка жағалауына дейін жетті.

Цунами негізінен Тынық мұхит жағалауында (Ресейдің қиыр шығысында, Жапонияда, Оңт.- Шығыс Азияда, Оңт. Америкада) жиі қайталанады. 20 ғасырдыңдың 40 — 50-жылдарында АҚШ-та, Жапонияда және КСРО-да халықты алдын ала сақтандыратын Цунами қызметі құрылды. Болжам Цунами толқынының жер сілкіну эпицентрінен таралу жылдамдығын есепке алуға негізделген.

==Цунами дегеніміз не?==
Жерасты жер сілкінулері цунами деп аталатын орасан зор толқындардан болады. Бұл толқындар сағатына 800 км жылдамдықпен қозғалады, ашық тенізде көрінбеуі де мүмкін. Алайда судың таяз жерінде 30 метр биіктікке дейінгі алып су қабырғаларына айналып, жолындағының бәрін қирата отырып, құрлыққа қарай бағыт алады. Оның алдын алу жүйесі Тынық мұхиты бассейнінде 1948 жылы әзірленді, цунамидың көпшілігі осы жерде болады. Толқын соққысына дейін бірнеше сағат ішінде адамдар қауіпті аудандардан шығарылып, цунами зардаптарын азайтуға болады.
<ref>Сұрақ және жауап. Энциклопедия</ref>
[[Сурет:The Great Wave off Kanagawa.jpg|нобай|цунами]]

{{commons|Tsunami}}

{{wikify}}

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Цунами|*]]
[[Санат:Табиғат апаттары]]
[[Санат:Мұхиттану]]

{{stub}}

Кайман аралдары

2015-11-30T06:54:21Z

Nkiukr:

'''Кайман аралдары''' ({{lang-en|Cayman Islands}}) — Кариб теңізінің Солтүстік-батыс бөлігіндегі аралдар тобы. Вест-Индия аралдары құрамына кіреді. Аралдарды 1503 ж [[Х.Колумб]] ашқан. Кайман аралдары Ұлыбританияның қарамағында. Аум. 259 км2. Халқы 33,6 мың адам (1995). Тұрғындарының ресми тілі – ағылшын тілі. Кайман аралдары Үлкен Кайман, Кіші Кайман және Кайман-Брак аралдарынан тұрады. Әкімшілік орталығы – Джорджтаун қаласы. Климаты тропиктік, пассаттық. Жылдық орташа температура 15 – 30С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1300 мм. Аралдарды мәңгі жасыл қоңыржай ылғалды орман көмкерген. Мұнда сирек кездесетін құнды ағаштар (негізінен, махагон ағаштары) өседі. Балық кәсіпшілігі жақсы дамыған. [[Акула]], [[омар]], [[тасбақа]], т.б. [[теңіз жануарлары]] ауланады. Тропиктік егіншілік қалыптасқан. Құнды ағаш өнімдері және лангуст, тасбақа сауыттары экспортқа шығарылады. Кайман аралдары ірі халықаралық банк операциялары жүргізілетін орталықтардың бірі саналады. Шетелдік туризм жақсы дамыған.

==Сілтемелер==
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 4 – том

{{Тәуелді аймақтар}}

{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[санат:Аралдар]]
[[Санат:Кариб теңізі аралдары]]
[[Санат:Тәуелді аймақтар]]
{{Біріккен Патшалық}}

Азор аралдары

2015-11-27T10:08:00Z

Nkiukr:

'''Азор аралдары''' ({{lang-pt|Açores}} – Қаршыға аралдары) — [[Атлант мұхиты]]ның жанартаулық аралдарында [[Пиреней түбегі]]нің батыс жағына орналасқан топарал. Португалия мемлекетінің иелігінде. Батыстан шығысқа қарай 600 км-ге созылып жатыр. Ауданы 2,7 мың км2. Тұрғыны 244 мың адам (1981). Ең биік жері Пику аралдарында (2315 м). Фумаролдар, минерал және термаль сулы бұлақтары көп. Климаты субтропикалық мұхиттық. Тау беткейлерінде субтропикалық мәңгі жасыл орман мен бұталар, банан, цитрус ағаштары, абрикос, жүзім т. б. өсіріледі. Ірі қалалары мен порттары: Понта-Делгада, Ангра-ду-Эроижму, Орта.
==Дереккөздер:==
Қазақ энциклопедиясы I том

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Атлант мұхиты]]
[[Санат:Аралдар]]

{{stub}}

Фландрия

2015-11-26T10:17:49Z

Nkiukr:

'''Фландрия''' — Батыс Еуропадағы тарихи аймақ, онда негізінен фламандтықтар тұрады. Ертеде фландериялықтар жерін [[Кельт|кельт тайпалары]] мекендеген. Б.з.б. 1 ғасырда Фланлерияны римдіктер жаулап алды. 843 жылдан Флфндерия Батыс [[Франк]] корольдігі құрамына кірді. 12 — 15 ғ-ларда Еуропадағы экономикасы мейлінше дамыған аймақтардың бірі болды. 1384 жылдан Флфндеря Бургундияға бағынса, 1477 ж. (Нидерландпен бірге) Габсбургтер әулетіне қарады. 1556 жылдан оған [[Испания]] үстемдік етті. 16 ғ-дағы [[Нидерланд]] буржуазия революциясы кезінде [[Фландерия]]. шиеленіскен күрес аймағына айналды, бірақ Испанияның қол астында қалды. 17 ғасырдада Фландеоиянның кей аудандары Франция мен Нидерландқа қарады. [[Бельгия]] революциясы (1830) нәтижесінде Фландерия жерінің үлкен бөлігі Бельгия корольдігі құрамындағы жерге айналды. 1 және 2-дүниежүз. соғыс кезінде оны герман әскерлері басып алды. Фландерияда негізінен Бельгияның фламанд тұрғындары шоғырланған, сондықтан ол елдегі фламанд қозғалысының басты ошағы болып табылады.
==Сілтемелер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:География]]
[[Санат:Тарих]]

Шри-Ланка

2015-11-25T09:28:42Z

Nkiukr:

{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Шри-Ланка Демократиялық Социалистік Республикасы
|Шынайы атауы = {{lang-si|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය}} {{lang-ta|இலங்கை ஜனநாயக சமத்துவ குடியரசு}}
|Атау септігі = Шри-Ланка
|Елтаңба =Coat of arms of Sri Lanka.svg
|Байрақ = Flag of Sri Lanka.svg
|Ұраны =
|Әнұранның аты = Sri Lanka Matha
|Аудио = Гимн шри-ланки.ogg
|lat_dir = N |lat_deg = 7 |lat_min = 45 |lat_sec = 0
|lon_dir = E |lon_deg = 80 |lon_min = 46 |lon_sec = 0
|region = LK
|CoordScale = 4000000
|Картада = Sri Lanka on the globe (Asia centered).svg
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|Үкімет түрі = [[Аралас республика]]<ref>{{cite web|url=http://www.mid.ru/bdomp/ns-rasia.nsf/1083b7937ae580ae432569e7004199c2/c85bc3c93685450f43256a53003c9c86!OpenDocument|title=Демократическая Социалистическая Республика Шри-Ланка|date=11.04.2011|publisher=[[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]|accessdate=2012-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Aq6Npf2|archivedate=2012-02-03}}</ref>
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні = [[4 ақпан]] [[1948]]
|Тәуелсіздігін алды = [[Ұлыбритания]]дан
|Тілі =
|Тілдері = [[Сингаль тілі]] и [[Тамиль тілі]]
|Мемлекеттік діні =
|Астанасы = [[Шри-Джаяварденепура-Котте]] (астаналық қызметтердің бөлігін [[Коломбо]] қаласы атқарады)
|Ірі қалалары =
|Ірі қаласы = [[Коломбо]]
|Басшы қызметі = [[Шри-Ланка президенттері|Президент]] [[Шри-ЛанкаПремьер-министрлері|Премьер-министр]]
|Басшылары = [[Махинда Раджапаксе]] [[Дисанаяка Джаяратне]]
|Жер аумағы = 65 610
|Жер аумағы бойынша орны = 119
|Судың үлесі = 1,9
|Этнохороним =
|Жұрты = {{өсім}}21 675 648<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref>
|Халық саны бойынша орны = 57
|Сарап жылы = 2013
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы =
|Халық тығыздығы = 308
|Тығыздық бойынша орны =
|ЖІӨ =
|ЖІӨ сараптаған жылы =
|ЖІӨ бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны =
|ЖІӨ (АҚТ) =
|ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (АҚТ) орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны =
|ЖІӨ (номинал) =
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ = {{өсім}} 0,715<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref>
|АДИ жылдық есебі = 2013
|АДИ бойынша орны = 92
|АДИ деңгейі = высокий
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = [[Ланктық рупии]]
|Интернет үйшігі = [[.lk]] [[.இலங்கை]]

|ISO =
|Телефон коды = 94
|Уақыт белдеуі =
|Уақыт белдеулері =+5:30
|Түсініктемелер =


}}
'''Шри-Ланка''', толық атауы '''Шри-Ланка Демократиялық Социалистік Республикасы''' (1972 жылдың 22 мамырына дейін Цейлон) — Оңтүстік Азиядағы Цейлон аралында орналасқан мемлекет. Британ Достастығы құрамына кіреді. Шығысын [[Бенгаль шығанағы]], оңт-н [[Үнді мұхит]]тың ашық айдыны шаяды. Жер аумағы 65,6 мың км². Халқы 19,4 миллион адам (2001). Тұрғындарының 75%-ы [[сингал]]дар, 18%-ы [[тамил]]дер, қалғандары маврлар (арабтардың ұрпақтары), бюргерлер, веддалар, малаялықтар, еуропалықтар (негізінен ағылшындар). Ресми тілдері сингал, тамил, ағылшын тілдері. Діні – буддизм (70%), индуизм (15%), христиан (8%), ислам (7%). Астанасы – [[Шри-Джаявардена-Пура-Котте]] қ. (Коломбоның іргесінде). Әкімш. жағынан 9 провинцияға бөлінеді. Мемлекет басшысы – [[президент]]. Жоғ. заң шығарушы органы – бір палаталы парламент. Ұлттық мейрамы – Тәуелсіздік күні, 4 ақпан (1948). Ақша бірлігі – [[Шри-Ланка]] рупиясы. Шри-Ланка 1955 жылдан БҰҰ-ға мүше.
Шри-Ланка жері негізінен жазық. Оңтүстіктің баспалдақты таулы-қырат (ең биік жері – Пидуруталагала тауы, биіктігі 2524 м), оңтүстік-батыс бөлігін аласа [[Раквана]] тауы (биік жері Гонгала тауы, 1359 м) алып жатыр. Жағалауы негізінен аласа, [[маржанды рифтер]]мен қоршалған, [[лагуна]]лар көп. Оңтүстік және шығыс жағалауы қойнаулы келеді. Пайдалы қазбалары – [[графит]], [[асыл тастар]], [[фосфат]], [[гранит]], [[мрамор]], темір кентасы, монацитті [[құм]]. Климаты негізінен субэкваторлық, муссондық, оңт-нде экваторлық, ылғалды, солтүстік мен шығысында қуаң климат басым. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлш. 2000 – 5000 мм (тау етегінде), 1000 – 2000 мм (қалған бөлігінде). Жылдық орташа темп-ра 27С (жазықта), 23 – 25С (тауда). Өзендері қысқа, бірақ суы мол, гидроэнергия қорына бай. Ірі өзендері – [[Махавели]], [[Калу]], [[Келани]]. Өсімдік түрлеріне өте бай. Аумағының 44%-ы – орман және бұталы [[массив]]. Оңтүстік-батысында экваторлық орман, шығысында тропиктік, теңіз жағалауында [[мангралық орман]] басым өседі. [[Піл]], [[қабылан]], [[бұғы]], [[буйвол]], [[аю], [[шибөрі]], құстардың көптеген түрлері мекендейді. 3 ұлттық саябақ (Вилпатту, Яла (Рухуну), Гал-Оя), 4 қорық және Канди қ-на жақын ірі ботаник. бақ – [[Перадения]] ұйымдастырылған.
Археологиялық ескерткіштер аралды ерте тас дәуірінде аңшы тайпалардың мекендегенін дәлелдейді. Бұл тайпалар осы заманғы веддалардың арғы тегі болуы ықтимал. — біздің заманымыздан бұрын 5 ғ-да Шри-Ланкаға Үндістаннан қоныс аударушылар көптеп келе бастады. — біздің заманымыздан бұрын. 3 ғ-да астанасы Анурадхапура болған алғашқы мемлекеттік бірлестік құрылды. Осы ғасырда аралға будда діні енді. Кейіннен буддизм мемлекеттік дінге айналды. Жалпы елдің ежелгі және орта ғасырлар тарихы жөніндегі жазба деректер өте аз сақталған. Бір белгілісі ұзақ уақыт бойы үздіксіз соғыстар елдің бірігуіне кедергі жасап, мемлекет бірқатар иеліктерге бөлінді. 15 ғ-да аралдың батысы мен оңтүстік-батысында Котте деп аталатын сингал мемлекеті ірге тепті. Орталық таулы өлкеде Канди атты мемлекет, солт-те тамилдік [[Джафна]] мемлекеті өмір сүрді. 1505 жылдан Котте мемлекетінде португалдардың ықпалы күшейе бастады. Шри-Ланкаға 1518 – 1658 жылы [[Португалия]], 1658 – 1795 жылы [[Нидерланд]] иелік етіп, 1795 – 96 жылы аралды Англия басып алды. Жергілікті халық отаршылдарға қарсы бірнеше рет көтеріліс жасағанымен, олар аяусыздықпен басылды. 19 ғ-дың 30-жылдарынан елде кофе өсіріле бастады. Жергілікті тұрғындардан тартып алынған жерлерде плантациялар құрылып, дақылдарды өндіру мен оны сыртқа шығару ісінде ағылшындар билік жүргізді. 19 ғ-дың 2-жартысынан бастап, тұрғындар арасында ағартушылық және діни-реформаторлық ағымдар (буддизм, индуизм) өріс алды. Ұлттық мәдениет өркендеп, отаршылдарға қар-сы күрес күшейді. Алғашқы саяси партиялар құрылды. Ұлт-азаттық қозғалыстың күшеюінен қорыққан [[Ұлыбритания]] өкіметі 1948 жылы 4 ақпанда Цейлонға доминиондық құ-қында тәуелсіздік беруге келісті. 1950 – 60 жылы шетелдік әскери базалар әкетіліп (1957), экономикада мемлекеттік сектор кеңейді, агр. реформа жүргізілді. Сыртқы саясатта әскери блоктарға қосылмау саясаты жүргізілді. 1972 жылы 22 мамырда Цейлон Шри-Ланка
Демократиялық Социалистік Республикасы болып жарияланды. Жаңа конституция бойынш Шри-Ланка
Ұлыбританиядан саяси тәуелсіз елге айналды. Бірақ көп ұзамай елде үкімет әскері мен тамил сепаратистері арасында азамат соғысы басталып, ол әлі күнге дейін жүріп келеді. Сингал-тамил этн. жанжалы барысында 65 мыңнан аса адам қаза тауып, жүз мыңдаған адам босқынға ұшырады. 1987 жылы елдің солтүстік-шығысын мекендейтін тамилдерге автономия берілді. Елге [[Үндістан]] әскерінің контингенті енгізілді. Осы жағдайға байланысты 1991 жылы тамилдік лаңкестер Үндістанның премьер-министрі Раджив Гандиді өлтірді. 1993 жылы Шри-Ланка президенті [[Ранасингхе]] Премадаса қазаға ұшырады. Дегенмен, көтерілісшілер тобы мен үкімет 2002 жылы Норвегияның араласуымен бейбіт келісімге келді. 2004 жылы ел цунамиден қатты зардап шекті. 38 мыңнан аса адам қаза тауып, 6 мың адам із-түзсіз кетті. Жүз мыңдаған адам үйсіз қалды. Осыған байланысты әлемдік қа-уымдастық тарапынан Шри-Ланкаға көлемді қаржылық көмек беріліп, бүлінген экономиканы қалпына келтіру бағдарламасы жүргізілді. Бірақ 2005 жылы тамилдер мен үкімет әскерлері арасында ұрыс қимылдары қайтадан басталды. Тамилдер елдің солтүстік және шығыс провинцияларын бақылауда ұстауда. Осы аумақта олар өздерінің Тамил Илам тәуелсіз мемлекетін жариялаған. Бірақ ол халықар. дәрежеде мойындалмаған.
Шри-Ланка – аграрлы ел. Экономиканың негізгі саласы – ауыл шаруашығы Шай ш. дамыған (әлемде шай өндіруден 4-орын алады). Табиғи каучук өндіріледі. Какао, бұрыш, кардомон өнімдерінің экспорттық маңызы зор. Басты азық-түлік дақылдары: күріш, тары, жүгері, бұршақ, батат, кокос жаңғағы. Сонымен қатар тары, жеміс-жидек, қант қамысы, темекі, т.б. өсіріледі. Мал шаруашылығы онша дамымаған. Мүйізді ірі қара, буйвол, қой мен ешкі, үй құстары өсіріледі. Балық аулау мен теңіз кәсіпшілігі өркендеген. Елдегі 5 еркін сауда аймағында 150-ден астам кәсіпорын жұмыс істейді, олар негізінен тоқыма өнімдерін өндіріп, экспортқа шығарады. Өзендерінен электр энергиясы алынады. Тамақ және тұтыну тауарлар өндірісі, мұнай айыру, цемент з-ттары, мата тоқу, киім тігу және аяқ-киім ф-калары, металл өңдеу, т.б. өнеркәсіп орындары бар. Сыртқа шай, табиғи каучук, киім, кокос пальмасы өнімі, асыл тастар (негізінен сапфир) шығарады. Импортының негізін машиналар мен құрал-жабдықтар, мұнай, тамақ өнімдері, т.б. құрайды. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлш. шамамен 3700 АҚШ долл-на тең. Негізгі сауда серіктестері – [[АҚШ]], [[Жапония]], Ұлыбритания, [[Германия]], [[Қытай]],[[ Иран]], [[Корея]] Республикасы.

== Пайдаланылған әдебиеттер ==
*Қазақ энциклопедиясы,8 том
*История Востока, М., 2000; Новейшая история стран Азии и Африки 20 века, М., 2002, Географический энциклопедический словарь, М., 2003
{{уики}}
{{Countries of Asia}}
{{Countries of South Asia}}
{{WTO}}
{{ШЫҰ}}
{{SAARC}}


[[Санат:Аралда орналасқан елдер]]
[[Санат:Шри-Ланка]]
[[Санат:Үнді мұхиты аралдары]]

Дәрумен

2015-11-25T09:16:26Z

Nkiukr:

[[Сурет:Vitamin E.jpg|thumb|alt=A.| ''Дәрумен''.]]'''Дәрумен''' — ''адам мен [[жануарлар]]дың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар.'' Дәрумен (латынша vіta – тіршілік) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері [[Николай Лунин]] салды. 1912 жылы поляк дәрігері [[Казимеж Функ]] сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді.

Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына (гипервитаминоз) соқтырады. Ол көбінесе, жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі.

Дәруменнің мал үшін де маңызы зор. Мал азығында дәрумен жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендейді, олар жүдеп, әр түрлі ауруларға шалдығады. Мал азығында А, Д, Е, К дәрумендері жеткілікті мөлшерде болуы қажет. Мысалы, А дәрумені жетіспеген жағдайда сиыр не бие көз ауруына шалдығады, сүті кемиді, сондай-ақ олар қысыр қалуы, іш тастауы мүмкін. Малға қажетті дәрумен балауса шөпте, [[жоңышқа]]да, сүрленген шөптерде, тағыда басқа болады. Қыста адәруменозға шалдыққан, тағыда басқа түрлі жағдайлармен жүдеген малға дәрумен концентраттарын, [[сәбіз]], [[балық]] майы, тағыда басқа дәрумені мол азық беру керек. Мал азығындағы дәрумен мөлшерін көбейту үшін арнайы дәрумен препараттары мен құрғақ ашытқылар шығарылады.

[[Сурет:ARS copper rich foods.jpg|thumb|left|Құнарлы тағамдар]]
Дәрумен жетіспеушілік, авитаминоз – күнделікті ішетін тағамда дәрумендердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не дәрумен синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі дәрумені аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, ағзаға, негізінен көмірсулар (қант, тағы да басқа) ғана түсіп, ақуыз бен майлар аз түссе, ал көкөніс пен [[жеміс-жидек]]тер мүлдем болмаса дәрумен жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы дәрумендер бұзылады. Мысалы, құрамында [[никотин]] қышқылы (РР дәрумені) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін.

Тағамда дәрумендердің жеткіліксіз болуы, адам ағзасын әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған [[ауа райы]]ның қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, [[гельминтоз]], лямблиоз, тағы да басқа аурулар себеп болады. Дәрумен жетіспеушілік болғанда ағзада зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, тағы да басқа жағдайларда ағзада дәрумен жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы дәрумендер қабылдап, [[көкөніс]] пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Дәрумен жетіспеушілік және [[гиповитаминоз]] жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Дәрумен жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, [[төл]] нашар өседі. Мысалы, В дәрумені жетіспеген жағдайда [[құс]] полиневритпен, [[шошқа]] пеллаграмен ауырады. D дәрумені жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref>

== Дәрумендердің топтары мен түрлері ==
[[Сурет:La Boqueria.JPG|thumb|Жемістер мен көкөністер құрамында дәрумендер көп]]
Барлық дәрумендер '''майда''' және '''суда еритіндер''' деп екі топқа бөлінеді.

'''Майда еритіндерге''' А, D, Е, К дәрумендері жатады.

'''Суда еритін дәрумендерге''' С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады.
соңғы кезде дәрумендерді классификациялап үлкен 4 топқа боледі:
алифатты ,
алициклды,
ароматикалық,
гетероциклды,

== Майда еритін дәрумендер ==
'''А дәрумені''' ([[ретинол]]) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А дәрумені шаштың, [[тырнақ]]тың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. [[Май]] бездерінің құрамы өзгереді, көздің қасаң қабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ''ақшам соқыр'' (''куриная слепота'') деп атайды.
А дәрумені бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің қызыл, сары жемістерінде, [[сәбіз]]де, [[қызанақ]]та, өрікте, асқабақта кездеседі. А дәруменінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг.

'''D дәрумені''' ([[кальциферол]]) адамның терісінде күннің [[ультракүлгін]] сәулелерінің әсерінен түзіледі. Ол [[кальций]] мен фосфордың ішектен бөлінуін жылдамдатып, сүйек ұлпасының мықтылығына әсер етеді. Адам ағзасы D дәруменін тағамның құрамынан да қабылдайды.
Жас сәбилерде D дәруменінің жетіспеуінен болатын ауру ''мешел'' ([[рахит]]) деп аталады. Мешел ауруына шалдыққан балалардың қаңқасы дұрыс қалыптаспайды. Аяқ сүйектері дене салмағының әсерінен майысады, сүйек баяу дамиды, ұйқысы қашады.
Жұқпалы аурулармен көп ауырады. Сондықтан жас сәбилердің мешел ауруына шалдықпауы үшін күн сәулесіне шығарып шынықтырады. D дәрумені балық майында, бауырында, уылдырығында, жұмыртқаның сарысында, жануарлардың бауырында, сүт өнімдерінде мол. D дәруменінің қажетті тәуліктік мөлшері 2,5 мг.
== Суда еритін дәрумендер ==
'''С дәрумені''' ([[аскорбин қышқылы]]). Ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәрумені [[биологиялық тотығу]] кезінде зиянды заттардың түзілуін тежейді. Ол қарсы денелерді түзетін ферменттердің құрамына кіреді. Терідегі қантамырлардың қабырғасының бүлінуіне де кедергі жасайды. С дәрумені жетіспеген жағдайда ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. Бұл дәрумен ұзақ уақыт жетіспесе, адам кауіпті құрқұлақ ([[цинга]]) ауруына шалдығады. Адам ағзасы С дәруменін түзбейтіндіктен, тамақпен бірге қабылдануы керек. С дәрумені ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет. Жаңа піскен көкөністер, жемістер және тұздалған [[орамжапырақ]] құрамында көбірек кездеседі. Әсіресе итмұрынның, қарақаттың құрамында мол болады. Ағзаға қажетті тәуліктік мөлшері 60-100 мг.
== Тағамдық өнімдеріндегі витаминдерді сақтау жолдары ==
Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. [[Азық-түлік]] өнімдерін тез арада [[тоңазыту]] әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады.

[[Азық-түлік]] өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін [[эмаль]], [[шыны ыдыстар]]ын пайдаланады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref>

== В1 дәруменi ==
'''В1 дәруменi (тиамин )''' ағзада дұрыс
зат алмасуы үшін (әсіресе кеміртегінің) аса
қажет. дәрумен жетіспегенде шаршағандық
сезіліп, ас қорыту процесі бұзылады. ағза тиаминге зәру болған жағдайда жүйке
жүйесі үлкен ауруға шалдығуы мүмкін.
В1 дәруменіне әсіресе сыра ашытқысы,
келтірілген және тығы зд алған наубайханалық
шикізаттар анағұрлым бай. Ал тағамдық
азықтардың ішінде, әсіресе жармалар (көбіне
қара құмық және сұлы жармалары), құнарсыз ұн сорттарынан пісірілген нан болғаны
жөн. Дене және ой еңбегімен көп шұғылданғанда және суықта ұзақ болғанда ағза
В1 дәруменін көп қажет етеді.

== В2 дәрумені ==
'''В2 дәрумені (рибофлавин)''', басқа да дәрумендер сияқты ағзаның бірқалыпты
өсуіне қажетті, ол биологиялық тотығу процестеріне қатысады. Жарақаттардың тез
жазылуына мүмкіндік береді, көздің жақсы
көру қабілетін сақтайды. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, кезереді, ұшық
шығады, денеге түскен жарақат баяу жазылады. Вг дәрумені нан ашытқысында, бауырда,
сондай-ақ сүт пен сүт тағамдарында көбірек
болады. дәрумен ыстыққа төзімді, бірақ
жарықтық әсерінен тез бұзылады.

== В6 дәруменi ==
'''В6 дәруменi (пиридоксин)''' ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В6 дәруменінің жетіспеушілігі жас балалардың
бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат
әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады.
В6 дәрумені мал етінде, балықта, сүтте,
ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда
және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда
бұл дәрумен ағзада жеткілікті болады. В6
дәруменін молырақ қажетсіну ағзаның
өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін.

== В12 дәрумені ==
'''В12 дәрумені (цианокобаламин )''' қанның
пайда болу процесіне қатысады. Бұл дәрумен
жетіспеген жағдайда ағзада қан азаю
процесі дамиды. Бауырда, бүйректе, балық
тағамдарында (әсіресе балықтың бауыры мен
уылдырығында) көбірек болады. Еттің, сүт
пен ірімшіктің, жұмыртқа сары уызының
құрамында В12 дәрумені анағұрлым аз.

== В15 дәруменi ==
'''В15 дәруменi (кальций пангаматы)'''. [[Химия]]лық табиғаты мен әсер ету күші әлі жеткілікті зерттелмеген. Емдік мақсатта атеросклероз, қан айналысының бұзылуы, бауыр
ауруларына және басқа да сырқаттарға
пайдаланылады.

== Е дәруменi ==
'''Е дәруменi(токоферол)''' бұлшық еттердің
және жыныс бездерінің қызметін жақсартады.
Ол өсімдік майының, жаңғақтық, бұршақ пен
жүгері тұқымдарының және көкөністің құрамында көбірек болады. Сондай-ақ малдың
бауырында, жұмыртқада, сүттің құрамында
бар.

== К дәруменi ==
'''К дәруменi (филлохинон)''' қанның ұю
процестеріне қатысады. Өсімдіктердің көктеп
енетін бөліктерінде (жасыл жапырақты саумалдық, түбірлі және жапырақты қырықжапырақ,
қалақай және т. б.), сондай-ақ сәбіз және
томат құрамында болады. Малдан алынатын
өнімдердің ішінде бауырдан басқа да К дәрумен жоқ.

== Р дәруменi ==
'''Р дәруменi (биофлавоноидтер)'''—жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып,
қызметін қалыпқа түсіріп отыратын [[биология]]лық [[зат]]тар тобы. Бұл С дәруменімен
араласқанда анағұрлым тиімді. Р дәрумені
шайдың (әсіресе көк шайдың) құрамында,
сондай-ақ итмұрын, лимон, құрма, қара
қарақат, жұзім, өрікте және қарақұмық
ұнтағында өте көп.

== РР дәрумені ==
РР дәрумені (ниацин). Табиғатта ең таралған суеріткіш топтары никотинді қышқыл және никотинамид деген атпен белгілі. Көмірсулар алмасуын жақсартады, тамырларды кеңетеді, қан ағымын жақсартады, бауыр жұмысын жақсартады, жара мен терең жаралардың жазылуына әсер етеді. РР дәрумені жетіспеген жағдайда көңіл-күйдің болмауы, еріннің құрғақтығы мен бозарыңқылығы, іш өту және бұлшық ет ауруы. Көктем мен жаз кезінде теріде қызғылт тез өсетін дақ пайда болады, зақымданған тері жуандайды да кір қызыл-қоңыр түске боялады, қабыршықтанады.

== Фолий қышқылы ==
'''Фолий қышқылы (фолацин)''' қан құралу
процестерімен тығыз байланысты. Негізінен
жапырақты көкөністердің құрамында болады,
сонымен бірге помидор, алма, картопта,
бауыр, бүйрек, ашытқылар бар.

Пантотен қышқылы зат алмасуының маңызды реакцияларына қатысады. Мал өнімдерінен және өсімдіктен дайындалатын көптеген
тағамдардың құрамында бар. Бұл дәруменнің
тәулік ішінде адам ағзасына қажет мөлшері күнделікті тамақ құрамында жеткілікті
болуға тиіс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>
== дәрумендер маңызы ==
дәрумендер тағамдық заттардың құрамында болатын ерекше ағзалық қосылыстар. Олар ағзада ферменттердің түзілуіне қатысады. дәрумендер тағам құрамында аз мөлшерде болғанымен, ағза үшін өте қажетті заттар. дәруменсіз ағзаның өсуі, дамуы мен тіршілік жалғастыруы мүмкін емес. Сондықтан витамин сөзінің латынша тіршілік (өмір) үшін қажетті зат деп аталуы маңызы зор. дәрумендер көпшілігі тағамдық ағзалардың құрамында болады, ал ал ағзадан адам ағзасында түзіледі. дәрумендерді 1880 жылы орыс дәрігері Николай Иванович Лунин (1853-1937) тапты. дәрумендер ағзадағы зат алмасу үдерісінде қарқынды әсер етеді. Қазіргі кезде дәрумендердің 30-ға жуық түрлері бар. дәрумендер әсіресе балалар мен жасөспірімдер үшін дұрыс өсуі, дамуы үшін өте қажет. Ағзаның түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Медицина]]

{{Biosci-stub}}

Теңіз алабұғасы

2015-11-24T14:32:02Z

Nkiukr:

[[Сурет:Greenspotrock 100.jpg|thumb|300px]]
'''Теңіз алабұғасы''' ({{lang-la|Sebastes}}) — мұхиттық терең суларылда тіршілік етеді. [[Атлант мұхиты]] мен [[Тынық мұхит]]тың солтүстік бөлігінде қызыл түсті, көзі үлкен теңіз алабұғасы тіршілік етеді. Оның салматы 500 грамнан 2,5 килограмға дейін болады. Еті хош иісті және дәмді. Теңіз алабұғасының жон еті дәмдірек болуы үшін оны тоңазытпай қуыру қажет. Оның арқа сүйегі мен басынан қайнатылған сорпа майлы және хош иісті болады. Тропикалық сулардан теңіз алабұғасын аулайды. Олардың арасынан салмағы 200 килограмға жететін өте ірілері де, сондай-ақ 3—4 килограмм болатын ұсақтары да кездеседі. Еті аппақ, өте дәмді. Оның етінен кулинариялық неше түрлі тағам әзірлеуге болады. Кейде теңіз алабұғасына лутияндарды да жатқызады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұрмыс]]

{{stub}}

Сахель

2015-11-24T14:19:11Z

Nkiukr:

[[Сурет:Map sahel.jpg|thumb|Сахель]]
'''Сахель''' (арабша, шет аймақ) — [[Солтүстік Африка]]дағы [[Сахара]] шөлінен [[саванна]]ға өтетін өтпелі өңір. Ені — 300-500 км, табиғи [[ландшафт]]ысы тропиктік шөлейтке жатады. [[Климат]]ы өте құрғак. Қуаңшылық қатарынан бірнеше жыл бойы қайталанғанда, [[өсімдік]]тер мен [[жануар]]лар дүниесі тозып, [[мал]] қырылып, халық аштыққа ұшырайды.<ref>Қазақ тілі термиңдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Африка географиясы]]

{{stub}}

Жаңа Каледония

2015-11-23T14:56:27Z

Nkiukr:

'''Жаңа Каледония''' ({{lang-fr|Nouvelle-Calédonie}}) — [[Тынық мұхит]]тың оңтүстік-батысында, [[Меланезия]] топаралдарының құрамындағы арал. 1946 жылдан [[Франция]]ның иелігінде. Ауданы 19,0 мың км². Тұрғыны 180 мың адам. Құрамында Жаңа Каледония (16,7 мың км²), Луайоте, т.б. аралдар бар. Биік шалғынды өсімдіктер, сирек ормандар, жоғары белдемде шырша тұқымдас ағаштардан тұратын ормандар өскен. Қойнауынан темір, никель кентастары өндіріледі. Тұрғындары жер өңдеу (тропик. жемістер), балық аулаумен айналысады. Әкімшілік орталығы — [[Нумеа]] қаласы.

== Тарихы ==
Ағылшын теңіз саяхатшысы [[Джеймс Кук]] ашқан (1774). Атауы [[Шотландия]]ның көне атауымен қойылған.

== Халқы ==

{{Тәуелді аймақтар}}
{{Суретсіз мақала}}
{{бастама}}
[[Санат:Жаңа Каледония]][[Санат:Франция]]
[[Санат:Тәуелді аймақтар]]

Мега-

2015-11-23T13:47:16Z

Nkiukr:

'''Мега''' ({{lang-el|megas}} – үлкен) — бірнеше есе көбейтілген деген мағынаны білдіретін күрделі сөздің алғашқы жүрнағы. Белгіленуі: М.
Мысалы 1 МВт = 106 Вт (бір мегаВатт миллион [[Ватт]]қа тең).

==Мегаватт==
'''Мегаватт''' — [[электр қуаты]]ның өлшем бірлігі 1 МВт = 106 Вт (бір мегаватт миллион ваттқа тең).

==Мегагерц==
'''Мегагерц''' — [[Радиотолқындар|радиотолқынның]] немесе басқа толқындардың жиілігінің өлшем бірлігі. 1 МГц = 106 Гц (бір мегаГерц миллион [[Герц]]ке тең).

==Мегаом==
'''Мегаом''' — [[Электр Кедергісі|электр кедергісінің]] өлшем бірлігі. 1 МОм = 106 Ом (бір мегаОм миллион [[Ом]]ға тең).
<ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
{{SI префикстері}}

[[Санат:Өлшеу техникасы]]
[[Санат:Физика]]

Нидерланд тілі

2015-11-23T12:32:56Z

Nkiukr:

'''Нидерланд тілі''' — батыс-герман тілдерінің бірі, 20 млн. Адам сөйлейді. Нидерландияда және Францияның солтүстігіндегі кішігірім аудан халқы суринаменің, Н.А.аралдарының мемлекеттік тілі және Флиманд тілі Белгия королдігі, басқа атауына қарамай, сол тіл болып табылады, екі мемлекетте де нидерланд тіліаталады; екі мемлекетте де орфография мен грамматикаға күш түсіріп, көңіл бөледі. Көптеген нидерланд тілінің өкілдері өз диалектісін де, өз диалектісінен тыс Голландияның ірі қалалары тұрғындарының сөйлеу тіліне негізделген әдеби норманы меңгерген. Фламанд тілінде (немесе «нидерланд» Белгияда осылай атайды) дыбыстық және лексикалық ерекшеліктер бар.

[[Санат:Нидерланд]]
[[Санат:Тілдер]]
[[Санат:Нидерланд тілі]]

Банкс (Канада)

2015-11-22T15:40:21Z

Nkiukr:

{{мағына|Банкс}}
{{Infobox islands
| name = Банкс
| image name =
| image caption =
| image size =
| locator map = Banks Island, Canada.svg
| native name =
| native name link =
| nickname =
| location = [[Beaufort Sea]]
| coordinates = {{coord|73|00|N|121|30|W|display=inline,title|region:CA-NT_type:isle_scale:5000000|name=Banks Island}}
| archipelago = [[Канаданың Арктикалық архипелагы]]
| total islands =
| major islands =
| area_km2 = 70028
| rank =
| length_km = 380
| width_km = 290
| highest mount =
| elevation_m =
| country = Канада
| country admin divisions title =
| country admin divisions =
| country admin divisions title 1 =
| country admin divisions 1 =
| country admin divisions title 2 =
| country admin divisions 2 =
| country largest city = [[Сакс-Харбор]]
| country largest city population =
| population = 136
| population as of = 2010
| density_km2 = 0.0016
| ethnic groups =
| additional info =
}}
[[Сурет:BanksIslandCloseup.png|thumb|left|Closer look at Banks Island]]
'''Банкс''' немесе '''Бэнкс''' ({{lang-en|Banks Island}}) — Канаданың Арктикалық архипелагының батысындағы ең ірі аралы, {{coord|73|0|N|121|30|W|type:isle_region:CA}}. Канаданың Солтүстік-Батыс аумағындағы Инувик округінде орналасқан.

Канада территориясының бір бөлігі. Жері 64 мың кm². Жері жазық, үстіртті (биіктігі 762 м-ге дейін) келеді. Мұнда тундра өсімдіктері өседі. Банкста талдар өспейді, ең биік өсімдік - [[арктикалық ақ тал]], биіктігі 10 см-ден кішкентай.

Аралдың солтүстігінде [[Олавик ұлттық паркі]] орналасқан.

Банкс аралында [[ақ қазы]], [[қошқарөгіз]], [[тундралық карибу]], [[ақ аю]], т.б. тундралық жануарларды кездестіруге болады. Бэнкс аралдарында алғашқы рет [[ақ аю]] мен [[қоңыр аю]]дың буданы табылған.

Ең ірі қаласы - [[Сакс-Харбор]].

[[Санат:Канада географиясы]]

Фиджи

2015-11-22T15:37:00Z

Nkiukr:

{{Infobox Country
|native_name = ''Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti'' फ़िजी गणराज्य, فِجی رپبلک
|conventional_long_name = Republic of the Fiji Islands
|common_name = Fiji
|image_flag = Flag of Fiji.svg
|image_coat = Coat of arms of Fiji.png
|image_map = LocationFiji.png
|national_motto = ''Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui ([[Ағылшын тілі]]: Fear God and honour the Queen)''
|national_anthem = ''[[God Bless Fiji]]''
|official_languages = Ағылшын тілі, [[Fijian language|Bau Fijian]], and [[Hindustani language|Hindustani]] (Hindi/Urdu)
|capital = [[Suva]]
|latd=18 |latm=10 |latNS=S |longd=178 |longm=27 |longEW=E
|largest_city = Suva
|government_type = [[Республика]] under Military Rule
|leader_title1 = [[President of Fiji|President]]
|leader_title2 = [[Prime Minister of Fiji|Prime Minister]]
|leader_title3 = [[List of Chairmen of the Great Council of Chiefs (Fiji)|GCC Chairman]]
|leader_title4 = [[Paramount Chief of Fiji|Great Chief of Fiji]]
|leader_name1 = [[Ratu]] [[Josefa Iloilo|Josefa Iloilovatu Uluivuda (Josefa Iloilo)]]
|leader_name2 = [[Commodore (rank)|Commodore]] [[Frank Bainimarama|Josaia Voreqe (Frank) Bainimarama]]
|leader_name3 = [[Ovini Bokini|Ratu Ovini Bokini]]
|leader_name4 = [[Elizabeth II of the United Kingdom|Queen Elizabeth II]] 1 
|area_rank = 155th
|area_magnitude = 1 E10
|area = 18,274
|areami² = 7,056 
|percent_water = negligible
|population_estimate = 905,949
|population_estimate_rank = 156th
|population_estimate_year = July 2006
|population_census =
|population_census_year =
|population_density = 46
|population_densitymi² = 119 
|population_density_rank = 148th
|GDP_PPP = $5.447 billion
|GDP_PPP_rank = 149th
|GDP_PPP_year = 2005
|GDP_PPP_per_capita = $6,375
|GDP_PPP_per_capita_rank = 93rd
|sovereignty_type = [[Тәуелсіздік]]
|sovereignty_note =
|established_event1 = from [[Құрама Патшалық]]
|established_date1 = [[10 October]] [[1970]]
|HDI = {{profit}}0.758
|HDI_rank = 90th
|HDI_year = 2004
|HDI_category = medium
|currency = [[Fijian dollar]]
|currency_code = FJD
|country_code =
|time_zone =
|utc_offset = +12
|time_zone_DST =
|utc_offset_DST =
|cctld = [[.fj]]
|calling_code = 679
|footnotes = 1 recognised by the [[Great Council of Chiefs]].
}}
'''Фиджи''', '''Фиджи Аралдары Республикасы''' — Мұхиттық аралдарда, Тынық Мұхиттың оңт.-батыс бөлігіндегі Фиджи аралдарына орналасқан мемлекет. Аумағы 18333 км2. Халқы 796 мың ([[1998]]). Халқының негізін фиджиліктер (меланезиялықтар мен полинезиялықтар – 49%), үнділер (46%), еуропалықтар (2%) құрайды. Ресми тілі – ағылшын. Дінге сенушілердің 53%-ы – [[христиан]]дар, 38%-ы – [[индуис]]тер, 8%-ы – [[мұсылман]]дар. Мемлекет басшысы – президент. Үкімет басшысы – премьер-министр. Заң шығарушы органы – қос палаталы парламент (Сенат пен Өкілдер палатасы). Астанасы – Сува қаласы. Ұлттық мейрамы – Тәуелсіздік күні 10 қазан ([[1970]]). [[БҰҰ]]-ның мүшесі ([[1970]]). Ақша бірлігі – Фиджи долл.
Фиджи топаралы 300-ден астам үлкенді-кішілі аралдардан құралады (150-не адамдар қоныстанған). Олардың ішіндегі ең ірілері – [[Вити-Леву]] мен [[Вануа-Леву]]. Фиджи аумағының 80%-ын қамтиды. Аралдардың көпшілігі жанартаутекті, жер бедері таулы (ең биік жері – 1322 м), жағалауларында маржанды рифтер мол. Климаты тропиктік, мұхиттық, ылғалды, дауылдар жиі соғады. Орташа айлық темп-расы 25 – 28С; жылдық жауын-шашын мөлш. 1700 мм-ден шығысындағы таулы беткейлерде 3500 мм-ге дейін жетеді. Ылғалды тропиктік ормандар мен саванналар басым. Тропиктік ормандарда ағаштардың көптеген бағалы түрлері өседі. Жануарлар дүниесінде сүтқоректілердің үлесі тым аз, керісінше құстардың көптеген түрлері тіршілік етеді. Аралдар жағалауларында тар аккумулятивті жазықтар созылып жатыр. Ең ірі өзендері – [[Рева]] (100 км жерінде кеме қатынасы бар), [[Ваинимбука]], [[Мба]], [[Сингатока Вити-Леву]] аралында.

Б.з.б. [[1500]] жылдар шамасында Фиджи аралдарына [[полинезия]]лық, кейіннен [[меланезия]]лық тайпалар қоныстана бастаған. [[1643]] жылы Фиджи аралдарын [[голландия]]лық теңіз саяхатшысы [[Абель Тасман]] ашқан кезде жергілікті халық әлеум.-экон. дамуы жағынан алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырау сатысында болды. [[1774]] жылы аралдарды ағылшындық теңіз саяхатшысы [[Дж. Кук]] зерттеді. [[1835]] жылы аралдарға ағылшындардың алғашқы тобы келіп қоныстанып, [[1874]] жылы Ұлыбритания отарына айналдырылды. 1875 – 76 жылы көсемдердің басшылығымен жергілікті тайпалар ағылшын отаршылығына қарсы көтеріліс жасады. [[1879]] жылдан бастап Фиджиге қант плантацияларында жұмыс істеу үшін Үндістаннан жұмысшылар әкеліне бастады. [[1966]] ж. ұлт-азаттық қозғалыстың қысымымен жергілікті халық құқықтарын елеулі түрде кеңейткен [[конституция]] қабылданды. [[1970]] жылы Фиджи Британ Достастығының шеңберінде тәуелсіздікке ие болды. [[1987]] жылғы әскери төңкерістің нәтижесінде билік әскерлердің қолына көшті. Ген.-губернатор қызметі жойылды. Фиджи республика болып жарияланып, Достастықтың құрамынан шықты. [[1997]] жылы нәсілдік кемсітушілікке байланысты конституция ережелеріне өзгерістер енгізілген соң қайтадан Достастық құрамына қабылданды.

'''Фиджи – аграрлы мемлекет''', Мұхиттық аралдардағы экон. жағынан неғұрлым дамығандарының бірі. Экономикасында жетекші рөлді шетелдік капитал (негізінен австралиялық) атқарады. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлш. жылына 2440 [[АҚШ доллары]]на тең (2003 ж.). А. ш. үшін ел аум-ның 14,2%-ы пайдаланылса, ормандар 64,9%-ды құрайды. Экономикасының негізгі саласы – егіншілік. Негізгі тауарлық дақылдарға қант құрағы, кокос пальмасы (жылына 0,2 млн. т жаңғақ жиналады) жатады. Сондай-ақ какао, темекі, күріш, кассаву, таро, банан, ананас өсіріледі. Балық аулау, ірі қара мал, ешкі, шошқа өсіру дамыған. Өнеркәсіп орындары негізінен а. ш. шикізаттарын өңдеумен (қант, копра мен кокос майын өндіру, күріш тазалау мен май сығу) айналысады. Тігін, орман және ағаш өңдеу салалары жедел дамуда. Кеме жөндеу шеберханалары жұмыс істейді. Алтын, күміс, мыс және марганец кентастары өндіріледі. Негізгі теңіз порты – Сува. Т. жылының ұз. 595 км (плантациялардан қант құрағын тасу үшін ғана пайдаланылады). Экспортының негізін қант, киім-кешек, алтын, балық, ағаш, меласса, кокос майы құрайды. Негізгі сауда серіктестері: [[Австралия]], [[Жаңа Зеландия]], [[АҚШ]], [[Жапония]]. Фиджиде жылына 250 мыңнан астам туристер демалады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия.
Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007.
ISBN 9965-36-216-5 </ref>

== Пайдаланған әдебиет ==
<references/>
{{Stub}}
{{wikify}}

{{Countries and territories of Oceania}}
{{Indo-Iranian-speaking}}
{{WTO}}




[[Санат:Фиджи]]
[[Санат:Аралда орналасқан елдер]]

Маражо

2015-11-22T15:31:13Z

Nkiukr:

'''Маражо''' ({{lang-pt|Marajó}}) — [[Бразилия]]дағы [[Амазон өзені|Амазон өзеннің]] сағасындағы арал. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>.

Дүниежүзіндегі ірі өзен аралы, ұзындығы 295 км, ені 200 км, ауданы 40 100 шаршы шақырым. Негізгі су ағыны Маражодан солтүстікке қарай өтеді, бірақ өзен суы көптеген тар тармақтармен [[ПАРА өзені]]не бағытталған, бұл аралды оңтүстіктегі құрлықтан бөліп тұратын өзеннің су басатын сағасы.

Саваннаға толы аралдың шығыс бөлігіндегі археологиялық қазбалар колумбияға дейінгі Анд ӨРКЕНИЕТІНЕ тиесілі ежелгі мәдениеттің қалдықтарын анықтады.
==Дереккөздер==
<references>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:География]]

Я

2015-11-22T09:21:20Z

Nkiukr:

[[Сурет:Cyrillic letter Ya.svg|thumb|left|110px]]
{{Қазақ әліпбиі (кирил)}}
[[Сурет:Keyboard KAZ.png|thumb|right|400px]]
'''Я''', '''я''' — кириллицаға негізделген әліпби әрпі, сонант и мен ашық, езулік, жуан а дыбыстарының тіркесін белгілейді. Мысалы, жазулуы - қоян, ұя; айтылуы - қойан, ұйа.

Бұл әріп көбінесе тілімізге орыс тілінен келген атаулар мен халықаралық термин сөздерде жазылады. Мысалы, Яков, революция<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 5 том</ref><ref>Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А., 1962</ref>.

== Кодтар кестесі ==
{| class="standard"
! Код
! Регистр
! Ондық код
! 16-лық код
! 8-дік код
! Екілік код
|-
| rowspan="2" | [[Юникод]] (Я, я)
| Бас
| style="text-align:right;" | 1071
| style="text-align:right;" | 042F
| style="text-align:right;" | 002057
| style="text-align:right;" | 00000100 00101111
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 1103
| style="text-align:right;" | 044F
| style="text-align:right;" | 002117
| style="text-align:right;" | 00000100 01001111
|-
| rowspan="2" | [[Юникод]] (Ѧ, ѧ)
| Бас
| style="text-align:right;" | 1126
| style="text-align:right;" | 0466
| style="text-align:right;" | 002146
| style="text-align:right;" | 00000100 01100110
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 1127
| style="text-align:right;" | 0467
| style="text-align:right;" | 002147
| style="text-align:right;" | 00000100 01100111
|-
| rowspan="2" | [[ISO 8859-5]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 207
| style="text-align:right;" | CF
| style="text-align:right;" | 317
| style="text-align:right;" | 11001111
|-
|Кіші
| style="text-align:right;" | 239
| style="text-align:right;" | EF
| style="text-align:right;" | 357
| style="text-align:right;" | 11101111
|-
| rowspan="2" | [[KOI 8]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 241
| style="text-align:right;" | F1
| style="text-align:right;" | 361
| style="text-align:right;" | 11110001
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 209
| style="text-align:right;" | D1
| style="text-align:right;" | 321
| style="text-align:right;" | 11010001
|-
| rowspan=2 | [[Windows 1251]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 223
| style="text-align:right;" | DF
| style="text-align:right;" | 337
| style="text-align:right;" | 11011111
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 255
| style="text-align:right;" | FF
| style="text-align:right;" | 377
| style="text-align:right;" | 11111111
|}

[[HTML]] жүйесінде бас әріп «Я»-ны &#1071; немесе &#x42F;, ал кіші «я» әріпін - &#1103; немесе &#x44F; деп белгілейді.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Commons|Cyrillic alphabet}}

[[Санат:Кириллица]]
[[Санат:Қазақ тілі]]

Ю

2015-11-22T09:21:00Z

Nkiukr:

[[Сурет:Cyrillic letter Yu.svg|thumb|left|110px]]
{{Қазақ әліпбиі (кирил)}}
[[Сурет:Keyboard KAZ.png|thumb|right|400px]]
'''Ю''', '''ю''' — кириллицаға негізделген әліпби әрпі, қазақ тілінде бірнеше дыбыстар тіркесін белгілейді:
# сонант «й» + жуан еріндік, қысан дауысты «ү» + сонант «у» - үшеуінің тіркесі. Мысалы, жазылуы - ''үю, күю''; айтылуы - ''үйүу, қүйүу'';
# орыс тілінен енген сөздер мен халықаралық терминдер құрамында сонант '''й''' мен еріндік, қысан «у» дыбыстарының тіркесі. Мысалы, жазылуы - ''юмор, юрист''; орыс тілінің заңдылығына сәйкес айтылуы - ''йумор, йурист''<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 5 том</ref><ref>Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А., 1962</ref>.

== Кодтар кестесі ==
{| class="standard"
! Код
! Регистр
! Ондық код
! 16-лық код
! 8-дік код
! Екілік код
|-
| rowspan="2" | [[Юникод]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 1070
| style="text-align:right;" | 042E
| style="text-align:right;" | 002056
| style="text-align:right;" | 00000100 00101110
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 1102
| style="text-align:right;" | 044E
| style="text-align:right;" | 002116
| style="text-align:right;" | 00000100 01001110
|-
| rowspan="2" | [[ISO 8859-5]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 206
| style="text-align:right;" | CE
| style="text-align:right;" | 316
| style="text-align:right;" | 11001110
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 238
| style="text-align:right;" | EE
| style="text-align:right;" | 356
| style="text-align:right;" | 11101110
|-
| rowspan="2" | [[KOI 8]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 224
| style="text-align:right;" | E0
| style="text-align:right;" | 340
| style="text-align:right;" | 11100000
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 192
| style="text-align:right;" | C0
| style="text-align:right;" | 300
| style="text-align:right;" | 11000000
|-
| rowspan=2 | [[Windows 1251]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 222
| style="text-align:right;" | DE
| style="text-align:right;" | 336
| style="text-align:right;" | 11011110
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 254
| style="text-align:right;" | FE
| style="text-align:right;" | 376
| style="text-align:right;" | 11111110
|}

[[HTML]] жүйесінде бас әріп «Ю»-ны <code>&#1070;</code> немесе <code>&#x42E;</code>, ал кіші «ю» әріпін - <code>&#1102;</code> немесе <code>&#x44E;</code> деп белгілейді.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Commons|Cyrillic alphabet}}

[[Санат:Кириллица]]
[[Санат:Қазақ тілі]]

Э

2015-11-22T09:20:39Z

Nkiukr:

[[Сурет:Cyrillic letter E.png|thumb|left|110px]]
{{Қазақ әліпбиі (кирил)}}
[[Сурет:Keyboard KAZ.png|thumb|right|400px]]
'''Э''', '''э''' — кириллицаға негізделген әліпби әрпі, тіл алды, езулік дауысты дыбысты белгілейтін әріп.

Қазақ тілінің төл сөздерінің құрамында кездеспейді. Орыс тілінен енген сөздер мен халықаралық терминдерге тән. Мысалы, эврика, экватор т.б.<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 5 том</ref><ref>Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А., 1962</ref>.

== Кодтар кестесі ==
{| class="standard"
! Код
! Регистр
! Ондық код
! 16-лық код
! 8-дік код
! Екілік код
|-
| rowspan="2" | [[Юникод]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 1069
| style="text-align:right;" | 042D
| style="text-align:right;" | 002055
| style="text-align:right;" | 00000100 00101101
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 1101
| style="text-align:right;" | 044D
| style="text-align:right;" | 002115
| style="text-align:right;" | 00000100 01001101
|-
| rowspan="2" | [[ISO 8859-5]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 205
| style="text-align:right;" | CD
| style="text-align:right;" | 315
| style="text-align:right;" | 11001101
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 237
| style="text-align:right;" | ED
| style="text-align:right;" | 355
| style="text-align:right;" | 11101101
|-
| rowspan="2" | [[KOI 8]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 252
| style="text-align:right;" | FC
| style="text-align:right;" | 374
| style="text-align:right;" | 11111100
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 220
| style="text-align:right;" | DC
| style="text-align:right;" | 334
| style="text-align:right;" | 11011100
|-
| rowspan=2 | [[Windows 1251]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 221
| style="text-align:right;" | DD
| style="text-align:right;" | 335
| style="text-align:right;" | 11011101
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 253
| style="text-align:right;" | FD
| style="text-align:right;" | 375
| style="text-align:right;" | 11111101
|}

[[HTML]] жүйесінде бас әріп «Э»-ны &#1069; немесе &#x42D;, ал кіші «э» әріпін - как &#1101; немесе &#x44D; деп белгілейді.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Commons|Cyrillic alphabet}}

[[Санат:Кириллица]]
[[Санат:Қазақ тілі]]

Ь

2015-11-22T09:20:15Z

Nkiukr:

[[Сурет:Cyrillic letter Soft Sign.svg|thumb|left|110px]]
{{Қазақ әліпбиі (кирил)}}
[[Сурет:Keyboard KAZ.png|thumb|right|400px]]
'''ь''' — кириллицаға негізделген әліпби әрпі, жіңішкелік белгі.

Ешқандай дыбыстың таңбасы емес. Ь кейде қатар айтылған дауыссыз дыбыс пен дауысты дыбыстың арасын бөліп, ажыратып айту үшін және дауыссыз дыбыстардың жіңіщкелігін білдіру үшін алынған шартты таңба ретінде жұмсалады. Мысалы, почтальон, бандероль.

Бұл таңба орыс тілінен енген сөздерге ғана қолданылады. Ь сөз аяғында жіңішкелік белгі ретінде келгенде, ол сөзге дауыссыз дыбыстан басталған қосымша жалғанса, жіңішкелік белгі сақталып жазылады (секретарьға), ал дауысты дыбыстан басталған қосымша жалғанса, ол (ь) түсіріліп жазылады (ұйымның секретары)<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref><ref>Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 5 том</ref><ref>Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А., 1962</ref>.

== Кодтар кестесі ==
{| class="standard"
! Код
! Регистр
! Ондық код
! 16-лық код
! 8-дік код
! Екілік код
|-
| rowspan="2" | [[Юникод]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 1068
| style="text-align:right;" | 042C
| style="text-align:right;" | 002054
| style="text-align:right;" | 00000100 00101100
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 1100
| style="text-align:right;" | 044C
| style="text-align:right;" | 002114
| style="text-align:right;" | 00000100 01001100
|-
| rowspan="2" | [[ISO 8859-5]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 204
| style="text-align:right;" | CC
| style="text-align:right;" | 314
| style="text-align:right;" | 11001100
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 236
| style="text-align:right;" | EC
| style="text-align:right;" | 354
| style="text-align:right;" | 11101100
|-
| rowspan="2" | [[KOI 8]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 248
| style="text-align:right;" | F8
| style="text-align:right;" | 370
| style="text-align:right;" | 11111000
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 215
| style="text-align:right;" | D8
| style="text-align:right;" | 330
| style="text-align:right;" | 11011000
|-
| rowspan=2 | [[Windows 1251]]
| Бас
| style="text-align:right;" | 220
| style="text-align:right;" | DC
| style="text-align:right;" | 334
| style="text-align:right;" | 11011100
|-
| Кіші
| style="text-align:right;" | 252
| style="text-align:right;" | FC
| style="text-align:right;" | 374
| style="text-align:right;" | 11111100
|}

[[HTML]] жүйесінде бас әріп «Ь»-ны &#1068; немесе &#x42C;, ал кіші «ь» әріпін - как &#1100; немесе &#x44C; деп белгілейді.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Commons|Cyrillic alphabet}}

[[Санат:Кириллица]]
[[Санат:Қазақ тілі]]

І (кирил)

2015-11-22T09:19:53Z

Nkiukr:

[[Сурет:Cyrillic letter Byelorussian-Ukrainian I.png|thumb|left|110px]]
{{Қазақ әліпбиі (кирил)}}
[[Сурет:Keyboard KAZ.png|thumb|right|400px]]
'''І''', '''і''' — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Жіңішке, қысан, езулік дауысты дыбысты белгілейді. Сөздің барлық буынында жазылады. Бірінші буында еріндік дауысты кездессе, екінші буында «і» жазылғанымен, айтылуда «ү» дыбысталады. Мысалы, жазылуы - түлік, үкі; айтылуы - түлүк, үкү.

Сондай-ақ, сөз басындағы «р», «л» сонаттардың алдында жазылмағанмен, айтылуда олардың алдында «і» ілесіп айтылады. Мысалы, жазылуы - рет, лен; айтылуы - ірет, ілен.

Дауысты «і»-ге біткен сөзге «у» қосымшасы жалғанса, соңғы езулік «і» еріндік «ү» боп естіледі (кілкі+у - кілкүу; жазылуы - кілку)
<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref><ref>Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 5 том</ref><ref>Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А., 1962</ref>.

== Кодтар кестесі ==
{| class="standard"
! Код
! Регистр
! Ондық код
! 16-лық код
! 8-дік код
! Екілік код
|-
| rowspan="2" | [[Юникод]]
| Бас
| style="text-align:right"| 1030
| style="text-align:right"| 0406
| style="text-align:right"| 002006
| style="text-align:right"| 00000100 00000110
|-
| Кіші
| style="text-align:right"| 1110
| style="text-align:right"| 0456
| style="text-align:right"| 002126
| style="text-align:right"| 00000100 01010110
|-
| rowspan="2" | [[ISO 8859-5]]
| Бас
| style="text-align:right"| 166
| style="text-align:right"| A6
| style="text-align:right"| 246
| style="text-align:right"| 10100110
|-
| Кіші
| style="text-align:right"| 246
| style="text-align:right"| F6
| style="text-align:right"| 366
| style="text-align:right"| 11110110
|-
| rowspan="2" | [[KOI 8]]
| Бас
| style="text-align:right"| 182
| style="text-align:right"| B6
| style="text-align:right"| 266
| style="text-align:right"| 10110110
|-
| Кіші
| style="text-align:right"| 166
| style="text-align:right"| A6
| style="text-align:right"| 246
| style="text-align:right"| 10100110
|-
| rowspan=2 | [[Windows 1251]]
| Бас
| style="text-align:right"| 178
| style="text-align:right"| B2
| style="text-align:right"| 262
| style="text-align:right"| 10110010
|-
| Кіші
| style="text-align:right"| 179
| style="text-align:right"| B3
| style="text-align:right"| 263
| style="text-align:right"| 10110011
|}

[[HTML]] жүйесінде бас әріп «І»-ні &#1030; немесе &#x406;, ал кіші «і» әріпін - &#1110; немесе &#x456; деп белгілейді.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Commons|Cyrillic alphabet}}

[[Санат:Кириллица]]
[[Санат:Қазақ тілі]]