Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Чагаңгуо

2026-06-24T16:18:20Z

MuratbekErkebulan: Жаңа бетте: {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Чагаңгуо |шынайы атауы = {{lang-zh|查干郭勒}} |сурет = |сурет

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Чагаңгуо
|шынайы атауы = {{lang-zh|查干郭勒}}
|сурет =
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Қытай
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 28|lat_sec = 44
|lon_dir = E|lon_deg = 90|lon_min = 44|lon_sec = 39
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі =
|аймағы = Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы
|кестедегі аймақ = Шыңжаң
|аудан түрі = Аудан
|ауданы = Шіңгіл (аудан){{!}}Шіңгіл
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі
|орталығының биiктігі = 1279
|климаты = шұғыл континенталды
|ресми тілі = қытай тілі
|тұрғыны = 6 549
|санақ жылы = [[2010 жыл|2010]]
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қазақтар]], [[қытайлар]]
|конфессионалдық құрамы = [[мұсылмандар]], [[Атеист|атеисттер]]
|этнохороним = чагаңгуолықтар
|уақыт белдеуі = +8
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Чагаңгуо''' ({{lang-zh|查干郭勒}}) — [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]], [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]ндағы [[Алтай аймағы]]на қарасты [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] ауданындағы қала. Халқы — 6 549 адам<ref>[https://pan.baidu.com/wap/error?errortype=5&surl=#path=%252F%25E3%2580%258A%25E4%25B8%25AD%25E5%259B%25BD2010%25E5%25B9%25B4%25E4%25BA%25BA%25E5%258F%25A3%25E6%2599%25AE%25E6%259F%25A5%25E5%2588%2586%25E4%25B9%25A1%25E3%2580%2581%25E9%2595%2587%25E3%2580%2581%25E8%25A1%2597%25E9%2581%2593%25E8%25B5%2584%25E6%2596%2599%25E3%2580%258Bxls Қытай Халық Республикасының 2010 жылғы 1 қаңтардағы халық санағы]</ref>([[2010 жыл|2010]]).

Чагаңгуоның басым көпшілігі — [[қазақтар]], соған байланысты қытай қазақтары арасында Чагаңгуо қаласы кездесіп отырады.
== Орналасуы ==
[[Моңғолия]] шекарасына жақын орналасады, арақашықтығы небәрі 21 шақырым. [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] ауданының орталығы [[Шіңгіл (қала)|Шіңгіл]] қаласынан 35 шақырым, провинция орталығы [[Үрімші]] қаласынан 364 шақырым, ал мемлекет орталығы — [[Бейжің]] қаласынан 2124 шақырым жерде жатыр. [[Қазақтар]] арасында Чагаңгуо деп аталады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қытай қалалары]] [[Санат:Шіңгіл ауданы елді мекендері]]

Чагаңгуо

2026-06-24T16:18:20Z

Шеміршек (қала)

2026-06-18T16:20:37Z

MuratbekErkebulan: «Қытай қалалары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Шеміршек
|шынайы атауы = {{lang-zh|切木爾切克}}
|сурет =
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Қытай
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 47|lat_sec = 48
|lon_dir = E|lon_deg = 87|lon_min = 58|lon_sec = 01
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Автономия
|аймағы = Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Қала
|ауданы = Алтай қаласы
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек = [[1951 жыл|1951]]
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = [[2012 жыл|2012]]
|жер аумағы = 3,15
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты = қатаң континенталды
|ресми тілі = қытай тілі
|тұрғыны = 12 949<ref name="SHEMIRSHEK 2010 QYTAI HALYQ RESPUBLIKASYNYN HALYQ SANAGY ALTAY AIMAGY, XINJIANG, BEIJING">{{cite web
|url = http://pan.baidu.com/wap/error?errortype=5&surl=#path=%252F%25E3%2580%258A%25E4%25B8%25AD%25E5%259B%25BD2010%25E5%25B9%25B4%25E4%25BA%25BA%25E5%258F%25A3%25E6%2599%25AE%25E6%259F%25A5%25E5%2588%2586%25E4%25B9%25A1%25E3%2580%2581%25E9%2595%2587%25E3%2580%2581%25E8%25A1%2597%25E9%2581%2593%25E8%25B5%2584%25E6%2596%2599%25E3%2580%258Bxls
|title = 2010 жылғы Қытай Халық санағының қорытындысы
|website = baidu.com
|access-date = 23.04.2016
}}</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 4110,7
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қазақтар]], [[қытайлар]], [[ұйғырлар]]
|конфессионалдық құрамы = [[атеист]], [[мұсылмандар]]
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +8
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = 新H
|идентификатор түрі = Әкімшілік коды
|сандық идентификаторы = 654301200
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Шеміршек''' ({{lang-zh|切木爾切克}}) — [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]], [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]нындағы [[Алтай қаласы]]на қарасты қала. Халқы — 12 949 адам <ref name="SHEMIRSHEK 2010 QYTAI HALYQ RESPUBLIKASYNYN HALYQ SANAGY ALTAY AIMAGY, XINJIANG, BEIJING">{{cite web
|url = http://pan.baidu.com/wap/error?errortype=5&surl=#path=%252F%25E3%2580%258A%25E4%25B8%25AD%25E5%259B%25BD2010%25E5%25B9%25B4%25E4%25BA%25BA%25E5%258F%25A3%25E6%2599%25AE%25E6%259F%25A5%25E5%2588%2586%25E4%25B9%25A1%25E3%2580%2581%25E9%2595%2587%25E3%2580%2581%25E8%25A1%2597%25E9%2581%2593%25E8%25B5%2584%25E6%2596%2599%25E3%2580%258Bxls
|title = 2010 жылғы Қытай Халық санағының қорытындысы
|website = baidu.com
|access-date = 23.04.2016
}}</ref> ([[2010 жыл|2010]]).
== Орналасуы ==
Шеміршек [[Қытай]]дың солтүстік шығысында, [[Алтай қаласы]]нан 10 шақырым жерде жатыр. Ел басшысы орналасқан [[Бейжің]] қаласынан солтүстік шығысқа қарай 2391 шақырым жерде жатыр. Климаты қатаң континенталды.
== Климаты ==
Шеміршек қалашығында шұғыл континенттік климат қалыптасқан. Қысы ұзақ әрі суық, жазы қысқа және жылы. Жауын-шашынның негізгі бөлігі жаз мезгілінде түседі.<ref>{{cite web
|url=https://weather.spark.com/...
|title=Шеміршек қаласының әдепкі ауа райы
|website=weather.spark.com
|access-date=2026-06-18
}}</ref>
{{Қаланың ауа райы
|Жер_ілік = Шеміршек
|Дерекнама = {{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/china/altay-climate |title=Шеміршек ауа райы (Алтай қаласы)|website=weather.atlas.com|access-date=02.03.2024}}
|Қаң_ор_макс = -11
|Ақп_ор_макс = -9
|Нау_ор_макс = -1
|Сәу_ор_макс = 10
|Мам_ор_макс = 18
|Мау_ор_макс = 23
|Шіл_ор_макс = 25
|Там_ор_макс = 23
|Қыр_ор_макс = 18
|Қаз_ор_макс = 9
|Қар_ор_макс = -2
|Жел_ор_макс = -9
|Жыл__ор_макс = 7.8
|Қаң_ор_мин = -23
|Ақп_ор_мин = -22
|Нау_ор_мин = -13
|Сәу_ор_мин = -2
|Мам_ор_мин = 5
|Мау_ор_мин = 9
|Шіл_ор_мин = 11
|Там_ор_мин = 10
|Қыр_ор_мин = 4
|Қаз_ор_мин = -3
|Қар_ор_мин = -12
|Жел_ор_мин = -20
|Жыл__ор_мин = -4.7
|Қаң_ор = -17
|Ақп_ор = -15.5
|Нау_ор = -7
|Сәу_ор = 4
|Мам_ор = 11.5
|Мау_ор = 16
|Шіл_ор = 18
|Там_ор = 16.5
|Қыр_ор = 11
|Қаз_ор = 3
|Қар_ор = -7
|Жел_ор = -14.5
|Жыл__ор = 0.9
|Қаң_ор_ж-ш = 9
|Ақп_ор_ж-ш = 8
|Нау_ор_ж-ш = 8
|Сәу_ор_ж-ш = 12
|Мам_ор_ж-ш = 20
|Мау_ор_ж-ш = 24
|Шіл_ор_ж-ш = 33
|Там_ор_ж-ш = 22
|Қыр_ор_ж-ш = 17
|Қаз_ор_ж-ш = 15
|Қар_ор_ж-ш = 16
|Жел_ор_ж-ш = 13
|Жыл__ор_ж-ш = 197
}}
== Тарихы ==
Гуансюй билігінің 31-ші жылында (1905) онда Кемуцитун деп аталатын әскери қоныс құрылды.1951 жылдың көктемінде Үшінші аудан құрылды; сол жылдың күзінде Бірінші, Екінші, Үшінші және Төртінші қалашықтар құрылды.1954 жылдың көктемінде ол Екінші аудан болып өзгертілді.1956 жылы төрт елді мекен Алтай қаласына қосылды.1958 жылы наурызда аудандық жүйе жойылып, бірінші және екінші елді мекендер Авейтан қалашығына біріктірілді, ал үшінші елді мекен Кемуки қалашығы болып өзгертілді. Сол жылдың күзінде елді мекен жүйесі жойылып, Кемуки қалашығы Кемуки коммунасына өзгертілді. Сонымен қатар, екі бірлескен мемлекеттік-жекеменшік ранчолар, Дента және Синфулу, құрылып, коммуна қарамағына берілді.1965 жылы бірлескен мемлекеттік-жекеменшік ранчосы Алтай округінің екінші ранчосы болып өзгертілді, ол әлі де коммунаның қарамағында болды.1966 жылы коммуна Хунсин коммунасына өзгертілді.1971 жылы кейбір өндірістік топтар бөлініп, Курту Коммунасын құрды.1975 жылы Курту коммунасы таратылып, Қызыл Жұлдыз коммунасы болып біріктірілді.1976 жылы одан Алтай округінің Екінші жайылымы бөлініп шықты. 1978 жылы ол Чемурчек коммунасы болып өзгертілді. 1984 жылдың соңында ол қалашық болып өзгертілді. 2012 жылдың 23 сәуірінде қалашық таратылып, қалашық құрылды.<ref name="baidu qiemuerqie">{{cite web
|url = http://pan.baidu.com/wap/error?errortype=5&surl=#path=%252F%25E3%2580%258A%25E4%25B8%25AD%25E5%259B%25BD2010%25E5%25B9%25B4%25E4%25BA%25BA%25E5%258F%25A3%25E6%2599%25AE%25E6%259F%25A5%25E5%2588%2586%25E4%25B9%25A1%25E3%2580%2581%25E9%2595%2587%25E3%2580%2581%25E8%25A1%2597%25E9%2581%2593%25E8%25B5%2584%25E6%2596%2599%25E3%2580%258Bxls
|title = Шеміршек
|website = baidu.com
|access-date = 23.04.2016
}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қытай қалалары]]

Шолпаната

2026-05-24T05:32:38Z

MuratbekErkebulan: /* Ағартушылық пен салты */

{{cleanup}}
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Шолпаната
|шынайы атауы = {{lang-ky|Чолпон-Ата}}
|сурет = Rux Ordo from the SE.jpg
|жағдайы = аудан орталығы
|ел = Қырғызстан
|елтаңба = Coat of arms of Cholpon-Ata.png
|ту = Flag of Cholpon-Ata.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg= 42|lat_min= 39|lat_sec=
|lon_deg= 77|lon_min= 05|lon_sec=
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Ыстықкөл облысы
|кестедегі аймақ = Ыстықкөл облысы{{!}}Ыстықкөл
|аудан түрі = Аудан
|ауданы = Ыстықкөл ауданы
|кестедегі аудан = Ыстықкөл ауданы{{!}}Ыстықкөл
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Арнабек уулу Азамат
|құрылған уақыты = 1922
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 1975
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = {{өсім}} 14 237
|санақ жылы = 2021
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды = +996 3943
|пошта индексі = 722125
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
}}

'''Шолпаната''' ({{lang-ky|Чолпон-Ата}} [tʃoɫ'pon ɑˈtɑ]) — [[Қырғызстан]]ның [[Ыстықкөл облысы]]нда орналасқан қала, [[Ыстықкөл ауданы]]ның әкімшілік орталығы, шипажай.

== Халқы ==
Шолпан-Ата қаласының тұрғын саны 14 237 адам (2021).
Халық санының көтерілу кестесі міне көрсетілген.
{| class="wikitable"
! Жылы !! Халқы
|-
| 1970 || 4 805
|-
| 1979 || {{өсім}}7 221
|-
| 1989 || {{өсім}}9 669
|-
| 1999 || {{құлдырау}}8 851
|-
| 2009 || {{өсім}}10 525
|-
| 2021 || {{өсім}}14 237
|}

==Географиясы==
Ыстықкөл жағасының солтүстігінде орналасты. Қаракөл қаласының облыстық орталығынан 145 шақырым жерде, республиканың астанасы [[Бішкек]] қаласынан 265 шақырым жерде орнын тапты.
Қала өзінің ақ құмды жағажайларымен және мөлдір сулы көлдерімен белгілі.
[[Сурет:Beach at Cholpon Ata 4.jpg|нобай|287px|Шолпаната қаласының жағажайы|right]]

==Тарихы==
[[Ұлы Жібек Жолы]]ның бағыттарының бірі осы көне қоныс арқылы өтетін. Чолпон-Ата атауы қырғызшадан аударғанда «Чолпон» (таңғы Шолпан жұлдызы) және «ата» (әке) дегенді білідіреді.
Бұл топонимнің этимологиясына байланысты бірнеше аңыз бар. "Чолпон-Ата" ның өзге де мағынасы- аты аңызға айналған киелі Шопан атаның (қой қамқоршысы) бұрмалауынан жасалған.

==Туризм==
Шолпан-Атада 14 мыңға сәйкес адам тұрады. Алайда, жаз айларында қаланың халқының саны күрт үлкейеді. Оған [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]] және [[Қырғызстан]]ның басқа облыстарынан келген туристер тармағы себеп. Соңғы жылдарда Ыстықкөлге келген [[Ресей]] азаматтарының саны өсуде, негізінде, Сібір туристерінің арқасында.
Туристерге арналған әртүрлі демалыс орындары, пансионаттар және қонақ үйлер қызмет көрсетуде. Олардың көбі сонау совет замандарынан бері сақталған. Оған қоса, түнеу үшін орынды жеке секторда табуға болады. Ол жерлерде пәтер мен үйлерді жалға беру – қала халқының басты табысы болып саналады. Онымен қатар, туристік инфрақұрылым елеулі үлес қажет етуде.

==Ағартушылық пен салты==
Шолпан-Атада 2 жалпы орта білім беретін мектеп бар: Киров атындағы мектеп пен Осмонов гимназиясы. Барлығы 2350 бала білім алуда, 135 мұғалім оқытады. Қалада тағы да 2 мектепке дейінгі балаларға арналған мекемеде 220 балаға жуық тәрбие алып жатыр. 2002 жылы жетім балаларға арналған «SOS-Kinderdorf – Балалар ауылы» ашылған еді. Осындайдың бәрінен басқа, қалада көптеген білім бері орталықтары бар.
Қазіргі таңда қалада 3 кітапхана, 1 кинотеатр, 1 тарихи-өлкетану музейі және «Рух-Ордо» жеке музейлік кешені қызмет көрсетуде.
[[Сурет:Ыссык кол.jpg|нобай|287px|right|Шолпанатаның Ыстықкөлден көрінісі]]

==Назар аударарлық орындар==
Қаланың басты назар аударарлық орындарының бірі Ыстықкөл көлі мен Ала-Тоо таулы жоталары.
Шолпан-Атада 1979 жылдан бастап Ыстықкөл мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы жұмыс істейді. Музейдің экспозициясында көнеден XX ғасырға дейін келе жатқан жердің тарихына арналған топтамасы көрсетілген. Чолпон-Атаның маңайында туристерге Чон-Кой-Суу мен Шолпан-Ата аңғарларын көруге мүмкіндік бар.Ол жерлерде сан алуан петроглифтермен қатар қорған обалары бар.
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
{{бастама}}
{{уики}}
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Ыстықкөл ауданы елді мекендері]]

Қарақол

2026-05-21T17:14:27Z

MuratbekErkebulan: «Қарақол» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Қарақол
|шынайы атауы = {{lang-ky|Каракол}}
|сурет = Каракол, Орозова 5 сверху (2).jpg
|жағдайы = Облыс орталығы
|ел = Қырғызстан
|елтаңба = Coat of arms of Karakol.svg
|ту = Flag of Karakol.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 100
|ту ені = 150
|lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 30|lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg = 78|lon_min = 23|lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = облыс
|аймағы = Ыстықкөл облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Калыгулов Рыскул Уркалыевич
|құрылған уақыты = 1869
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Пржевальск
|статус алуы =
|жер аумағы = 48,05
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 1690
|климаты = қоңыржай континентті
|ресми тілі = қырғыз тілі
|тұрғыны = {{өсім}} 91 524<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web
|url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I
|title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны.
|website = stat.gov (mega.nz)
|access-date = 2026
}}</ref>
|санақ жылы = [[2026 жыл|2026]]
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қырғыздар]] — 69,3 % [[орыстар]] — 17,0 % [[ұйғырлар]] — 3,9 % [[татарлар]] — 1,7 % [[өзбектер]] — 3,4% [[қазақтар]] — 1,1 % [[қалмақтар]] — 1,0% [[дүнгендер]] — 1,5%
|конфессионалдық құрамы = [[ислам]], [[христиан діні|христиан]], [[атеизм|атеисттер]]
|этнохороним = Қарақолдық
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды = +996-3922-XXXXX
|пошта индексі = 722200
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Karakol
|сайты =
|сайт тілі =
}}
{{мағына|Қарақол (айрық)}}
'''Қарақол''' ({{lang-ky|Каракол}}) — [[Қырғыз Республикасы]]ның қаласы, [[Ыстықкөл облысы]]ның әкімшілік орталығы. 1889-1922 және 1939-1992 жылдары қала [[Николай Михайлович Пржевальский|Н.М. Пржевальский]]дің есімін алып жүрген. Халқы – 91,5 мың адам (2026).

==География==
[[Сурет:Karakol Gorge.JPG|thumb|200px|left|Қарақол аңғары]]
Қарақол қаласы облыстың шығыс бөлігінде орын алып [[Теріскей Алатау]]ның баурайында жайғасқан, Қарақол өзенінің төменгі ағысында және [[Ыстықкөл]]ден 12 км шақырым алыстықта тұрады. Теңіз деңгейінен 1690-1850 метр биіктікте. Қырғыз Республикасының бас қаласы [[Бішкек]]ке дейінгі аралық 420 км, ең жақын темір жол бекеті [[Балықшы (қала)|Балықшы қаласы]]нда орналасқан, 220 км автожол және 184 км су үстімен.
Қаланың климаты [[қоңыржай континентті климат|қоңыржай континентті]], жылдық орташа атмосфералық жауын-шашын 350-450 мм түзіледі.

== Тарихы ==
[[Сурет:Karakol cathedral.jpg|thumb|200px|left|Қарақолдағы православдар шіркеуі]]

==Халық==
Қырғызстандағы 2009 жылы болып өткен халық санағы бойынша қалада 63 377 тұрғын, оның ішінде:<ref name="Этно2009.Иссык-Куль">[https://web.archive.org/web/20131217221624/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%98%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%BA-%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғызстанның 2009 ж. халық санағы. Ыстықкөл облысы]</ref>
*[[қырғыздар]] — 43 951 адам (69,3 %)
*[[орыстар]] — 10 762 адам (17,0 %)
*[[ұйғырлар]] — 2 493 адам (3,9 %)
*[[өзбектер]] — 2 156 адам (3,4 %)
*[[татарлар]] — 1 102 адам (1,7 %)
*[[дүнгендер]] — 942 адам (1,5 %)
*[[қазақтар]] — 678 адам (1,1 %)
*[[қалмақтар]] — 544 адам (0,9 %)

[[1897 жыл]]ындағы қала халқы — 8100 адам, сол ішінде:
* [[орыстар]] — 36 %
* [[сарттар]] — 27 %
* [[қырғыздар]] — 17 %
* [[қытайлар]] — 11 %
* [[татарлар]] — 7 %

==Бауырлас қалалар==
* {{flagicon|United States}} [[Эшвилл]] ([[Солтүстік Каролина]]), [[АҚШ]]
* {{flagicon|Turkey}} [[Гебзе]], [[Түркия]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://msukarakol.ucoz.org/ Қарақол қ. жергілікті өзін-өзі басқару органдарының ресми сайты] {{ref-ru}}
* [http://karakol.com.kg/ Қарақол қ. сайты] {{ref-ru}}

{{Kyrgyzstan-geo-stub}}
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Қарақол]]

Жаңамақта

2026-05-20T10:05:17Z

MuratbekErkebulan: «1933 жылы құрылған елді мекендер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Елді мекен
|статусы = Ауыл
|қазақша атауы = Жаңамақта
|шынайы атауы = {{lang-ky|Жаңы-Пахта}}
|сурет =
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 08|lat_sec = 17
|lon_dir = E|lon_deg = 74|lon_min = 15|lon_sec = 59
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Шу облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Аудан
|ауданы = Соқылық ауданы
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі = Ауылдық округ
|қауым округі = Жаңамақта ауылдық аймағы
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты = [[1933 жыл]]
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 3,23
|биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі
|орталығының биiктігі = 582
|климаты = қоңыржай континенталды
|ресми тілі = қырғыз тілі
|тұрғыны = 4813<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web
|url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I
|title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны.
|website = stat.gov (mega.nz)
|access-date = 2026
}}</ref>
|санақ жылы = 2026
|тығыздығы = 1490
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі = 724810<ref>[https://kirgiz-index.5balov.net/pochtovye-indeksy-kirgizii-po-rajonam/pochtovye-indeksy-sokulukskij-rajon-chujskaya-oblast/ Қырғызстанның пошталық индекстері — Шу облысы, Соқылық ауданының пошталық индекстері]</ref>
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = {{ту|Қырғызстан}} KG 04
|идентификатор түрі = ОКАТО{{!}}ОКАТО коды
|сандық идентификаторы = 41708222826010
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Жаңамақта''' ({{lang-ky|Жаңы-Пахта}}) — [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның [[Шу облысы]], [[Соқылық ауданы]]ндағы ауыл. Жаңамақта ауылдық аймағының орталығы.
Халқы — 4813 адам ([[2026 жыл|2026]]).<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web
|url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I
|title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны.
|website = stat.gov (mega.nz)
|access-date = 2026
}}</ref>
== Орналасуы ==
[[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] солтүстігінде [[Қазақстан]] шекарасына жақын орналасқан. Арақашықтығы 11 шақырым.
[[Соқылық]] ауылынан 32 шақырым қашықтықта. Және [[Соқылық ауданы]]ндвғы жалғыз қала [[Шопоков (қала)|Шопоков]] қаласынан 31 шақырым қашықтықта орналасқан.
[[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының елордасы]] — [[Бішкек]] қаласынан 36 шақырым жерде орналасады. Теңіз деңгейінен биіктігі 582 метрде орналасқан.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Соқылық ауданы елді мекендері]]
[[Санат:1933 жылы құрылған елді мекендер]]

Шопоков (қала)

2026-05-20T10:03:54Z

MuratbekErkebulan: «Соқылық ауданы елді мекендері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Шопоков
|шынайы атауы = ({{lang-ky|Шопоков}})
|сурет = April 2012. Шопоков ул. Московская - panoramio.jpg
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg =42 |lat_min =51 |lat_sec = 27
|lon_dir =E |lon_deg = 74|lon_min =20 |lon_sec = 30
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Шу облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Аудан
|ауданы = Соқылық ауданы
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = 1930 жылға дейін — Новотроицкое
1985 жылға дейін — Краснооктябрь
|статус алуы = 1985
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 740
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 9 971
|санақ жылы = 2025
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі =
|DST =
|телефон коды = +996 3134
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Шопоков''' ({{lang-ky|Шопоков}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Шу облысы]], [[Соқылық ауданы]]ндағы қала. 2025 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша Шопоков қаласының халқы 9 971 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/kyrgyzstan/shopokov/?ysclid=mh6k3cckxs22291271|title=Шопоков қаласының халқы (Қырғызстан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-26 |lang=}}</ref>

== Географиялық сипаттама ==
Шопоков қаласы Қырғыз тауларының етегінде, жазық жерде орналасқан. Бішкектен батысқа қарай 20 км және «Манас» халықаралық әуежайынан 38 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың солтүстік бөлігі арқылы Бішкек пен Ошты байланыстыратын тас жол, ал оңтүстік бөлігі арқылы Шопоковтың орталық бөлігінен 3 шақырым жерде орналасқан стансасы бар теміржол желісі өтеді.

Қала қоңыржай континенталды климатта орналасқан. Қыста ең төменгі температура -7°C, ал жазда, ең ыстық кезде +40°C дейін көтерілуі мүмкін. Жылдық жауын-шашынның жартысынан көбі жазда түседі.

== Тарихы ==
Шопоков қала мәртебесін және қазіргі атауын 1985 жылы алды. Бұған дейін елді мекен Новотроицкое ауылы, содан кейін Краснооктябрьский қалалық типтегі елді мекені ретінде белгілі болды. Жаңа топоним елді мекенге Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Мәскеуге жақындауды қорғап, қаза тапқан Панфилов батыры Дүйшенқұл Шопоковтың құрметіне берілді.

Қалада 30-дан астам ұлт өкілдері тұрады. Халықтың басым бөлігін қырғыздар, орыстар және украиндар құрайды. Аз санды немістер, татарлар, өзбектер, түріктер, тәжіктер және Оңтүстік Азия этникалық тобына жататын басқа да халықтар құрайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10849-Shopokov.html|title=Қырғызстан. Чуй облысы. Соқылық ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-26 |lang=}}</ref>

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 10 зауыт және үш шағын диірмен бар. Сонымен қатар кәсіптік-техникалық мектеп, екі жалпы білім беретін мектеп, спорт зал, аурухана, екі емхана, үш дәріхана, үш монша, екі клуб, кітапхана және мұражай қызмет етеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Соқылық ауданы елді мекендері]]

Қайыңды (Шу облысы)

2026-05-12T10:39:50Z

MuratbekErkebulan:

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Қайыңды
|шынайы атауы = {{lang-ky|Кайыңды}}
|сурет =
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба = Coat of arms of Kaindy, Panfilov.png
|ту = Flag of Kayyngdy.svg
|елтаңба сипаттамасы = елтаңба
|ту сипаттамасы = ту
|елтаңба ені =
|ту ені = 121
|lat_dir = N|lat_deg =42 |lat_min =49 |lat_sec = 51
|lon_dir =E |lon_deg =73 |lon_min =40 |lon_sec = 47
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Шу облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Аудан
|ауданы = Панфилов ауданы (Қырғызстан){{!}}Панфилов ауданы
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Молотовский
|статус алуы = 2012
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 9 265
|санақ жылы = 2025
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6:00
|DST =
|телефон коды = +996 3137
|пошта индексі = 724700
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Қайыңды''' ({{lang-ky|Кайыңды}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Шу облысы]]ндағы қала, [[Панфилов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша Қайыңды халқының саны 9265 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/kyrgyzstan/kaindy/?ysclid=mh63loh47w817556191|title=Қайыңды халқы (Қырғызстан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-25 |lang=}}</ref>

== Географиялық сипаттама ==
Бішкектен батысқа қарай 77 км жерде, EM-03 Қара-Балта-Чалдыбар тас жолында орналасқан. Оған 2012 жылы қала мәртебесі берілді. Бұрын Молотовский деп аталған бұл аймақтағыларға ұқсас шағын елді мекен болған. Қала ішінде Бішкек-Чалдовар желісінде жолаушыларға қызмет көрсететін теміржол стансасы орналасқан.

== Тарихы ==
Қоныс 1917 жылы Түрксіб теміржолы құрылысы кезінде құрылған. Алғашқы жұмысшылардың тұрғын үйлері шатырлардан тұрды, кейінірек үлкен бөлмелерге бөлінген ұзын ағаш казармалар пайда болды. Сол кездегі жалғыз су көзі болған Чон-Қайыңды өзенінің маңында шағын қоныс салу туралы шешім қабылданды.

Теміржол желісіне жақын орналасқан қолайлы орналасуы шағын қоныстың Кеңес дәуірінде дамуына мүмкіндік берді. Сол кезде мұнда кабель өндірісі, құрылыс материалдарын өндіру және астық өндіру сияқты ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар салынды. Мектептер мен балабақшаларды қоса алғанда, бірнеше бөлшек сауда орындары мен әлеуметтік нысандар да салынып, ашылды.

Қала айналадағы елді мекендермен жолаушылар мен жүк тасымалдайтын автомобиль жолдары арқылы байланысқан. Теміржолдар оны республиканың аймақтарымен және шетелдермен байланыстырады. 1998 жылға қарай қаланың жеке меншіктегі ғимараттарында жеке учаскелерде орналасқан 4366 үй шаруашылығы болды. Көптеген тұрғындар отбасыларын қажетті азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін өз фермаларында мал мен құс өсірді. Артық ет пен сүт өнімдері жергілікті базарларда сатылды.
2000 жылдардың басында қаланың кезең-кезеңімен дамуын ілгерілету үшін әлеуметтік бағдарлама әзірленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10848-Kaindy.html|title=Қырғызстан. Шу облысы. Панфилов ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-25 |lang=}}</ref>

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 1963 жылы пайдалануға берілген «Қайыңды-Қант» зауыты және 1960 жылы ашылған «Қайыңды кабель» зауыты (бұрынғы Қырғызкабель) орналасқан.
Қалада 3 мектеп, 1 музыка мектебі, 3 балабақша, 5 кітапхана, 2 мәдениет орталығы, аудандық орталық аурухана және 1 отбасылық дәрігерлер тобы халыққа қызмет көрсетеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]

Тоқмақ

2026-05-12T09:51:14Z

MuratbekErkebulan:

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Тоқмақ
|шынайы атауы = {{lang-ky|Токмок}}
|сурет = Tokmok.jpg
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба = Tokmak coa.svg
|ту = Flag of Tokmok.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 100
|ту ені = 120
|lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 49|lat_sec = 07
|lon_dir = |lon_deg = 75|lon_min = 18|lon_sec = 28
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Шу облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты = 1825
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 1867
|жер аумағы = 55,35
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 800-850
|климаты =
|ресми тілі = қырғыз тілі{{!}}қырғыз
|тұрғыны = 71 443<ref name="Perep2009">[http://web.archive.org/web/20110810173103/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғыз Республикасының Ұлттық статистика комитеті. 2009 жылғы халық санағы.]</ref>
|санақ жылы = 2021
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қырғыздар]] - 46,8 % [[орыстар]] — 20,5% [[дүнгендер]] — 16,5% [[өзбектер]] — 8,6% [[татарлар]] — 1,9% [[ұйғырлар]] — 1,7% [[қазақтар]] — 1,1% <ref name="Perep2009">[http://web.archive.org/web/20110810173103/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғыз Республикасының Ұлттық статистика комитеті. 2009 жылғы халық санағы.]</ref>
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды = 996 3138
|пошта индексі = 722000
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = C, S, 08
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
|сайт тілі 2 =
}}
[[Сурет:Mešita_v_Tokmoku.jpg|нобай|Тоқмақтағы мешіт]]
'''Тоқмақ''' ({{Lang-ky|Токмок}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Шу облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала. 2003-2007 жылдары облыс орталығы болған.

== Географиясы ==
[[Қырғызстан]]ның солтүстігінде, [[Шу аңғары]]нда, [[Шу (өзен)|Шу]] өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан, өзен бойының қала аумағында Қырғызстан мен [[Қазақстан]] шекарасы өтеді. Тоқмақтан солтүстікке және оңтүстікке қарай [[Тянь-Шань]] сілемі: оңтүстікке — [[Қырғыз Алатауы|Қырғыз жотасы]], солтүстікке — [[Іле Алатауы]] созылып жатыр.

== Тарихы ==
Қазіргі Тоқмақ ХІХ ғасырдың басында (1825-1830) [[Қоқан хандығы|Қоқан]] бекінісі ретінде құрылған болатын. Кейіннен, 1862 жылы бекіністі орыс әскерлері басып алып, қиратып тастады.

Кейінірек, бұрынғы Қоқан бекіністерінің орнына орыс бекіністері қалана бастады. [[1864 жыл]] мамыр айының басында, Тоқмақ бекінісінің қирандыларының орнында Верныйдан келген полковник [[Михаил Григорьевич Черняев|Черняевтің]] отряды орналасты да [[1864 жыл]]ы 13 мамырда Тоқмақ орыс бекінісін орнықтырды.

[[1867 жыл]]ы Тоқмақ қала статусына ие болды және Түркістан генерал-губернаторлығының [[Жетісу облысы]]ндағы өзімен аттас Тоқмақ уезінің орталығы болды. Уезд орталығы [[1878 жыл]]ы [[Бішкек|Пішпек]] қаласына ауыстырылды. Осыдан кейін Тоқмақ қала мәртебесінен айырылған болатын. [[1927 жыл]]ы Тоқмақ қайтадан қала мәртебесін алды.

== Халқы ==
{| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
!Жыл
!Халық саны
|-
|[[2009 жыл|2009]]
|53 231
|-
|[[2003 жыл|2003]]
|57 000
|-
|[[1999 жыл|1999]]
|59 409
|-
|[[1989 жыл|1989]]
|72 927
|-
|[[1979 жыл|1979]]
|58 003
|-
|[[1970 жыл|1970]]
|42 116
|-
|[[1959 жыл|1959]]
|28 806
|}
2009 жылғы Қырғызстанның халық санағы деректері бойынша:
[[қырғыздар]] — 24911 адам немесе 46,8 %,
[[орыстар]] — 10913 адам немесе 20,5%,
[[Дүнгендер]] — 8790 адам (16,5%),
[[өзбектер]] — 4556 адам немесе 8,6 %,
сондай-ақ, [[татарлар]], [[ұйғырлар]], [[қазақтар]], [[немістер]], [[украиндар]] да тұрады<ref name="Этно2009.Чуй">[https://web.archive.org/web/20110810174007/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%A7%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғызстан халқының санағы 2009.]</ref>.

== Бауырлас қалалар ==
* {{flagicon|Ресей}} [[Волоколамск]], [[Ресей]]<ref>[http://tokmok.org/news/obshhestvo/209-tokmok-i-volokolamsk-stali-gorodami-pobratimami.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921223116/http://tokmok.org/news/obshhestvo/209-tokmok-i-volokolamsk-stali-gorodami-pobratimami.html |date=2016-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921223116/http://tokmok.org/news/obshhestvo/209-tokmok-i-volokolamsk-stali-gorodami-pobratimami.html |date=2016-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921223116/http://tokmok.org/news/obshhestvo/209-tokmok-i-volokolamsk-stali-gorodami-pobratimami.html |date=2016-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921223116/http://tokmok.org/news/obshhestvo/209-tokmok-i-volokolamsk-stali-gorodami-pobratimami.html |date=2016-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921223116/http://tokmok.org/news/obshhestvo/209-tokmok-i-volokolamsk-stali-gorodami-pobratimami.html |date=2016-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921223116/http://tokmok.org/news/obshhestvo/209-tokmok-i-volokolamsk-stali-gorodami-pobratimami.html |date=2016-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921223116/http://tokmok.org/news/obshhestvo/209-tokmok-i-volokolamsk-stali-gorodami-pobratimami.html |date=2016-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921223116/http://tokmok.org/news/obshhestvo/209-tokmok-i-volokolamsk-stali-gorodami-pobratimami.html |date=2016-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921223116/http://tokmok.org/news/obshhestvo/209-tokmok-i-volokolamsk-stali-gorodami-pobratimami.html |date=2016-09-21 }} Волоколамск и киргизский Токмак стали городами-побратимами{{ref-ru}}]</ref>
* {{flagicon|Ресей}} [[Можайск]], [[Ресей]].

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://meria.tokmok.org/ Тоқмақ қаласының мэриясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404104920/http://meria.tokmok.org/ |date=2015-04-04 }} — Қалалық мэрия.
* [http://kenesh.tokmok.org/ Тоқмақ қаласының кенеші] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121062755/http://kenesh.tokmok.org/ |date=2015-11-21 }} — Қалалық кенеш.
* [http://tokmok.org/ Тоқмақ қаласының жаңалықтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012043212/http://forum.tokmok.org/ |date=2014-10-12 }} — Жаңалықтар сайты.
* [http://forum.tokmok.org/ Тоқмақ қаласының форумы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012043212/http://forum.tokmok.org/ |date=2014-10-12 }} — Қалалық форум.
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Шу ауданы (Қырғызстан) елді мекендері]]

Керуен (қала)

2026-05-10T10:02:33Z

MuratbekErkebulan: «Жалалабат облысы қалалары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Керуен
|шынайы атауы = {{lang-ky|Кербен}}
|сурет =I love Kerben.jpg
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg= 41|lat_min= 30|lat_sec=0
|lon_deg= 71|lon_min= 45|lon_sec=0
|CoordAddon = type:city(70400)_region:KG
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Жалалабат облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = аудан
|ауданы = Ақсы ауданы
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = мэр
|басшысы = Нарматалы Эсеналиев <ref>[http://kerben.aksy.kg/1271-2 Кербен шаарынын мэри]{{ref-ru}}</ref>
|құрылған уақыты = 1930
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 2004
|жер аумағы = 0,99
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 1280
|климаты = континентті
|ресми тілі = Қырғыз тілі
|тұрғыны = 28 300
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қырғыздар]] - 88,5 % [[өзбектер]] - 10,1 % басқалары - 1,4 %
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды = +996 3742
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = D, 04
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты = kerben.aksy.kg
|сайт тілі = ru
|сайт тілі 2 = ky
}}

{{мағына|Кербен}}
'''Керуен''' ({{Lang-ky|Кербен}}) — [[Қырғызстан]]дағы қала, [[Жалалабат облысы]], [[Ақсы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

Халқы ([[2017 жыл|2017]]) — 28,3 мың адам<ref name="автоссылка1"><div>2017-жылдагы Қырғыз Республикасының облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ халық Саны, Қырғыз Республикасының 1 қаңтардан 2017 жылғы]</div></ref>.

== Географиясы ==
Қала облыс орталығы [[Манас (қала)|Манастан]]тан 220 км солтүстік-батысқа қарай, Ташкөмір қаласының темір жолынан 60 шақырым қашықтықта орналасқан.
Керуен қаласы [[Ақсы ауданы]]ның ортасында, теңіз деңгейінен 1200 метр биіктікте орналасқан. Жер бедері жазық, кедір-бұдырлы. Климаты континентті. Қысы кейде қатал, жазы ыстық, жылдық орташа температурасы Цельсий бойынша плюс 12 градус.

== Тарихы ==
Ауыл [[1930 жыл]]ы Караван атауымен құрылған болатын. [[2004 жыл|2004 жылы]] 4 қазанда Караван ауылының атауы Керуен болып өзгеріп, оған аудандық бағыныстағы қала мәртебесі берілді.

== Халқы ==
Керуен қалалық басқармасының аумағында 7 елді мекен орналасқан: Керуен, Күліктөбе, Ақтөбе, Жетіген, Құрылыс, Ұстықан және Мамай.

[[2004 жыл]]ғы 1 қаңтар деректеріне сәйкес Керуен қаласының халық саны (іргелес айыл өкмөттерін қоса есептегенде) 22 408 адамды құрайды (немесе облыс халқының 11,2 %-і). Қала халқы саны - 13 433 адам, ауыл халқы – 8 975 адам. Қалада шамамен 19 этнос өкілдері тұрады, оның ішінде: [[қырғыздар]] – 19 943 адам (89 %), [[өзбектер]] – 1 994 адам (8,9 %), [[орыстар]] – 314 адам (1,4%), басқалары – 157 адам (0,7%).

2017 жылғы 1 қаңтарда халық саны адам 28,3 мың адамды құрады
<ref name="автоссылка1"><div>2017-жылдагы Қырғыз Республикасының облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ халық Саны, Қырғыз Республикасының 1 қаңтардан 2017 жылғы]</div></ref>.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада өнеркәсіптік нысандар: техника жөндеу шеберханасы, ағаш өңдеу, мақта тазалау, сүт өңдеу, тігін, жеміс кептіру цехтары, диірмен орналасқан. Сондай ақ мектептер, №69 кәсіптік лицей, балабақшалар, кітапханалар, денсаулық сақтау нысандары, жанар-жағармай құю станциялары т.б.жұмыс жасайды.

== Сілтемелер ==
[http://www.citykr.kg/kerben.php Қырғыз Республикасының қалалары қауымдастығы сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727174238/http://www.citykr.kg/kerben.php |date=2010-07-27 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]

Таскөмір

2026-05-10T07:39:55Z

MuratbekErkebulan: «Жалалабат облысы қалалары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Таскөмір
|шынайы атауы = {{lang-ky|Ташкөмүр}}
|сурет = Tash Komur.jpg
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = |lat_deg = 41|lat_min = 21|lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = 72|lon_min = 13|lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі =
|аймағы = Жалалабат облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты = 1930
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Нарын
|статус алуы = 1943
|жер аумағы = 4,8
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 585
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 40 400<ref name="автоссылка1">2017-жылдагы Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ Численность населения Кыргызской Республики на 1 января 2017 года]</ref>
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қырғыздар]] — 87,8% 
[[өзбектер]] — 7,6% 
[[орыстар]] — 1,9% 
[[татарлар]] — 1,6%<ref name="Этно2009.Джалал-Абад">[https://web.archive.org/web/20110810173253/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB-%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Джалал-Абадская область]</ref>
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі =
|DST =
|телефон коды = 3745
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = D және 04
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Таскөмір''' ({{lang-ky|Ташкөмүр}}) — [[Қырғыз Республикасы]]ның [[Жалалабат облысы]] облыстық бағыныстағы қала. Қазіргі уақытта қала құрамына Шамалдысай, Қызылжар және Теңдік ауылдары кіреді.

== Тарих ==
Таскөмір қаласының қазіргі орналасқан жеріндегі алғашқы қоныстар революцияға дейінгі кезеңде көмір кен орындарының ашылуымен пайда болды.

Көмір өндіруді дамыту 1930-шы жылдардан Таскөмір — [[Әндіжан]] темір жолының құрылысынан кейін басталды. 1933 жылы шахта басқармасы құрылды.

1930 жылы осы аймақта көмір алабы ашылғанда, 1943 жылы қалаға көшкен шағын кеншілер қонысы құрылды.

1935 жылғы 20 желтоқсандағы БОАК Қаулысымен Қырғыз АССР-да орталығы Нарын елді мекеніндегі жаңа Таскөмір ауданы құрылды. Сол қаулымен Нарын Таскөмір елді мекені болып өзгертілді.

1989 жылы трихлорсилан, кремний тетрахлориді, поликристалл кремний және синтетикалық кварц тиглдерін өндіруге арналған жартылай өткізгіш материалдар зауыты іске қосылды.

== География ==
Қала [[Нарын (өзен, Қырғызстан)|Нарын]] өзенінің оң жағалауында ([[Сырдария]] өзенінің алабы), [[Бішкек]] — [[Ош]] автотрассасының жанында орналасқан. Бішкек қаласына дейін - 450 км, ал [[Жалалабат]] қаласына дейін - 129 км.

Қала [[Ферғана алқабы]]ның солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, солтүстік-батыс жағынан [[Ақсы ауданы]]мен, солтүстік-шығыс жағынан — [[Қаракөл (қала, Қырғызстан)|Қаракөл]] қаласымен, ал шығыс жағынан — [[Наукен ауданы]]мен шектеседі.

Қала аумағы 48,3 км² құрайды және теңіз деңгейінен 585 метр биіктікте орналасқан.

== Халқы ==
2009 жылғы Қырғызстан халқының санағы бойынша қала халқының саны 34 756 адамды құрады, оның ішінде қырғыздар — 30 530 адам (87,8%), өзбектер — 2635 адам (7,6%), орыстар — 680 адам (1,9%), татарлар — 542 адам (1,6%)<ref name="Этно2009.Джалал-Абад" />.

2017 жылдың 1 қаңтарына халық саны 40 400 адамды құрады<ref name="автоссылка1" />.

1999 жылы қырғыздар 65%, орыстар — 12%, өзбектер — 8%, қазақтар — 1%, татарлар — 7%, украиндар — 1%, тәжіктер — 0,5%, басқа ұлттар — 5% құрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]

Майлысу

2026-05-10T07:38:37Z

MuratbekErkebulan: «Жалалабат облысы қалалары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Майлысу
|шынайы атауы = {{lang-ky|Майлуу-Суу}}
|сурет =
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба = Coat of arms of Mailuu-Suu.svg
|ту =
|елтаңба сипаттамасы = Қырғызстан елтаңбасы
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
| lat_dir = N | lat_deg = 41 | lat_min = 15 | lat_sec = 15
| lon_dir = E | lon_deg = 72 | lon_min = 26.8265 | lon_sec = 43
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Жалалабат облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Аудан
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Әкім
|басшысы = Сабырбек Тоқтағұл
|құрылған уақыты = [[1901 жыл]]
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Майлысай
|статус алуы = [[1946 жыл]]
|жер аумағы = 12.2
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 800-900
|климаты = континенталды
|ресми тілі = қырғыз тілі
|тұрғыны = 22 887<ref>[https://chislennost.com/en/kg/population_of_mailuu_suu_9906.html Майлысу қаласының халық саны (2025 жылғы санақ) (Ағылшынша)]</ref>
|санақ жылы = 2025
|тығыздығы = 1875.98
|шоғырлануы = [[қырғыздар]], [[орыстар]], [[татарлар]], [[өзбектер]]
|ұлттық құрамы = 76% - [[қырғыздар]] 10.4% - [[орыстар]] 7.5% - [[өзбектер]] 3.9% - [[татарлар]]
|конфессионалдық құрамы = [[мұсылмандар]], [[Православ шіркеуі|православтар]]
|этнохороним = майсулықтар
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды =
+996 3744
|пошта индексі = 721100
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = 04 KG
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты = http://msel.kg/
|сайт тілі = ky
}}
'''Майлысу''' ({{lang-ky|Майлуу-Суу}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]]ндағы облыстық маңызы бар қала, [[Майлысу қалалық әкімдігі]]нің орталығы, әлемдегі ең ластанған қалалардың бірі болып саналады.

==Тарихы==
Майлысу [[1950 жыл]]дары Кеңес өкіметі тарапынан жасырын түрде салынған және [[Қырғызстан]]ның оңтүстігіндегі [[Жалалабат облысы]]ндағы шағын кеншілер қаласы және жер бетіндегі ең ластанған орындардың бірі, өйткені әлемдегі ең үлкен радиоактивті қалдықтар қоймасы қалаға жақын орналасқан. Онда 1946-1968 жылдар аралығында қоршаған таулардан алынған уран кеңестік ядролық бағдарлама үшін алғашқы атом бомбасын жасауға пайдаланылғаны хабарланды. Нашар басқарылғанымен, кеніштер қоршаған ортаға зиян келтірді. Соның салдарынан тұрғындар әлі де радиоактивтілікке байланысты әртүрлі ауруларға шалдығады және шенеуніктер оларды денсаулыққа қауіп төндіретін қауіптерден қорғау үшін аз жұмыс істеп жатқаны туралы мәліметтер бар.

[[1958 жыл]]ы зауыт бөгеті құлап, ядролық қалдықтар аймақтың су жүйесіне түсіп кетті. Операциялар бірқалыпты жүріп жатқан кезде де, ядролық қалдықтар көбінесе қаланың қасына тез арада көмілетін. Бүгінгі күні шахталар қараусыз қалды және көптеген қалдықтарды көретін орындар нашар қорғалған, бұл тұрғындарды келе жатқан қауіптерге ұшыратады. Сонымен қатар, бұл учаскелер [[Қырғызстан]] арқылы [[Өзбекстан]]ға өтетін [[Сырдария]]ның негізгі саласы [[Майлысу (өзен)|Майлысу]] өзенін ластап, радиоактивті қалдықтарды халық тығыз орналасқан Ферғана алқабына тасымалдады Өңірдің көшкінге өте бейім болуы қауіпті одан сайын арттыра түседі.

Майлысу, Майлысай деп те аталады және облыс орталығы [[Жалалабат]] қаласынан 100 шақырым және [[Қырғызстан]] астанасы [[Бішкек]]тен 550 шақырым жерде орналасқан Қалашық әдемі таулы аймақта, теңіз деңгейінен 800-900 метр биіктікте өзенінің жайылмасында орналасқан. [[2017 жыл]]ы халық санының соңғы есебіне сәйкес, шамамен 21 900 адам тұрады. «Майлысу» атауы «Мұнайсу» деп аударылады, ал «Майлысай» «Мұнай шатқалы» немесе «Мұнай жолы» дегенді білдіреді, бұл жерде мұнай [[1901 жыл]]дан бері өндіріліп келе жатқандығы белгілі.

==Тарихи мұражайы==
[[2022 жыл]]ы қалада Майлысу тарихы және [[Қырғызстан]]ның уран мұрасы мұражайы есігін айқара ашты. Мұражай келушілерді тарихи материалдармен, жеке әңгімелермен және естеліктермен бөлісетін дыбыс жазу кабинасын ұсына отырып, келушілерді белсенді қатысушы болуға шақырады. Ол сондай-ақ радиациялық қауіпсіздік және уран қалдықтарын тазарту сияқты маңызды тақырыптар бойынша диалогты дамытады. Ол мәдени туризмді ынталандыруға арналған және Майлысу қаласының мәдени-тарихи бірегейлігінің ажырамас бөлігіне айналуы тиіс.

Жобаны қаланың әлеуметтік-экономикалық және экологиялық дамуын одан әрі дамытуға инвестиция тартуды ынталандыру мақсатына сәйкес Майлысу даму форумы басқарды. Мұражай Майлысу қаласының дәл орталығындағы «Мәдениет үйінде» орналасқан. <ref>[https://central-asia.guide/kyrgyzstan/destinations-kg/jalalabad/mailuusuu/ Майлысу қаласының тарихы (ағылшынша)]</ref>

== Халқы ==
Майлысу қаласының халық саны 2025 жылғы санақ бойынша 22 887 адамға жеткен. Ұлттық құрамы бойынша ең көп ұлт - [[қырғыздар]], екінші орында - [[орыстар]], ал үшінші орында - [[өзбектер]].

{| class="wikitable"
|-
! Жалпы халық саны !! Қырғыздар !! Орыстар !! Өзбектер !! Татарлар !! Қалғандары
|-
| 22 887 || 17 394|| 2380|| 1716|| 892|| 505
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]

Қошқарата (қала)

2026-05-10T07:37:36Z

MuratbekErkebulan: «Жалалабат облысы қалалары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Қошқарата
|шынайы атауы = {{lang-ky|Кочкор-Ата}}
|сурет = Market in the city of Kochkor-Ata 2022.jpg
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min =02 |lat_sec = 09
|lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =28 |lon_sec = 53
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Жалалабат облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Аудан
|ауданы = Наукен ауданы
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты = 1952
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 2003
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 600-800
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 16 829
|санақ жылы = 2025
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6:00
|DST =
|телефон коды = +996 +9963734
|пошта индексі = 715622
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = 04
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Қошқарата''' ({{lang-ky|Кочкор-Ата}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]] [[Наукен ауданы]]ндағы қала. 2025 жылдың 1 қазанындағы мәлімет бойынша, Қошқарата қаласының тұрғындарының саны 16 829 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/kyrgyzstan/kochkor-ata/?ysclid=mh3bjnjawh467727937&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Қошқарата қаласының халқы (Қырғызстан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-23 |lang=}}</ref>

== Географиялық сипаттама ==
Қала жазықта (теңіз деңгейінен 600–800 метр биіктікте) орналасқан. Ол Ош-Бішкек тас жолының бойында, Бішкектен 525 км, облыс орталығынан (Манас) 56 км, Масы аудан орталығынан 13 км, Өзбекстан шекарасынан 16 км қашықтықта орналасқан.

== Тарихы ==
«Қырғызмұнайгаз» компаниясының Қошқарата құрылысы 1952 жылы басталып, алғашында «Новостройка» деп аталды. 1953 жылдан 2003 жылға дейін қалашық болды. 2003 жылдың 1 маусымынан бастап аудандық маңызы бар қала. 2003 жылы оған қала мәртебесі берілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнай және газ өндіру қала маңында жүзеге асырылғандықтан, ҚырғызМұнайГаз және Қырғызгеофизика (мұнай және газ кен орындарын барлаумен айналысады) мекемелері қызмет жасайды. Сондай-ақ пластмасса бұйымдары мен майлау материалдары, Қошқарата құрылыс кәсіпорны, «Керамика» акционерлік қоғамы (кірпіш және басқа да құрылыс материалдарын өндіретін) бар.

Сондай-ақ университет, төрт жалпы білім беретін мектеп, гимназия, мәдениет үйі, пошта бөлімшесі, аурухана, балалар емханасы, облыстық санаториялық-сауықтыру ауруханасы, саябақ, спорт кешені, стадион, шайхана, дәмхана, мейрамхана орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]

Тоқтағұл

2026-05-10T07:36:44Z

MuratbekErkebulan: «Жалалабат облысы қалалары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Тоқтағұл
|шынайы атауы = {{lang-ky|Токтогул}}
|сурет =
|сурет атауы =
|жағдайы = аудан орталығы
|ел = Қырғызстан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = |lat_deg = 41|lat_min = 54|lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = 72|lon_min = 57|lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Жалалабат облысы
|кестедегі аймақ = Жалалабат облысы
|аудан түрі = аудан
|ауданы = Тоқтағұл ауданы
|кестедегі аудан = Тоқтағұл ауданы
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = ''Мұзтөр''
|статус алуы = 2012
|жер аумағы = 6,76
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 788
|климаты =
|ресми тілі = қырғыз
|тұрғыны = 19 200
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі =
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 721600, 721615, 721616
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты = https://toktogul.kg
|сайт тілі =
}}
'''Тоқтағұл''' ({{lang-ky|Токтогул шаары}}) — қала, [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]] [[Тоқтағұл ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Қырғызстанның халық ақыны [[Тоқтағұл Сатылғанов]]тың құрметіне аталған. Бұрын Мұзтөр деп аталды.

2012 жылы Тоқтағұл қала мәртебесін алды<ref>[http://www.for.kg/news-188852-ru.html Жогорку Кенеш одобрил законопроект, предусматривающий преобразование 19 ПГТ в села и города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328034859/http://for.kg/news-188852-ru.html |date=2013-03-28 }}</ref>. Халық саны - 19 200 (2017)<ref>2017-жылдагы Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ Численность населения Кыргызской Республики на 1 января 2017 года]</ref>.

== География ==
Қала [[Тоқтоғұл су қоймасы]]ның солтүстік жағалауында орналасқан. Памир тракті су қоймасының шығыс шетінен өтіп, Тоқтоғұлды [[Қаракөл (қала, Қырғызстан)|Қаракөл]] және [[Жалалабат]] қалаларымен байланыстырады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Тоқтағұл ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]

Шамалды-Сай

2026-05-10T07:29:39Z

MuratbekErkebulan: «Жалалабат облысы қалалары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Шамалды-Сай
|шынайы атауы = {{Lang-ky|Шамалдуу-Сай}}
|сурет =
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min =11 |lat_sec =50
|lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =10 |lon_sec =49
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Жалалабат облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Аудан
|ауданы = Наукен ауданы
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 2024
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 12 308
|санақ жылы = 2021
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6:00
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Шамалды-Сай''' ({{Lang-ky|Шамалдуу-Сай}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]], [[Наукен ауданы]]ндағы қала.

== Географиялық сипаттамасы ==
Таскөмір қаласынан оңтүстікке қарай 20 км жерде, Нарын өзенінің жағасында орналасқан.

== Тарихы ==
Мекен Үш-Қорған су электр станциясын салу кезінде пайда болды. Оған 1957 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. 2024 жылы ол Таскөмір қаласынан бөлініп, Наукен ауданына қосылды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Шамалды-Сайда төрт өнеркәсіптік кәсіпорын, бір құрылыс компаниясы және үш көлік және байланыс компаниясы бар. Мұнда электр энергиясын, металл конструкцияларын, сүт өнімдерін, темірбетонды, ағаш бұйымдарын, оттегіні, асфальтбетонды және басқа да тұтыну тауарларын шығаратын кәсіпорындар жұмыс істейді, соның ішінде KGSK, Үшқорған су электр станциясы, Еразық акционерлік қоғамы, Сүт өнімдері жеке кәсіпорны, №2 АТПО және Шамалды-Сай су электр станциясы бар.

Қалада алты білім беру мекемесі, оның ішінде үш кәсіптік лицей, төрт медициналық мекеме және бес мәдени орталық бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы елді мекендері]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]

Талас (қала)

2026-05-05T14:30:34Z

MuratbekErkebulan:

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Талас
|шынайы атауы = {{lang-ky|Талас}}
|сурет =
|жағдайы = облыс орталығы
|ел = Қырғызстан
|елтаңба = Coat of arms of Talas.svg
|ту =
|елтаңба сипаттамасы = Елтаңба
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 100
|ту ені = 120
|lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 31|lat_sec = 00
|lon_dir = |lon_deg = 72|lon_min = 14|lon_sec = 00
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Талас облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = аудан
|ауданы = Талас ауданы
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Шакиев Нурдин<ref>[http://news-w.com/62850-46550/ Мэром города Талас переизбран представитель партии "Республика"Шакиев Нурдин {{ref-ru}}]</ref>
|құрылған уақыты = 1877
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = ''Дмитриевка''
|статус алуы = 1944
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 1280
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 32 886<ref name="Perep2009">[http://web.archive.org/web/20110810173103/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғыз Республикасының Ұлттық статистика комитеті. 2009 жылғы халық санағы.]</ref>
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы = 50 000
|ұлттық құрамы = [[қырғыздар]] - 88,9 % [[орыстар]] — 6,6% [[өзбектер]] — 1,3% [[украиндар]] — 0,7% [[немістер]] — 0,6% [[түріктер]] — 0,5% [[қазақтар]] — 0,5% <ref name="Perep2009">[http://web.archive.org/web/20110810173103/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғыз Республикасының Ұлттық статистика комитеті. 2009 жылғы халық санағы.]</ref>
|конфессионалдық құрамы = сунни мұсылмандар, православ-христиандар
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды = 996 3422
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = T, 07
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты = ta.kg
|сайт тілі =
|сайт тілі 2 =
}}
{{мағына|Талас}}
'''Талас''' — [[Қырғызстан]]дағы облыстық маңызы бар қала, [[Талас облысы]] және [[Талас ауданы (Қырғызстан)|ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Географиясы ==
[[Сурет:Stamp_of_Kyrgyzstan_talas2_b.jpg|нобай|300x300 нүкте|Пошта маркасындағы Таластағы [[Манас дастаны|Манас]] күмбезі (кесенесі)]]
Талас аңғарының солтүстік-шығыс бөлігінде, теңіз деңгейінен 1280 м биіктікте, [[Талас өзені]]нің алқабында, Қырғызстан астанасы [[Бішкек]] қаласынан 360 км батысқа қарай, [[Тараз|Жамбыл]] ([[Қазақстан]]) темір жол станциясынан 90 км шығысқа қарай және Бішкек — [[Ош]] тас жолынан 90 км батысқа қарай орналасқан.

== Климаты ==
Климаты континенттік, қуаң. Ең жоғары орташа айлық температура шілдеде байқалады және +30...+35 °С құрайды, ең төменгі орташа айлық температура қаңтарда және -15...-25 °С құрайды. Жылдық жауын-шашын нормасы шамамен 300-400 мм.

== Халқы ==
Халық саны — 35 200 адам ([[2015 жыл|2015]])<ref name="Этно2009.Талас">[https://web.archive.org/web/20120321015804/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғызстан халқының санағы 2009.]</ref>.

Халықтың ұлттық құрамы: [[қырғыздар]] — 29 288 адам (88,9 %), [[орыстар]] — 2127 адам (6,6 %), [[өзбектер]] — 435 адам (1,3 %), [[украиндар]] — 239 адам (0,7 %), [[немістер]] — 214 адам (0,6 %), [[түріктер]] — 158 адам (0,5 %), [[қазақтар]] — 155 адам (0,5 %)<ref name="Этно2009.Талас">[http://web.archive.org/web/20120321015804/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/Таласская%20область.pdf Қырғызстан халқының санағы 2009.]</ref>.

== Тарихы ==
Қала [[1877 жыл|1877 жылы]] орыс қоныс аударушыларымен Талас аңғарының орталық бөлігінде, [[Талас өзені]]нің сол жағалауында, Шығыс Түрік Қағанаты кезіндегі ежелгі қоныстың орнында, теңіз деңгейінен 1200 м биіктікте құрылды. Бұрын Дмитриевка деп аталды. 1944 жылы қала статусын алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.svali.ru/catalog~0~38345~index.htm Талас туралы ақпарат]
* [http://www.citykr.kg/talas.php Қырғызстан қалалары ассоциациясы сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206134322/http://citykr.kg/talas.php |date=2015-02-06 }}
{{Kyrgyzstan-geo-stub}}
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]

Балықшы (қала)

2026-04-13T15:58:54Z

MuratbekErkebulan: /* Халқы */

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Балықшы
|шынайы атауы = {{lang-ky|Балыкчы}}
|сурет = Apartment buildings in Balykchy, Kyrgyzstan, 2012-01.jpg
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба = Coat of arms of Balykchy.svg
|ту = Balykchi flag.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 130
|ту ені = 130
|lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 28|lat_sec = 00
|lon_dir = |lon_deg = 76|lon_min = 11|lon_sec = 00
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Ыстықкөл облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = мэр
|басшысы = Сатыбек Шамшудинов
|құрылған уақыты = XIX ғасыр
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Рыбачье, Ыстықкөл (Иссык-Куль)
|статус алуы = 1954
|жер аумағы = 33,57
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі = қырғыз тілі{{!}}қырғыз
|тұрғыны = 42 875<ref name="Perep2009">[http://web.archive.org/web/20110810173103/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғыз Республикасының Ұлттық статистика комитеті. 2009 жылғы халық санағы.]</ref>
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қырғыздар]] - 84,5% [[орыстар]] — 11,0 <ref name="Perep2009">[http://web.archive.org/web/20110810173103/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғыз Республикасының Ұлттық статистика комитеті. 2009 жылғы халық санағы.]</ref>
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды = 996 3944
|пошта индексі = 721900
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = I, 09
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
|сайт тілі 2 =
}}
{{мағына|Балықшы (айрық)}}
'''Балықшы''' ({{Lang-ky|Балыкчы}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Ыстықкөл облысы]]ндағы қала.

Халық саны (2009) — 42,4 мың адам.

== Географиясы ==
[[Ыстықкөл]]дің батыс бөлігінің солтүстік жағалауында, [[Бішкек]]тен 175 км оңтүстік-шығысқа қарай, Бішкек — [[Нарын (қала)|Нарын]] және Бішкек — [[Қарақол]] жолдарының қиылысында орналасқан. Бішкек — Балықшы темір жолының соңғы бекеті. Тамчы ауылындағы "Ыстықкөл" халықаралық әуежайынан 40 км қашықтықта орналасқан.

== Халқы ==
[[2009 жыл]]ғы [[Қырғызстан]] халқының санағы деректері бойынша қала халқының саны 42 875 адамды құрайды, соның ішінде<ref name="Этно2009.Иссык-Куль">[https://web.archive.org/web/20110810173507/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%98%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%BA-%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Қырғызстан халқының санағы 2009.]</ref>:
* [[қырғыздар]] — 38 601 адам немесе 90,0 %
* [[орыстар]] — 3 749 адам немесе 9,3 %
* [[қазақтар]] — 262 адам немесе 0,6 %
* [[өзбектер]] — 203 адам немесе 0,5 %
* [[ұйғырлар]] — 193 адам немесе 0,5 %
* [[татарлар]] — 186 адам немесе 0,4 %
* басқалар — 281 адам немесе 0,7 %

== Климаты ==
Балықшы қаласының аумағы Ыстықкөл шұңқырының ең құрғақ жері болып табылады.
Орташа жылдық жауын-шашын — 120 мм, булануы — шамамен 1050 мм.
Су жазда 22 — 25 °С-қа дейін жылиды. Қыста көл қатпайды, бірақ қаңтар, ақпан айларында жіңішке мұз қабаты пайда болады<ref name="Issyk">[http://issyk.ru/city-issyk-kul/balykchi/32-balykchi-javljaetsja-vorotami-k-zhemchuzhine.html Балыкчи является воротами к жемчужине Кыргызстана — озеру Иссык-Куль{{ref-ru}}]</ref>.

== Тарихы ==
[[Сурет:Postage_envelope_of_Kyrgyzstan_2002_2.jpg|солға|нобай|Балықшыдағы [[Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский|Семенов-Тяньшаньскийге]] арналған ескерткіш 2002 жылғы Қырғызстанның пошта карточкасында,]]
[[Сурет:Балыкчы - street market Balykchy.jpg|нобай|Тамызда жол бойындағы сауда]]
[[Сурет:E8359-Balykchy-government-office.jpg|нобай|Балықшы қаласының мэриясы (әкімдігі).]]
Балықшы ертеректе [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы жібек жолы]] бойындағы жүкті қайта тиеу бекеттерінің бірі болған<ref name="Dostuk1">[http://www.dostuck.com.kg/page.php?cat=cities Dostuk trekking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709221312/http://www.dostuck.com.kg/page.php?cat=cities |date=2011-07-09 }} {{En icon}}{{V|3|7|2011}}</ref>.

Елді мекен Пішпек және Қарақол қалалары арасындағы бекініс ретінде құрылған. 1871 жылы ол жерде тек саяхатшыларға арналған екі жертөле және инспектордың киіз үйі болған<ref name="advan">[http://www.advantour.com/rus/kyrgyzstan/issyk-kul/balykchy.htm Балыкчи-Рыбачий на сайте Advantour Средняя Азия{{ref-ru}}] {{V|3|7|2011}}</ref>.

1880-жылдардың ортасында отставкадағы солдат Михаил Бачин бұл жерде [[Қыстақ|хутор]] салып, балық кәсіпшілігін бастап, балық аулау артелін ұйымдастырды. Жол постындағы қызмет және балық аулаудан басқа тұрғындар сондай-ақ ағаш тасымалдаумен де айналысты. 1907 ж. қарай ауылда 100 балықшылар отбасы тұрды да ол Бачино болып аталды, кейін 1909 жылы Түркістан генерал-губернаторлығының Жетісу облысы Пржевальский уезінің құрамында Рыбачье деп өзгертілді<ref name="Dostuk2">[http://www.dostuck.com.kg/page.php?cat=cities Dostuk trekking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709221312/http://www.dostuck.com.kg/page.php?cat=cities |date=2011-07-09 }} {{En icon}} {{V|3|7|2011}}</ref><ref name="herald">[http://www.heraldicum.ru/kyrgyz/index.htm Город Балыкчи] Сайт русского флаговедения и геральдики. {{V|3|7|2011}}</ref>.

Кент қала мәртебесін 1954 жылы алды да әрі қарай кеңес заманында дамыған ірі көлік-өнеркәсіптік торап (жүн және ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өңдеу, көлік пен темір жол терминалдары және көлік жол айрығы) ретінде дамыды, бірақ өзінің экономикалық базасының көп бөлігін Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін өнеркәсіптік нысандарының барлығы дерлігінің жабылуы салдарынан жоғалтып алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.citykr.kg/balikchi/ Балықшы қаласының жергілікті билігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004223502/http://www.citykr.kg/balikchi/ |date=2008-10-04 }}
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:XIX ғасырда құрылған елді мекендер]]

Айдаркен

2026-04-13T15:57:30Z

MuratbekErkebulan: /* Көрнекі орындары */

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Айдаркен
|шынайы атауы = {{lang-ky|Айдаркен}}
|сурет =
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба = Coat of arms of Aydarken.png
|ту = Flag of Aydarken.png
|елтаңба сипаттамасы = Елтаңба
|ту сипаттамасы = Байрақ
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg =39 |lat_min =56 |lat_sec =
|lon_dir =E |lon_deg =71 |lon_min =20 |lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Баткен облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Аудан
|ауданы = Қадамжай ауданы
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты = 1941
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Хайдарқан
|статус алуы = 2012
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 200
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 11 759
|санақ жылы = 2025
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6:00
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Айдаркен''' ({{lang-ky|Айдаркен}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Баткен облысы]], [[Қадамжай ауданы]]ндағы қала. 2025 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша Айдаркен қаласының халқы 11 759 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/kyrgyzstan/aydarken/?ysclid=mh7aoc9tqa363421309|title=Айдаркен (Қырғызстан) халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-26 |lang=}}</ref>

== Географиялық сипаттама ==
Ол Ақ-Су өзенінің бір саласынан пайда болған тау жазығында (биіктігі шамамен 2000 метр) орналасқан. Бассейн Алай жотасының тауларымен қоршалған. Ферғана алқабынан шығатын жол Айдаркенге апарады, ол жерден Каннибадамға қарай жалғасады. Аудан орталығы Айдаркеннен шығысқа қарай 45 шақырым жерде орналасқан.

== Тарихы ==
Қаланың құрылған күні [[1941 жыл]] болып саналады. Сол кезде [[1920 жыл]]дары табылған сынап кен орнының жанында Хайдарқан жұмысшылар қонысының құрылысы басталды. Хайдарқан [[қырғыз тілі]]нде «үлкен кеніш» дегенді білдіреді. Дегенмен, кеніш игерілмес бұрын да осы жерде аттас қырғыз малшыларының қонысы болған. [[2016 жыл]]ы қоныстың атауы Айдаркең болып өзгертілді, ал алты жылдан кейін оған қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10784-Ajdarken.html|title=Қырғызстан. Баткен облысы. Қадамжай ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-26 |lang=}}</ref>

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
«Айдаркен сынап зауыты» АҚ жұмыс істейді. Қалада үш мемлекеттік мектеп (қырғыз, орыс және тәжік тілдерінде), музыка мектебі, төрт кітапхана, аурухана, отбасылық медициналық орталық, дәріхана және мәдени орталық бар. Қала маңында сынап кені өндіріледі.

== Көрнекі орындары ==
Айдаркен Сел-Үңкүр үңгірімен әйгілі. [[1985 жыл]]ы сол жерден [[Орталық Азия]]дағы адам қызметінің ең көне іздері табылды. Тас құралдар мен адам бас сүйектері 1-1,5 миллион жыл бұрынғы кезеңге жатады. Сел-Үңкүр қазір туризм нысаны болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]

Базарқорған

2026-04-13T15:53:36Z

MuratbekErkebulan: /* Дін */

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Базарқорған
|шынайы атауы = {{lang-ky|Базар-Коргон}}
|сурет = Kirghizistan 2018 - Entrée de Bazar-Korgon.jpg
|жағдайы = Аудан орталығы
|ел = Қырғызстан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 150px
|ту ені = 170px
|lat_deg= 41|lat_min= 02|lat_sec=30
|lon_deg= 72|lon_min= 44|lon_sec=50
|CoordAddon = type:city(70400)_region:KG
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Жалалабат облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы = Базарқорған ауданы
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Темерлан Осмонов
|құрылған уақыты = [[18 ғасыр]]
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 2021
|жер аумағы = 49
|биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі
|орталығының биiктігі = 735
|климаты = субтропикалық
|ресми тілі = Қырғыз тілі
|тұрғыны = {{өсім}}65 666
|санақ жылы = 2024
|тығыздығы = 1340
|шоғырлануы =
|конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылман]]дар, [[Суннизм|суннизмдікер]]
|ұлттық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды = +996 3736
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 720800, 720802
|автомобиль коды = D, 04
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Bazar-Korgon
|сайты =
|сайт тілі = ru
|сайт тілі 2 = ky
}}
'''Базарқорған''' ({{lang-ky|Базар-Коргон}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]]на қарасты қала. [[Базарқорған ауданы]] мен Базарқорған қалалық округінің әкімшілік орталығы. [[2021 жыл]]ғы [[8 ақпан]]ға дейін ауыл мәртебесінде болған.

== Географиясы және аумағы ==
Қала [[Бішкек]]тен 673 км қашықтықта, ел астанасын [[Ош]] қаласымен жалғайтын стратегиялық [[M41 (автожол)|M41]] трассасы бойында орналасқан. Сондай-ақ, облыс орталығы — [[Жалалабат]] қаласынан 35 км жерде орналасқан.
Қала Базарқорған айыл аймағының негізінде құрылған. Оның құрамына Жеті-Көшкөн (1109 адам), Беш-Бадам (1720 адам) және тікелей Базар-Қорған ауылы (41011 адам) кірген. Сонымен қатар, қала құрамына Кеңеш айылы аймағынан Советское (13178 адам) және Аук ауылының оңтүстік бөлігі (шамамен 1,2 мың адам) қосылды.<ref name="Закон">{{Cite web |url=https://www.president.kg/ru/sobytiya/zakony/18596_podpisan_zakon_obobrazovanii_goroda_bazar_korgon_bazar_korgonskogo_rayona_dghalal_abadskoy_oblasti_kirgizskoy_respubliki |title=«Қырғыз Республикасы, Жалал-Абад облысы, Базар-Қоргон ауданы, Базар-Қоргон қаласын құру туралы» Заңға қол қойылды»|access-date=2023-03-06 |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306104551/https://www.president.kg/ru/sobytiya/zakony/18596_podpisan_zakon_obobrazovanii_goroda_bazar_korgon_bazar_korgonskogo_rayona_dghalal_abadskoy_oblasti_kirgizskoy_respubliki |url-status=live }}</ref>

Бұрынғы Беш-Бадам ауылы қаланың негізгі аумағынан шамамен 11 км солтүстік-шығыста орналасып, қала аумағымен тұтастай шектеспейді.

== Экономика ==
Қалада 3 мақта өңдеу фабрикасы, май өңдеу, наубайхана, темекі фабрикалары, сондай-ақ ағаш ұсталығы және тігін кәсіпорындары жұмыс істейді.

== Мәдениет және білім ==
Қалада кәсіптік-техникалық училище, бірнеше орта мектеп, сондай-ақ музыкалық және спорт мектептері бар. 3 мәдениет үйі және кітапхана жұмыс істейді.

== Көлік ==
Қала көршілес елді мекендермен автобус қатынасы арқылы байланысқан, автовокзал бар.

== Діни ==
Қалада медресе мен 2 мешіт жұмыс істейді.

== Халқы ==
Базарқорған ауылына қала мәртебесі берілгенге дейін, [[2009 жыл]]ғы санақ бойынша оның халқы 33 359 адамды құрады<ref name=перепись>{{Cite web |url=http://www.stat.kg/media/files/be8371e3-967a-462c-8549-9aaf32ba3d90.pdf |title=Қырғызстанның халық санағы 2009. Жалал-Абад облысы. 322-бет |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118021218/http://www.stat.kg/media/files/be8371e3-967a-462c-8549-9aaf32ba3d90.pdf |url-status=live }}</ref>. [[2021 жыл]]ғы [[1 қаңтар]]дағы жағдай бойынша халық саны 41 011 адам болды<ref name="Халық саны 2021">{{cite web | url = http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ |title =Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, қала типтес кенттерінің, ауылдық округтерінің және ауылдарының халық саны (2021) | publisher=Қырғыз Республикасының Ұлттық статистикалық комитеті | year= 2021 | format=XLS | lang = ru | archive-url=https://web.archive.org/web/20211110033419/http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ |archive-date=2021-11-10 | url-status=live}}</ref>. Бірнеше елді мекен қосылғаннан кейін, біріктірілген елді мекенге қала мәртебесі берілді. [[2022 жыл]]ғы [[1 қаңтар]]дағы жағдай бойынша Базар-Қорған қаласының халқы 58 136 адамды құрады<ref name="Халық саны 2022">{{cite web | url = http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ | title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, қала типтес кенттерінің, ауылдық округтерінің және ауылдарының халқы (2022) | баспасы = Қырғыз Республикасының Ұлттық статистикалық комитеті | year = 2022 | format = XLS | lang = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20211110033419/http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ | archive-date = 2021-11-10 | url-status = live | access-date = 2023-03-06 }}</ref>.
== Танымал тұлғалар ==
* [[Ахмадали Худайбердиев]] ([[1920 жыл|1920]]—[[1985 жыл|1985]]) — Социалистік Еңбек Ері.
* [[Абылов Асалдин]] ([[1922 жыл|1922]]—[[2008 жыл|2008]]) — Социалистік Еңбек Ері.
* [[Өмірбек Чиркешұлы Текебаев]] ([[1958 жыл|1958]] туған) — [[Қырғызстан|қырғыз]] саясаткері.
* [[Чубак қажы Тажыбайұлы Жалилов]] ([[1975 жыл|1975]]—[[2020 жыл|2020]]) — діни қайраткер.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Базарқорған ауданының елді мекендері]]
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]

Тяньцзинь

2026-03-28T13:29:17Z

MuratbekErkebulan:

{{Елді мекен
|статусы = Республикалық маңызы бар қала
|қазақша атауы = Тяньцзинь
|шынайы атауы = қыт. қол. 天津, пиньинь: Tiānjīn
|сурет = {{Фотомонтаж
|photo1a = Tianjin montage.jpg
|photo2a = Tianjin in China (+all claims hatched).svg
|spacing = 2
|position = center
|color_border = white
|color =
|size = 333
|foot_montage =
}}
|жағдайы =
|ел =Қытай
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 08 |lat_sec = 48
|lon_dir = E |lon_deg = 117 |lon_min = 12 |lon_sec = 20
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 11 943 км²
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты = континентті
|ресми тілі = қытай тілі
|тұрғыны = 14 425 000 адам 2009
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы = 1 210 чел./км²
|шоғырлануы = 23 800 423
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +8
|DST =
|телефон коды = +86 22
|пошта индексі = 300000-319000
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = 津A, B, C; 津E (такси)
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты = tj.gov.cn
|сайт тілі =
|сайт тілі 2 =
|сайт тілі 3 =
}}
Тяньцзи́нь (қыт. қол. 天津, пиньинь: Tiānjīn) — Қытай Халық Республикасының қаласы болып табылады. Қытайда Тяньцзин жер ауқымы бойынша 3 орынды алады. Халқы — 14 425 000 адам ( 2009 жылғы корсеткіш), аумағы 11 943 км², ЖІӨ — 750 млрд юан (2009 көрсеткіш).
[[File:Tianjin SPOT 1171.jpg|thumb|200|Тьяньцзинь қаласының спутниктен көрінісі]]
== Халқы ==
2009 жылғы санақ бойныша Тяньцзинь қаласының халық саны 14 425 000 адамға жеткен.

== Халық құрамы ==
Жергілікті халықтың 97,29 пайызын(9 581 775 адам ) Ханьцалар,ал Хуэйцалар 1,75 % (172 357 адам),Маньчжурлар 0,5%( 56 548 адам),Монғолдар 0,12 %(11 331 адам),Кәрістер 0,11 %(11 041 адам ),Чжуандар 0,041 %( 4 055 адам), Туцзялықтар 0,037 %( 3 677 адам ).
== Дереккөздер ==

[[Санат:Қытай қалалары]]
[[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]]

Нанкин

2026-03-28T13:14:53Z

MuratbekErkebulan:

{{Елді мекен
|статусы =
|қазақша атауы = Нанжиң
|шынайы атауы = 南京
|сурет = Nanjing montage.png
|жағдайы =
|ел = Қытай
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 3 |lat_sec = 0
|lon_dir = E |lon_deg = 118 |lon_min = 46 |lon_sec = 0
|CoordAddon = type:city(7588900)_region:CN
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Провинция
|аймағы = Цзянсу
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Цзи Цзянье
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 6 598
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 15
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 8 004 680
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 1 214
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +8
|DST =
|телефон коды = 25
|пошта индексі = '''2100'''00 - '''2113'''00
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = 苏A
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Nanjing
|сайты = http://www.nanjing.gov.cn
|сайт тілі = zh
}}
'''Нанкин''' ({{қытайша|南京|南京|Nánjīng|Наньцзин}} – оңтүстік астанасы) — шығыс қытайдағы қала, Цзянсу провинциясы орталығы, халқы 2 388 915 адамнан құралады (1999). [[Янцзы]] өзенінің оң жағалауында [[Шанхай]]дан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Бұл жер мыңдаған жылдар бойы адам мекендеген орын болған. Қазіргі қаланың негізін астана салу үшін 1368 жылы Мин әулеті қалаған. 1842 жылы Опиум соғысы кезінде ағылшындар жаулап алды. 1853-64 жылдары [[Тайпин көтерілісі]] кезінде қатты қирады. 1899 жылы Нанкин ашық айлаққа айналды. 1928 жылдан бастап 1937 жылға дейін [[Гоминьдан]] партиясының астанасы болды. Одан кейін [[жапондар|жапондықтар]] жаулап алды. 1937-45 жылдардағы қытай-жапон соғысында Нанкин қырғынның орны болды. 1944 жылы коммунистік әскерлер иеленді. 1952 жылы провинцияның әкімшілік орналығы болды. қазір бұл айлақ университеттері мен колледждері бар ірі өндірістік, транспорттық орталық болып саналады. Оның маңында көз тартарлық Сунь Ятсен мен император Мин кесенесі бар.

[[Санат:Нанкин|*]]
[[Санат:Қытай қалалары]]

[[Санат:Миллионер қалалар]]

Саппоро

2026-03-06T17:30:07Z

MuratbekErkebulan: /* Туыстас қалалар */

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Саппоро
|шынайы атауы = 札幌市
|сурет =SapporoCity_Skylines2020.jpg
|жағдайы =
|ел = Жапония
|елтаңба = Emblem of Sapporo, Hokkaido.svg
|ту = Flag of Sapporo, Hokkaido.svg{{!}}border
|lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 03|lat_sec =
|lon_dir = E |lon_deg = 141|lon_min = 21|lon_sec =
|CoordAddon = type:city(1890644)_region:JP
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы = Хоккайдо
|кестедегі аймақ = Исикари
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы = Кацухиро Акимото
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 1121,12 км²
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 1 959 750
|санақ жылы = 2023
|тығыздығы =1747,81
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = 11
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы = 01100-2
|ортаққордағы санаты = Sapporo
|сайты = http://www.city.sapporo.jp
|сайт тілі =
}}
'''Саппоро''' {{nihongo|'''Саппоро'''|札幌市|Саппоро-си|{{audio|Ja-Sapporo.ogg|тыңдау}}}} — Жапонияның үлкендігі бойынша төртінші [[Хоккайдо]] аралындағы қала, экономикалық, өнеркәсіптік, мәдени орталығы. Халқы - 1 896 207 (2010), көлемі - 1121,12 км². Қалада [[Хоккайдо университеті]] бар.

Саппоро — 1972 Қысқы Олимпиада ойындарының астанасы, үш [[Қысқы Азия ойындары]]ның астанасы - 1986, 1990, 2017 ж.

Саппоро - шипажайлы орын, қала маңында көптеген ыстық минералды бұлақтар бар. Жылда қыста дәстүрлі өтетін Қар фестивалі бүкіл әлемнен 2 млн туристтерді жинайды.

Климаты - қоңыржай муссонды климаты.

=== Туыстас қалалар ===
Саппороның туыстас қалалары бар
* [[Мюнхен]], [[Германия]], 1972;
* [[Портленд]] , [[Орегон штаты]], [[АҚШ]], 1959;
* [[Жаңасібір]], [[Ресей]], 1990;
* [[Южно-Сахалинск]], Ресей, 1972;
* [[Шэньян]], [[Қытай]], 1980;
* [[Тэджон]], [[Оңтүстік Корея]], 2010

<gallery>
Сурет:Hokkaido University.jpg|Хоккайдо университеті
Сурет:Sapporo TV Tower 20070812.jpg|Телемұнара
Сурет:YOSAKOI Soran Festival.jpg|Қалада дәстүрлі өтетін би фестивалі
Сурет:SapporoDome2004-2.jpg|Қысқы спорт кешені
Сурет:Sapporo Beer Museum.JPG|Сыра мұражайы
Сурет:Spectaculars of Susukino-Sapporo.jpg|Қаланың түнгі көріністері
</gallery>

== Дереккөздер ==
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{commonscat-inline|Sapporo}}

[[Санат:Жапония қалалары]]

Самат Аманкелдіұлы Сәрсенов

2025-10-18T13:54:48Z

MuratbekErkebulan:

{{Футболшы
|есімі = Самат Сәрсенов
|толық аты = Самат Аманкелдіұлы Сәрсенов
|лақап аты =
|сурет =
|сурет ені =
|атауы =
|туған күні = 19.08.1996
|туған жері = {{туғанжері|Орынбор|Орынборда}}, Ресей
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|бойы = 186
|салмағы = 75
|позиция = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб ={{ту|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]
|номері =
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2013—2014| {{Flagicon|Ресей}} Носта|7 (0)
|2014—2015|{{Flagicon|Ресей}} Газовик|0 (0)
|2015—2017|{{Flagicon|Ресей}} [[Орынбор (футбол клубы)|Орынбор]]|0 (0)
|2017—2019| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|7 (0)
|2019|{{аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|11 (0)
|2020|{{ту|Латвия}} [[Валмиера (футбол клубы)|Валмиера]]|9 (2)
|2020|{{ту|Латвия}} [[Спартак (футбол клубы, Юрмала)|Спартак (Юрмала)]]|6 (1)
|2021—|{{ту|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]|47 (10)}}
}}
'''Самат Аманкелдіұлы Сәрсенов''' (19 тамыз 1996 жыл) — қазақ футболшысы, "[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]" клубының жартылай қорғаушысы.
== Карьерасы ==
Самат Ресейде дүниеге келген. Ресей футболының түлегі. 2017 жылға дейін Ресейдің "Орынбор", "Носта", "Газпром" секілді клубтарының сапына қосылғанымен, негізгі құрамға ілігу мүмкін болмады.

2017 жылы "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" сапына ауысты. Сол жылы Қазақстан жастар құрамасы сапында алаңға шықты.

Қайраттықтар сапында да алаңға жиі шыға алмады, ойын практикасын тоқырау ұшыратпас үшін 2019 жылы шілдеде [[Тараз (футбол клубы)|"Тараз]]" клубына жалға берілді.

== Cтатистикасы ==

=== Клубтық ===

: ''2019 ЖЫЛҒЫ 28 ШІЛДЕДЕ''

{| class="wikitable"
|+
! rowspan="2" |Клуб
! rowspan="2" |Маусым
! colspan="3" |Лига
! colspan="2" |Кубок
! colspan="2" |Құрлықтық
! colspan="2" |Тағы да
! colspan="2" |Бәрі
|-
!Дивизион
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
|-
| rowspan="3" |Орынбор
|2015-16
| rowspan="1" |Ресей Ұлттық лигасы
|0
|0
|0
|0
| colspan="2" | -
| colspan="2" | -
|0
|0
|-
|2016-17
| rowspan="1" |Ресей премьер-лигасы
|0
|0
|0
|0
| colspan="2" | -
| colspan="2" | -
|0
|0
|-
! colspan="2" |Total
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
|-
| rowspan="4" |Қайрат
|2017
| rowspan="3" |Қазақстан
премьер-лигасы
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|-
|2018
|1
|0
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|3
|0
|-
|2019
|5
|0
|2
|1
|0
|0
|0
|0
|7
|1
|-
! colspan="2" |Total
!6
!0
!4
!1
!0
!0
!0
!0
!10
!1
|-
|Тараз
|2019
|Қазақстан
премьер-лигасы
|1
|0
|0
|0
| colspan="2" | -
| colspan="2" | -
|1
|0
|-
! colspan="3" |Career total
!7
!0
!4
!1
!0
!0
!0
!0
!11
!1 
|}

== Жетістіктері ==

* Қазақстан кубогы: 2017, 2018
* Қазақстанның күміс жүлдегері: 2017, 2018

== Сілтемелер ==
*[http://footballfacts.ru/players/481915-sarsenov-samat-amangeldyevich Профилі]

[[Санат:Ресей футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Носта ФК ойыншылары]]
[[Санат:Газовик ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Орынбор ФК ойыншылары]]
[[Санат:Валмиера ФК ойыншылары]]
[[Санат:Спартак Юрмала ФК ойыншылары]]
[[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]]

Григорий Константинович Бабаян

2025-10-18T13:47:52Z

MuratbekErkebulan:

{{Футболшы
|есімі = Григорий Бабаян
|толық аты = Григорий Константинович Бабаян
|лақап аты =
|сурет =Матч «Динамо» - «Астана» 2-2. 20 сентября 2018 года — 908241.jpg
|сурет ені =
|атауы =
|туған күні = 2.04.1980
|туған жері =
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|бойы =
|салмағы =
|позиция =
|қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]
|қызметі = бас бапкер
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2002| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|
|2003-2005|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Алматы (футбол клубы)|Алматы]]|
}}
|бапкер клубтары = {{футбол карьерасы
|2013—2018|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|көмекші
|2018|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|м.а
|2019—|{{ту|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|}}
}}
'''Григорий Константинович Бабаян''' (2 сәуір 1980) — қазақстандық футболшы, футбол бапкері. Карьерасында "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" және "[[Алматы (футбол клубы)|Алматы]]" клубтарында ойнап, 25 жасында-ақ футболмен қоштасты да, түрлі клубтардың бапкерлер штабында қызмет атқарды. 2018 жылы "[[Астана (футбол клубы)|Астана]]" клубының бас бапкер міндетін атқарушы боп тағайындалды. Ол басқарған жылы "Астана" Қазақстан чемпионы атанды және УЕФА Еуропа Лигасының 2018/19 жылғы маусымыанда топтық турнирге шықты.

== Жетістіктері ==

=== Ойыншы ретінде ===

* Қазақстан бірінші лигасында 2-орын: 2003

=== Бапкер ретінде ===

* Қазақстан суперкубогы: 2018
* Қазақстан чемпионы: 2018
{{Бастама}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:2 сәуірде туғандар]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алматы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астана ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Тобыл ФК жаттықтырушылары]]

Қызылқия (қала)

2025-08-19T10:39:23Z

MuratbekErkebulan:

{{мағына|Қызылқия}}
{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Қызылқия
|шынайы атауы = {{lang-ky|Кызыл-Кыя}}
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба = Coat of arms of Kyzyl-Kiya.png
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg= 40|lat_min= 16|lat_sec=0
|lon_deg= 72|lon_min= 03|lon_sec=0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi = 100
|аудан картасының өлшемi = 50
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Баткен облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = мэр
|басшысы = Ермекбай Топчубаев <ref>[http://www.kyrtag.kg/?q=ru/news/35901 Мэром города Кызыл-Кия вновь избран Абиш Халмурзаев]</ref>
|құрылған уақыты = 1898
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 1992
|жер аумағы = 55
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 1058
|климаты = қатаң континентті
|ресми тілі = қырғыз тілі
|тұрғыны = 51 300<ref>2017-жылдагы Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ Численность населения Кыргызской Республики на 1 января 2017 года]</ref>
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы = 800
|шоғырлануы = 60 000
|ұлттық құрамы = [[қырғыздар]] - 67,8% [[өзбектер]] - 18,9% [[тәжіктер]] - 4,7% [[орыстар]] - 3,8%
|конфессионалдық құрамы = [[мұсылмандар]], [[христиандар]]
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды = +996 3657
|пошта индексі = 720 300
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = A, L, 03
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
|сайт тілі 2 =
}}

'''Қызылқия''' ({{lang-ky|Кызыл-Кыя}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Баткен облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала. Халық саны (2009) — 44,1 мың адам. Қала 1898 жылы көмір қабатын өндіру кезінде құрылған<ref>{{ref-ru}}Большая советская энциклопедия: (в 51 т.), ответственный гл. ред. С. И. Вавилов, 2-е изд., Москва, Советская энциклопедия, 1949—1958, 24 том, стр. 166</ref>.

== Географиясы ==
Қала [[Баткен облысы]]ның солтүстік-шығыс бөлігінде, "[[Ош]]—[[Сүлікті]]" және "[[Ош]] — Ферғана" тас жолдарының қиылысында, облыс орталығы [[Баткен]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 150 км қашықтықта; Ош қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 86 км және [[Өзбекстан]] Республикасындағы облыс орталығы [[Ферғана]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 39 шақырым қашықтықта орналасқан.

Қала теңіз деңгейінен 1058 м биіктікте орналасқан.

== Халқы ==
2017 жылғы 1 қаңтарға сәйкес халық саны - 51,3 мың адам<ref>2017-жылдагы Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ Численность населения Кыргызской Республики на 1 января 2017 года]</ref>

== Экономикасы ==
Қалада цемент зауыты<ref>[http://www.ekois.net/wp/?p=4571 В Кызыл-Кия открылся новый цементный завод] (недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.ekois.net/wp/?p=4571 ''история'']). Проверено 27 марта 2010. [https://web.archive.org/web/20130509041217/http://www.ekois.net/wp/?p=4571 Архивировано] 9 мая 2013 года.</ref><ref>[http://www.newstube.ru/tag/kyzyl-kiya Бакиев открыл новый цементный завод — видео]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, нан зауыты жұмыс істейді. Сондай-ақ, қалада көкөністер мен жемістерді консервілейтін консерві зауыты қызмет жасайды.

== Тарихы ==
''Қызыл-Қия'' қонысы [[1898 жыл]]ы құрылды, ал [[1938 жыл]]ы Қызыл-Қия қала мәртебесін алды. Кеңес кезеңінде шахтерлер қаласы болған.

== Атақты қызыл-қиялықтар ==

* [[Талғат Нығматуллин]] — [[актер]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [http://www.kyzyl-kiya.com Қызыл-Қия қаласының бейресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004031347/http://www.kyzyl-kiya.com/ |date=2011-10-04 }}
* [http://www.citykr.kg/kizilkia.php Қырғыз Республикасының қалалары қауымдастығы сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502192521/http://www.citykr.kg/kizilkia.php |date=2008-05-02 }}
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:1898 жылы құрылған елді мекендер]]
[[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]]

Шри-Джаяварденепура-Котте

2025-08-10T09:48:04Z

MuratbekErkebulan:

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Шри-Джаяварденепура-Котте
|шынайы атауы = {{lang-si|ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ}} {{lang-ta|சிறீ ஜெயவர்தனபுர கோட்டே}}
|сурет = Diyawanna Lake - October 2017 (1 of 3).jpg
|жағдайы = Астана
|ел = Шри-Ланка
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 6|lat_min = 54|lat_sec = 39
|lon_dir = E|lon_deg = 79|lon_min = 53|lon_sec =16
|CoordAddon = type:city(115826)_region:LK
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы = Джанака Ранавака
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 1982
|жер аумағы = 17
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 27
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 115 826
|санақ жылы = 2008
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +5:30
|DST =
|телефон коды = +94 11
|пошта индексі = 10100
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Sri Jayawardenepura Kotte
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Шри-Джаяварденепура-Котте''' ({{lang-si|ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ}}, {{lang-ta|சிறீ ஜெயவர்தனபுர கோட்டே}}), немесе жәй ғана '''Котте''' ({{lang-si|කෝට්ටේ}}, {{lang-ta|கோட்டை}}) — [[Шри-Ланка]] астанасы ([[1982 жыл]]дан бастап), ел парламентінің орналасқан жері.

== Тарихы ==
Қала XIII ғасырда негізделген Котте бекінісінің айналасында пайда болды. Город возник вокруг крепости Котте, возведённой в 13-м веке. Котте бекінісі Дияванна Оя және Колоннава Оя өзендерімен түзілген үшбұрышта «сулы бекініс» ретінде салынған; үшінші жағынан ор қазылды. Аумағы 2,5 км² құраған бекініс биіктігі 2,5 метр және ені 10,7 метрлі латеритті дуалдармен қорғалған.<ref name=divsec>http://www.ds.gov.lk/ds/kotte/english/index.php?p=cultural_background {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212100312/http://www.ds.gov.lk/ds/kotte/english/index.php?p=cultural_background |date=2009-02-12 }}</ref>

[[1391 жыл]]ы, ханзада [[Сапумал Камарья]]мен [[Джаффна]] корольдігін бағындырып алғаннан кейін, Котте 'Шри Джаявардханепура' ('үдемелі жеңістің жарқыраған қаласы') [[эпитет]]іне ие болды. XVI ғасырдың соңына дейін Котте бір аттас [[Котте]] патшалығының астанасы болған.

[[1505 жыл]]ы аралға келген [[португалдықтар]] [[1565 жыл]]дан бастап қала бақылауын жүргізді. Бірақ, көршілес [[Ситавака]] патшалығынан қорғанысты қамти алмағандықтан, португалдықтар Коттеден кетіп, [[Коломбо]] қаласын өз астанасы ретінде жариялады.<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/sri-lanka/8.htm,|title=European encroachment and dominance|accessdate=2007-02-26 |work=U.S. Library of Congress }} {{Dead link|date=2010|bot=H3llBot}}</ref>

Коттедің жаңа урбанизациясы XIX ғасырда басталды.

[[1982 жыл]]дың 29 сәуірінен бастап Коттеде Шри-Ланканың парламенті орналасқан ресми орны. Парламент кешені Дияванна Оя өзенінің ортасында орналасқан аралда салынды. Үкіметті көшіру процессі әлі күнге шейін аяқталған жоқ.

== Табиғи жағдайлар ==
Елорда [[экватор]]дан алыс емес жерде орналасқандықтан, климаты — тропикалық. Сондықтан жыл бойы температура деңгейі бірқалыпты жоғары. Алқапты жерлерде жылдық орташа температуралар +26—28 Цельсий градусын құрайды. Ең ыстық және біршама салқын айдың орташа температуралар айырмашылығы 2—5 градустан аспайды. Ең жаңбырлы жыл маусымы — жаз, бұл кезде ылғалмен қаныққан оңтүстік-батыс муссонды желдер үстем. Жазғы муссон мамырда басталып, қыркүйек айында басылады. Муссонды кезеңде, маусым-тамыз айлары аралығында, жаңбыр күнде жауады, жиі бұл қатты нөсер. Жауын-шашынның орташа көлемі жылына 2000 мм-ге дейін.

== Халқы ==
Қаланың халық саны шамамен 150 000 тұрғынды құрайды.
Тұрғындардың 70 % — [[сингалдар]], 20 % — [[тамилдер]], қалған бөлігі көне халықтың (ведттер) ұрпақтары болып табылады. Ресми тілдері — [[Сингал тілі|сингал]] және [[Тамил тілі|тамил]]. Сингал тілі тек Шри-Ланкада және оның елордасында ғана қолданылады. Елдегі халық санының 75 % — [[Буддизм|буддисттер]]. Сонымен қатар шамамен 15 % [[Индуизм|индуисттер]] (негізінде тамилдер), және шамамен 10 % халық саны — [[Христиандық|христиандар]] және [[мұсылман]]дар; екі дін де аралас этникалық құрамымен ерекшеленеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Азия елордалары}}

[[Санат:Коломбо]]
[[Санат:Шри-Ланка қалалары]]
[[Санат:Азия елордалары]]

Қазақстан астанасы

2025-08-10T09:45:24Z

MuratbekErkebulan: /* Қазақстанның астаналары */

{{уики}}
'''Қазақстан астанасы''' — Қазақстанның саяси-әкімшілік орталығы, ұлттық бірлік пен тәуелсіздіктің символы. [[1920]] жылы 26 тамызда Бүкілресейлік ОАК мен РКФСР ХКК “Қырғыз (қазақ) автономиялы социалистік кеңес республикасын құру туралы” Декрет қабылдады. РКФСР БРОАК-тің [[1920 жылы]] 22 қыркүйектегі жаңа Декретімен [[Орынбор губернаторлығы]] мен '''''[[Орынбор]]''''' қаласы [[ҚазАКСР]] құрамына қосылды. 1920 – 25 жылдары Орынбор қаласы Қазақстан астанасы болды. [[1925]] жылы Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық межелеуден соң, [[Түркістан АКСР]]-нің құрамында болып келген [[Сырдария]] және [[Жетісу]] облыстары, сондай-ақ [[Қарақалпақ автономиялық облысы]] [[Қазақ автономиялық республикасы]] құрамына енді, сөйтіп, ел астанасын шалғайда орналасқан Орынбор қаласынан қазақтың қалың ортасына көшіру мәселесі қайта көтерілді. Қазатком сессиясы (қыркүйек, 1924) ел астанасын [[Ташкент]]ке ауыстыру, оған рұқсат етілмеген жағдайда [[Шымкент]]ке көшіру жайында қаулы алды. Алайда, [[Мәскеу]]дің араласуымен, республика астанасы [[Ақмешіт]]ке ауыстырылады деп шешілді. [[1925]] жылы 9 ақпанда Қазақ АКСР-і (автономиялы кеңестік социалистік республикасы) ОАК (яғни орталық атқару комитеті) төралқасы [[О.Исаев]]тің баяндамасы бойынша мемлекет астанасын Орынбордан Ақмешітке көшіру туралы шешім шығарды. Сол жылғы 15 – 19 сәуірде Ақмешітте өткен Кеңестердің Бүкілқазақстандық V-съезі халқымыздың орысша “киргиз” деп аталуын “[[қазақ]]”, “Киргиз АКСР-і” атауын “Қазақ АКСР-і” деп өзгерту, ал республика астанасы Ақмешіт қаласының атауын '''''[[Қызылорда]]''''' деп атау туралы қаулы қабылдады. [[Сурет:Qyzylorda station.jpg|thumb|left|220 px|Қызылорда қаласы]][[1925]] жылдың көктемі мен жазында мемлекеттік басқару органдары [[Сыр]] бойына көшірілді. Орынбор шаһары мен губерниясы [[Ресей]] Федерациясы құрамына берілді. Жаңа астана құрылысына және Қызылорданың Қазақстанның саяси, экономикалық және мәдени орталығы ретіндегі қызметін орнықтыруға [[С.Қожанов]], [http://www.egemen.kz/about/%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80-%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 Т.Рысқұлов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231200315/http://www.egemen.kz/about/%d1%82%d2%b1%d1%80%d0%b0%d1%80-%d1%80%d1%8b%d1%81%d2%9b%d2%b1%d0%bb%d0%be%d0%b2 |date=2010-12-31 }}, [[Ж.Мыңбаев]], [[Н.Нұрмақов]], [[М.Тынышпаев]], [[А.Кенжин]], [[С.Ақаев]], [[А.Серғазин]], [[О.Исаев]], [[С.Сәдуақасов]], [[С.Есқараев]], т.б. қоғам қайраткерлері белсенді қатысты. [[Қызылорда]] [[1929]] жылы мамыр айына дейін Қазақ АКСР-і астанасы болды (қ. Қызылорда).

[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|220 px|Алматы қаласы]]
Сыр бойының экономикалық және табиғи жағдайы қолайсыз дегенді желеу еткен [[Ф.И. Голощекин]] басқарған БК(б)П Қазақ өлкелік комитетті ел астанасын Қызылордадан орысы басым '''''[[Алматы]]'''''ға ауыстыруды жөн деп тапты. [[1927]] жылы 3 наурызда [[Қазақстан]] астанасын Алматыға көшіру жөнінде Қазақ АКСР-і ОАК мен республика ХКК-нің қаулысы жарияланды. Бұл қаулы Қазақстан Кеңестерінің VІ-съезінде бекітілді (1927 жылы 3 сәуір). [[Қазақ АКСР]]-і орталығының Алматыға көшірілуі жөніндегі шешімді РКФСР ОАК мен ХКК мақұлдады (1927 ж. 30 мамыр). Ел астанасының [[Сыр]] өңірінен Жетісуға ауысуына Түркістан-Сібір темір жолының іске қосылуы да әсер етті. Ауа райы оңтайлы, табиғи көркем жерде орналасқан Алматы аз уақыт ішінде елдің саяси, экономикалық, мәдени орталығына айналды. Бас қала болған жылдары Алматы миллионнан астам тұрғыны бар, жан-жақты дамыған әсем қалаға айналды. Алматы 1997 жылға дейін Қазақстанның астанасы болды (қ. Алматы).

[[Сурет:Astana12.jpg|left|thumb|220 px|Астана]]

[[1991]] жылы Қазақстан тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін астананы елдің оңтүстік-шығысынан республиканың орталығы бөлігіне көшіру мәселесі көтерілді. Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]тың тапсырмасы бойынша мемлекеттің жаңа астанасын орналастыруға оңтайлы қаланы анықтау мақсатымен республиканың бүкіл аумағы мұқият зерттелді. Талдау қорытындылары барлық нұсқалардың ішінен ең қолайлысы [[Ақмола]] қаласы екендігін көрсетті. Бұл қаланың орналасқан орны сәулетшілік тұрғысынан кез келген жобаны жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Оның үстіне Қазақстанның географиялық орталығы ғана емес, қала елдің аса маңызды шаруашылық аймақтарына таяу, ірі көлік жолдарының торабында орналасқан. Мамандардың бағалауы бойынша Ақмолада тұрғын үйлер мен әкімш., іскерлік ғимараттарын салу бағасы Алматымен салыстырғанда едәуір арзанға түседі, бұл – шығынды азайтуға мүмкіндік береді. Республиканың Жоғарғы Кеңесі ел Президентінің айқын дәлелдерімен келісіп, оның астананы Ақмолаға көшіру туралы ұсынысын мақұлдады. [[1995]] жылы 15 қыркүйекте Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың “Қазақстан Республикасының астанасы туралы” [[Заң]] күші бар Жарлығы жарияланды. Осы уақыттан бастап Республиканың Президенті резиденциясының тұратын жері Ақмола және Алматы қалалары болып белгіленді. Жоғары мемлекеттік органдарды Ақмола қаласында орналастыру жөніндегі жұмысты ұйымдастыру үшін Қазақстан Республикасының мемлекетік комиссиясы құрылып, оған орталық және жергілікті атқарушы органдардың бұл мақсаттағы атқаратын қызметін үйлестіру құқығы берілді. Президент Жарлығы бойынша Республика үкіметі Ақмола қаласын абаттандыру жөніндегі бюджеттен тыс қаражатты жинақтау мақсатында “Жаңа астана” қорын ашты. 1997 жылы 20 қазанда Президент Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Қазақстанның жаңа астанасы Ақмола қаласы болғанын ресми түрде жариялады. 1997 жылы 8 қарашада Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері мен Президент байрағын Алматыдан Ақмола қаласына шығарып салудың салтанатты рәсімі өтті. [[1997]] жылы 3 желтоқсанда Қазақстан Республикасының Премьер-Министрінің кеңсесі [[Ақмола]]ға көшті. Сол жылғы 9 желтоқсанда Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Ақмолаға ресми түрде аттанды. [[1998]] жылы 6 мамыр күні Президент Жарлығымен Ақмола қаласының аты '''''[[Астана]]''''' болып аталды. Қаланың Қазақстан Республикасының астанасы ретіндегі ресми тұсаукесері [[1998]] жылы 10 маусымда болып өтті. 2019 жылы наурыздың 20 жұлдызында Астана қаласының есімі ресми түрде Нұр- Сұлтан деп өзгертілді. <ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, V том</ref>

== Қазақстан астаналарының тарихы==
Қазақстан астаналарының тарихы өте бай. Үш мемлекеттің: Батыс Түрік, Түргеш және Қарлұқ қағандықтарының астанасы Суяб қаласының іргесі 5 ғасырда қаланды. Орталық Азиядағы аса ірі қалалардың бірі Баласағұн (Ақтөбе) – Батыс Түрік қағандығының, Қарахан және Қарақидан мемлекетінің бас қаласы болды. Ең көне астаналардың бірі – Тараздың атағы 6 – 7 ғасырлардың өзінде Қытайдан Византияға дейін тарады. Тараз грек ғұламасы Птолемейдің картасына түсірілген. 10 ғасырдан бастап Тараз Қарахан әулеті өкілдерінің астанасы, көп уақыт бойы экономикалық орталық, Ұлы жібек жолындағы жетекші сауда орны болды. Жазба деректерде «Бірінші қала» атанған даңқты Испиджаб (Сайрам) 7 ғасырдан белгілі. Күлтегін, Білге қаған тас ескерткішінде Тарбанд деген атпен жазылған Отырарды (Фараб) араб ғалымы әл-Мақдиси (10 ғасыр) өте көне астана деп атайды. 9 – 11 ғасырларда Сыр өңіріндегі Жанкент (Янгикент) Оғыздар мемлекетінің, ал Ертіс бойындағы Имақия қаласы Қимақ мемлекетінің өркендеген астанасы болды. Дешті Қыпшақтың астаналары Орда Базар мен Женд, Ақ Орданың бас қалалары Сауран мен Сығанақ (Сунақата) әлденеше қиратылып, қайта жанданды. Рузбехан жазбаларында (16 ғасыр) Сығанақ саудасы өркендеген, бау-бақшасы жайқалған, қазақтың бай қаласы ретінде аталған. Қазақ хандары Тұрсынның, Жолбарыстың, Рүстемнің, Абдолланың, Әбілғазының астаналары Ташкент қаласы болды.

Қазақ хандығының астанасы Түркістан қаласының тарихи орны ерекше. Түркістан Тәуке, Қайып, Әбілқайыр, Семеке (Тәукеұлы), Әбілмәмбет, Сейіт, Есім, Болат, Абылай, Тоғай хан тұсында қазақтардың айбынды астанасы болды. Шаһар жалпы түркілік мәнге ие болды. Қожа Ахмет Иасауидің есімі мен кесенесі оны Орталық Азияның діни астанасы – екінші Мекке мәртебесіне жеткізді.

10 ғасырда әл-Фараби астананы «қайырымды қала» деп атады. Ол «Асқан игілік пен ең биік кемелділік дәрежесіне ең алдымен жоғары дәрежелі дамыған қоғамның қайырымды қаласы – астанасы жетеді» деп санады. Әл-Фараби қайырымды қаланы мін-ақауы аз, тұрғындары заңға ден қойған, адамдарының пендешіліктерінен гөрі рухани сипаты басым, әділеттілік пен парасаттылық жайлаған бейбіт қала етіп суреттейді.
Көрші елдерден Шыңғысхан империясының астанасы Қарақорымның, Шағатай әулетінің астанасы Алмалықтың (14 ғасырда Алмалық Моғолстанның астанасы болды), Темір мемлекеті мен Шайбани әулетінің астанасы Самарқанның (1924 – 30 ж. Өзбекстанның астанасы болды), Самани әулеті мен Бұхара хандығының астанасы Бұхараның (1920 – 24 ж. Бұхар Халықтық Кеңес Республикасының астанасы болды), Алтын Орда астаналары Батый салған Сарай, Берке хан салдырған Сарай-Беркенің Қазақстан тарихындағы орны ерекше. Сондай-ақ Сарайшық (Ноғай Ордасының астанасы, 14 – 17 ғасырлар), Қазан (Қазан хандығы, 15 – 16 ғасырлар), Бақшасарай (Қырым хандығы, 15 – 18 ғасырлар), Хиуа мен Үргеніш (Хорезм хандығы, 16 – 20 ғасырлар), Қоқан (Қоқан хандығы, 18 – 19 ғасырлар) қалалары қазақ шежіресінде терең із қалдырды.

Қазақ хандығы жойылғаннан кейін бар билік Ресейдің Санкт-Петербург пен Мәскеу қалаларына ауды. 20 ғасырдың басындағы қазақ зиялылары астананы «кіндік қала» деп атады. 1917 – 19 ж. Алашорда автономиясының астанасы Алаш (Семейдің іргесіндегі) қаласы болды. Кеңес дәуіріндегі Қазақстан астаналары Орынбор (1920 – 25), Қызылорда (1925 – 29), Алматы (1929 – 97) болды. 1994 ж. соңғы екі ғасыр тарихында қазақ халқы тұңғыш рет өз мемлекетінің астанасы туралы дербес шешім қабылдады. 1997 ж. 20 қазанда ҚР Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]] Ақмола қаласының (1998 жылдың 6 мамырынан – Астана қаласы) Қазақстан Республикасының жаңа тұрпатты бас қаласы болғанын жариялады.

== Қазақстан елордалары==

[[Қазақ]]тар жиырмасыншы ғасырда астанасын төрт мәрте ауыстырды, дәлірек айтқанда, алдыңғы үш астананы [[Ресей Империясы|Мәскеу]] ауыстыртты.

==Қазақстанның астаналары==
{| class="wikitable messagebox standard"
|қала || мемлекеті || мезгілі
|-
|[[Суяб]] || [[Батыс түрік қағанаты]] || 603-659
|-|[[Суяб]] || [[Түркеш қағанаты]] || 704-756
|[[Баласағұн]] || [[Қарахан мемлекеті]] || 942-1213
|-
|[[Қойлық]] || [[Қарлұқ қағанаты]] || 756-940
|-
|[[Янгикент]] || [[Оғыз мемлекеті]] || 756-955
|-
|[[Сығанақ]] || [[Қыпшақ хандығы]] || 955-1219
|-
| ||[[Ақорда мемлекеті]] || 1227-1428
|-
| || [[Әбілқайыр]] мемлекеті, кейін [[Қазақ хандығы]] || [[1446]] ж. бастап ХVІІ ғ. дейін
|-
|[[Түркістан]] || Қазақ хандығының саяси және рухани астанасы
|-
|[[Семей]] || Алаш-Орда || [[1917]]-[[1920]] жж.
|-
|[[Орынбор]] || || [[1920]]-[[1925]] жж.
|-
|[[Қызылорда]]|| || [[1926]]-1929 жж.
|-
|[[Алматы]]|| [[ҚазКСР]], кейін [[Қазақстан|Қазақстан Респубикасы]] || [[1929]]-1997 жж.
|-
|[[Астана]]|| Қазақстан Республикасы || [[1997]] ж. 10 желтоқсаннан бастап
|}

==Көне астаналар керуені==
«Байтақ» – «пойтәхт» парсы тілінен аударғанда «астана», «тақ табалдырығы» деген мағынаны білдіреді екен. Қазақтың арғы-бергі тарихында байтақ болған қалалар легі өз алдына керуен секілді. Б.д.д. ІІІ ғасырдан бастап Қазақстан жеріндегі мемлекеттердің саяси орталығы болған қалаларды атап өтпеуге болмайды. Мәселен, үйсіндердің астанасы Чигу-чинь немесе Қызыл аңғар қаласы. Оның орны қазіргі Алматы облысының Кеген ауданына қарасты Саты деген ауылдың маңында. Көне Қаңлы мемлекетінің астанасы Битянь қаласы, қазіргі Тараз қаласының орнында жатыр. Түрік қағанатының аты белгісіз астанасы Орхон-Керулен өзендерінің бойында екенін археологтар іздеп тауып, қазір зерттеулер жүргізіп жатыр. Батыс Түрік қағанатының және одан кейінгі Түргеш мемлекетінің орталығы Шу бойындағы Суяб қаласы болды. Қарлұқ мемлекеті – Қойлықты, Қарахан елі – Баласағұнды астана етті. Орта ғасырларда Отырар, Испиджаб (Сайрам) әкімшілік, сауда-саттықтың ірі орталықтары болды. ІХ-ХІ ғасырда Сырдың төменгі бойында Оғыз мемлекетінің астанасы Янгикент қаласы еді. Бір кездері гүлденген шаһар – Янгикенттің жылан ордасына айналып кетуіне байланысты аңыздар көп. ІХ ғасырда Қимақ мемлекетінің астанасы Ертіс бойындағы Имек қаласы болған. ХІ-ХІІІ ғасырда Дешті-Қыпшақ даласының гаваны аталған Сығанақ шаһары бірнеше мемлекетке астана болды. Тарихшы Берекет Кәрібаевтің айтуынша, аса ірі саяси-әкімшілік орталық саналған Сығанақ қаласы – Қыпшақ мемлекетінің, Ақ Орда ұлысының, Әбілқайыр мемлекеті (Көшпелі өзбектер мемлекеті) және Қазақ хандығының алғашқы астанасы болған. Көшпелі өзбектер мемлекетін билеген Әбілқайыр хан осы Сығанақ түбіндегі Көк кесене деген жерге жерленген. Алтын Орда заманында Сарайшықтың дәурені өтті. Онда қазақтың әйгілі ханы – Қасым хан жерленген. Қазақ ордасының астанасы қазақтың 200-дей хан-сұлтаны, батыр-билері, жақсы-жайсаңдары жерленген қасиетті Түркістан ұзақ жылдар саяси-рухани байтақ қала болды. Әзірет сұлтан Қожа Ахмет Яссауи жатқан Түркістан кесенесі аман болса, қазақты жау алмайды. Ер түріктің бесігі болған қасиетті Түркістан – қазақтың мәңгілік рухани астанасы болып қала бермек. Ташкент бір заманда қазақ жұртына байтақ болған екен. Қазақтың ежелгі астаналары Ұлы Жібек жолының бойына және өзен-суы мол өңірлерге қоныс тепкен. Ресей империясының Қазақ жерін жаулап алуына байланысты біртұтас орталық болған жоқ. Қазақ даласы үш генерал-губернаторлыққа бөлініп, Сырдария және Жетісу облыстарының орталығы Ташкенттен, Орал мен Торғай облыстары Орынбордан, Ақмола мен Семей облыстары Омбыдан басқарылды. 1917 жылы Алашорда үкіметі құрылып, саяси-әкімшілік орталық ретінде «Алаш» қаласы аталған Семейді таңдаған. Алайда бұл қағаз жүзінде бекітілгенімен, аумалы-төкпелі заманда Алаш астанасы – Алаш арманы жүзеге аспады.

==Кеңестік дәуірдегі ресми астаналар==
1920 жылы Қазақстан Ресейдің құрамындағы автономиялы республика болып құрылған соң Орынбор бас қала болып жарияланды. Орынбор өлкесі ол кезде қазақ жерінің құрамдас бір бөлігі саналатын. Орынборда А.Байтұрсынов, С.Сейфуллин, Б.Қаратаев, М.Дулатов, М.Шоқай, Х.Досмұхамедов, ағайынды Сейдалиндер қазақ халқына шамшырақ болды. Алғашқы «Қазақ» газеті және «Айқап» журналы Орынборда басылды. 1924 жылдан бастап астана Орынбордан Ақмешітке көшірілді. Себебі, сол кезде Түркістан республикасы таратылып, Жетісу мен Сырдария облыстары ҚазАКСР-не қосылды. Соның нәтижесінде халық саны 35 пайызға артып, қазақ жері бұрынғы қалпына келтірілді. Сол кезде Ресей Орынборды өздеріне қосып алып, астаналарыңды өздерің таңдаңдар деген мәселе қояды. Қазақ зиялылары Ташкент немесе Түркістан қаласын таңдамақ болады. Алайда қазақ астанасының Қожа Ахмет Яссауи кесенесіне көшуінен қауіптенген біреулер Түркістанды астана етуге кедергі жасап баққан екен. Сөйтіп, Орынбордан кейін астана ретінде сол кездегі уезд орталығы ғана болған Ақмешіт қаласына таңдау түседі. Астананы Орынбордан көшірудің басы-қасында жүрген Сұлтанбек Қожанов әлдебіреулердің өз туған жері Түркістанға бүйрегі бұрды деген әңгіме өрбімес үшін Ақмешіт қаласына тоқтаған деседі. Қазақстанның Астаналары» (Сен білесің бе?) деп аталатын кітапшаның авторы, тарихшы Ахмет Тоқтабаевтың айтуынша, қазақ интеллигенциясы Ташкентті астана қылмақ боп көшіп бара жатқанда Сталиннен «тоқтатылсын» деген бұйрық жетіп, жол бойындағы Ақмешіт қазақтың астанасы болып қалады. Ташкент үшін қазақ пен өзбек оқығандарының арасында үлкен айтыс жүрген. Сол Ташкентті өзбектерге алып беруге қып-қызыл коммунистер Фрунзе мен Куйбышев көп еңбек сіңірді дейді білетіндер. Сөйтіп, 1925 жылы наурыз айында Қазақстанның астанасы Орынбордан Қызылордаға көшті. Ол кезде Сыр бойының табиғаты өте бай еді, Сыр жағалаған ел ешуақытта қыстан жұтамай шығатын. Басқа елдер мен халықтарға Сыр десе, тоқшылық пен молшылық елестейтін. Қазаққа төрт жыл астана болған Қызылордада тұңғыш музыка театры ашылды. Онда Қалибек Қуанышбаев, Серке Қожамқұлов, Шара Жиенқұлова және тағы басқа өнер тарландары өзінің талантымен танылды. Атақты Түрксіб теміржолының салынуы астананы Алматыға көшіруге түрткі болды. Заң жүзінде 1927 жылы 3 сәуірде көшіру басталғанымен, 1929 жылы іске асырылды. Әуелгі кезде Алматыдан 120 шақырым жерде Іле өзенінің бойынан астана тұрғызылмақ болып, тіпті құрылысы басталған. Алайда инфрақұрылымнан жұрдай, жол торабынан алыс айдалаға астана салудың қисыны келмейтіні мәлім. Сөйтіп, 1929 жылы Қазақстан астанасы Қызылордадан Алматыға көшіп келді. Басын қар басқан Алатаудың етегіне орналасқан табиғатының сұлулығы жағынан сирек кездесетін Алматы қаласы сейсмикалық қауіптілігіне қарамастан Қазақстанның орталығы болуға лайық еді. Кеңес жылдарында сәулет өнерінің тамаша ескерткіштері болып табылатын опера және балет театрының үйі, Қазақстан қонақ үйі, Республика Сарайы, Әуезов атындағы академиялық театр, Орталық мұражай, Ғылым Академиясының бас ғимараты сияқты алып құрылыстар салынды. Алматыны бүкіл дүниежүзіне белгілі Медеу мұз айдынынсыз елестету қиын.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақстан елді мекендері]]
[[Санат:Азия елордалары]]

Манама

2025-08-10T09:40:10Z

MuratbekErkebulan:

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Манама
|шынайы атауы = {{Lang-ar|المنامة}}
|сурет = BBD birds eye view.jpg
|жағдайы = Астана
|ел = Бахрейн
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 26|lat_min = 14|lat_sec = 00
|lon_dir = E|lon_deg = 50|lon_min = 34|lon_sec = 30
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 250
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = губернаторы
|басшысы = Хумад бин Абдулла бин Хамад Әл Халифа
|құрылған уақыты = 1345
|алғашқы дерек = 1345
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 29,68
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 5
|климаты = құрғақ тропикалық
|ресми тілі = араб
|тұрғыны = 157 474
|санақ жылы = 2020
|тығыздығы = 5304
|шоғырлануы = 329 510
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +3
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Manama
|сайты = http://www.capital.gov.bh/
|сайт тілі =
}}
'''Манама''' ({{lang-ar|المنامة}}, Al-Manāmah) — Бахрейн мемлекетінің астанасы.<ref>«Britannica настольная энциклопедия» Том I. АСТ-Астрель. [[Мәскеу]], [[2006 жыл]]. ISBN 978-5-17-038532-4 (Т.1) (АСТ). ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель) </ref>

Бахрейн аралының солтүстік-шығысындағы ақырғы аймағында орналасқан. Ел халқының үштен бірі бөлігі тұратын әлемдегі ең үлкен қалалардың бірі. [[Парсы шығанағы]]ндағы маңызды порттардың бірі. Мұнай мен газдың арқасында сауда және қаржы орталығына айналған.

Қала бірнеше рет басқыншылықта болды. [[1521 жыл]]ы шаһарды португалдықтар басып алды. Ал [[1783 жыл]]дан бастап Халифахтар әулетінің билігінде болды. Кейінірек Бахрейннің астанасы атағын иеленді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Азия елордалары}}

[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Манама]]

Рамалла

2025-08-10T09:34:04Z

MuratbekErkebulan:

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Рамалла
|сурет = {{Фотомонтаж
| photo1a = Ramallahskyline2.jpg
| photo2a = Il centro di Ramallah.JPG
| photo2b = Mausoleo Arafat (Muqata, Ramallah) 01.JPG
| photo3a = Roman Grain mill - panoramio.jpg
| photo3b = 2010-08 Ramallah 07.jpg
| size = 300
| spacing = 1
| color = transparent
| border = 0
}}
|ел = Палестина
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 31|lat_min = 53|lat_sec = 49
|lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 12|lon_sec = 6
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|құрылған уақыты = 16 ғасыр
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 16,3
|биiктiктiң түрi = 847
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 38998
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +2:00
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Рамалла''' - [[Палестина]]ның Батыс Жағалауындағы қала. Рамалла Эль-Бира провинциясының орталығы, тәуелсіздігі мойындалмаған [[Палестина]]ның астанасы. Ол [[Иерусалим]]нің солтүстігінде, 10 шақырым қашықтықта орналасқан.

== Фактілер ==

* Рамалла — Палестина ұлттық әкімшілігінің және Палестина Президенттігінің орналасқан жері.
* Рамалла білім, мәдениет және сауда орталығы.
* Рамаллада шамамен 300 000 адам тұрады.
* Рамалла Израиль әскерлерінің бақылауында, бірақ Палестина ұлттық әкімшілігі өзін-өзі басқарады.
* Рамалла қаласы қауіпсіздік жағдайының тұрақсыздығына байланысты қиындықтар мен қауіп-қатерлермен күресуде.
== Қосымша ақпараттар ==

* '''Тіл:''' [[Араб тілі]]
* '''Діні:''' [[Ислам]]
* '''Климат:''' Жылы, құрғақ климат
* '''Көрікті жерлер:''' Рамаллада тарихи мешіттер, музейлер және саябақтар бар.
== Тарихы ==
Орта ғасырларда Рамалла Осмалы империясының бақылауында болған.

19 ғасырда Рамалла христиан және мұсылман халықтарының орталығына айналған.

1917 жылы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Рамалла Британ империясының бақылауына өткен.

1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін Рамалла [[Иордания]] бақылауында қалған.

1967 жылы Алты күндік соғыс кезінде [[Израиль]] Рамалланы бақылауға алған.

1990-жылдары Осло келісімдерінен кейін Рамалла Палестина ұлттық әкімшілігінің бақылауына өткен.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}
{{Азия елордалары}}

[[Санат:Палестина]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Палестина қалалары]]

Бэйхай

2025-08-10T00:16:47Z

MuratbekErkebulan:

'''Бэйхай''' – [[Қытай Халық Республикасы]]ның Гуанси-Чжуан автономиялық ауданындағы қалалық аймақ.

<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%8D%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%B9</ref>

Жер аумағы – 4.016 км². Халық саны [[2007 жыл]]ғы санақ бойынша 1,573 млн адамды құрайды.

Бэйхай қалалық аймағы 3 ауданға (Иньхай, Тешаньган және Хайчэн аудандары) және 1 уезге (Хэпу уезі) бөлінеді.

Телефон коды – +86 779, пошталық индексі – 536000.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қытай әкімшілік-аумақтық құрылысы]]
[[Санат:Қытай қалалары]]

Ұланбатыр

2025-08-08T09:43:32Z

MuratbekErkebulan:

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Ұланбатыр
|шынайы атауы = Улаанбаатар {{lang-mn|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|сурет = Chingisiin Talbai 2014-7-11.jpg
|жағдайы = Астана
|ел = Моңғолия
|елтаңба = Mn coa ulaanbaatar.png
|ту =Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 97
|ту ені = 137
|lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 55|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 55|lon_sec = 0
|CoordAddon = type:city(80000)_region:MN
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 250
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = аймақ
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = сомон
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Сайнбуянгийн Амарсайхан<ref name="Мэр">[http://ulaanbaatar.mn/Home/newsdetail?dataID=41446 Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч С.Амарсайхан]</ref>
|құрылған уақыты = 1639
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = 1706 ж. дейін Урга ({{lang-mn|Өргөө}}) 1911 ж. дейін Их-хуре ({{lang-mn|Их хүрээ}}) 1924 ж. дейін Нийслел-хуре ({{lang-mn|Нийслэл хүрээ}})
|статус алуы =
|жер аумағы = 4 704,4
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 1350
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 1 405 000<ref name="Ноябрь 2017">[http://www.ubstat.mn/Upload/Reports/sariin_taniltsuulga_2017_onii_8_sar_ulaanbaatar_2017-12.pdf “Нийслэл хотын эдийн засаг, нийгмийн байдал” 2017 оны 11-р сарын статистикийн танилцуулга] (қараша 2017)</ref>
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы = 297,8
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +8
|DST =
|телефон коды = +976 (0)11
|пошта индексі = 210 xxx
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = УА_, УБ_, УН_
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Ulan Bator
|сайты = http://www.ulaanbaatar.mn/
|сайт тілі = mn
|сайт тілі 2 = en
}}
[[Сурет:Ulaanbaatar city Mongolia.ogv|thumb|right|300px|Ulaanbaatar]]
'''Ұланбатыр''' ({{lang-mn|Улаанбаатар}} {{IPA|/ʊɮɑːŋ.bɑːtʰɑ̆r/}}) — [[Моңғолия]]ның астанасы және де ең үлкен қаласы. 2012 жылғы дерек бойынша қала тұрғындарының саны 1,2 миллионнан астам.

Ұланбатыр Моңғолияның орталық бөлігінде [[Туул]] өзенінің бойында, теңіз деңгейінен 1310 м биіктікте орналасқан. Ел басқару орталығынан басқа экономика, мәдениет, білім, денсаулық орталығы болып келеді. Ұланбатыр транспорт жолдарының орталығы Моңғолияның барлық қалаларымен байланысады, темір жол арқылы Ресейдің Транс-Сібір және Қытай темір жол торабына қосыла алады.

Ұланбатыр қаласы алғаш 1639 жылы [[Буддизм]] орталығы болып орнаған, 1921 жылғы революциядан кейін ел астанасы болған. Көне түркі тілінде ұлан сөзі жас мағынасын береді. Ұлан-батыр яғни Жас-батыр қала мағыналы болады.

== Атауы ==
=== Моңғолша ===
Ұлаанбаатар қаласының тарихта көптеген атулары болған. 1639-1706 жылдары '''Өргөө''', 1706-1911 жылдары '''Их Хүрээ''', '''Да Хүрээ''' немесе жай '''Хүрээ''' деп аталған. 1911 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін '''Нийслэл Хүрээ''' деп аталған.

1924 жылы Моңғол Халық Республикасының ({{lang-mn|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}}) астанасы болып, '''Ұлаанбаатар''' (Моңғол жазуы бойынша: [[Сурет:Ulaghanbaghatur.svg|17px]] ) болып өзгерген. Ұлаанбаатар аталуына сол жылдары Моңғолияда Коминтери ұйымының басшысы [[Тұрар Рысқұлов]]пен [[Тауданбек Дәуітбай]]дың ықпалы болған деп айтылады. Ұлаанбаатар сөзінің қазақша мағанасы Қызыл батыр.

=== Басқа тілдерде ===
1924 жылға дейін [[Еуропа]] және [[Солтүстік Америка]]да Ұланбатырды көбінесе ''Урга''', ''Urga (Өргөө-Орда, үй деген мағынаға жақын сөз)'' немесе Күрээ, ''Kureе'' деп аталып келген.

Ұланбатыр қаласы 1911 жылға дейін [[Манжурия]]ның бір бөлігі болған Манжурия тілінде '''Күрээ''' аталған.

== Географиясы ==
Ұланбатыр қаласы [[Туул]] өзенінің бойында, [[Богд хан]], [[Баянзүрх]], [[Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй хайрхан]] деген төрт таудың ортасында теңіз деңгейінен 1351 м биіктікте орналасқан.

=== Ауа райы ===
[[Сурет:ClimateUlaanbaatarMongolia.PNG|thumbnail|right|190px|Ұланбатыр қаласының ауа райы]]
Ұланбатыр қаласы теңіз деңгейінен биік және теңізден бірнеше жүз шақырым қашық орналасқандықтан дүниежүзіндегі суық астаналардың бірі болып саналады. Жылдағы орташа температура -1.3 °C. жазы қысқа әрі жылы, қысы қатты суық әрі ұзаққа созылады.
Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 242.7 мм, ылғалдылығы 69%

== Әкімшілік құрылысы ==
[[Сурет:Ulan Bator subdivisions.png|thumb|200px|left|Ұланбатыр қаласының әкімшілік құрылысы]]
Ұланбатыр қаласы Моңғолияның астанасы [[Баянзүрх]], [[Баянгол]], [[Сонгинохайрхан]], [[Чингэлтэй]], [[Сүхбаатар]], [[Хан-Уул]], [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] деген 9 ауданға ({{lang-mn|дүүрэг}}) бөлінеді. Аудандар кварталы-шағынаудандардан ({{lang-mn|хороо}}) тұрады.

Қала әкіміне үміткер атын төрт жыл сайын сайланып тұратын Қалалық мәслихат басшысы премьер-министрге ұсынады. Үкімет басшысы өз тарапынан ұсынылған үміткерді қала әкімі ретінде төрт жылға сайлайды.

== Қала халқы ==
2008 жылғы Маусым айында қала тұрғындарының саны 1,044,500 тығыздығы әр шаршы шақырымға 222 адамнан.
Барлық тұрғындардың 67%-сі 35-тен төмен жастар оның 30% 16-дан төмен жастағы балалар.

{| class="wikitable"
|-
! [[дүүрэг]] (район)
! [[хороо]] (микро район).
! Халық саны (01.01.2006)
! Ауданы км²
! тығыздығы адам./км²
|-
| Баянғол
| 20
| 160 479
| 29,5
| 5440.0
|-
| Чингэлтэй
| 18
| 130 501
| 89,3
| 1461,4
|-
| Сүхбаатар
| 16
| 117 233
| 208,4
| 562,5
|-
| Хан-Уул
| 14
| 87 912
| 484,7
| 181,4
|-
| Сонгинохайрхан
| 21
| 204 587
| 1200,6
| 170,4
|-
| Баянзүрх
| 20
| 196 132
| 1244,1
| 157,6
|-
| Бағануур
| 4
| 25 261
| 620,2
| 40,7
|-
| Налайх
| 6
| 26 529
| 687,6
| 38,6
|-
| Бағахангай
| 2
| 3776
| 140,0
| 27,0
|-
| '''Ұланбатыр бойынша'''
| '''121'''
| '''952 410'''
| '''4704,4'''
| '''202,5'''
|}

== Транспорт ==
[[Сурет:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|thumb|left|Ұланбатыр қаласының вокзалы]]
=== Халықаралық ===
Ұланбатыр қаласының оңтүстік шығыс бөлігінде, қаладан 18 км жерде [[Шыңғыс хан атындағы халықаралық әуежай]] орналасқан. Әуежайдан [[Токио]], [[Сеул]], [[Берлин]], [[Мәскеу]], [[Иркутск]], [[Бейжің]] қалаларына тұрақты ұшақ қатынайды. Ұланбатырдағы Моңғолия темір жолы торабы [[Транс-Сібір темір жолы]], [[Қытай темір жол торабы]] қосылған.

=== Ішкі ===
Ұланбатыр қаласы Моңғолияның барлық қалаларымен жол қатынасы бар. Бұл жолдардың көбісі асфальт төселмеген қиыршық тасты жолдар болып келеді.

== Білім және Ғылым ==

Ұланбатыр қаласы елді білім және ғылым орталығы болып келеді. Мұнда Моңғолия Ғылым акедемиясы, Университеттер, Ғылыми зерттеу институттары жұмыс істеуде.

== Экономика ==
Қаланың бір ерекшелігі мұнда елдегі кәсіпорындардың ең көп бөлігі орналасқандығында. Қаладағы бес мыңға жуық кәсіпорын Моңғолия елінің жалпы ішкі өнімнің 40% өндіруде.
Қаладағы Ұланбатыр ЖЭО 1, Ұланбатыр ЖЭО 2, Ұланбатыр ЖЭО-3, Ұланбатыр ЖЭО-4 елдің жалпы электроэнергиясының 85 % шығарады.

== Мәдениет ==

{|class="graytable" style="text-align:center"
|+
|[[file:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|center|x120px]]
|[[file:State Academic Drama Theater.jpg|center|x120px]]
|[[file:National Art Gallery of Mongolia.jpg|center|x120px]]
|-
|Мемлекеттік опера театры
|Драма театры
|Ұлттық галерея
|}

== Туризм ==
[[Сурет:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|thumb|[[Гандан хийд монстарь]] ]]
Ұланбатыр қаласында қымбат тарихи жәдігерлер сақталған музейлер, [[Буддизм|Будда мәдениет орталығы]], [[Сүхбаатар алаңы]] және қала төңірегінде әсем табиғаты бар жерлер көп. Қала басшылары туристерді тарту үшін көптеген жұмыстар іс шараларды өткізуде.

== Бауырлас қалалар ==
* {{RUS}}, [[Мәскеу]]
* {{CHN}}, [[Хөххот]]
* {{KOR}}, [[Сеул]]
* {{JPN}}, [[Саппоро]]
* {{USA}}, [[Денвер]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Азия елордалары}}

[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Ұланбатыр]]
[[Санат:Моңғолия қалалары]]

Ош

2025-08-03T07:36:55Z

MuratbekErkebulan:

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Ош
|шынайы атауы = {{lang-ky|Ош}}
|сурет =
Osh, Kyrgyz flag. Sept 2002 (3507795981).jpg
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба = Coat of Osh.jpg
|ту = Flag of Osh.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 100
|ту ені = 120
|lat_dir = |lat_deg = 40|lat_min = 32|lat_sec = 0
|lon_dir = |lon_deg = 72|lon_min = 47|lon_sec = 0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Ош облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = мэр
|басшысы = Женишбек Токторбаев<ref name="Мэрия Оша">[https://vesti.kg/obshchestvo/item/134873-novym-merom-goroda-osh-stal-deputat-zhk-zhenishbek-toktorbaev.html/ Новым мэром города Ош стал депутат ЖК Женишбек Токторбаев] {{Wayback|url=https://vesti.kg/obshchestvo/item/134873-novym-merom-goroda-osh-stal-deputat-zhk-zhenishbek-toktorbaev.html/ |date=20250123093903 }} Мэр города Ош</ref>
|құрылған уақыты = 9 ғасыр
|алғашқы дерек = 1876
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 1876
|жер аумағы = 18,5
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 870—1000
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 267,0 мың<ref name="Насел 2017">[http://www.stat.kg/media/publicationarchive/7af9d1eb-f420-4bf4-93ba-748d9f14b4bf.pdf Демографический ежегодник Кыргызской Республики: 2012-2016.-Б: Нацстатком Кырг. Респ., 2017:-322с. ISBN 978-9967-26-837-1] Численность наличного населения по областям, районам, городам и поселкам городского типа </ref>
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қырғыздар]] [[өзбектер]] [[орыстар]] [[татарлар]] [[қазақтар]] [[украиндар]] 
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды = +996 3222
|пошта индексі = 723500
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = O, Z
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Osh
|сайты = http://www.oshcity.kg/
|сайт тілі = ky
|сайт тілі 2 = ru
}}
'''Ош''' ({{lang-ky|Ош}}) — [[Қырғызстан]] оңтүстігіндегі қаласы. [[Бішкек]] қаласынан оңтүстік-батысқа 300 км қарай жерде [[Ферғана аңғары]]ның шығыс бөлігінде орналасқан.

== Құрылымы ==
Қала ауқымы — 18,5 км².

Қала әкімшілігі төрт бөлікке бөлінген.

==Халқы==
{|class="wikitable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: white; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" style="border: 1em solid white")
|+Қала халқы саны, мың адам
|'''Жыл'''
|1939
|1959
|1970
|1974
|1979
|1989
|1991
|1999
|2009
|2010
|2011
|2012
|-
|'''Халқы, мың адам'''
|33,0
|65,0
|120,0
|143,0
|169,0
|213,0
|212,0
|212,0
|258,0
|259,1
|255,8
|255,8
|}

== Бауырлас қалалары ==
* {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]] ([[2004 жыл]])
* {{flagicon|Russia}} [[Новосибирск]], [[Ресей]] ([[26 маусым]] [[2009 жыл]])

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Osh}}
*[http://www.oshcity.kg/ Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214004257/http://www.oshcity.kg/ |date=2007-12-14 }}{{ref-ky}}, {{ref-ru}}
{{Kyrgyzstan-geo-stub}}
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Дәнекер орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ош]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Ферғана аңғары]]
[[Санат:Түркі әлемінің мәдени астаналары]]

Бейжің

2025-07-29T20:23:03Z

MuratbekErkebulan:

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Бейжің
|шынайы атауы = {{lang|zh|北京}}
|сурет = Beijing montage.png
|жағдайы = Астана
|ел = Қытай
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 56|lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg = 116|lon_min = 24|lon_sec =
|CoordAddon = type:city(14560000)_region:CN
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = 18 уездік деңгейдегі әкімшілік бірлік 273 болыстық деңгейдегі әкімшілік бірлік
|басшының түрi = ҚКП қалалық комитет хатшысы мэрі
|басшысы = [[Цай Ци]] [[Чэнь Цзинин]]
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 16 801
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 43
|климаты =
|ресми тілі = қытай
|тұрғыны = 21 707 000<ref name="bulletin2017">{{cite web |url= http://tjj.beijing.gov.cn/English/PR/201801/t20180125_391609.html |title = Beijing Municipal Bureau of Statistics and NBS Survey Office in Beijing |publisher = Beijing Bureau of Statistics |language= English |date= 25 Jan 2018 |accessdate= 20 March 2018 |deadurl= yes |df= dmy |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180320110417/http://tjj.beijing.gov.cn/English/PR/201801/t20180125_391609.html |archivedate= 20 March 2018}}</ref>
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы = 1182
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қытайлар]] — 96 %, [[маньчжурлар]] — 2 %, [[хуэй халқы]] — 2 %, [[моңғолдар]] — 0,3 %
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = бейжіңдер
|уақыт белдеуі = +8
|DST =
|телефон коды = +86 10
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 100000 — 102600
|автомобиль коды = 京A, C, E, F, H 京B (такси) 京G (қалалық емес) 京O (полиция және билік)
|идентификатор түрі = ISO 3166-2
|сандық идентификаторы = CN-11
|ортаққордағы санаты = Beijing
|сайты = http://www.beijing.gov.cn/
|сайт тілі = zh
}}
'''Бейжің''' (қытай тілінен аударғанда "солтүстік астана" деген мағына береді) — [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]]ның астанасы. Көлемі жөнінен Қытайдағы ([[Шанхай]]дан кейін) 2-ші қала. Халқы — 12,6 млн (1995). Солтүстік Қытай жазығының солтүстік шетінде, [[Юндинхэ өзені]]нің алабында орналасқан. Үш жағынан тау жоталарымен қоршалған, оңтүстік-шығыс жағы ғана жазық болып келеді.

==Тарихы==
*Бейжің тұрған жердегі елді мекен туралы алғашқы дерек б.з.б. 2-мыңжылдықта кездеседі.
*Б.з.б. 11 — 8 ғасырлар аралығындағы жылнамаларда (Батыс Чжоу заманы) ол Цзи қаласы деп аталады.
*Соғысушы патшалықтар дәуірінде (б.з.б. 475 — 221 ж.) ол Янь патшалығының орталығы болып, Солтүстік Қытайдың стратег. маңызды қаласына әрі ірі сауда орталығына айналды.
*10 ғасырдың басында Ляо әулеті қидандарының екінші астанасына айналып, атын '''Яньцзин''' деп өзгертті.
*12 ғасырдың ортасынан Чжунд, Дасин (чжурчжэннің Цзинь мемлекетінің ортаңғы астанасы) атанды.
*1215 жылы қаланы моңғолдар басып алды. 13 — 14 ғасырларда Даду немесе Ханбалық атанып, моңғолдың [[Юань империясы]]ның астанасы болды.
1368 жылы моңғолдардан азат етілгеннен кейін '''Бейпин''' атанды.
*1421 жылы Қытайдың Мин империясының астанасы болып,'''Бейжің''' атанды.
*1644 — 1911 жылдары [[Цинь империясының]] астанасы болды. Бейжің мен оның маңайында металлургия, мұнай өңдеу, химия, машина және прибор жасау, [[полиграфия]], құрылыс металдары, жеңіл және тамақ өнеркәсіп орындары, т.б. шоғырланған.

==Ескерткiштер==
Бейжің көптеген тарихи ескерткіштерге бай қала, соның ішінде «әлемдегі ең ұлы» деп саналатын ескерткіштер — атақты Тяньаньмэнь қақпасы, әлемдегі ең үлкен Тяньаньмэнь алаңы, әлемдегі толық сақталған ең көне архит. ансамбль ескерткішінің бірі, тыйым салынған императорлық қала — [[Қытайдағы Гугун мұражайы|Гугун мұражайы]] [[Ұлы Қытай қорғаны]]ның Бадалиндегі бөлігі, әлемдегі ең үлкен [[Аспан ғибадатханасы]], Мин әулетінің 13 императоры жерленген Шисаньлин бейіттер кешені, әлемдегі ең ірі «Сыхэюан» сарайы орналасқан.

==Мәдени орындары==
1949 жылдан бері қаланың орталығы алаңы саналатын Тяньаньмэннің төңірегінде Халық өкілдерінің жиналыс үйі (парламент), Қытайдың тарихи музейі, Қытай революциясының музейі, Халық батырларына арналған ескерткіш, Мао Цзэдунның мұражайы, т.б. салынған. Қазіргі заманғы ірі құрылыстар — мемлекеттік кітапхана, орталықтеледидар үйі, Халықар. сауда үйі, Қытай театры, Бейжіңнің ірі әкімшілік мекемелері, ірі жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу орталықтары, мәдени-спорттық кешендер орналасқан.

==Қазақстанмен қатынасы==
1992 жылы Бейжіңде Қазақстан елшілігі ашылды. Сондай-ақ Бейжіңдегі Шанхай ынтымақтастық ұйымының орталықштаб пәтерінде Қазақстан өкілдігі орналасқан, сонымен қатар бұл қалада қазақстандық банк, темір жол өкілдіктері жұмыс істейді. Көптеген қазақстандық студент-жастар Бейжіңнің жоғары оқу орындарында білім алады. Бейжіңдегі мемлекеттік мұрағаттарда қазақ халқының тарихына, қазақ-қытай қатынастарына байланысты көптеген құжаттар сақтаулы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қытай Халық Республикасы тақырыптарда}}
{{Азия елордалары}}
{{Жазғы ОО астаналары}}

[[Санат:Провинциалдық деңгейдегі Қытай әкімшілік бірліктері]]
[[Санат:Бейжің]]
[[Санат:Қытайдың миллионер қалалары]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]