https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Murat12049 2026-09-06T05:39:40Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96_(%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD) 2026-02-09T06:52:53Z

<p>Murat12049: </p> <hr /> <div>{{Ғимарат<br /> | ғимараттың аты = Хан мешіті<br /> | шынайы аты = <br /> | бұрынғы атауы = <br /> | балама аты = <br /> | статусы = Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші<br /> | суреті =<br /> | ені = <br /> | сурет атауы = <br /> | позициялық карта = Қазақстан <br /> | карта атауы = <br /> | карта ені = <br /> | ғимараттың үлкен жетістігі = <br /> | ізашары = <br /> | ізбасары = <br /> | ғимарат түрі = киелі нысан <br /> | сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет<br /> | қолданылуы = <br /> | орналасуы = Түркістан қаласы, <br /> | мекен жайы = Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен батысқа қарай 300 м жерде орналасқан.<br /> | қала = <br /> | мемлекет = <br /> | қазіргі жалдаушы = <br /> | ғимараттың маңыздылығы = <br /> | құрылысы уақыты = ХVІІІ-ХХ ғғ.<br /> | құрылысы аяқталды = <br /> | ашылған уақыты = <br /> | жөнделген уақыты = <br /> | жабылған уақыты = <br /> | бұзылған уақыты = <br /> | құны = <br /> | жөндеу құны = <br /> | биіктігі = <br /> | төбесі = <br /> | антеннаның төбесі = <br /> | шатыры = <br /> | ең соңғы қабат = <br /> | обсерватория = <br /> | құрылыс жүйесі = <br /> | көлемі = <br /> | диаметрі = <br /> | басқа да өлшемдері = <br /> | қабаттар саны = <br /> | ғимараттың ішкі ауданы = <br /> | лифтілер = <br /> | тапсырыс беруші = <br /> | иемденуші = <br /> | басқарушы орган = <br /> | сәулетшісі = <br /> | сәулет фирмасы = <br /> | салушы = <br /> | инженері = <br /> | инженер-құрылысшы = <br /> | басқа да дизайнерлер = <br /> | сметашы = <br /> | бас мердігер = <br /> | марапаттары = <br /> | дүкендер саны = <br /> | бөлмелер саны = <br /> | көлік тұрағы = <br /> | сайты = <br /> }}<br /> '''Хан мешіті''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне]] енген сәулет өнері ескерткіші.<br /> <br /> == Орналасқан жері ==<br /> Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен батысқа қарай 300м жерде орналасқан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 184 б. Алматы 2025 ж. 166 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> == Кезеңі ==<br /> ХVІІІ-ХХ ғғ.<br /> <br /> == Сипаты ==<br /> Мешіт қазақ хандарының және олардың туған-туыстары мен қызметшілерінің, нөкерлері мен қонақтарының намазға жығылатын жері деп есептеледі. Мұнда негізі махәллә тұрғындарына арналған Жәми мешіті мен бірге оның көше жақ бетінде жоғары лауазымды адамдарға арналған намаз оқитын жер «Мақсура» бөлмесі мен ауласы, жеке тахаратханасы бар, Бұл кішігірім мешіт «Мақсураның» жеке михрабы бар, имамы да жеке болған. Хандар мен олардың нөкерлері мұнда [[Хан ордасы (Түркістан)|Хан ордасына]] қаратып ашылған жеке есіктен енетін болған және бес уақыт намаздарын атқарған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. <br /> <br /> == Археологиялық зерттеулер ==<br /> Археологиялық зерттеу жұмыстарының барысында мешіт, мешітке қатысты көше, мжылу беру бөлмесі, екі бөлмелі тұрғын үй, аула, тахаратхана (дәрет алатын жер) секілді нысандар аршылып зерттелді және 2015 ж. толық қайта қалпына келтірілді. Енді Түркістандағы ең көне мешіттерге шолу жасайық, тарихына үңілейік. Ясыдағы ең көне (ХІІ ғ.) мешіт қазіргі Жұма мешітінің орны, мұнда Ахмет Ясауи жанұясымен тұрған үй болған, соңынан, ол кісі қайтыс болған соң бұл үйді шәкірттері «сопылар мешітіне» айналдырады. Кәдімгі мешіттен мұның айырмашылығы сопылар мешіті михрабының айналасын (екі жанын) анар бұталары мен жемістерін және онда қонып, сайрап отырған Жұмақ құсы бұлбұл (сандуғаш) құстарының суреттерін көк бояумен салып сәндеген. Жазу болмаған, ауласында да михрабы болған. <br /> Екінші көне мешіт Әзіреттің қабірханасының оңтүстік бетіндегі Қазандық бөлмесіне шығатын терең ниша (қабірхана есігі мен Қазандыққа дейінгі). Бұл XII ғ. Мешіт бөлмесінің ортаңғы бөлігі, мешіт Қабірхананың екі жағындағы дәліз-коридорлардың ортасын түгел алған (12-14 м). Қазандық бөлмесі мешіттің ауласы болған, ортасындағы құдық қазанның астында орналасқан, әлі күнге дейін бар. Бұл құдықты 1997 ж. тауып, аршып, ішінен кесененің қабырғасын сәндеген ғаныш плиткалары, т.б. заттар табылды, алайда тереңдігі 7,5 м жеткенде жер асты суы көбейіп кетуі себепті аршу тоқтап қалды. Бүгінде үстіне бөлме салынып, оның үстіне Қазан қойылған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. <br /> <br /> == Тарихи деректер ==<br /> Қылует, Кіші Қылует, Шілдехана, Құмшық ата мешіт деп есептелмейді, бұлар сопылық әдет-ғұрып өткізетін жерлер. Жәудір ана мешіті Әзірет Сұлтан кесенесімен қатар салынған (XV ғ.), оны Әжі Ахмет деген адам салдырған. Сонымен қатар, Түркістанға Мұхаммед Шәйбани хан да 1500-1510 жж. арасында бір мешіт салдырады. Бұхара ханы Абдолла-II хан (Шәйбанидтер әулетінен) 1583-1598 жж. аралығында бір мешіт тұрғызады. Қоқан ханы Худояр (1845-1875) да Әлқожа ата мешітіне жақын өз атынан Хан мешітін салдырған. Бұларға қоса Жәудір мешітіне қарама-қарсы Көк мешіт деген болды. Тоған маңында Сейітмұрат, Қалмет, Жабағы, Әмір палуан мешіттері жұмыс істеді. Күлтөбе маңында Базар мешіті мен Күлтөбе мешіттері қатар қоныстанды. Ал, Жеті ата қақпасы түбінде Баб Араб мешіті болды. А.И.Добромысловтың еңбегінде қала мен оның маңында 1864 ж.-20 мешіт, 1896 ж.-41 мешіт, 1920 жылдары 60-тан аса мешіт жұмыс істегені айтылады&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}<br /> <br /> [[Санат:Түркістан облысы сәулеті]]<br /> [[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]<br /> [[Санат:Қазақстан кесенелері]]</div>

Murat12049 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8B 2025-09-15T11:22:32Z

<p>Murat12049: </p> <hr /> <div>[[File:Syr-Darya Oblast. Ruins of the Grave of the Kyrgyz Saint, Khor-Kut, Near Fort No. 2 WDL3603.png|thumb|left|250px]]<br /> [[File:Korkyt Ata mazar place 01.jpg|thumb|left|250px]]<br /> '''Қорқыт ата мазары''' – тарихи [[сәулет]] өнері ескерткіші. Шамамен 9 – 10 ғасырларда қазіргі [[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]], Қорқыт станциясынан 3 км жерде Қорқыт әулиеге тұрғызылған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt; 1925 жылдан опырыла бастап, 1952 ж. [[Сырдария]] өзені шайып кеткен. Қазір орны белгісіз. [[Мазар]] 19 ғасырдың соңында Ә.Диваев, И.А. Кастанье, П.И. Лерх зерттеулеріне негіз болған. Бізге “Түркістан альбомы” жинағында жарияланған фотосуреттер арқылы жеткен. Диваев пен Кастаньенің жазуы бойынша, құрылымы шикі кірпіштен қаланған дөңгелек пішінді 6 – 8 қырлы [[күмбез]]ді құрылыс. Ішкі көрінісі биік, қабырғалары кереге өрнегімен нақышталған. Исламға дейінгі түрік сәулет құрылысы үлгісімен салынған. Мазардың бұрынғы орнына қазіргі заманғы мемориалдық ескерткіш орнатылған; [[Қорқыт ата|Қорқыт Ата]] ескерткіші.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[Қорқыт ата]] дананың қабiрi кай жерде екенін тап басып айту мүмкін емес. Оның [[мазар]]ы туралы көнекөз адамдардың әрқайсысы әр түрлі айтады. Неғұрлым анығы хәм атақтысы — [[Сырдария]]ның төменгі ағысындағы [[Қармақшы Ата|Қармақшы]] кыстағының маныңдағы мазар. Осы мазар ұзыннан созылған сегіз қырлы үлгіде, төбесі күмбезделіп салынған. Бұрыштары оюлармен өрнектелген. Мазарға жалауы бар ұзын сырғауыл койылган. Өкінішке орай, Сырдарияның ағынды суы бұл күмбез бен қабір басындағы белгіні баяғыда шайып жіберген. Қазір сол жерге жаңа күмбез салынған. Қорқыт ата күмбезді мазарынан әр кез қобыз күйі естіліп тұрған деседі. Оның жаңа кесенесі төрт қобыз бір-бipiнe суйеніп тұрғандай етіп биікке салынған, одан қобыздың сырлы әуені шығып жатқандай болады. Халық арасында Қорқыт ата қобыз бен күйдің атасы саналады. Ол өзі ойлап тапқан қобызбен күй тартып, ажалды жолатпаған екен. Қорқытты ел шежіресінде мәңгілік өмір жыршысы, бақсылардың атасы, ұлы сазгер ретінде қастерлейді.&lt;ref&gt;Энциклопедия, “Сен білесің бе ?”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Кесенелер]]<br /> [[Санат:Қызылорда облысы]]</div>

Murat12049 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D2%9B%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8B 2025-09-15T11:06:43Z

<p>Murat12049: </p> <hr /> <div>{{Ғимарат<br /> | ғимараттың аты = Оқшы ата мазары <br /> | шынайы аты = <br /> | бұрынғы атауы = <br /> | балама аты = <br /> | статусы = Мемлекет қорғауында<br /> | суреті = <br /> | ені = <br /> | сурет атауы = <br /> | позициялық карта = <br /> |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = <br /> |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = <br /> | карта атауы = <br /> | карта ені = <br /> | ғимараттың үлкен жетістігі =<br /> | ізашары = <br /> | ізбасары = <br /> | ғимарат түрі = <br /> | сәулет стилі = <br /> | қолданылуы = <br /> | орналасуы = Қазақстан Республикасы, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы<br /> | мекен жайы = <br /> | қала = <br /> | мемлекет = <br /> | қазіргі жалдаушы = <br /> | ғимараттың маңыздылығы = <br /> | құрылысы уақыты = <br /> | құрылысы аяқталды = <br /> | ашылған уақыты = <br /> | жөнделген уақыты = <br /> | жабылған уақыты = <br /> | бұзылған уақыты = <br /> | құны = <br /> | жөндеу құны = <br /> | биіктігі = 6,65 м<br /> | төбесі = <br /> | антеннаның төбесі = <br /> | шатыры = <br /> | ең соңғы қабат = <br /> | обсерватория = <br /> | құрылыс жүйесі = <br /> | көлемі = <br /> | диаметрі = <br /> | басқа да өлшемдері = 7,15x7,1 м (сыртқы ауданы)<br /> | қабаттар саны = <br /> | ғимараттың ішкі ауданы = <br /> | лифтілер = <br /> | тапсырыс беруші = <br /> | иемденуші = <br /> | басқарушы орган = <br /> | сәулетшісі = <br /> | сәулет фирмасы = <br /> | салушы = <br /> | инженері = <br /> | инженер-құрылысшы = <br /> | басқа да дизайнерлер = <br /> | сметашы = <br /> | бас мердігер = <br /> | марапаттары = <br /> | дүкендер саны = <br /> | бөлмелер саны = <br /> | көлік тұрағы = <br /> | сайты = <br /> }}<br /> '''Оқшы ата мазары''' – көне архитектуралық ескерткіш. Қызылорда облысы, [[Шиелі ауданы]]на қарасты 20 разъезде, [[Жөлек]] аулынан 7 км жердегі темір жол торабында орналасқан.<br /> <br /> == Тарихи тұлғалар ==<br /> Оқшы ата мазаратында әлі күнге дейін толықтай зерттелмеген тарихи тұлғалар өте көп. Солардың ішінде қазақ халқына танымал 7 тарихи азаматтар:<br /> * Оқшы ата<br /> * Есабыз ата<br /> * Ғайып ата<br /> * Асан ата<br /> * Кітап ата<br /> * Қыш ата<br /> * Қабыл ата<br /> <br /> ===Сипаттамасы===<br /> Күмбезі, құрылысы жағынан ''Қарасопы, Асан ата мазарларына'' ұқсас, бірақ көлемі жағынан шағындау. <br /> Мазардың ұзындығы-7,15м, ені-7,10м, маңдайшасының биіктігі-4,80 м, қабырғасының биіктігі- 3,30 м, күмбез биіктігі- 3,35 м. Іргетасы күйдірілген кірпіштен 0,8 метрге тереңдетіліп салынған. Қабырғасының қалыңдығы 1,1-1,2 м шамасында.<br /> <br /> Соңғы жылдары қайта жөндеуден өткен. Оқшы ата мазарына «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында 2005 жылы қайта жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Кесене басына келген жамағат діни жоралғылар жасауына толық жағдай қарастырылған. Мұнда 200 адамға лайықты ас беру орны, түнеухана және Құран оқып, садақа салу жәшігі, намаз оқуға арналған мешіт те орналасқан. Ифрақұрылым жүйелері толығымен қамтылған.<br /> <br /> ===Тарихы===<br /> Мазарға жерленген кісінің шын аты – ''Ибраһим шайхы'', лақап аты – ''Көгентүп'', ''Оқшы ата'' – кейін ел қойған есімі. [[Ә.Қоңыратбаев]]тың көрсетуінше, Оқшы ата – қару, оқ жасаған оғыз батыры. Кезінде бұл аймақта үлкен шаһар болса, мазардың тұрған жері көне қорым. Архитектуралық жәдігер тарихы IX – X ғасырлардан бастау алып, белгі XV – XVI ғасырларда салынса керек. Ал Оқшы ата күмбезіне қатысты аңыз-әпсаналар түрлі заман (оғыз, қалмақ) оқиғаларын қамтиды. Архитектуралық жәдігер туралы мәліметтер ''В.Каллаур, И.Кастанье, А.Ниязов, Ә.Қоңыратбаев, Т.Қоңыратбаев'', т.б. еңбектерінде сақталған.<br /> <br /> Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштер қатарында.<br /> <br /> {{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]<br /> [[Санат:Шиелі ауданы]]<br /> [[Санат:Қазақстан кесенелері]]<br /> [[Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</div>

Murat12049 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B_(%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD) 2025-08-12T05:49:04Z

<p>Murat12049: Сипаттамасына ақпарат қосылды</p> <hr /> <div>[[Сурет:Баня_восточная,_XVI-XVIII_вв._Город_Туркестан.jpg|нобай|]]<br /> '''Шығыс моншасы''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші. <br /> <br /> == Орналасқан жері ==<br /> [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласы]], [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі|Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесінен оңтүстік-батысқа қарай 80 метр қашықтықта жартылай жер астына орналасқан. Координаттары: 43˚17.787΄,068˚16.331΄ Теңіз деңгейінен биіктігі 207 м.<br /> <br /> == Сипаты ==<br /> Археологтардың  зерттеуі бойынша монша 1580-1590 жж. Абдулла хан тұсында кесенеге зиарат етіп келуші көпшілік қауымға арналып салынған. Моншаның жалпы көлемі 17х15 метр, биіктігі 4,8 метр, кірпіштерінің көлемі түгел біркелкі-25х25х5 см. 1975 жылға дейін жергілікті  халық монша ретінде пайдаланып келген. Монша жартылай жерасты, бес күмбезді, қабырғалары күйген кірпіштен тұрғызылған. Әр түрлі кезеңде, әр түрлі мақсатта пайдаланылған тоғыз бөлмеден тұрады: жуыну бөлмесі, ыстық, салқын су бөлмелері, массаж т.б. бөлмелер. 1979 жылы орта ғасырлық сәулет өнерінің керемет үлгісін болашаққа сақтау мақсатында мұражайға айналдырылды. Жалпы моншалар жайлы Шығыс авторлары (X-XVIғғ.) Рудаки, Насыр Хисроу, Ибн Сина, әл-Мақдиси, ибн Фадлан, Нершахи, ибн Батута, Бабыр, Васифилер өз еңбектерінде айтып кеткен.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 96 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Қазақстанның ортағасырлық ірі қалаларының барлығынан дерлік моншалар табылған, мысалы, Отырардан IX-XV ғғ. жататын үш монша, Тараздан IX-XII ғғ. тән екі монша, Саураннан XV ғ. жататын «муричә» моншасы, Түркістаннан да  «муричаның» үлкейтілген түрі табылып зерттелді. Мұнан басқа Қаялықтан, Сарайшықтан, Ақтөбе-Баласағұннан, Жайық (Шаған) қаласынан да моншалар аршылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> Байқанымыздай моншалар негізінен екі түрлі болып келеді-алғашқысы қала тұрғындары мен зияратшыларға арналған монша – «хаммам». Оның архитектуралық құрылымы да, бөлмелер саны да әртүрлі түрлері көп. Түркістандағы монша әбден жетілген, ең көп тараған түрі. Әуелде, толыққанды моншаның құбыла жақ бетінде намаз оқуға болатын бөлмесі не михрабы болады. Біздің моншада бұл қызметті «ұқалау»-массаж-«қадымхана» бөлмесі атқарған, оған көршілес салқын су бөлмесі – «хунукхана» да намаз оқуға ыңғайландырылған. Намаз алдында дәрет алатын арнайы қуыстар- «мұстахабханалар» (әуретті жерлерді жуып, тазартып, қырынатын жай) да қарастырылған, біздегі мұндай қуыстардың алды шиден тоқылған пердемен (шыпта) жабылған. Ал, аяқ, қол, бетті жуатын «тахаратхана» қызметін негізінен ыстық су бөлмесі «гармхана» атқарған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> Моншаға келген адам алдымен киімін шешетін «чомахана» бөлмесіне кірген, бұған көрші келесі бөлменің едені қызып тұрған, бұл бөлмеде жалаңаш адам алдына алжапқыш «лунги» байлап, біраз отырып денесін ыстыққа үйрететін-ді. Лунгиханадан келесі сегіз бұрышты орталық жуыну бөлмесі «миан сарайына» өткен. Мұнда ортадағы сегіз бұрышты үлкен бассейнге (ванна) түсіп денесін жібітеді. Сонан соң ыстық су бөлмесі «гармханаға» еніп буланады да ыстық суды жамына (таз) жартылай құйып, салқын су бөлмесі «хунукханаға» өтеді. Мұнда ыстық суға салқын су араластырып «саршуй» деп аталатын бұрышына тұрып, толық сабынданып барып әлігі жылы сумен шайынады. Бұл процесті бірнеше рет қайталаған соң дем алатын «чайхос» бөлмесіне өтіп шай ішеді. Біздің моншада бұл кызметті қыс айларында кіре беріс бөлме, жаз айларында сырттағы бастырма атқарған. Мұндағы ағаш суфа-керуеттерде тек шапанына оранған адамдар шәй ішіп, қорқор тартып, насыбай атып әңгіме-дүкен құрған. Шығыс моншасы ол кездері қаланың бар жаңалықтарын, базар бағасын, қала билік басындағылардың шешімдерін, хандар жарлығын естіп-білетін, талқыға салатын, тарататын, дем алатын орын болып есептелген. Моншаға екі күнде бір рет бару әдетке айналған және бұл XI ғ. жазылған моншаға түсу ережесінде де айтылған. Моншаны салқын сумен жабдықтайтын құдық орналасқан «чоххана», жер астындағы ошағы орналасқан «гулхан», отынхана бөлмелері де болды. Осындай толыққанды құрылыс «хаммами мухтасар» деп аталды. Мұндай ірі моншалар негізінен қаланың керуен келетін ірі қақпаларының ішкі бетіне салынды, олармен қатар керуен сарайлар да, кішігірім мешіттер де қақпаға жақын орналасатын болған. Қақпаға енген жердегі алаңның екі жақ бетіне дүкендер орналасатын. «Майдан» деп аталған мұндай алаңдардың, көбіне үсті жабылып, кішігірім базарға айналдырылатын.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> «Хаммами мухтасар» ыстықты ұзақ сақтау мақсатында жартылай жерге көміліп, тек күмбездері ғана көрініп тұратындай етіліп салынатын-ды (Біздін моншаның неліктен шұқырда тұрғандығы енді түсінікті шығар). Мұндай моншалар әйелдер және ерлерге арналған екі бөлімнен тұрған, дегенмен, көбісі бір күн әйелдерге, бір күн ерлерге қызмет ететін-ді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> Моншаның екінші түрі қазіргі душқа ұқсас болды, мұнда жылы суды екінші қабатта тұрған арнайы қызметші құбыр арқылы құйып тұрған. Шын мәнінде, бұл кішігірім моншалар да күйген қыштан арнайы қазылған терең шұқыр ішіне қаланып, едені астымен, қабырғаларының ішімен жүргізілген кендер арқылы қыздырылатын-ды. Мұндай моншалар «Мүрича» деп аталатын және олар қаладағы кварталдық (махалләлік) мешіттердің ауласына салынатын, мұнда негізінен сол махаллә тұрғындары, қонақтар, жолаушылар ғана шомылатын. Ол кезде тұрғын үйде намаз оқуға болмайтын, үйлер көбіне екі не үш бөлмеден ғана тұрғандықтан «нас» деп есептелген, әрбір мұсылман өз махалләсындағы мешітке барып моншаға кіріп «ғұсыл» дәретін алып намазға тұратын. Моншаға кірмегендер мешіт ауласындағы «мұстхабханада» әуретті жерлерін жуып, «таһаратханада» аяқ-қолын, бетін, басын, мойынын, білегін шайып дәрет алатын болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> Құрылыс бірегей инженерлік шешімдермен ерекшеленеді. <br /> <br /> Моншаның жалпы көлемі 17х15 м, биіктігі 4,8 м, кірпіштерінің көлемі 25х25х5 см. Монша 1975 жылға дейін жергілікті халық үшін қызмет етіп келді. Бұл көне архитектураның ерекше жоғары деңгейін көрсетеді&lt;ref&gt;''Шығыс моншасы.(XVIғ.) Буклет.—Түркістан: &quot;Әзірет Сұлтан&quot; мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы.2009.—12бет.—ISBN-978-601-80051''&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Құрылысшылардың пікірінше, монша жылуды сақтау үшін жартылай жер астында орналасқан. Монша тоғыз бөлмеден тұрады, олардың екеуі ыстық және суық суға арналған резервуарлар, басқа үй-жай жылыту бөлігі ретінде пайдаланылды, ал қалғандары жуыну үшін арналып, жасалған. Моншаға кіре беріс бөлме &quot;балқы&quot; күмбезімен жабылған, орталық жуынатын зал - ортасында 8 қырлы тапшаны бар 8 қырлы зал. Сылауға арналған тағы бір тапшан &quot;ыстық&quot; залда орналасқан. Тапшандар мен едендері мәрмәр қалақтастан жасалған. Монша өзіндік жылыту жүйесімен ерекшеленеді: ыстық ауа моншаның барлық жеріне еденасты көмейлері арқылы кіреді. Монша [[1979 жыл|1979]] жылға дейін толық пайдаланылды, бұл көне архитектураның ерекше жоғары деңгейін көрсетеді. XX ғасырдың 80-жылдарынан бастап монша мұражай кешенінің бөлігі және ортағасырлық инженерлік ойлаудың өте қызықты үлгісі болып табылады.&lt;ref&gt;Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}<br /> <br /> [[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]<br /> [[Санат:Түркістан облысы сәулеті]]</div>

Murat12049 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2025-08-08T05:42:13Z

<p>Murat12049: сілтемелер қойылды</p> <hr /> <div>[[Сурет:Lakebalkhashbasinmap.png|нобай|350x350 нүкте|Жетісу]]<br /> '''Жетісу''' — тарихи-географиялық [[аймақ]]. Солтүстікте [[Балқаш]], солтүстік-шығысында [[Сасықкөл (көл, Жетісу, Абай облыстары)|Сасықкөл]] мен [[Алакөл (көл)|Алакөл]], шығыста Жетісу ([[Жетісу Алатауы|Жоңғар]]) Алатауы, оңтүстік және оңтүстік-батысында Солтүстік [[Тянь-Шань]] жоталарымен шектеседі. Тарихи деректер мен зерттеулерде Жетісу атын құрайтын 7 өзен туралы түрліше пікір бар. [[Гейнс Александр Константинович|А.К. Гейнс]] бұлардың қатарына [[Лепсі (өзен)|Лепсі]], [[Басқан өзені|Басқан]], [[Сарқан өзені|Сарқан]], [[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]], [[Бүйен (өзен)|Бүйен]], [[Қаратал]] және [[Көксу өзені|Көксу]] өзендерін жатқызса, [[Влангали Александр Георгиевич|А.Влангали]] Басқан, Сарқан өзендерінің орнына солтүстік-шығыстағы [[Аягөз өзені|Аягөз]], оңтүстік-шығыстағы [[Іле]] өзендерін атайды. [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольдтың]] айтуынша, алғашқыда жергілікті халық Жетісу деп Іледен солтүстікке қарай созылған аймақты атаған, оған Лепсі, Басқан, Ақсу, Бүйен, [[Қызылағаш (өзен)|Қызылағаш]], Қаратал, Көксу өзендері енген. Ал Жетісу Іленің оңтүстігіне қарай созылған таулы аймақ деген ұғым 19 ғ-да тарап, сондай-ақ, оған Тянь-Шаньнің солтүстік-батыс және орталық аудандары да қосылатын болған. Тарихи әдебиетте Жетісу ұғымына [[Шу өзені|Шу]] алабы мен [[Нарын]] өзенінің жоғарғы ағысын қамтитын атырап та кірген.[[Сурет:Семиреченская область 1900.svg|thumb|350px|Жетісу, 1900 ж.]]<br /> <br /> Археологтар, тарихшылар мен географтар Жетісуды Солтүстік-шығыс Жетісу (солтүстікте Балқаштан Кетпен және оңтүстікте Іле Алатауы жоталарына дейін, солтүстік-шығыста Алакөлден оңтүстік-батыста Шу-Іле су айрығына дейінгі жерлер) және Оңтүстік-батыс Жетісу (Шу және Талас алқабы) деп екіге бөледі. Жетісуға мұндай тарихи-географиялық [[анықтама]] бере отырып, олар бұл өлкенің тек табиғи жағдайларын ғана емес, сонымен қатар оның өткендегі экономикалық, саяси, этникалық және мәдени даму ерекшеліктерін де еске алады.<br /> <br /> Жетісудың кең аумағы (солтүстіктен оңтүстікке дейін 900 км, ал батыстан шығысқа дейін 800 км) және тауларының биіктігінің әр түрлі болып келуі оның климаты мен ландшафтарының да түрліше болуына ықпал етті. Бұл өлкеде [[егін шаруашылығы]] ертеден-ақ шұраттық сипат алып, қолдан суғаруды қажет еткен. Жайылымдық мал шаруашылығы кең өріс алған. Жетісудың оңтүстік-шығыс бөлігінің тау бөктерлерінде (600 — 1200 м биіктікте) ауа райы ылғалды, қоңыр салқын және ауыспалы, топырағы құнарлы. Онда суармалы егіншілікке пайдаланылатын көптеген тау өзендері бар. Жемісті ағаштар мен жапырақты ағаштар, ал одан жоғарыда шырша ормандары өседі. Бұл өңір мал жайылымына қажетті көкорай жемісті ағаштар мен шалғындарға бай. Міне, осындай қолайлы табиғи географиялық жағдайлар Жетісуды [[Түркістан]] жеріндегі ертедегі мәдениет ошақтарының біріне айналдырды. Оны мекендеген тайпалардың қазақ халқының тарихи қалыптасуында, мемлекеттің құрылып, нығаюында, мәдениеттің өркен жаюында зор маңызы бар. Жетісу жерінде мал бағу мен егін шаруашалығының пайда болуы [[неолит]] пен [[энеолит]] дәуіріне жатады. Қола дәуірінде (б.з.б. 15 — 8 ғ-лар) бұл өлкені мекендеушілердің материалдық және рухани мәдениеті одан әрі өркендеп, [[мыс]] пен қоладан құралдар жасау, бақташылықпен, жер өңдеумен, аң, балық аулаумен айналысу кәсіптері пайда бола бастаған. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың орта шенінде Жетісуда, негізінен, малшы қауымдарының бөлініп шығу дәуірі аяқталды.<br /> <br /> Ертедегі жергілікті тайпалар шаруашылығы Жетісуды дербес экономикалық аймаққа айналдырды. Б.з.б. 7 — 4 ғасырларда Жетісуды [[сақтар]] мекендеген. Олар шаруашылықтың сол кездегі жетілген түрі малшылық және суармалы егіншілікпен айналысып, [[қола]] мен темірден жасалған құралдарды пайдаланған. Археологтар [[Талас]] алқабындағы алғашқы отырықшы мекендердің қалдығын б.з.б. 5 ғ-ға дейінгі уақытқа жатқызады. Б.з.б. 3 ғ-да Жетісудағы сақ тайпаларының одағын [[үйсін]] тайпаларының одағы алмастырды. 6 ғ-дың орта шенінде Жетісу [[Түрік қағанаты]]ның құрамына енді. Ал 581 ж. одан [[Батыс Түрік қағанаты]] бөлініп шықты. Оның орталық ауданы Жетісу, астанасы [[Суяб]] қаласы болды. 7 ғ-дың 30-жылдарында Жетісуда Шу өзенінің шығысында дулу, ал батысында нушеби деп аталған екі иелік пайда болды. 8 ғ-ға дейін бұлар Шығыс Түрік қағандығына тәуелді болатын. Ал 8 ғ-дың басында Жетісудағы өкімет билігін Шу мен Іле арасында көшіп-қонып жүрген түргештердің билеуші топтары басып алды. [[Түргеш қағанаты]] (704 — 766) ала ауыздық, ішкі әлеуметтік қайшылықтардың барған сайын өршуі, оңтүстікте арабтармен, шығыста қытайлармен үнемі қақтығысып отырудың салдарынан әлсіреді. Жетісудағы өкімет билігін тағы бір түркі тайпасы қарлұқтар басып алды. Түргеш және [[Қарлұқ қағанаты|Қарлұқ]] (766 — 940) қағандықтары дәуірінде Шу, Талас және Іле бойында [[қолөнер]] мен сауданың орталығы болған ескі қалалар өсіп, жаңалары пайда болды ([[Атлах]], [[Хамукент]], [[Құлан]], [[Мерке]], т.б.). 9 — 10 ғ-ларда Жетісудың солтүстік-шығыс өңірінде отырықшы егіншілік пайда болды, оның іздері Алматы, [[Талғар]], [[Дүңгене]], [[Қойлық]], [[Қарғалы]], т.б. қалалардың қираған үйінділерінде сақталған. Қолөнер кәсібінің өнімдері ұлғайып, көрші көшпелі тайпалармен экономикалық байланыстар дамыды, сауда-саттық өсті. Ақшаны пайдалану және жергілікті ақша шығару ([[Тараз]]да) пайда болды. Жетісуды мекендеген түркі тайпалары едәуір дәрежеде отырықшылыққа бой ұрды. [[Орта Азия]], [[Шығыс Түркістан]] өңірлерімен сауда-саттық, мал айырбасының тиімділігін жақсы түсінген топтар жақсы жайылымдарды басып алып, мал басын көбейтуге тырысып бақты. Мал мен жайылымнан айырылған көшпелі кедейлер енді егіншілікпен, қолөнер кәсібімен айналысып, қала халықтарының қатарына қосылуға мәжбүр болды. Жетісуға Шығыс Түркістаннан шыққан көшпелі түркі тайпасы ягма басып кіргеннен кейін (940) енді ол Қарахан мемлекетінің құрамына енді. Сөйтіп, Жетісу Шығыс Түркістанмен бірге, Қарахан мемлекетінің Елхан билеген шығыс бөлігін құрады ([[Қарахандар мемлекеті]]). 10 ғ-дың аяқ шенінде Қарахан әулетінің астанасы Шу бойындағы [[Баласағұн]] қаласы болды. Жетісудың бір бөлігінде қарлұқ және шігіл тайпаларының өкілдері билікті өз қолдарына алды.<br /> <br /> Жетісуда 10 — 11 ғ-лардағы отырықшы егіншілік пен қала мәдениетінің едәуір өркендегенін орта ғасыр авторлары ([[Макдиси]], [[ибн Хордадбек]], т.б.) мен Қазақстан, [[Қырғызстан]] археологтарының зерттеулері дәлелдейді. Жаңадан пайда болған егінжайлар мен қалалық мекендер енді тек сауда жолдарының бойында ғана емес, сондай-ақ, өңірдің шалғай түкпірлерінде де (Іленің төменгі ағысы) пайда бола бастады. 11 — 12 ғ-ларда Жетісудың солтүстік-шығысындағы негізгі қалалар мен елді мекендер ([[Шелек]], [[Қапал (Жамбыл облысы)|Қапал]], [[Арасан]], [[Лепсі (ауыл)|Лепсі]], т.б.) пайда болған. Сәулет өнерінің жоғары дәрежеде дамуының куәгерлері — [[Бабажы қатын кесенесі]] (10 — 11 ғ-лар) мен [[Айша бибі кесенесі]] (11 — 12 ғ-лар), т.б. Жетісу мен Қазақстанның өзге бөлігін мекендеген түркі тайпалары этникалық жағынан одан әрі жақындаса түсті. 1129 — 30 ж. Жетісуға қидандар басып кіріп, көп ұзамай-ақ жергілікті тұрғындармен араласып кетті. Өңірдің Іле өзенінен солтүстікке қараған жері бұрынғысынша Қарлұқ хандығының (астанасы [[Қойлық]] қаласы) қарамағында еді. Қидандардың өктемдігі 13 ғ-дың басына дейін созылды. Жетісу мен Шығыс Қазақстанға түркі тілдес [[найман]], [[керей]] тайпалары келіп кірді. Наймандардың қолбасшысы [[Күшлүк]] ханмен күрес қидан гурханын әлсіретті. 1210 ж. ол [[Мұхаммед Хорезм шаh]]тан Талас өзені бойында жеңіліс тапты. Енді Жетісуды Күшлүк биледі. 1211 ж. өңірдің солтүстігіне [[Шыңғыс хан]] әскерлері баса көктеп кіріп, 1218 ж. Жетісуды жаулап алды. Осының салдарынан Жетісу екіге бөлініп кетті. Оның үлкен бір бөлегі (Іледен оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қараған жағы) [[Шағатай ұлысы]]на (орталығы [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] маңында болды), ал Іледен солтүстікке қараған жерлер [[Жошы ұлысы]]на қарады. Солтүстік-шығыс қиыры (Тарбағатай, Еміл мен Көбік маңы) Үгедей ұлысының еншісіне тиді. 1269 ж. Таласта өткен құрылтайда бұрынғы Шағатай, Үгедей ұлыстарының негізінде Хайду (1301 ж. ө.) басқарған мемлекет құрылды. Оның ордасы Іле алқабына орналасты. Біршама уақытқа елдің ішкі саяси және экономикалық өмірі қалыпқа түсті. Алайда Шағатай әулетінің ол өлгеннен кейінгі іштей өзара қырқысуы, сондай-ақ, көрші хандықтармен жүргізілген соғыстар Жетісу халқына және оның экономикасына едәуір зардабын тигізді. 14 ғ-дың 1-жартысында Жетісу және [[Мауераннахр]] билеуші топтарының арасындағы қайшылықтар одан сайын үдей түсті. 14 ғ-дың орта шенінде Шағатай ұлысының батыс және шығыс бөліктері ыдырай бастады. Оның басты себептерінің бірі шапқыншылық салдарынан шаруашылық-саяси және тарихи даму жағынан әр қилы этникалық топтардан құралғандығы еді. Шағатай ұлысының шығыс бөлігіндегі [[дулат]] тайпасының билеушілері жаңадан [[Моғолстан]] деген мемлекет құрып, оған өз іштерінен [[Тоғлұқ Темір]]ді хан етіп жариялады (1348 — 62/63). Енді Моғолстанның орталық бөлігі болып қалған Жетісудың түркі тайпалары этникалық жағынан қайта топтасуға мүмкіндік алды. Дегенмен, олар әлі де болса Қазақстанның өзге өңіріндегі мәдени, тарихи байланысы бір қандас бауырларынан жырақ жатыр еді. Моғолстандағы тайпалар одағына дулат, [[қаңлы]], керей, барін (баарын), бұлғашы секілді жергілікті түркі және оларға етене болып сіңіп кеткен моңғол тайпалары кіретін. Бұлар кейінірек (15 ғ. және 16 ғ-дың басы) қазақ және қырғыздардың құрамына енді.<br /> <br /> Жетісудың Моғолстан құрамындағы 14 ғ-дың 2-жартысындағы саяси жағдайы өзара қырқыстармен және [[Әмір Темір]]дің шапқыншылықтарымен сипатталады. [[Камар әд-Дин Дулати]] 14 ғ-дың 70-жылдарында Жетісудың көпшілік жерін басып алып, өз билігін жүргізген. Жетісуда бұл ұлыстан басқа Моғол билеушісі Еңкетөренің ұлыстары, бұлғашы тайпасы әмірлерінің ұлыстары, бірнеше дербес иеліктер пайда болды. Бір орталыққа бағынған өкімет билігінің болмауынан Жетісу халқы Әмір Темірдің шапқыншылығына айтарлықтай қарсылық көрсете алмады. Шапқыншылық Моғолстан мен Ақ Орданың шаруашылық және саяси жағынан нығаюына кедергі жасады. 14 ғ-дың 80-жылдарының аяқ шені Әмір Темірге бірлесе соққы беруге кіріскен кез болды. Оған қарсы күресте Жетісу билеушілері Камар әд-Дин Дулати, [[Еңкетөре]], Моғолстан ханы [[Қызыр Қожа]] (1389 — 99) және [[Дешті Қыпшақ]] ханы [[Тоқтамыс]] күш біріктірді. Бұлай бірігу Дешті Қыпшақ пен Жетісу тайпаларының өзара байланысты болуы үшін едәуір маңызды болды. Әмір Темірдің қанды жорықтарының салдарынан Жетісу халқы сан жағынан азайды, егін шаруашылығы құлдырап, мал саны кеміді. 15 ғ-дың 1-жартысында да Жетісудағы қырқысулар толастамады. Моғолстандағы Қызыр Қожа, Мұхаммед хан (1408 — 15), [[Уәйіс хан]] тұсындағы ішкі саяси жағдайдың уақытша тынышталуы Жетісуға Әмір Темір әскерлерінің басып кіруімен (1425 жылғы (Ұлықбек жорығы) және ойраттардың (қалмақтардың) шабуылдарынан бұзылды. Қарамағындағы халықты барған сайын қанай түсудің нәтижесінде экономикалық күш-қуаты артқан шонжарлар енді саяси тәуелсіздікке ұмтылды. Мұхаммед Хайдар Дулатидің мәлімдеуінше, 1430 ж. шамасында 30 мыңға жуық моғол отбасы Мауераннахрға жөнелтілген, барін (баарын) және чорас тайпаларының бір бөлігі [[Амасанджи Тайша]] билеген ойраттарға өтіп кеткен. Қаңлы, т.б. тайпалар [[Әбілхайыр хан]] иелігіне қоныс аударған. Ал мұның өзі ішкі ала ауыздыққа қарсы халық наразылығының белгісі еді. Моғолстанның жаңа ханы Есенбұғаның (1424 — 62) билігі [[Қашқария]]ның бір бөлігімен ғана шектелді.<br /> <br /> Тек 15 ғ-дың 40-жылдарының аяғы мен 50-жылдарының басында ғана ол Жетісудың көшпелі халқына өз үстемдігін жүргізе алды. Алайда осы қиындықтарға қарамастан, Жетісуды (жалпы қазақ жерін) мекендеген қазақ тайпаларының бірігу үрдісі жалғаса берді, енді олардың Моғолстаннан бөлінгісі келетіндіктері айқын сезіле бастады. Мұны Моғолстанның солтүстік және оңтүстік аудандарындағы (Жетісу және Тянь-Шань, Шығыс Түркістанның біраз бөлігі) табиғи-географиялық, экономикалық және тарихи жағдай, сондай-ақ, Жетісу халқының Қазақстанның өзге өңіріндегі тайпалармен ежелден бергі мәдени-этникалық, туыстық жақындықтарын тездете түсті. “[[Тарихи-и Рашиди]]дегі” мәліметке қарағанда, 1465 ж. бұл жерге 200 мыңға жуық қазақтар көшіп келген. Олармен бірге Әбілхайыр ханмен жауласқан [[Барақ хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек сұлтан|Жәнібек]] және [[Керей сұлтан]]дар да келген. Сонымен Жетісу Дешті Қыпшақтан келген тайпалардың, сондай-ақ, жергілікті қазақ тайпаларын саяси-этникалық жағынан біріктірудің орталығына айналды. Ал 15 ғ-дың 60-жылдарының орта шені мен 70-жылдардың басында Жетісудың батыс бөлігінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. 15 ғ-дың аяғы мен 16 ғ-дың бас кезінде Қазақ хандығының шекарасы Жетісу, Дешті Қыпшақ және Түркістан өлкесінің солтүстік бөлігінде ([[Созақ]], [[Сауран]], [[Сығанақ]] қалалары қосылды) бірте-бірте кеңейе түсті. Бұл жерлерді жайлаған қазақ рулары мен тайпалары Қазақ хандығына бірігіп, қазақ халқының ұзаққа созылған қалыптасу процесі аяқталды. Қазақ халқының құрамында тарихи даму барысында тайпалардың үш тобы пайда болды. Олардың әрқайсысының шаруашылық мүдделері ортақ болғанмен, территория жағынан бір-бірінен айырмашылықтары болды. Осыған байланысты қазақ даласындағы үш жүздің қалыптасуы, соның ішінде Жетісудағы [[Ұлы жүз]]дің қалыптасуы 15 ғ-дың соңы мен 16 ғ-дың басында аяқталды. [[Қасым хан]] тұсында (1511 — 23) Қазақ хандығының шекарасы Қаратал өзеніне дейін жетсе, Тахир ханның билігі дәуірінде Қас және Күнес өзендеріне дейінгі атырапты қамтыды. Қазақ хандығының күшеюі 16 ғ-дың бас кезінде Моғолстанның Жетісуда билігінің жойылуын тездетті. Шығыс Түркістан өлкесін билеген [[Сұлтан Саид]] (1514 — 33) пен [[Абд әр-Рашид]] (1533 — 65) хандар Жетісуды өздеріне қайтарып алуға тырысып бақты. Алайда қырғыздармен одақтасқан қазақ билеушілері оны жүзеге асыртпай тастады. Бұл күрес [[Ақназар хан]] тұсында да тоқтаған жоқ. 17 ғ-да өлы жүз басқа қазақ жүздері сияқты жеке хандық болып саналды. Жетісу рулары басқа да отырықшы егін ш-мен айналысатын аймақтармен сауда-экон. қарым-қатынастар жасап тұрды. 1643 ж. Жоңғар қонтайшысы Батур Жетісудың біраз жерін өзіне бағындырды. Ал 1681 — 88 ж. Жоңғар хандығы Жетісудан Оңтүстік Қазақстанға бірнеше дүркін жорықтар жасады. 18 ғ-да Жетісудың едәуір бөлігі Жоңғар хандығының қол астында болды. Жоңғар мемлекетін [[Цинь империясы]] талқандағаннан кейін, енді Жетісуды осы империя басып аларлықтай қаупі төнді. Жетісудың Ілеге дейінгі оңтүстік бөлігін 19 ғ-да [[Қоқан хандығы]] жаулап алды. Жоңғар және Қоқан хандықтарының қайыршылыққа ұшыратқан зорлық-зомбылығына қарсы [[Ұлы жүз]] қазақтары күрес жүргізді. 19 ғ-дың 40-жылдарының ортасында Жетісудың [[Қапал (Жетісу облысы)|Қапал]] аймағында көшіп-қонып жүрген қазақтарды Ресей өз қол астына қаратты. Жетісудың Іле өзеніне дейінгі бөлігі Ресей мемлекетінің құрамына енді. 1854 ж. [[Алмалы]] деген жерде патшалық Ресейдің Орта Азияны отарлау барысында “сенімді” тірегі саналған “[[Верный]]” бекінісі салынды. 1860 ж. қазақтың атты жасақтарымен бірге Ресей әскерлері өзынағаш түбінде Қоқан хандығының әскерін ойсырата жеңді. 1860 ж. аяғында патшалық Ресей Жетісуды толықтай өз отарына айналдырды. 1867 ж. Жетісу территориясында Жетісу облысы құрылды. Жетісу 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың ірі ошақтарының бірі болды. 1924 — 25 ж. Орта Азия республикаларында жүргізілген ұлттық — мемлекеттік межелеуден кейін Жетісу Қазақстан мен Қырғызстан құрамына кірді. Қазақстанның тәуелсіздік алуымен бірге (1991) Жетісу да қазақ халқының байырғы атамекені ретінде біртұтас мемлекеттің мәдениеті дамыған, экономикасы қуатты аймағына айналды.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> ==Сыртқы сілтемелер==<br /> *[http://www.inform.kz/kaz/article/1229759 Жетісу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305072536/http://www.inform.kz/kaz/article/1229759 |date=2016-03-05 }}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Жетісу|*]]<br /> [[Санат:Қазақстан географиясы]]<br /> [[Санат:Қырғызстан географиясы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Murat12049 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2025-08-08T05:13:31Z

<p>Murat12049: сілтемелер қойылды</p> <hr /> <div>{{мағына|Жәңгір-Керей хан}}<br /> {{Мемлекеттік қайраткер<br /> | түс = Қазақ ханы<br /> | Қазақша есімі = Салқам Жәңгір хан<br /> | Суреті =Салқам_Жәңгір_хан.jpg<br /> | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]<br /> | Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg<br /> | Ту2 = <br /> | Басқара бастады = 1643<br /> | Басқаруын аяқтады = 1652 <br /> | Ізашары = [[II Жәнібек хан]]<br /> | Ізбасары = [[Батыр хан]] <br /> | Титулы_2 = <br /> | Ту_2 = <br /> | Ту2_2 = <br /> | Реті_2 = <br /> | Басқара бастады_2 = <br /> | Басқаруын аяқтады_2 = <br /> | Ізашары_2 = <br /> | Ізбасары_2 = <br /> | Титулы_3 = <br /> | Ту_3 = <br /> | Ту2_3 = <br /> | Реті_3 = <br /> | Басқара бастады_3 = <br /> | Басқаруын аяқтады_3 = <br /> | Ізашары_3 = <br /> | Ізбасары_3 = <br /> | Титулы_4 = <br /> | Ту_4 = <br /> | Ту2_4 = <br /> | Реті_4 = <br /> | Басқара бастады_4 = <br /> | Басқаруын аяқтады_4 = <br /> | Ізашары_4 = <br /> | Ізбасары_4 = <br /> | Туған күні = 1610<br /> | Туған жері = [[Қазақ хандығы]]<br /> | Қайтыс болған күні = 1652<br /> | Қайтыс болған жері = [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Қазақ хандығы]]<br /> | Жерленді = [[Түркістан (қала)|Түркістан]]<br /> | Діні = [[Ислам]]<br /> | Әкесі = [[Есім хан]]<br /> | Анасы = Айлин ханым<br /> | Жұбайы = Бану ханым<br /> | Балалары = [[Абақ сұлтан]]&lt;br&gt;Аппақ сұлтан&lt;br&gt;[[Тәуке хан]]&lt;br&gt;Уәлибақы сұлтан<br /> | Партиясы = <br /> | Білімі = <br /> | Қолтаңбасы = <br /> | Сайты = <br /> | Commons = <br /> | Марапаттары =<br /> }}<br /> '''Салқам Жәңгір хан''' ([[1610 жыл|1610]]—[[1652 жыл|1652]]) — 1643–1652 жылдары билік құрған [[Қазақ хандары|қазақ ханы]], [[Есім хан]]ның ұлы. Ол хан тағына [[Есім хан]] өмірден өткен соң отырды. Жәңгір хан бойы аласа, бірақ толық денелі кісі болған. Сондықтан да халық оны «Салқам Жәңгір» атап кеткен. Оның тұсында [[Батыр қонтайшы]] басқарып тұрған жоңғар-ойраттардың күшеюі байқалды. Олар [[Қазақ хандығы]]на үздіксіз шабуыл жасап тұрды.<br /> <br /> ==Өмірбаяны==<br /> Жәңгір ханның билік еткен жылдары жоңғар феодалдарының қазақ жерін жаулап алуға жасаған үздіксіз жорықтар кезеңіне сай келеді. Кейбір мәліметтерге сәйкес Жәңгір ханның ордасы [[Түркістан (қала)|Түркістанға]] таяу маңда орналасыпты. Жәңгір хан [[Бұхара хандығы]]мен одақтастық келісімге келіп, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес жүргізді. Сонымен бірге, ол қырғыздармен де осындай қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. Мұның бәрі жоңғар шабуылынан қорғану мақсатынан туып еді. Дәл осы кезеңде [[Қазақ хандығы]] мен [[Ойраттар|ойрат жоңғарлары]] арасындағы қарулы қақтығыстар жиілей түсті. Екі жақтың басшылары көшіп-қонуға жайлы жерлер және [[Сырдария|Сырдария өзені]] бойындағы сауда орталықтары үшін күрес жүргізді. Сол кезеңдегі тарихи мәліметтер бойынша, Жәңгір хан тұсында қазақтар мен [[Ойраттар|ойрат жоңғарлары]] арасында үш ірі шайқас болған:<br /> <br /> * Бірінші шайқас — 1635 жылы <br /> * Екінші шайқас — 1643–1644 жылдары <br /> * Үшінші шайқас — 1652 жылы<br /> <br /> 1635 жылғы шайқаста қазақ әскерлеріне [[Батыр қонтайшы]] бастаған жер қайысқан қалың қол қарсы тұрды. Бұл ұрыстың нақты нәтижелері жөнінде мәліметтер жоқ, бірақ шайқас кезінде Жәңгір ханның тұтқынға түсіп, біраз уақыттан соң қашып құтылғаны туралы деректер кездеседі. Сол кезден бастап Жәңгір хан жоңғарларға үнемі шабуыл жасап тұрады.<br /> <br /> Екінші ірі шайқас 1643-ші жылы қыста Батыр қонтайшының қазақ жеріне шабуыл жасауынан басталады. Жоңғарлар [[Жетісу]] өңірінің үлкен бөлігін жаулап алып, он мыңға жуық адамды тұтқынға түсіреді. Салқам Жәңгір хан жоңғарларға тойтарыс беру үшін 600 сарбазымен [[Орбұлақ шайқасы|Орбұлақ]] өзенінің бойына беттейді. Осы жерде әйгілі [[Орбұлақ шайқасы]] өтеді. Жәңгір ханға көмекке 20 мың сарбазымен [[Самарқан]] билеушісі [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]] келеді. [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]] қолының көмегі арқасында Жәңгір хан бұл шайқаста жеңіске жетеді. [[Батыр қонтайшы]] шегінуге мәжбүр болады. Жеңіліске ұшыраған жоңғарлар бұл ұрыста он мыңға жуық адамынан айырылады. Сақталып қалған тарихи мәліметтер бойынша, бұл шайқаста Жәңгір хан зор қолбасшылық дарын мен әскери шеберлік таныта білген.<br /> <br /> Жәңгір хан жоңғарларға қарсы күресте моғолдар жағынан көмек алу үшін біраз әрекет етті. Олармен тату көршілік қарым-қатынас орнату үшін екі рет елші жіберді. Бұл дипломатиялық тапсырма Жәңгір ханның ұлдары [[Тәуке хан|Тәуке]] мен Апақ сұлтандарға жүктелді.<br /> <br /> 1643–1644 жылдардағы шайқаста толық жеңілмеген жоңғарлар болашақта болатын соғысқа мұқият дайындала бастады. Жоңғар қонтайшысы 1643–1644 жылдардағы жеңілістен кейін бытыраған иеліктерін біріктіріп, [[Сібір хандығы|Сібірдегі]] орыс қалаларынан қару-жарақтар және оқ-дәрілер сатып алады.<br /> <br /> 1652 жылы қазақтар мен жоңғарлар арасындағы үшінші ірі шайқаста қазақ әскерлері жеңіліске ұшырап, Жәңгір хан Очирицу Цецену ханның ұлы Галдаман Нойонның қолынан қаза табады.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Қазақ хандары}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]<br /> [[Санат:Қазақ хандары]]<br /> [[Санат:Туған жылы белгісіздер]]<br /> [[Санат:Төрелер]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

Murat12049 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2025-08-07T10:37:04Z

<p>Murat12049: Сипаттамасына ақпарат қосылды</p> <hr /> <div>{{Ғимарат<br /> | ғимараттың аты = Жүсіп ата кесенесі<br /> | шынайы аты = <br /> | бұрынғы атауы = <br /> | балама аты = <br /> | статусы = Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші<br /> | суреті = <br /> | ені = 300px <br /> | сурет атауы = <br /> | позициялық карта = Қазақстан <br /> |lat_dir = |lat_deg = 43 |lat_min = 10 |lat_sec = 41 <br /> |lon_dir = |lon_deg = 68 |lon_min = 32 |lon_sec = 02 <br /> | карта атауы = <br /> | карта ені = <br /> | ғимараттың үлкен жетістігі = <br /> | ізашары = <br /> | ізбасары = <br /> | ғимарат түрі = киелі нысан <br /> | сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет<br /> | қолданылуы = <br /> | орналасуы = [[Түркістан облысы]]<br /> | мекен жайы = [[Сауран ауданы]], [[Ескі Иқан]] ауылы <br /> | қала = <br /> | мемлекет = <br /> | қазіргі жалдаушы = <br /> | ғимараттың маңыздылығы = <br /> | құрылысы уақыты = ХІІ-ХІХ ғасырлар<br /> | құрылысы аяқталды = <br /> | ашылған уақыты = <br /> | жөнделген уақыты = <br /> | жабылған уақыты = <br /> | бұзылған уақыты = <br /> | құны = <br /> | жөндеу құны = <br /> | биіктігі = <br /> | төбесі = күмбезді <br /> | антеннаның төбесі = <br /> | шатыры = <br /> | ең соңғы қабат = <br /> | обсерватория = <br /> | құрылыс жүйесі = <br /> | көлемі = <br /> | диаметрі = <br /> | басқа да өлшемдері = <br /> | қабаттар саны = <br /> | ғимараттың ішкі ауданы = <br /> | лифтілер = <br /> | тапсырыс беруші = <br /> | иемденуші = <br /> | басқарушы орган = <br /> | сәулетшісі = <br /> | сәулет фирмасы = <br /> | салушы = <br /> | инженері = <br /> | инженер-құрылысшы = <br /> | басқа да дизайнерлер = <br /> | сметашы = <br /> | бас мердігер = <br /> | марапаттары = <br /> | дүкендер саны = <br /> | бөлмелер саны = <br /> | көлік тұрағы = <br /> | сайты = <br /> }}<br /> '''Жүсіп ата кесенесі''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші. <br /> <br /> == Орналасқан жері ==<br /> [[Түркістан облысы]], [[Сауран ауданы]], [[Ескі Иқан]] оңтүстік бөлігінде орналасқан. Кесене ауыл ортасындағы ортағасырлық [[Иқан]] қалашығы қирандысынан 500 м оңтүстік-шығыстағы көлемі үлкен қоныста (ХІІ-ХІХ ғасырлар) орналасқан.<br /> <br /> == Сипаты ==<br /> Ескерткіштің шығыс бетінде Алматы – Самара тас жолы жатыр. Ескерткіш молалар арасында орналасқан. Ол жерге ең соңғы рет 2000 жылдай бұрын жерленген. Саман құрылыстың солтүстік жағы бүлінген. Кесене тікбұрышты 2–камералы құрылыс. [[Гурхана]]ның сақталған бөлігі бір қабатты күмбезбен жабылған.<br /> <br /> Портал солтүстіктен 40 градус еңкейіп [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]не бағытталған. Кесене 500 жылдай уақыт бойы өмірінде негізгі доменттарын жоғалтқан – яғни, Портал мен [[Зиаратхана]] қабырғалары бүлініп, біркелкі 3 метрдей биіктікте ғана сақталған. Ғимарат едені мүлде сақталмаған, оның орнына шөп өсіп кеткен. Гурханаға кіре беріс екі шетінде кейіннен жерленген қабірлер бар. Гурхана кіреберіс өзінің алғашқы қалпын жоғалтпаған. Есік жақтаулары мен темір торлар кейіннен қойылған. Қазіргі уақытта гурханада 8 [[қабір]] бар.&lt;ref&gt;[http://www.madenimura.kz/kk/culture-legacy/region/south_kazakh_oblast/memorial/zhusup_ata Жүсіп ата кесенесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014155519/http://www.madenimura.kz/kk/culture-legacy/region/south_kazakh_oblast/memorial/zhusup_ata |date=2014-10-14 }}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Ол туралы деректер көп сақталмаған. [[Аңыз]], [[Әпсана|әпсаналар]] мен жергілікті көнекөз қариялардың айтуы бойынша Жүсіп атаны жергілікті халық «Ғашық Жүсіп» деп атаған, оның мәнісі «Аллаға ғашық» дегенді білдіреді. [[Иқан]] ауылының жергілікті тұрғыны Сайдалим Иулдаш Нұршиддинұлының жеке мұрағатынан Жүсіп ата туралы бірқатар деректер табылған. Бұл деректерге сүйенсек [[Қожа Ахмет Ясауи]] сол заманда [[Ясы]] қаласының әкімі қызметін атқарған екен. Әкімнің бұйрығымен Жүсіп ата [[Иқан]] ауылына өкіл болып жіберіліпті. Ол кезде Жүсіп ата өзінің жүзімдерімен барлық елге танымал болған. [[Қожа Ахмет Ясауи|Ахмет Ясауи]] Иқанға келгенде Жүсіп ата оған жүзімнің он екі түрінен дәм татқызған екен. Жүсіп ата сопылық ілімді толығымен меңгеріп, жоғарғы кемел дәрежесіне жетіп, әулие атанған. Жергілікті көнекөз қариялардың айтуынша Жүсіп ата кесенесінде діни кітаптар өте көп болған. Өкінішке орай, Кеңес үкіметі орнағаннан соң біршама кітаптар өртеніп кеткен. Бірақ кесене ішінде жерленген тұлғалардың құлпытастары толық сақталған. Олар: Сабыр ата, Құрбан ата, Халил ата (Жүсіп атаның ұлы), Жүсіп ата, Ибраһим ата, Әбдіжалил ата, Асан ата, Әбді Әзиз ата құлпытастары. 2007 жылы археолог Марат Тұяқбаевтың жетекшілігімен археологиялық зерттеулер жүргізіліп, кесененің ХV ғасырда салынғандығы анықталды. Мешіт бөлмесінің күмбез жабыны, пештақ қақпасы археологиялық зерттеулер нәтижесінде толық қайта қалпына келтірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 40 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Кесененің бастапқыда Қабірхана мен Жамағатхана бөлмелері ғана болған, кейіннен ХХ ғасырдың басында жергілікті тұрғындар Асхана бөлмесін тұрғызған. Жамағатхана бөлмесінің күмбезі де, төбе жабыны да бізге дейін түпнұсқа күйінде жетпеген, тек Қабірхана бөлмесі ғана бүтін жеткен. Кесененің негізгі өлшемдері толық сақталған және іргетас ретінде пайдаланылған алты қатар кірпіш қаландысы да жақсы жағдайда.  Жүсіп ата кесенесі қабірхана, жамағатхана бөлмелерінен тұрады және екі бөлме де күмбезделіп жабылған. Құрылыстың жалпы ұзындығы 14,2 м, ені 12,8 м, биіктігі 13,5 м. 2008-2010 жылдары «Қазқайтажаңарту» РМК тарапынан Жүсіп ата кесенесін қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}<br /> <br /> [[Санат:Түркістан облысы сәулеті]]<br /> [[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]<br /> [[Санат:Қазақстан кесенелері]]</div>

Murat12049 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2025-08-07T10:22:06Z

<p>Murat12049: Қателер түзетілді</p> <hr /> <div>{{Ғимарат<br /> | ғимараттың аты = Арыстан баб кесенесі <br /> | шынайы аты = <br /> | бұрынғы атауы = <br /> | балама аты = <br /> | статусы = Мемлекет қорғауында<br /> | суреті = Aristanbab.jpg<br /> | ені = <br /> | сурет атауы = <br /> | позициялық карта = <br /> |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = <br /> |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = <br /> | карта атауы = <br /> | карта ені = <br /> | ғимараттың үлкен жетістігі =<br /> | ізашары = <br /> | ізбасары = <br /> | ғимарат түрі = <br /> | сәулет стилі = <br /> | қолданылуы = <br /> | орналасуы = Қазақстан Республикасы, Түркістан облысы, Отырар ауданы<br /> | мекен жайы = <br /> | қала = <br /> | мемлекет = <br /> | қазіргі жалдаушы = <br /> | ғимараттың маңыздылығы = <br /> | құрылысы уақыты = XIV ғасыр<br /> | құрылысы аяқталды = <br /> | ашылған уақыты = <br /> | жөнделген уақыты = <br /> | жабылған уақыты = <br /> | бұзылған уақыты = <br /> | құны = <br /> | жөндеу құны = <br /> | биіктігі = 12 м<br /> | төбесі = <br /> | антеннаның төбесі = <br /> | шатыры = <br /> | ең соңғы қабат = <br /> | обсерватория = <br /> | құрылыс жүйесі = <br /> | көлемі = <br /> | диаметрі = <br /> | басқа да өлшемдері = 35x12м (сыртқы ауданы)<br /> | қабаттар саны = <br /> | ғимараттың ішкі ауданы = <br /> | лифтілер = <br /> | тапсырыс беруші = <br /> | иемденуші = <br /> | басқарушы орган = <br /> | сәулетшісі = Ескендір қажы (?)<br /> | сәулет фирмасы = <br /> | салушы = <br /> | инженері = <br /> | инженер-құрылысшы = <br /> | басқа да дизайнерлер = <br /> | сметашы = <br /> | бас мердігер = <br /> | марапаттары = <br /> | дүкендер саны = <br /> | бөлмелер саны = <br /> | көлік тұрағы = <br /> | сайты = <br /> }}<br /> '''Арыстан баб кесенесі''' — көне [[Отырар]] жеріндегі сәулет өнері ескерткіші. Түркістан халқының арасында мұсылман дінін таратушы [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет Яасауидің]] ұстазы болған [[Арыстанбаб|Арыстан баб]] ата қабірінің басына салынған. [[Кесене]] [[дәлізхана]], [[мешіт]], құжырахана, азан шақыратын мұнара сияқты жеке бөлмелерден құралған. Кесененің ең көне бөлігі [[қабірхана]] болуы тиіс. Қазір де оның едені басқа бөлмелермен салыстырғанда едәуір биік. Қабір үстіне алғашқы белгі 12 ғ. шамасында салынған. Мазар 14 ғасырда қайта жөнделген. Арыстан баб кесенесі 20 ғасырдың басында жергілікті халықтың қаражатымен күйдірілген кірпіштен ауданы 35x12 м, биіктігі 12 м, бұрынғы [[Мекке]]ге қараған есігі [[Түркістан (қала)|Түркістанға]], [[Әзірет Сұлтан]]ға бағытталып, Солтүстік жағы кесене, Оңтүстік жағы мешіт есебінде қайта жөнделді. Дәліз-қақпа маңдайшасына мәрмәр тақта қаланып, бетіне [[һижра]] бойынша 1327 жыл, яғни соңғы құрылыс жүрген уақыт деп көрсетілген.<br /> <br /> ==Қысқаша мәлімет==<br /> Бұл кесене XII ғасырда өмір сүрген діни көріпкел Арыстан баб мазарының үстіне салынған. Кесененің бірінші құрылысы XIV-XV ғасырға жатады. Сол құрылыстан кесілген айван тізбектері қалған. XVIII ғасырда көне мазардың орнында жер сілкінісінен кейін екі кесілген ағаш тізбекке тірелген айванмен салынған екі күмбезді құрылыс орнатылды. XVIII ғасырда құрылыс қиратылып, фриз жазбалары бойынша 1909 жылы қайта салынды. 1971 жылы жоғары деңгейдегі грунт сулары салдарынан мешіт құлатылып, қайта орнатылды. Құрылыс алебастр ерітіндісінде күйдірілген кірпіштен қабырғаның сырт жағына салынды. Қазіргі кезде бұл кесене [[Орта Азия|Орталық Азиядағы]] қажылық міндетті өтейтін мұсылман киелі жерлерінің бірі болып саналады. Аңыз бойынша Арыстан баб [[Мұхаммед|Мұхаммед пайғамбардың]] (с.ғ.с) елшісі болған. Бір күні Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с) өзінің шәкірттерімен құрма жеп отырған еді. Бір құрма қайта-қайта ыдыстан құлай беріп, пайғамбар ішкі дауысты естіді: «Бұл құрма Сізден кейін 400 жыл алдағы уақытта туылатын мұсылман бала Ахметке арналған». Сонда пайғамбар шәкірттері ішінен бұл құрманы кім иесіне жеткізетінін сұрайды. Ешкім сұранған жоқ. Пайғамбар сұрақты қайта қойғаннан кейін, Арыстан баб былай деді: «Егер Сіз Алла Тағаладан 400 жыл сұрап берсеңіз мен бұл құрманы иесіне жеткіземін». Халық аңыздарынан және жазба деректеріне қарағанда («Рисолаи Сарем-Исфижоб» және Куприлозада кітабы) Арыстан баб [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет Ясауидің]] ұстазы болып құрманы жеткізеді. Қазіргі кезде Арыстан баб мазары үстінде 30*13 метр аумағы бар кесене тұр. Тарихи деректер бойынша XII-XVIII ғасырларда кесене бірнеше рет қайта салынып, қайта жаңартылды. [[Қожа Ахмет Ясауи]] ұлы әулие мен діни көріпкел 1103 жылы туылып 1166 жылы қайтыс болған.<br /> <br /> ==Арыстан баб туралы аңыздар==<br /> <br /> Арыстан бабтың дүние салуы [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет Яасауи]] хикметінде былайша суреттеледі:<br /> &lt;br/&gt;«Бабам айтты: Ей балам, қасымда тұр өлейін,<br /> &lt;br/&gt;Жаназамды оқып көм, жан тәсілім қалайын.<br /> &lt;br/&gt;Медет берсе Мұстафа, ғарыш биігіне шығайын.<br /> &lt;br/&gt;Арыслан бабам сөздерін есітіңіз - тәбәрік.<br /> &lt;br/&gt;Жылап айттым: ей бала, жас көдекпін білмеймін.<br /> &lt;br/&gt;Көріңізді қазармын, көтеріп сала алмаспын.<br /> &lt;br/&gt;Хақ Мұстафа сүндетін, балапанмын, білмеймін.<br /> &lt;br/&gt;Бабам айтты: Ей балам, періштелер жиылады.<br /> &lt;br/&gt;Жебірейіл имам болып, өзгелер оған ұйиды.<br /> &lt;br/&gt;Макаил мен Исрафил көтеріп көрге қояды».<br /> Отырар өңірінде біз естіген аңыз байынша Арыстанбаб дүние салған соң, оның денесін ақ бураға артып, еркіне жіберіп, соңынан ілесіп отырған. Ақ бура жүре-жүре осы жерге шөккен екен. Сол шөккен жерге [[Арыстанбаб|Арыстан баб]] қойылыпты.<br /> «Алпамыс жырының» бір үлгісінде Байбөрі мен Аналық «Самарқанда сансыз баб», Бұқарадағы «Баһауәдин Нақишбент» молаларына зират қылады, және <br /> &lt;br/&gt;&quot;Түнейді үш күн Байбөрі<br /> &lt;br/&gt;Әзіретті сұлтанға.<br /> &lt;br/&gt;Түркістанда түмен бап,<br /> &lt;br/&gt;Сайрамда бар сансыз бап,<br /> &lt;br/&gt;Отырарда отыз бап,<br /> &lt;br/&gt;Бабалардың бабын сұрасаң,<br /> &lt;br/&gt;Ең үлкені Арыстан баб.<br /> &lt;br/&gt;Әулие қоймай қыдырып,<br /> &lt;br/&gt;Бабалардың бәрін қылды сап» <br /> <br /> [[Әзірет Сұлтан|&quot;Әзірет Сұлтан&quot;]] қорық-музейінің сақтаулы тұрған Баян ауылдан бір зияратшылдың қолжазбасында мынадай қызық мағлұмат бар: Арыстан баб дүние салған соң, оның моласының басына екі құс – бірі лашын, бірі қарға ұшып келеді. Бұл әңгіме бізді ежелгі түркі шаманизміне жетелейді. Көне түркілер бұл аталған құстарды киелі деп санаған. Мысалы, ескі жылнамаларда жазылған аңыз бойынша көне түркілердің Ашина тайпасына жау шауып, жаппай қырып кетеді. Сонда жалғыз қалған бала ғана аман қалады. Баланы қасқыр емізіп, аспан әлемінің елшісі – қарға ет әкеліп асыраған. Осы баладан түркілердің ұрпағы тарады деседі. Қазақтардың қарғаны киелі құс санағаны жөнінде деректер аз емес. Қарға сөзімен байланысты мынадай мақал-мәтелдер бар: «Біздің де қолымызға қарға тышар», «Қарға тамырлы қазақ», «Қарғам-ау» деген сөз қарағым, қалқам деген мағынада қолданылады. «Қарғам, қарғашым, қарғатайым&quot; деп қарттар немере-шөберелерін еркелеткен. Қанша балаң бар деп жауап қайтарған.<br /> <br /> ==Құрылымы==<br /> <br /> [[Арыстанбаб|Арыстан баб]] кесенесі - ғасырлар бойы түрлі өндеу-жөндеуді басынан кешірген құрылыс. Кейде Арыстан бабтың ХІ-ХІІ ғасырларда өмір сүргенін тілге тиек ете отырып, оның кесенесі Арыстан баб дүние салған соң іле-шала тұрғызылған деген жорамал айтылады. Алайда бізге жеткен қазіргі кесенеде ХІІ ғасырдың белгілері жоқ. Бұл арада біз ислам дінінің алғашқы кезде қабір үстіне төбесі жабық құрылыс тұрғызуға тыйым салғанын есте ұстағанымыз жөн. Осы тұрғыдан қарағанда, ХІІ ғасырда Арыстан баб ғимаратының болмауы да мүмкін. А.Черкасовтың жазбаларында Арыстан баб кесенесі әулие және шәкірттері жатқан екі бөлмеден, сондай-ақ алдындағы бастырмадан тұрғанын жоғарыда айтқан болатынбыз. Бұлардың жобасы ХІV ғасырдың құрылысына сай келеді. Осымен қатар бастырмадағы ұстындар да ХІV ғасырдың аяғы мен ХV ғасырдың басында жасалған деген тұжырымды мамандар айтқан болатын. Яғни қазіргі Арыстан баб құрылыс кешеніндегі қабірханалар бөлігі ең көнесі, әуелгісі болып табылады. Бұған қоса халық арасында кең тараған мынадай аңыз бар: «Қожа Ахмет кесенесінің қабырғалары қаланып болған түні алып жасыл өгіз көтерілген дуалдарды мүйізімен соғып, құлатады. Ғимарат қабырғалары қайта тұрғызылып, күмбездері қалана бастағанда бұл оқиға тағы да қайталанып, бәрі үйілген төбеге айналады. Бұл жайт [[Әмір Темір]]ді көп ойландырады. Түсінде бір шал келіп, аян береді, ол Қожа Ахметтің ең алғашқы ұстазы, Арыстан баб моласының үстіне мазар көтеруге әмір ететінін жеткізеді. Бұл талап орындалған соң ғана Әмір Темір Түркістандағы құрылысын ойдағыдай аяқтайды». Арыстан баб қабірханасының едені басқа бөлмелермен салыстырғанда едәуір биік. Тігінен көтерілген қабырғалары бір биіктікте сәулет өнерінде «желкен» деп аталатын өріммен иіліп барым күмбезге ұласады. Күмбез ауқымы кең һәм биік етіп тұрғызылған. Қабірхананың есігі күнбатысқа, дәлірек айтсақ, Меккеге бағышталған. Бұл қасиетті қабірлерге тағзым етудің мұсылмандық ережелерінен туындайды: зиярат етушінің беті сағанаға, арқасы құбылаға қарауға тиіс болған. Оның ұзындығы 3 м. 90 см., ені 1 м. 30 см., биіктігі 1 м. 20 см. Қабаттас, көлемі 5,4м х 5,4 м. Бөлмеде үш қабір бар. Ол да биік күмбезбен жабылған. Алайда күмбездің іші алебастрмен сыланып, геометриялық үлгідегі өрнектермен нақышталған. Әулиеге кірер есіктің екі жағында екі қабір орналасқан. Шырақшылар бұларды Лашын баб пен Қарға баб дейді. Олар әулие қабірімен салыстырғанда аса шағын болып келген. Лашын баб қабірінің көлемі 1,63м х 0,92м., Қарға бабтікі 1,70 м х 0,90 м. Осы қабірханаларға оңтүстік-батыс жақтан бірнеше бөлмелер қосылған. Екі қанаттағы бөлмелерді біріктіріп, байланыстырып тұрған дәліз-бастырма бар. Ол әдеттегі бастырма-айвандардан өзгеше, тұтасымен қыштан өріліп, төбесі иіліп жабылған. Оның көлемі 7,60м х 4,35м. Қабірханалар дәліз қышпен қаланып күмбезделсе, мешіт бөлігі негізінен қам кесектен тұрғызылып, төбесін жабуда ағаш кең пайдаланылған. Мешіттің ортасында В.В.Константинова жасаған жоба бойынша алты ағаш тіреу болған. Олардың үстіне қары қойылып, ағаштан қырлы күмбез қиыстырылған. Мешіт қабырғасында [[Мекке]] бағытын көрсететін ойық-михраб бар.<br /> <br /> ==Зерттелуі==<br /> <br /> [[Арыстанбаб|Арыстан баб]] ескерткіші деп аталатын мазарлар басқа аймақтардың бірі – [[Қырғызстан]]дағы Ош өңірінде. Бірақ қырғыздардың діни-нанымдарын зерттеген ғалым С.М.Абрамзонның пікірінше, жергілікті халық бұл жерде жерленген Арыстан бабты қалмақтарға қарсы соғысқан батыр деп таниды. Яғни Оштағы Арыстан баб XVII-XVII ғасырларда өмір сүрген адам болған. Арыстан баб қабірінің басына тұрғызылған ғимарат алғаш ғылыми әдебиетте 1898 ж.ж. И.Т.Пославскийдің «Развалины города Отрара» атты мақаласында аталады. 1903 жылы кесене Түркістандық археология әуесқойлар үйірмесінің мүшесі А.Черкасовтың Отырар төбені көріп айтқаны жөніндегі есебінде аталып өтіледі. А.Черкасовты түкпір бөлмедегі Арыстан бабтың қабірі таң қалдырады: «Надгробие Арстан – Баба такой же формы, как и остальные, покрыто куском белого коленкора и поражает своими размерами. Такого роста, по словам шейха, достигал и сам святой...». А.Черкасовтың деректері кейінірек орыс-француз тілдерінде жарық көрген. И.А.Кастеньенің «Древности Киргизской степи и Оренбургского края» деген еңбегінде де қайталанады. Көп үзілістен кейін Арыстан баб кесенесі жөніндегі ғылыми сипаттама 1950 ж. В.В.Константинованың «Некоторые архитектурные памятники по среднему течению р.Сырдарьи» деген мақаласында жарияланды. 1987 жылы «Білім мен Еңбекте» М.Сембиннің кесене жайлы мақаласы жарияланды. М.Сембин Арыстан баб туралы мақаласында О.Дастановтың «Әулиелі жерлер туралы шындық» атты кітабындағы келтірілген мәліметтерге сүйене отырып, Арыстан баб кесенесінің сәулетшісі Ташкенттік Ескендір қажы болған деген болатын. «Ол өзінше бір қайта жырау, тыңнан толғау, немесе ақындық шабыт-шалым сынасып, жырмен жарысу есепті...»,- деген [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.Әуезов]] сөздері Арыстан баб сәулетшісіне толығымен тән.<br /> <br /> ==XXI ғасырдағы Арыстан баб кесенесі==<br /> <br /> Әлемге танымал “Арыстан баб” кесенесінің құрылысы екі жыл бұрын жаңа архитектуралық кешен тұрғысында басталған. Авторы – белгілі мемлекет және қоғам қайраткері, инженер-ғалым, танымал меценат Асқар Құлыбаев болып табылады. Бір кездері Асқар Алтынбекұлы халық игілігі үшін рухани құндылық орнатуды армандаған. Бүгінде Асқар Құлыбаевтың және оның ұлдарының Қазақстанның жан азығы байлығын еселей түсу мақсатындағы сіңірген үлесі зор екендігін айту қажет. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев өзі бастама көтеріп, бүкіл мемлекеттік деңгейде жүзеге “Мәдени мұра” бағдарламасы асырылып жатыр.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қожа Ахмет Ясауи. Қырық хикмет. Түркістан. 1991, 33б.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Пославский И.Т. Развалины города Отрара // Протоколы заседаний и сообщенияя членов Туркестанского кружка любителей археологии. Год ІІІ. Ташкент. 1898, с. 237.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Черкасов А. поездка на развалины Отрара // Протоколы заседании и сообщения членов Туркестанского кружка любителей археологии. ҮІІІ. Ташкент. 1903, с. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Константинова В.В. некоторые архитектурные памяники по среднему течению р. Сырдарьи // Известтия АН КАЗ.ССР.Серия архитектурная ,вып. 2, 1950,с .37-41.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Stub:Қазақ мәдениеті}}<br /> {{commons|Category:Arystan Bab Mausoleum}}<br /> <br /> {{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан кесенелері]]<br /> [[Санат:Сопылық]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Отырар ауданы]]<br /> [[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</div>

Murat12049 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 2025-08-07T05:19:37Z

<p>Murat12049: Орналасқан жеріне ақпарат қосылды</p> <hr /> <div>{{Мешіт<br /> | мешіт атауы = Түркістан жұма мешіті<br /> | шынайы аты = <br /> | суреті = Түркістан жұма мешіті (1).jpg<br /> | сурет атауы = <br /> | позициялық карта = Қазақстан <br /> |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 17 |lat_sec = 45<br /> |lon_dir = E |lon_deg = 68 |lon_min = 16 |lon_sec = 14<br /> | карта атауы = <br /> | карта ені = <br /> | мемлекет = {{KAZ}}<br /> | қала = [[Түркістан (қала)|Түркістан]]<br /> | статусы =Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші<br /> | ағымы = <br /> | мұсылмандардың діни басқармасы = <br /> | иесі = <br /> | мешіт түрі = [[Жұма мешіті]]<br /> | сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет<br /> | жобаның авторы = <br /> | сәулетшісі = <br /> | құрылысшысы = <br /> | құрылыстың бастамашысы = <br /> | құрылыс құны = <br /> | қайырымгері = <br /> | алғашқы деректер = <br /> | құрылысы = ХІХ ғасыр<br /> | құрылысы басталды = <br /> | құрылысы аяқталды = <br /> | жәдігерлер = <br /> | имамы = <br /> | қазіргі жағдайы = <br /> | жалпы ауданы = <br /> | көлемі = <br /> | ішкі ауданы = <br /> | сыйымдылығы = <br /> | күмбездердің саны = <br /> | күмбездің биіктігі = 4 м<br /> | күмбездің диаметрі = <br /> | мұнаралар саны = <br /> | мұнаралардың биіктігі = <br /> | материал = <br /> | таравих = <br /> | ифтар және сухур = <br /> | кітапхана = <br /> | мектеп = <br /> | медресе = <br /> | сайты = <br /> | Commons = <br /> }}<br /> <br /> '''Түркістан жұма мешіті''' – [[Түркістан облысы]]ның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген қала құрылысы және сәулет қатарындағы ескерткіш. <br /> <br /> == Орналасқан жері ==<br /> [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы, [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нен 120-125 метр жерде, «Қылует» жер асты мешітімен қатар орналасқан. <br /> <br /> == Мешіт сипаты ==<br /> Ол бір бөлмелі, шаршы пішінді, солтүстік және шығыс жақтары қасбеттерімен іргелес бастырмасы бар құрылыс. <br /> Мешіт қазірде жоғалған ежелгі қала құрылысының бөлігі болып табылады. Жоспарда нысан айваны бар бір бөлмелі шаршы құрылыс болып табылады. Мешіт төбесінің биіктігі 4 м-ге жуық. Ортасында сегіз қырлы баған орналасқан. Шатырдың өзі жалпақ, вассалық құрылымы мен жер жабыны бар.&lt;br&gt;<br /> Интерьердің негізгі түсі қара қоңыр, бұл фонда өсімдік тақырыбы өте мәнерлі полихромды суреттер бар.&lt;ref&gt;Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;<br /> <br /> * Шикі кірпіштен қаланған.<br /> * Бөлменің ішкі қабырғалары мен қасбеттері сыланған.<br /> * Шатыры жайпақ, топырақпен жабылған. Бөлме ішіне ойық тіреуіштің көмегімен қабырғаға және орталықта тұрған 8 қырлы діңгекке тірелетін сәндік арқалық көрік береді.<br /> * Діңгек пен бөлме төбесі қошқыл қоңыр түсті бояумен боялған. Көгеріс өрнектері бар орамды әшекей жапсырмалар түріндегі түрлі түсті суреттер жиектеме тақтайларында сақталып қалған. Мешіт бөлмесіндегі бұйымдар жоғалып кеткен.<br /> * Михрабтың жабдықтары жойылған, михраб қуыстарында екі жұп көгершін мен анар ағашының суреттері салынып тасталынған.<br /> * Төбесінің биіктігі 4 м-ге жуық, есік-терезелері үлкен, едені ағаш. Жиекшелері мен қабырғаларындағы бедерлер мешіттің қаладағы елеулі құрылыс болғанын білдіреді&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 4 том; Әдеб.: Сенигова Н.Т., Культовые сооружения около мавзолея Ходжа Ахмеда Ясави. Археологические исследования в Отраре. А.-А., 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,<br /> 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;<br /> Мешіт ғимараты алғаш рет [[1980 жыл|1980]] жылы қалпына келтірілді. Қайта қалпына келтіру [[2000 жыл|2000]] жылы жүргізілдг. Қазір мешіт ғимараты мұражай экспозициясының бір бөлігі болып табылады.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}<br /> <br /> [[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]<br /> [[Санат:Түркістан облысы сәулеті]]<br /> [[Санат:Ислам сәулет өнері]]<br /> [[Санат:Түркістан мешіттері]]</div>

Murat12049 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2025-08-07T04:11:41Z

<p>Murat12049: сілтемелер қойылды</p> <hr /> <div>{{Ғимарат<br /> | ғимараттың аты = Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі<br /> | шынайы аты = <br /> | бұрынғы атауы = <br /> | балама аты = <br /> | статусы = Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші<br /> | суреті = Мавзолей_Рабиги_Султан_Бегим,_Туркестан.jpg<br /> | ені = <br /> | сурет атауы = <br /> | позициялық карта = <br /> |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = <br /> |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = <br /> | карта атауы = <br /> | карта ені = <br /> | ғимараттың үлкен жетістігі =<br /> | ізашары = <br /> | ізбасары = <br /> | ғимарат түрі = қала құрылысы және сәулет<br /> | сәулет стилі = <br /> | қолданылуы = <br /> | орналасуы = [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы<br /> | мекен жайы = <br /> | қала = <br /> | мемлекет = <br /> | қазіргі жалдаушы = <br /> | ғимараттың маңыздылығы = киелі нысан<br /> | құрылысы уақыты = XV ғасыр.<br /> | құрылысы аяқталды = <br /> | ашылған уақыты = <br /> | жөнделген уақыты = <br /> | жабылған уақыты = <br /> | бұзылған уақыты = <br /> | құны = <br /> | жөндеу құны = <br /> | биіктігі = <br /> | төбесі = порталды-күмбезді<br /> | антеннаның төбесі = <br /> | шатыры = <br /> | ең соңғы қабат = <br /> | обсерватория = <br /> | құрылыс жүйесі = <br /> | көлемі = <br /> | диаметрі = <br /> | басқа да өлшемдері = <br /> | қабаттар саны = <br /> | ғимараттың ішкі ауданы = <br /> | лифтілер = <br /> | тапсырыс беруші = <br /> | иемденуші = <br /> | басқарушы орган = <br /> | сәулетшісі = <br /> | сәулет фирмасы = <br /> | салушы = <br /> | инженері = <br /> | инженер-құрылысшы = <br /> | басқа да дизайнерлер = <br /> | сметашы = <br /> | бас мердігер = <br /> | марапаттары = <br /> | дүкендер саны = <br /> | бөлмелер саны = <br /> | көлік тұрағы = <br /> | сайты = <br /> }}<br /> '''Рәбия Сұлтан Бегім кесенесі''' – [[Түркістан облысы]]ның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген байырғы сәулет өнері ескерткіштерінің бірі.&lt;ref&gt;Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == Орналасқан жері ==<br /> XV ғасырда [[Түркістан (қала)|Түркістандағы]] [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің оңтүстік-шығысына қарай 60 м қашықтықта тұрғызылған. Координаттары: 43˚17.830΄, 068˚16.317΄. Теңіз деңгейінен биіктігі 220 м. <br /> <br /> == Тарихи деректер ==<br /> [[Әмір Темір]]дің немересі, Ұлықбектің қызы, Әбілқайыр ханның әйелі, белгілі хандар Көкенші мен Сүйініштің анасы [[Рәбия сұлтан бегім|Рәбия Сұлтан Бегімге]] ([[1430 жыл|1430]]-[[1485 жыл|1485]]) арнайы салдырылған. Бұл кесененің құлыптасы Қожа Ахмет Ясауидың кесенесінен табылған. Құлыптаста Бегімнің Әмір Темірдің ұлы Ұлықбектің қызы екендегі, 1485 жылы қаза болғандығы жазылады. <br /> <br /> == Кесене сипаты ==<br /> [[Рәбия сұлтан бегім|Рабия Сұлтан Бегім]] [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] ұрпағы, атақты астроном ғалым [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] қызы, Шайбанилік Әбілхайыр ханға ұзатылған, Көшкінші және Сүйініш хандардың анасы, Әбілхайыр хан қайтыс болған соң 17 жыл [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] өмір сүреді және осында қайтыс болады. Арнайы салынған кесенеде өзі, немересі және үш шөбересімен қоса жерленген. Оның  құлпытасында: «Бұл құдіретті Әмір-Темір Көрегеннің ұлы, азапты ажалдан қаза тапқан, құдіретті ұлы сұлтан [[Ұлықбек]] көрегеннің қызы, ақсүйек, Құдай кешіріп, рақымшылық жасаған, ізгі жанды [[Рәбия сұлтан бегім|Рабия Сұлтан бегімнің]] тыныштық тауып жатқан жері» деген сөздер жазылған. Кесененің қасбеті сүйір ұшты биік арка түрінде жасалған. Биіктігі 20,6 метр, қасбетінің жалпы ені 11 метр. Кесененің аркасы 6 метр, айнала орналасқан қырларының арақашықтығы 3,5метр. Орталық бөлігі цилиндр тәрізді биік барабанға орнатылған күмбезбен жабылған. Мазар негізінен 5 бөлмеден тұрады, орталығында орналасқан 8 қырлы зал, және төрт бөлмесі бар. Басқа да қасбеттері  5 ойықтан  арка түрінде әр қасбетте орын алған. Ескерткіш біздің уақытқа дейін өте қатты қираған  қалпында жеткен. Археологиялық  зерттеулер кезінде табылған үлкен көлемдегі майоликалық және глазурлік плиталар табылуы ескерткіш толығымен полихромдық қаптаулармен жабылған деген пікір айтуға негіз болады. Ескерткішке 1954 жылы алғаш зерттеу жұмыстарын жүргізген ғалым К.А.Шахурин болды. 1980-ші жылдардың бас кезінде толығымен қайта қалпына келтірілді. 1994 жылы «Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресінің» Оңтүстік Қазақстан облысы  бойынша жинағына №590.6 санды нөмірімен енгізіліп мемлекет қарауына алынған.&lt;ref&gt;«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}<br /> <br /> [[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]<br /> [[Санат:Түркістан облысы сәулеті]]<br /> [[Санат:Қазақстан кесенелері]]</div>

Murat12049 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 2025-08-05T04:30:56Z

<p>Murat12049: сілтемелер қойылды</p> <hr /> <div>[[Сурет:Ежелгі Түркістан қалашығы.jpg|thumb|right|300px|Ежелгі Түркістан қалашығы.]]<br /> '''Ежелгі Түркістан қалашығы''' – [[Түркістан облысы]]ның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Қазақстанның жалпыұлттық қасиетті нысандар тізбесі қатарында.<br /> <br /> == Орналасқан жері ==<br /> [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы. Қала б.з.д. ІІІ-XIVғғ. [[Ясы|«Ясы»]] деп аталған  қалашықтын өмірінің жалғасы болып табылады. Жүздеген жылдар ағымында қала өркендеді, бет-бейнесі өзгерді. 1166 ж. Ясыдағы мазаратта [[Сопылық|суфистік]] ағымның атақты уағызгері [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет]] жерленген соң [[Ясы]] қаласы діни орталыққа айналды. Бүгіндері XIV-XIX ғғ. аралығындағы Ескі [[Түркістан (қала)|Түркістан]] шаһарының орны 88.7 га аумақты алып жатыр. Шекарасы бойынша қала қорған қабырғалар және орлармен қоршалған. Қамал қабырғасының жалпы ұзындығы 3,5 км-ге жуық, оның 19 мұнарасы болған. 1875 жылғы Түркістан қаласының жоспарында 5 қақпаның топографиялық түсірілімі бар. Олар: Дарбаза, Мүсәллә, Тәкиә, Жеті ата және Иқан қақпа. Бұл Орталық Азияның орта ғасырдың соңындағы ірі қалаларының бірі.<br /> <br /> == Кезеңі ==<br /> XV–ХІХ ғасырлар.<br /> <br /> == Тарихи деректер ==<br /> Ежелгі [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қалашығы ол дәстүрлі түрде бес әкімшілік бөлікке бөлінген, оларды ақсақалдар басқарған. XIX ғ. 60 жылдары Түркістан қаласында 20 махалләлік мешіт, 2 медресе, 22 су диірмені, 15 шеберхана жұмыс істеген. 1864 жылы халық саны 5000-ға жуық болған. Қазіргі танда Ескі Түркістан қаласының аумағында [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесі, [[Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі|Рәбия Сұлтан Бегім]], [[Есім хан кесенесі|Есім хан]], [[Тәуке хан кесенесі|Тәуке хан]] кесенелері секілді бірқатар  Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері орналасқан. 1864ж. 12 маусымда орыс әскерлері [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласын]] басып алған соң, 15 маусымда Н.А.Веревкиннің бұйрығымен қаланы басқару кеңесі бұрыңғы күйінде қалдырылды. Ол бойынша қала бес бөлікке бөлініп кесене айналасы Мүсәллә (картада-І) бөлігі деп аталып оны басқару шейх ул-ислам Насрулла қожа Исхаков пен рәйіс Әріп Қожа Абзал Қожинге, қалған төрт бөлігі төрт ақсақал – Жанты Өтепов, Әшір Әзманов, Баймәмбет Қалмұхамбетов пен Мәсәлі Бөлегеновтерге тапсырылды. Бұлардан басқа әзіздер, нақыбтар, қазылар, ақсақалдардың қос-қостан көмекшілері – барлығы 20 адамнан тұратын азаматтық басқару жүйесі бекітілді. Ескі Түркістан қаласында 1864ж. 1200 тұрғын үй, 4911 адам өмір сүрді. 1897ж. халық санағы бойынша қалада 11253 тұрғын болса, 1910ж. есеп бойынша тұрғындар саны 15236-ға жеткен. Бұл тұста қала барынша ұлғайып шығыс беттен әскери гарнизон, лазарет, шіркеу, тұрғын үйлер салынған түзу көшелер, бақтар қалыптасты. Ортағасырлық қаланың ауқатты тұрғындары қаланы тастап шығыс, солтүстік беттерден үлкен жаңа үйлерді көптеп салды. Қаланың шығыс бөлігі мен оған қарама – қарсы бетте еврей тұрғындары көптеп үйлер мен дүкендер салып, қазіргі [[Әмір Темір]] көшесі қалыптасты, ол кезде көшені «Жөйд раста» (Еврейлер дүкені тізбесі) деп атайтын. Қалада тұрғындар 1930ж. дейін тығыз орналасты, одан беріде қаладан шығып, қаланы қоршаған 1000 гектарлық рабадқа қоныстану етек алды.&lt;ref&gt;«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 105 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> XVI–XVI11 ғасырларды қала [[Қазақ хандығы]]ның астанасы болды. Мұнда көптеген белгілі қазақ хандарының резиденциясы орналасқан.<br /> <br /> == Зерттелуі ==<br /> Түркістанды алғаш рет [[Петр Иванович Рычков|П.И. Рычков]] зерттеді. [[1867 жыл|1867]] жылы Түркістан қалашығын орыс археологиялық қоғамының тапсырмасы бойынша [[Петр Иванович Лерх|П.И. Лерх]] зерттеді. Ол ежелгі Яссы қаласының қазіргі Түркістан жерінде орналасуын ғылыми негіздеді. Қаланың зерттелуіне [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] және [[Александр Иванович Добросмыслов|А.И. Добромыслов]] қатысты. Алғашқы археологиялық қазбалар [[1928 жыл|1928]] жылы М.Е. Массонның басшылығымен жүргізілді.<br /> <br /> Қалаға байланысты көптеген аңыз-әңгімелер бар. Олардың бірі Түркістан қаласында қасиетті құдық тұр, одан суды тек күнәсіз адам ала алады. Бұрын қала тұрғындары алдында шын мәнінде таза адам немесе жалған атты адам тұрғанын осылай тексерген.<br /> Бүгін Түркістан, ғасырлар бұрын сияқты, Қазақстанның негізгі мәдени-туристік және қажылық орталықтарының бірі болып табылады.&lt;ref&gt;Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}<br /> <br /> [[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]<br /> [[Санат:Қазақстан көне қалалары]]<br /> [[Санат:Түркістан]]</div>

Murat12049 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2025-08-04T05:09:15Z

<p>Murat12049: Тарихи деректер қосылды</p> <hr /> <div>{{Ғимарат<br /> | ғимараттың аты = ГауҺар ана кесенесі<br /> | шынайы аты = <br /> | бұрынғы атауы = <br /> | балама аты = <br /> | статусы = Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші<br /> | суреті = Мавзолей Гауһар ана.jpg<br /> | ені = <br /> | сурет атауы = <br /> | позициялық карта = Қазақстан<br /> |lat_dir = |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 46 <br /> |lon_dir = |lon_deg = 68|lon_min = 17|lon_sec = 10<br /> | карта атауы = <br /> | карта ені = <br /> | ғимараттың үлкен жетістігі =<br /> | ізашары = <br /> | ізбасары = <br /> | ғимарат түрі = <br /> | сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет<br /> | қолданылуы = <br /> | орналасуы = [[Түркістан облысы]] <br /> | мекен жайы = <br /> | қала = [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласынан оңтүстікке қарай 4 км<br /> | мемлекет = <br /> | қазіргі жалдаушы = <br /> | ғимараттың маңыздылығы = <br /> | құрылысы уақыты = <br /> | құрылысы аяқталды = 2015 жылы<br /> | ашылған уақыты = <br /> | жөнделген уақыты = <br /> | жабылған уақыты = <br /> | бұзылған уақыты = <br /> | құны = <br /> | жөндеу құны = <br /> | биіктігі = 9 м. <br /> | төбесі = <br /> | антеннаның төбесі = <br /> | шатыры = <br /> | ең соңғы қабат = <br /> | обсерватория = <br /> | құрылыс жүйесі = <br /> | көлемі = 6х6 м.<br /> | диаметрі = <br /> | басқа да өлшемдері = <br /> | қабаттар саны = <br /> | ғимараттың ішкі ауданы = <br /> | лифтілер = <br /> | тапсырыс беруші = <br /> | иемденуші = <br /> | басқарушы орган = <br /> | сәулетшісі = <br /> | сәулет фирмасы = <br /> | салушы = <br /> | инженері = <br /> | инженер-құрылысшы = <br /> | басқа да дизайнерлер = <br /> | сметашы = <br /> | бас мердігер = <br /> | марапаттары = <br /> | дүкендер саны = <br /> | бөлмелер саны = <br /> | көлік тұрағы = <br /> | сайты = <br /> }}<br /> '''ГауҺар ана кесенесі''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші. <br /> <br /> == Орналасқан жері ==<br /> Кесене [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласынан оңтүстікке қарай 4 км жерде, Түркістан-Шәуілдір автокөлік жолынан солға қарай 400-500 м қашықтықта орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 174 м.<br /> <br /> == Тарихи деректер == <br /> ГауҺар ана кесенесі – [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] маңайындағы қасиетті орындардың бірі. Кеңінен тараған аңыздарға қарағанда, кесене мен бейіт тұрған жер осында жерленген [[Қожа Ахмет Ясауи]]дің қызының есімімен тығыз байланысты.&lt;br&gt;<br /> ГауҺар ананың қашан қайтыс болғаны жөнінде мәлімет жоқ. Дегенмен Ахмет Ясауидің 1101-1103 жылдары туылғанын, жиырма жасында үйленгенін есептей отырып, Гаухар ана шамамен 1122-1124 жылдары туылған деген болжам жасалған. <br /> <br /> [[1989 жыл|1989]] жылдан «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы қарамағына енгізіліп, қорғауға алынып, [[2011 жыл|2011]] жылдың мамыр айында қазба жұмыстарын жүргізіп бірқатар мәліметтер жинақталды. <br /> <br /> Көп жылдар мұражайдың бас қор сақтаушысы, кейіннен директор қызметін атқарған ақсақал О.Дастановтың айтуынша және халық аңыздарына сүйенсек Гауhар ана емшілік қасиеті ерекше жан болған. Басында күйген кірпіштен қаланған, архитектуралық жобасы қазіргі [[Рәбия сұлтан бегім|Рабия Сұлтан Бегім]] кесенесіне ұқсас, бірақ көлемі кішігірім кесенесі болған. ХХғ. 40-шы жылдары кесене құлаған.&lt;ref&gt;«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == Кесене сипаты ==<br /> Кесене ғимараты [[2015 жыл|2015]] жылы күйдірілген кірпіштен көтеріліп, жоспары және сыртқы келбеті бойынша орта ғасыр стилінде салынған. Оның биіктігі – 9 м, жоспары бойынша 6х6 м порталды төртбұрышты кесене. Кесене ішіне түрлі жапқыштармен жабылған сағана-құлпытас орнатылған. Дегенмен, жергілікті ақсақалдардың мәліметтері бойынша бұл жерде бейіттің үстінде алғашында дәл [[Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі]] келбетінде, бірақ одан кішілеу болып келген ежелгі көкшіл күмбезді кесене болған екен.&lt;ref&gt;Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}<br /> <br /> [[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]<br /> [[Санат:Қазақстан кесенелері]]<br /> [[Санат:Түркістан облысы сәулеті]]</div>

Murat12049