Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Тұщыбас

2023-05-02T11:52:35Z

Myrzabek Kurakbay: анықтама беретін сілтеме

{{Көл
|Атауы = Тұщыбас
|Төл атауы =
|Сурет = Тущыбас 2014.jpg
|Сурет тақырыбы = Қара сызықпен теңіздің 1960 жылғы деңгейі көрсетілген
|Координаттары = 46/15/N/59/40/E
|CoordScale = 1000000
|Теңiз деңгейiнен биіктігі = 28
|Ұзындығы = 11,5
|Ені = 2,9
|Ауданы = 12,6
|Көлемі =
|Жағалау сызығының ұзындығы =
|Тереңдігі = 5,5
|Орташа тереңдігі =
|Судың тұздылығы = 100
|Судың мөлдірлігі =
|Суды жинау ауданы =
|Құятын өзендер =
|Шығатын өзендер =
|Ел = Қазақстан
|Аймақ = Қызылорда облысы
|Аудан = Арал ауданы
|Позициялық карта = Қазақстан
|Позициялық карта 1 = Қазақстан Қызылорда облысы
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Тұшыбас''' – [[Сырдария]] сағасындағы [[көл]].

== Географиялық орны ==
[[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]] жерінде, Бөген ауылынан шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан.

==Гидрографикасы ==
Ауданы 12,6 км<sup>2</sup>, ұзындығы 11,5 км, енді жері 2,9 км, ең терең жері 5,5 м. Жаздың ыстық айларында көл құрғап, шалшыққа айналады. Сырдария өзені қатты тасығанда көл деңгейі көтеріліп, аумағы ұлғаяды. Тұщыбасқа [[Ақлақ тоспасы|Ақлақ бөгеті (тоспасы)]] салынып біткеннен кейін суы тұрақты болады деп болжанып отыр.

== Жағалау сипаты ==
Құмайтты жағалауы жайпақ. Оңтүстігі батпақты. Көл бір-бірімен каналдар жалғасқан 3 бөліктен тұрады. Жағалауында қамыс өседі. Батыс жағалауы биік, бұйра құм, оңтүстік бөлігі жазықтау. Суында [[сазан]], [[табан балық]], [[қаракөз]], [[жайын]], [[ақмарқа]], [[Өзен алабұғасы|алабұға]], [[қаяз]], т.б. бар.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Арал ауданы көлдері]]
[[Санат:Сырдария су алабы]]

Аруақ

2023-04-30T07:09:54Z

Myrzabek Kurakbay: анықтама беру үшін қолданылған сілтеме

'''Аруақ ''' — Жан денеден бөлек өмір сүреді деген көне ұғымнан туған діни наным бойынша өлген кісінің тіршіліктегі адамдарды желеп-жебеп жүретін жаны (аруағы). Халықта аруаққа, әсіресе тірісінде ел ағасы, [[ру басы]], [[би]], [[батыр]] болған қадірлі адамдарды қасиет тұтып, киелі санап, соның аруағына сыйыну [[Салт-дәстүр|салты]] кең тараған. Ертеде ел қорғауға аттанған [[сарбаз]]дар майданға кіргенде, жекпе-жекке шыққанда немесе намысқа шапқанда руға, алашқа ұран болған аталар аруақтарына сыйынған. Қазақтар зират маңынан өтіп бара жатып дұға оқиды, алақанын жатып аруақтарға арнап дұға оқиды, бата жасайды. Басына күн туып, ел-жұртынан ауып бара жатқандар зираттан бір уыс топырақ ала кетеді. Малға індет тигенде зиратқа түнетеді. Бала көтермеген әйелдер, созылмалы сырқаттар аруақтардан қайыр-шапағат тілеп, басына түнейді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]

Жүйке

2023-04-29T10:49:13Z

Myrzabek Kurakbay: сілтеме

* I. [[Мойын жүйкелері]].
* II. [[Кеуде жүйкелері]].
* III. [[Бел жүйкелері]].
* IV. [[Құйымшақ сегізкөз жүйкелері]].
* V. [[Құйымшақ жүйкелері]].
-/-
* 1. [[Бас миы]].
* 2. [[Аралық ми]].
* 3. [[Орта ми]].
* 4. [[Варолий көпірі]].
* 5. [[Мишық]].
* 6. [[Сопақ ми]].
* 7. [[Жұлын]].
* 8. [[Мойын қалындауы]].
* 9. [[Көлденең қалындауы]].
* 10. [[Жылқы құйрығы (анатомия)|"Жылқы құйрығы "]].]]

'''Жүйке ''' – жүйке талшықтарынан құралған [[ұлпалар]] шоғырлары. Жүйке, жүйке (латынша nervus, ал грекше neuron – сіңір, желі) — ми мен жүйке түйіндерін дененің басқа [[орган]]дарымен және [[ұлпа]]ларымен байланыстырады. Жүйке талшықтары [[дендрит]] (жүйке жасушасының қысқа тармақты өсіндісі) және [[аксон]]нан немесе [[нейрит]]тен (жүйке [[импульс]]терін жүйке баратын басқа мүшелер мен жүйке [[Жасуша|жасушаларына]] жеткізетін өсінді) тұрады. Әр жүйкенің өзіне тән сезімталдық, қозғалтқыш, соматикалық, симпатикалық қасиеттері болады. Жүйке дәнекер ұлпалы қабықпен қапталған. Әр жүйке талшығының қабығы – эндоневрий, желі қабығы – периневрий, ал жүйкенің бүтіндей қабығы – эпиневрий деп аталады. Адам мен омыртқалылар (бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер) миынан 12 жұп жүйке тарайды. Жұлын жүйкелері 31 жұп. Әрбір жұбы дененің белгілі бір жеріндегі жүйке эффекторлары мен [[рецептор]]ларына әсер етеді. Бұлар 8 [[мойын]], 12 [[кеуде]], 5 [[беломыртқа]], 5 [[сегізкөз]], 1 [[құйымшақ]] жүйкесі болып бөлінеді. Бір-біріне жақын орналасқан жүйкелердің талшықтары ұштасып, араласып, тор тәрізді түтік түзеді. Талшықтарының санына қарағанда ең көп талшықтысы – көру жүйкесі. Адамда оның саны – бір миллионнан асады. [[Нейрон]]ның жүйке [[импульс]]тарын өткізетін өсіндісі аксонды – [[жүйке талшығы|жүйке талшықтары]] деп атайды. Оның ұзындығы кейде 1 м-ден артық болады. Ені 0,5 – 30 мм (омыртқасыз жануарларда 1 мм-дей). Нейрондар мен нейроглиядан тұратын тінді – жүйке тіні деп атайды. Жүйке тінінің құрылысы да, атқаратын қызметі де әр түрлі. Мысалы, [[нейроглия]]лардың арасында шырын тәрізді арнайы зат түзетін, [[жұлын]], [[ми]] бөліктерін жауып тұратын, ағзаға қорғаныш, қоректік қызмет атқаратын түрлері де бар. Омыртқалы жануарлардың жүйке тіні ми мен жұлынның сұр және ақ заттарынан тұрады. Жүйке клеткасының ұзын өсіндісі – аксонның [[миелин]] қабықсыз бөлігіндегі ақпарат қабылдайтын және өткізетін бөлігін – жүйке ұштары деп атайды. Хабарды сезімтал немесе сенсорлық жүйке ұштары қабылдайды, эффекторлық жүйке ұштары өткізеді.
Жүйке жүйесі – адам мен жануарлар [[организм]]індегі органдар мен жүйелер әрекетін біріктіретін және олардың сыртқы ортамен үздіксіз қарым-қатынасын қамтамасыз ететін жүйке тіні мен глияның жиынтығы. Глия, не нейроглия – жүйке клеткаларының, олардың өсінділерінің тіні. Глия жүйке жүйесіне қорғаныш қызметін атқарады әрі жүйке импульстерін өткізеді. Жүйке жүйесі ішкі және сыртқы [[тітіркендіргіш]]тер әсерін қабылдап, талдайды. Жүйке жүйесі сырттан келген ақпаратты өңдеп қана қоймай, өзіндік белсенділігін де (ақыл-ес механизмі) сақтайды. Организм қызметін реттеп үйлестіріп отыратын аса қозғыш және қозуды тез өткізетін өсінділері бар жүйке клеткасы нейрон деп аталады. Оның атқаратын қызметі – қозу мен тежеу. Жүйке жүйесі [[филогенез]] процесінде күрделі өзгеріске ұшыраған. Қарапайымдарда жүйке жүйесі болмайды, бірақ [[инфузориялар]]дың кейбір түрінде қозуды клетканың басқа бөліктеріне өткізетін фибриллалы қозу аппараты болады. Көп клеткалы ағзаларда қозуды тудыратын арнайы тін, ал төменгі сатыдағы [[ішекқуыстылар]]да ([[гидра]]) қозу [[диффузия]]лы түрде (барлық бағытта тарала алады) болады. Еркін қозғалып тіршілік ететін ішекқуыстыларда жүйке клеткалары топтанып, жүйке түйінін ([[ганглий]]) түзеді және олар бір-бірімен ұзын өсінділері арқылы жалғасады. Буылтық [[құрт]]тар, [[буынаяқтылар]], [[тікентерілілер]] және [[моллюскілер]]де эволюциялық даму барысында жүйке жүйесінің түйінді түрі пайда болған. Түйіндердегі жүйке талшықтары өзара бір-бірімен ғана байланысып қоймай, тиісті рецепторлар және орындаушы органдармен ([[бұлшықет]], [[без]]дер) де байланысады. Белгілі бір қашықтықтан әсер қабылдау қабілеті дамып, ол сезім органдарымен байланыста болып, ағзаның бас бөлімінде орналасқан жүйке түйіндері үлкейіп, күрделілене түседі. Омыртқалы жануарлардың жүйке клеткалары, негізінен, орталық жүйке жүйесінен (жұлын мен мидан) тұрады. Омыртқалылардың [[эмбрион]]алдық дамуында жүйке жүйесі сыртқы ұрық қабықшасы – [[эктодерма]]дан (алғашқыда жүйке пластинкасы түрінде) дамып, кейін науашық, одан әрі бір-бірімен жақындаса келіп түтікке айналады. Жүйке түтігінің бас жағы үш ми көпіршігіне бөлінеді. Жүйке жүйесінің қалған бөлігінен жұлын жетіледі. [[Балық]]тардың алдыңғы миы жіктелмеген, бірақ артқы, ортаңғы миы және мишығы жақсы жетілген. [[Қосмекенділер]], [[бауырымен жорғалаушылар]]да алдыңғы ми [[көпіршік]]терінен аралық ми және екі ми [[жартышар]]ының алғашқы қабы дамыған. [[Құс]]тарда орталық, аралық ми және мишық айқын дамыған, ал ми қыртысы нашар жіктелген. Жоғары сатыдағы жануарлардың жүйке жүйесі дами келе жіктеліп, орталық жүйке жүйесі және [[периферия]]лық (шеткі) жүйке жүйесіне бөлінеді. Шеткі жүйке жүйесі – [[соматикалық жүйке жүйесі]]нен және [[вегетативтік жүйке жүйесі]]нен тұрады. Жүйке жүйесінің ең жоғары сатыдағы дамыған түрі адамдарда болады. [[Эмбриогенез]] кезінде жүйке түтігінің бас жағы 5 көпіршікке бөлінеді. Бұлардың алдыңғысынан үлкен ми сыңарлары мен аралық ми, ортаңғысынан ортаңғы ми, артқысынан [[варолий көпірі]] мен мишық және [[сопақша ми]] дамиды. Үлкен ми сыңарлары қыртысында көптеген [[жүлге]]лер мен [[иірім]]дер бар. Жүйке жүйесінің құрылымын, қызметін, дамуын зерттейтін ғылым неврология деп аталады. Адам ағзасындағы жүйкенің сезімталдығы мен қызметінің бұзылуы – жүйке жүйесінің ауруларын тудырады. Оларға орталық және шеткі жүйке жүйесі құрылымдарының өзгерістері, [[жүйке-психика аурулары]] ([[нервоз]]) жатады. Жүйке жүйесінің белгілі бір жеріндегі [[рефлекс]] процесіне қатысты ағзаның белгілі бір тіршілік әрекетін реттейтін нейрондар тобы – [[жүйке орталығы]] болады. Жүйке орталығын құратын нейрондар қозу және тежелу синапстері арқылы өзара байланысып, нейрон торлары деп аталатын күрделі жүйе құрайды.<ref>Балалар энциклопедиясы</ref>

==Ішкі сілтемелер==
* [[Адам анатомиясы]]
* [[Орталық жүйке жүйесі]]

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Нейробиология]]
[[Санат:Адам анатомиясы]]

{{stub}}

Сырға салу

2023-03-29T14:37:29Z

Myrzabek Kurakbay: анықтама беретін сілтеме

[[File:Сырға салу. Казахская традиция.jpg|thumb|Сырға салу. 21 ғасыр басы. Астана]]
'''Сырға салу''' – [[қыз ұзату]], [[келін түсіру]] жоралғыларының бірі. Сырға cалу кезінде жігіт жағынан 4 – 5 адам келіп [[құда]] түсер ырымын жасап, қыздың құлағына сырға тағып, қызды алып кететін күнді белгілейді. Осы аралықта “[[той малы]]”, “[[сойыс]]”, “бала күту”, “әке күші”, “ана сүті” деген кәделерді орындау керектігі келісіледі. Бұл жолы жігіт жағы қыздың ата-анасына [[киіт]] кигізеді, қыз жағы – мал сойып, құрметтеп күтіп алып, шығарып салады, тағы басқа сый-сыяпаттар жасалады. Келісілген күні жігіт жағынан 4 – 5 адам келіп қызды алып кетеді.

{{wikify}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]