https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Mustazhap 2026-04-18T12:30:15Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 2016-03-05T07:19:00Z

<p>Mustazhap: </p> <hr /> <div>[[Сурет:M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|thumb|right|[[Ломоносов|М.В. Ломоносов (1711-1765)]]]]<br /> '''Атом-молекулалық ілім''' — жаратылыстану және зат бөлшектері туралы теориялардың жинағы.<br /> <br /> Атом-молекулалық ілімнің қалыптасып дамуына өз заманында [[Михаил Васильевич Ломоносов|М. В. Ломоносов]], [[Джон Дальтон|Дж. Дальтон]], А. Лавуазье, Ж. Пруст, [[Авогадро Амедео|А. Авогадро]], Й. Берцелиус, [[Дмитрий Иванович Менделеев|Д. И. Менделеев]], А. М. Бутлеров секілді зор үлес қосқан.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> <br /> === Ежелгі атомистика&lt;ref&gt;Атомистика – атом туралы ілім&lt;/ref&gt; ===<br /> Материяның кішкене бөліктерден - атомдардан тұратыны туралы ойлар алғашқы рет [[Ежелгі Грекия|ежелгі Грецияда]] пайда болды. Атомизмді ойлап тапқан ежелгі грек философы Левкипп және оның шәкірті Демокрит.<br /> <br /> [[Демокрит]] ғылымға «''атом''» деген түсінікті енгізген, ол грекше «''бөлінбейтін''» деген мағынаны білдіреді.<br /> <br /> === Дальтонның атомдық теориясы ===<br /> [[Aтом]] мен [[молекула]] түсініктеріне нақты анықтама беріліп, атом-молекулалык ілімнің негізі 1860 жылы қаланған. Германияның [[Карлсруэ]] қаласында химиктердің халықаралық съезінде осы ілім қабылданды.&lt;br&gt;<br /> Заттың қасиетін сақтайтын ең кіші бөлшек «молекула» деп аталатыны сендерге белгілі. Ал молекулалар атомдардан тұрады. Молекулалар химиялық реакциялар кезінде бөлінеді, ал атомдар бөлінбейді.&lt;br&gt;<br /> [[Сурет:Kosulusx.JPG|left|300px]]<br /> <br /> [[Темір|Темір ұнтақтары]] мен [[күкірт]] арасындағы реакцияны қарастырайық.&lt;br&gt;<br /> Ұнтақталған темір қара-сұр түсті магнитке тартылатын қатты зат, ал күкірт сары түсті ұнтақ. Енді осы ұнтақтарды араластырып алып магнитті жақындатсак, темір магнитке тартылады да күкірт қалып қояды, яғни қоспаның құраушылары өз қасиеттерін сақтайтынын көреміз. Енді дәл осындай қоспаны көрлен табақшаға салып кыздырсақ (белгілі бір салмақ қатынасын сақтап) қоспа түсін өзгертіп, қара түсті біртекті массаға айналады. Мұндағы темір магнитке тартылмайды, яғни қыздыру нәтижесінде темір мен күкірт өзара әрекеттесіп жаңа затка айналғанын кереміз.<br /> Реакцияға қатысқан темір ұнтактары мен күкірт бірдей атомдардан құралған жай заттар болса, реакция нәтижесінде <br /> алынған темірдің күкіртпен қосылысы күрделі зат, ол әр түрлі атомдардан тұрады.&lt;br&gt;<br /> [[Сурет:Daltond.JPG|thumb|right|[[Дальтон|Д. Дальтон]] (1766-1844)]]<br /> <br /> Жай зат бірдей атомдардан тұрады. Күрделі зат әр түрлі атомдардан қүралады.&lt;br&gt;<br /> Қоспа әр түрлі зат молекулаларынан, ал қосылыс бір зат молекулаларынан тұрады.&lt;br&gt;<br /> Молекула заттың қасиетін сактайтын ең кіші белшегі.<br /> Aтом молекуланы құрайтын химиялық жолмен бөлінбейтін бөлшек.<br /> <br /> Атом-молекулалық ілімнің негізгі қағидалары&lt;br&gt;<br /> 1. Заттар молекулалардан, ал молекулалар атомдардан тұрады.&lt;br&gt;<br /> 2. Атомдар жөне молекулалар үздіксіз козғалыста болады.&lt;br&gt;<br /> 3. Химиялык реакциялар кезінде молекулалар бүзылады, ал атомдар сакталады.&lt;br&gt;<br /> 4. Бір элемент атомдары өзара бірдей, бірак кез келген басқа элемент атомдарынан езгеше болады. Сол сиякты бір зат молекулалары өзара бірдей, ал басқа заттың молекуласынан өзгешелігі бар.&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің сыныбына арналған оқулық. Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. –Алматы: Атамұра, 2009. - 216 бет. ISBN9965-34-887&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Химия]]<br /> <br /> <br /> {{Chem-stub}}</div>

Mustazhap https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2015-02-08T19:43:23Z

<p>Mustazhap: </p> <hr /> <div>'''Ағатай батыр''' (туған, өлген жылы белгісіз)&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; — [[Тәуке хан]]ның [[Қазақ хандығы]]ның тәуелсіздігі мен бүтіндігін сақтау жолындағы саясатын белсенді қолдаған қайраткер. Тарих беттеріне сүйінсек 1600 жылдары өмір сүрген. 1836 — 38 жылдардағы Кіші жүз қазақтары көтерілісінің басшысы Исатай Тайманұлының арғы атасы. Сарайшық қаласын жаулау барысында ерлігімен көзге түсіп, кейінен есімі [[Беріш]] руының ұранына айналған. Оның саналы ғұмыры Еділ қалмақтарымен соғыста өтті. Ресей бодандығын қабылдаған қалмақтардың [[Кіші жүз]]ге шабуылы 18 ғасырдың 1-ширегінде күшейе түсті. [[Ресей]] билеушілері қалмақ ханы [[Аюке]] жасақтарының күшімен қазақ хандығын әлсіретуді көздесе, [[қалмақтар]] Ресейге арқа сүйеп, Кіші жүз қазақтарын өзіне тәуелді еткісі келді. Ұзақ жылдар бойы олар Еділдегі қалмақ хандығының жерін шығысқа қарай ұлғайту ниетінен бас тартпады. Түстіктегі [[Хиуа]] хандығы да Кіші жүз жерін Ресеймен бөлісер оңтайлы жағдайды күтіп отырған. 18 ғасырдың 1-ширегінде көрші елдердің басқыншылық ниетін жақсы түсінген Тәуке хан [[Түркістан қаласы]] маңына 80 мың жасақ ұстады. Осы әскери күштің құрамында Ағатай батырдың 10 мыңға жуық қолы болды. Қанжығалы Бөгенбайдың әкесі Ақша батырдың қол астындағы сегіз қолбасшының бірі болған. Ағатай батырдың Түркебай, Айболат, Қуат, Атабас, Боқай, Жәнібек, Серікпен есімді ұлдары болған.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ батырлары]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Mustazhap