Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қорқыт ата мазары

2025-09-15T11:22:32Z

Murat12049:

[[File:Syr-Darya Oblast. Ruins of the Grave of the Kyrgyz Saint, Khor-Kut, Near Fort No. 2 WDL3603.png|thumb|left|250px]]
[[File:Korkyt Ata mazar place 01.jpg|thumb|left|250px]]
'''Қорқыт ата мазары''' – тарихи [[сәулет]] өнері ескерткіші. Шамамен 9 – 10 ғасырларда қазіргі [[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]], Қорқыт станциясынан 3 км жерде Қорқыт әулиеге тұрғызылған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 1925 жылдан опырыла бастап, 1952 ж. [[Сырдария]] өзені шайып кеткен. Қазір орны белгісіз. [[Мазар]] 19 ғасырдың соңында Ә.Диваев, И.А. Кастанье, П.И. Лерх зерттеулеріне негіз болған. Бізге “Түркістан альбомы” жинағында жарияланған фотосуреттер арқылы жеткен. Диваев пен Кастаньенің жазуы бойынша, құрылымы шикі кірпіштен қаланған дөңгелек пішінді 6 – 8 қырлы [[күмбез]]ді құрылыс. Ішкі көрінісі биік, қабырғалары кереге өрнегімен нақышталған. Исламға дейінгі түрік сәулет құрылысы үлгісімен салынған. Мазардың бұрынғы орнына қазіргі заманғы мемориалдық ескерткіш орнатылған; [[Қорқыт ата|Қорқыт Ата]] ескерткіші.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

[[Қорқыт ата]] дананың қабiрi кай жерде екенін тап басып айту мүмкін емес. Оның [[мазар]]ы туралы көнекөз адамдардың әрқайсысы әр түрлі айтады. Неғұрлым анығы хәм атақтысы — [[Сырдария]]ның төменгі ағысындағы [[Қармақшы Ата|Қармақшы]] кыстағының маныңдағы мазар. Осы мазар ұзыннан созылған сегіз қырлы үлгіде, төбесі күмбезделіп салынған. Бұрыштары оюлармен өрнектелген. Мазарға жалауы бар ұзын сырғауыл койылган. Өкінішке орай, Сырдарияның ағынды суы бұл күмбез бен қабір басындағы белгіні баяғыда шайып жіберген. Қазір сол жерге жаңа күмбез салынған. Қорқыт ата күмбезді мазарынан әр кез қобыз күйі естіліп тұрған деседі. Оның жаңа кесенесі төрт қобыз бір-бipiнe суйеніп тұрғандай етіп биікке салынған, одан қобыздың сырлы әуені шығып жатқандай болады. Халық арасында Қорқыт ата қобыз бен күйдің атасы саналады. Ол өзі ойлап тапқан қобызбен күй тартып, ажалды жолатпаған екен. Қорқытты ел шежіресінде мәңгілік өмір жыршысы, бақсылардың атасы, ұлы сазгер ретінде қастерлейді.<ref>Энциклопедия, “Сен білесің бе ?”</ref>

== Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Кесенелер]]
[[Санат:Қызылорда облысы]]

Оқшы ата мазары

2025-09-15T11:06:43Z

Murat12049:

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Оқшы ата мазары
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Мемлекет қорғауында
| суреті =
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі =
| сәулет стилі =
| қолданылуы =
| орналасуы = Қазақстан Республикасы, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы
| мекен жайы =
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы уақыты =
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты =
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі = 6,65 м
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері = 7,15x7,1 м (сыртқы ауданы)
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''Оқшы ата мазары''' – көне архитектуралық ескерткіш. Қызылорда облысы, [[Шиелі ауданы]]на қарасты 20 разъезде, [[Жөлек]] аулынан 7 км жердегі темір жол торабында орналасқан.

== Тарихи тұлғалар ==
Оқшы ата мазаратында әлі күнге дейін толықтай зерттелмеген тарихи тұлғалар өте көп. Солардың ішінде қазақ халқына танымал 7 тарихи азаматтар:
* Оқшы ата
* Есабыз ата
* Ғайып ата
* Асан ата
* Кітап ата
* Қыш ата
* Қабыл ата

===Сипаттамасы===
Күмбезі, құрылысы жағынан ''Қарасопы, Асан ата мазарларына'' ұқсас, бірақ көлемі жағынан шағындау.
Мазардың ұзындығы-7,15м, ені-7,10м, маңдайшасының биіктігі-4,80 м, қабырғасының биіктігі- 3,30 м, күмбез биіктігі- 3,35 м. Іргетасы күйдірілген кірпіштен 0,8 метрге тереңдетіліп салынған. Қабырғасының қалыңдығы 1,1-1,2 м шамасында.

Соңғы жылдары қайта жөндеуден өткен. Оқшы ата мазарына «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында 2005 жылы қайта жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Кесене басына келген жамағат діни жоралғылар жасауына толық жағдай қарастырылған. Мұнда 200 адамға лайықты ас беру орны, түнеухана және Құран оқып, садақа салу жәшігі, намаз оқуға арналған мешіт те орналасқан. Ифрақұрылым жүйелері толығымен қамтылған.

===Тарихы===
Мазарға жерленген кісінің шын аты – ''Ибраһим шайхы'', лақап аты – ''Көгентүп'', ''Оқшы ата'' – кейін ел қойған есімі. [[Ә.Қоңыратбаев]]тың көрсетуінше, Оқшы ата – қару, оқ жасаған оғыз батыры. Кезінде бұл аймақта үлкен шаһар болса, мазардың тұрған жері көне қорым. Архитектуралық жәдігер тарихы IX – X ғасырлардан бастау алып, белгі XV – XVI ғасырларда салынса керек. Ал Оқшы ата күмбезіне қатысты аңыз-әпсаналар түрлі заман (оғыз, қалмақ) оқиғаларын қамтиды. Архитектуралық жәдігер туралы мәліметтер ''В.Каллаур, И.Кастанье, А.Ниязов, Ә.Қоңыратбаев, Т.Қоңыратбаев'', т.б. еңбектерінде сақталған.

Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштер қатарында.

{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Шиелі ауданы]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]
[[Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Салқам Жәңгір хан

2025-08-08T05:13:31Z

Murat12049: сілтемелер қойылды

{{мағына|Жәңгір-Керей хан}}
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Салқам Жәңгір хан
| Суреті =Салқам_Жәңгір_хан.jpg
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1643
| Басқаруын аяқтады = 1652
| Ізашары = [[II Жәнібек хан]]
| Ізбасары = [[Батыр хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 1610
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1652
| Қайтыс болған жері = [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді = [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
| Діні = [[Ислам]]
| Әкесі = [[Есім хан]]
| Анасы = Айлин ханым
| Жұбайы = Бану ханым
| Балалары = [[Абақ сұлтан]] Аппақ сұлтан [[Тәуке хан]] Уәлибақы сұлтан
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Салқам Жәңгір хан''' ([[1610 жыл|1610]]—[[1652 жыл|1652]]) — 1643–1652 жылдары билік құрған [[Қазақ хандары|қазақ ханы]], [[Есім хан]]ның ұлы. Ол хан тағына [[Есім хан]] өмірден өткен соң отырды. Жәңгір хан бойы аласа, бірақ толық денелі кісі болған. Сондықтан да халық оны «Салқам Жәңгір» атап кеткен. Оның тұсында [[Батыр қонтайшы]] басқарып тұрған жоңғар-ойраттардың күшеюі байқалды. Олар [[Қазақ хандығы]]на үздіксіз шабуыл жасап тұрды.

==Өмірбаяны==
Жәңгір ханның билік еткен жылдары жоңғар феодалдарының қазақ жерін жаулап алуға жасаған үздіксіз жорықтар кезеңіне сай келеді. Кейбір мәліметтерге сәйкес Жәңгір ханның ордасы [[Түркістан (қала)|Түркістанға]] таяу маңда орналасыпты. Жәңгір хан [[Бұхара хандығы]]мен одақтастық келісімге келіп, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес жүргізді. Сонымен бірге, ол қырғыздармен де осындай қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. Мұның бәрі жоңғар шабуылынан қорғану мақсатынан туып еді. Дәл осы кезеңде [[Қазақ хандығы]] мен [[Ойраттар|ойрат жоңғарлары]] арасындағы қарулы қақтығыстар жиілей түсті. Екі жақтың басшылары көшіп-қонуға жайлы жерлер және [[Сырдария|Сырдария өзені]] бойындағы сауда орталықтары үшін күрес жүргізді. Сол кезеңдегі тарихи мәліметтер бойынша, Жәңгір хан тұсында қазақтар мен [[Ойраттар|ойрат жоңғарлары]] арасында үш ірі шайқас болған:

* Бірінші шайқас — 1635 жылы
* Екінші шайқас — 1643–1644 жылдары
* Үшінші шайқас — 1652 жылы

1635 жылғы шайқаста қазақ әскерлеріне [[Батыр қонтайшы]] бастаған жер қайысқан қалың қол қарсы тұрды. Бұл ұрыстың нақты нәтижелері жөнінде мәліметтер жоқ, бірақ шайқас кезінде Жәңгір ханның тұтқынға түсіп, біраз уақыттан соң қашып құтылғаны туралы деректер кездеседі. Сол кезден бастап Жәңгір хан жоңғарларға үнемі шабуыл жасап тұрады.

Екінші ірі шайқас 1643-ші жылы қыста Батыр қонтайшының қазақ жеріне шабуыл жасауынан басталады. Жоңғарлар [[Жетісу]] өңірінің үлкен бөлігін жаулап алып, он мыңға жуық адамды тұтқынға түсіреді. Салқам Жәңгір хан жоңғарларға тойтарыс беру үшін 600 сарбазымен [[Орбұлақ шайқасы|Орбұлақ]] өзенінің бойына беттейді. Осы жерде әйгілі [[Орбұлақ шайқасы]] өтеді. Жәңгір ханға көмекке 20 мың сарбазымен [[Самарқан]] билеушісі [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]] келеді. [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]] қолының көмегі арқасында Жәңгір хан бұл шайқаста жеңіске жетеді. [[Батыр қонтайшы]] шегінуге мәжбүр болады. Жеңіліске ұшыраған жоңғарлар бұл ұрыста он мыңға жуық адамынан айырылады. Сақталып қалған тарихи мәліметтер бойынша, бұл шайқаста Жәңгір хан зор қолбасшылық дарын мен әскери шеберлік таныта білген.

Жәңгір хан жоңғарларға қарсы күресте моғолдар жағынан көмек алу үшін біраз әрекет етті. Олармен тату көршілік қарым-қатынас орнату үшін екі рет елші жіберді. Бұл дипломатиялық тапсырма Жәңгір ханның ұлдары [[Тәуке хан|Тәуке]] мен Апақ сұлтандарға жүктелді.

1643–1644 жылдардағы шайқаста толық жеңілмеген жоңғарлар болашақта болатын соғысқа мұқият дайындала бастады. Жоңғар қонтайшысы 1643–1644 жылдардағы жеңілістен кейін бытыраған иеліктерін біріктіріп, [[Сібір хандығы|Сібірдегі]] орыс қалаларынан қару-жарақтар және оқ-дәрілер сатып алады.

1652 жылы қазақтар мен жоңғарлар арасындағы үшінші ірі шайқаста қазақ әскерлері жеңіліске ұшырап, Жәңгір хан Очирицу Цецену ханның ұлы Галдаман Нойонның қолынан қаза табады.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Төрелер]]

{{Bio-stub}}

Арыстан баб кесенесі

2025-08-07T10:22:06Z

Murat12049: Қателер түзетілді

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Арыстан баб кесенесі
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Мемлекет қорғауында
| суреті = Aristanbab.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі =
| сәулет стилі =
| қолданылуы =
| орналасуы = Қазақстан Республикасы, Түркістан облысы, Отырар ауданы
| мекен жайы =
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы уақыты = XIV ғасыр
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты =
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі = 12 м
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері = 35x12м (сыртқы ауданы)
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі = Ескендір қажы (?)
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''Арыстан баб кесенесі''' — көне [[Отырар]] жеріндегі сәулет өнері ескерткіші. Түркістан халқының арасында мұсылман дінін таратушы [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет Яасауидің]] ұстазы болған [[Арыстанбаб|Арыстан баб]] ата қабірінің басына салынған. [[Кесене]] [[дәлізхана]], [[мешіт]], құжырахана, азан шақыратын мұнара сияқты жеке бөлмелерден құралған. Кесененің ең көне бөлігі [[қабірхана]] болуы тиіс. Қазір де оның едені басқа бөлмелермен салыстырғанда едәуір биік. Қабір үстіне алғашқы белгі 12 ғ. шамасында салынған. Мазар 14 ғасырда қайта жөнделген. Арыстан баб кесенесі 20 ғасырдың басында жергілікті халықтың қаражатымен күйдірілген кірпіштен ауданы 35x12 м, биіктігі 12 м, бұрынғы [[Мекке]]ге қараған есігі [[Түркістан (қала)|Түркістанға]], [[Әзірет Сұлтан]]ға бағытталып, Солтүстік жағы кесене, Оңтүстік жағы мешіт есебінде қайта жөнделді. Дәліз-қақпа маңдайшасына мәрмәр тақта қаланып, бетіне [[һижра]] бойынша 1327 жыл, яғни соңғы құрылыс жүрген уақыт деп көрсетілген.

==Қысқаша мәлімет==
Бұл кесене XII ғасырда өмір сүрген діни көріпкел Арыстан баб мазарының үстіне салынған. Кесененің бірінші құрылысы XIV-XV ғасырға жатады. Сол құрылыстан кесілген айван тізбектері қалған. XVIII ғасырда көне мазардың орнында жер сілкінісінен кейін екі кесілген ағаш тізбекке тірелген айванмен салынған екі күмбезді құрылыс орнатылды. XVIII ғасырда құрылыс қиратылып, фриз жазбалары бойынша 1909 жылы қайта салынды. 1971 жылы жоғары деңгейдегі грунт сулары салдарынан мешіт құлатылып, қайта орнатылды. Құрылыс алебастр ерітіндісінде күйдірілген кірпіштен қабырғаның сырт жағына салынды. Қазіргі кезде бұл кесене [[Орта Азия|Орталық Азиядағы]] қажылық міндетті өтейтін мұсылман киелі жерлерінің бірі болып саналады. Аңыз бойынша Арыстан баб [[Мұхаммед|Мұхаммед пайғамбардың]] (с.ғ.с) елшісі болған. Бір күні Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с) өзінің шәкірттерімен құрма жеп отырған еді. Бір құрма қайта-қайта ыдыстан құлай беріп, пайғамбар ішкі дауысты естіді: «Бұл құрма Сізден кейін 400 жыл алдағы уақытта туылатын мұсылман бала Ахметке арналған». Сонда пайғамбар шәкірттері ішінен бұл құрманы кім иесіне жеткізетінін сұрайды. Ешкім сұранған жоқ. Пайғамбар сұрақты қайта қойғаннан кейін, Арыстан баб былай деді: «Егер Сіз Алла Тағаладан 400 жыл сұрап берсеңіз мен бұл құрманы иесіне жеткіземін». Халық аңыздарынан және жазба деректеріне қарағанда («Рисолаи Сарем-Исфижоб» және Куприлозада кітабы) Арыстан баб [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет Ясауидің]] ұстазы болып құрманы жеткізеді. Қазіргі кезде Арыстан баб мазары үстінде 30*13 метр аумағы бар кесене тұр. Тарихи деректер бойынша XII-XVIII ғасырларда кесене бірнеше рет қайта салынып, қайта жаңартылды. [[Қожа Ахмет Ясауи]] ұлы әулие мен діни көріпкел 1103 жылы туылып 1166 жылы қайтыс болған.

==Арыстан баб туралы аңыздар==

Арыстан бабтың дүние салуы [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет Яасауи]] хикметінде былайша суреттеледі:
 «Бабам айтты: Ей балам, қасымда тұр өлейін,
 Жаназамды оқып көм, жан тәсілім қалайын.
 Медет берсе Мұстафа, ғарыш биігіне шығайын.
 Арыслан бабам сөздерін есітіңіз - тәбәрік.
 Жылап айттым: ей бала, жас көдекпін білмеймін.
 Көріңізді қазармын, көтеріп сала алмаспын.
 Хақ Мұстафа сүндетін, балапанмын, білмеймін.
 Бабам айтты: Ей балам, періштелер жиылады.
 Жебірейіл имам болып, өзгелер оған ұйиды.
 Макаил мен Исрафил көтеріп көрге қояды».
Отырар өңірінде біз естіген аңыз байынша Арыстанбаб дүние салған соң, оның денесін ақ бураға артып, еркіне жіберіп, соңынан ілесіп отырған. Ақ бура жүре-жүре осы жерге шөккен екен. Сол шөккен жерге [[Арыстанбаб|Арыстан баб]] қойылыпты.
«Алпамыс жырының» бір үлгісінде Байбөрі мен Аналық «Самарқанда сансыз баб», Бұқарадағы «Баһауәдин Нақишбент» молаларына зират қылады, және
 "Түнейді үш күн Байбөрі
 Әзіретті сұлтанға.
 Түркістанда түмен бап,
 Сайрамда бар сансыз бап,
 Отырарда отыз бап,
 Бабалардың бабын сұрасаң,
 Ең үлкені Арыстан баб.
 Әулие қоймай қыдырып,
 Бабалардың бәрін қылды сап»

[[Әзірет Сұлтан|"Әзірет Сұлтан"]] қорық-музейінің сақтаулы тұрған Баян ауылдан бір зияратшылдың қолжазбасында мынадай қызық мағлұмат бар: Арыстан баб дүние салған соң, оның моласының басына екі құс – бірі лашын, бірі қарға ұшып келеді. Бұл әңгіме бізді ежелгі түркі шаманизміне жетелейді. Көне түркілер бұл аталған құстарды киелі деп санаған. Мысалы, ескі жылнамаларда жазылған аңыз бойынша көне түркілердің Ашина тайпасына жау шауып, жаппай қырып кетеді. Сонда жалғыз қалған бала ғана аман қалады. Баланы қасқыр емізіп, аспан әлемінің елшісі – қарға ет әкеліп асыраған. Осы баладан түркілердің ұрпағы тарады деседі. Қазақтардың қарғаны киелі құс санағаны жөнінде деректер аз емес. Қарға сөзімен байланысты мынадай мақал-мәтелдер бар: «Біздің де қолымызға қарға тышар», «Қарға тамырлы қазақ», «Қарғам-ау» деген сөз қарағым, қалқам деген мағынада қолданылады. «Қарғам, қарғашым, қарғатайым" деп қарттар немере-шөберелерін еркелеткен. Қанша балаң бар деп жауап қайтарған.

==Құрылымы==

[[Арыстанбаб|Арыстан баб]] кесенесі - ғасырлар бойы түрлі өндеу-жөндеуді басынан кешірген құрылыс. Кейде Арыстан бабтың ХІ-ХІІ ғасырларда өмір сүргенін тілге тиек ете отырып, оның кесенесі Арыстан баб дүние салған соң іле-шала тұрғызылған деген жорамал айтылады. Алайда бізге жеткен қазіргі кесенеде ХІІ ғасырдың белгілері жоқ. Бұл арада біз ислам дінінің алғашқы кезде қабір үстіне төбесі жабық құрылыс тұрғызуға тыйым салғанын есте ұстағанымыз жөн. Осы тұрғыдан қарағанда, ХІІ ғасырда Арыстан баб ғимаратының болмауы да мүмкін. А.Черкасовтың жазбаларында Арыстан баб кесенесі әулие және шәкірттері жатқан екі бөлмеден, сондай-ақ алдындағы бастырмадан тұрғанын жоғарыда айтқан болатынбыз. Бұлардың жобасы ХІV ғасырдың құрылысына сай келеді. Осымен қатар бастырмадағы ұстындар да ХІV ғасырдың аяғы мен ХV ғасырдың басында жасалған деген тұжырымды мамандар айтқан болатын. Яғни қазіргі Арыстан баб құрылыс кешеніндегі қабірханалар бөлігі ең көнесі, әуелгісі болып табылады. Бұған қоса халық арасында кең тараған мынадай аңыз бар: «Қожа Ахмет кесенесінің қабырғалары қаланып болған түні алып жасыл өгіз көтерілген дуалдарды мүйізімен соғып, құлатады. Ғимарат қабырғалары қайта тұрғызылып, күмбездері қалана бастағанда бұл оқиға тағы да қайталанып, бәрі үйілген төбеге айналады. Бұл жайт [[Әмір Темір]]ді көп ойландырады. Түсінде бір шал келіп, аян береді, ол Қожа Ахметтің ең алғашқы ұстазы, Арыстан баб моласының үстіне мазар көтеруге әмір ететінін жеткізеді. Бұл талап орындалған соң ғана Әмір Темір Түркістандағы құрылысын ойдағыдай аяқтайды». Арыстан баб қабірханасының едені басқа бөлмелермен салыстырғанда едәуір биік. Тігінен көтерілген қабырғалары бір биіктікте сәулет өнерінде «желкен» деп аталатын өріммен иіліп барым күмбезге ұласады. Күмбез ауқымы кең һәм биік етіп тұрғызылған. Қабірхананың есігі күнбатысқа, дәлірек айтсақ, Меккеге бағышталған. Бұл қасиетті қабірлерге тағзым етудің мұсылмандық ережелерінен туындайды: зиярат етушінің беті сағанаға, арқасы құбылаға қарауға тиіс болған. Оның ұзындығы 3 м. 90 см., ені 1 м. 30 см., биіктігі 1 м. 20 см. Қабаттас, көлемі 5,4м х 5,4 м. Бөлмеде үш қабір бар. Ол да биік күмбезбен жабылған. Алайда күмбездің іші алебастрмен сыланып, геометриялық үлгідегі өрнектермен нақышталған. Әулиеге кірер есіктің екі жағында екі қабір орналасқан. Шырақшылар бұларды Лашын баб пен Қарға баб дейді. Олар әулие қабірімен салыстырғанда аса шағын болып келген. Лашын баб қабірінің көлемі 1,63м х 0,92м., Қарға бабтікі 1,70 м х 0,90 м. Осы қабірханаларға оңтүстік-батыс жақтан бірнеше бөлмелер қосылған. Екі қанаттағы бөлмелерді біріктіріп, байланыстырып тұрған дәліз-бастырма бар. Ол әдеттегі бастырма-айвандардан өзгеше, тұтасымен қыштан өріліп, төбесі иіліп жабылған. Оның көлемі 7,60м х 4,35м. Қабірханалар дәліз қышпен қаланып күмбезделсе, мешіт бөлігі негізінен қам кесектен тұрғызылып, төбесін жабуда ағаш кең пайдаланылған. Мешіттің ортасында В.В.Константинова жасаған жоба бойынша алты ағаш тіреу болған. Олардың үстіне қары қойылып, ағаштан қырлы күмбез қиыстырылған. Мешіт қабырғасында [[Мекке]] бағытын көрсететін ойық-михраб бар.

==Зерттелуі==

[[Арыстанбаб|Арыстан баб]] ескерткіші деп аталатын мазарлар басқа аймақтардың бірі – [[Қырғызстан]]дағы Ош өңірінде. Бірақ қырғыздардың діни-нанымдарын зерттеген ғалым С.М.Абрамзонның пікірінше, жергілікті халық бұл жерде жерленген Арыстан бабты қалмақтарға қарсы соғысқан батыр деп таниды. Яғни Оштағы Арыстан баб XVII-XVII ғасырларда өмір сүрген адам болған. Арыстан баб қабірінің басына тұрғызылған ғимарат алғаш ғылыми әдебиетте 1898 ж.ж. И.Т.Пославскийдің «Развалины города Отрара» атты мақаласында аталады. 1903 жылы кесене Түркістандық археология әуесқойлар үйірмесінің мүшесі А.Черкасовтың Отырар төбені көріп айтқаны жөніндегі есебінде аталып өтіледі. А.Черкасовты түкпір бөлмедегі Арыстан бабтың қабірі таң қалдырады: «Надгробие Арстан – Баба такой же формы, как и остальные, покрыто куском белого коленкора и поражает своими размерами. Такого роста, по словам шейха, достигал и сам святой...». А.Черкасовтың деректері кейінірек орыс-француз тілдерінде жарық көрген. И.А.Кастеньенің «Древности Киргизской степи и Оренбургского края» деген еңбегінде де қайталанады. Көп үзілістен кейін Арыстан баб кесенесі жөніндегі ғылыми сипаттама 1950 ж. В.В.Константинованың «Некоторые архитектурные памятники по среднему течению р.Сырдарьи» деген мақаласында жарияланды. 1987 жылы «Білім мен Еңбекте» М.Сембиннің кесене жайлы мақаласы жарияланды. М.Сембин Арыстан баб туралы мақаласында О.Дастановтың «Әулиелі жерлер туралы шындық» атты кітабындағы келтірілген мәліметтерге сүйене отырып, Арыстан баб кесенесінің сәулетшісі Ташкенттік Ескендір қажы болған деген болатын. «Ол өзінше бір қайта жырау, тыңнан толғау, немесе ақындық шабыт-шалым сынасып, жырмен жарысу есепті...»,- деген [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.Әуезов]] сөздері Арыстан баб сәулетшісіне толығымен тән.

==XXI ғасырдағы Арыстан баб кесенесі==

Әлемге танымал “Арыстан баб” кесенесінің құрылысы екі жыл бұрын жаңа архитектуралық кешен тұрғысында басталған. Авторы – белгілі мемлекет және қоғам қайраткері, инженер-ғалым, танымал меценат Асқар Құлыбаев болып табылады. Бір кездері Асқар Алтынбекұлы халық игілігі үшін рухани құндылық орнатуды армандаған. Бүгінде Асқар Құлыбаевтың және оның ұлдарының Қазақстанның жан азығы байлығын еселей түсу мақсатындағы сіңірген үлесі зор екендігін айту қажет. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев өзі бастама көтеріп, бүкіл мемлекеттік деңгейде жүзеге “Мәдени мұра” бағдарламасы асырылып жатыр.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>Қожа Ахмет Ясауи. Қырық хикмет. Түркістан. 1991, 33б.</ref><ref>Пославский И.Т. Развалины города Отрара // Протоколы заседаний и сообщенияя членов Туркестанского кружка любителей археологии. Год ІІІ. Ташкент. 1898, с. 237.</ref><ref>Черкасов А. поездка на развалины Отрара // Протоколы заседании и сообщения членов Туркестанского кружка любителей археологии. ҮІІІ. Ташкент. 1903, с. 72.</ref><ref>Константинова В.В. некоторые архитектурные памяники по среднему течению р. Сырдарьи // Известтия АН КАЗ.ССР.Серия архитектурная ,вып. 2, 1950,с .37-41.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{commons|Category:Arystan Bab Mausoleum}}

{{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Қазақстан кесенелері]]
[[Санат:Сопылық]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Отырар ауданы]]
[[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]