https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Mr.+KarsybekovҚазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]2026-07-03T02:01:54ZҚатысушы үлестеріMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB:%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82Портал:Сәулет2023-11-07T15:12:30Z<p>Mr. Karsybekov: Жаңа бетте: __NOTOC____NOEDITSECTION__ {{/box-header|<big>'''{{PAGENAME}}'''</big>|{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе}} {{box-footer}} <div style="float:left; width:64%;"> {{/box-header|'''Таңдаулы мақ</p>
<hr />
<div>__NOTOC____NOEDITSECTION__<br />
{{/box-header|<big>'''{{PAGENAME}}'''</big>|{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе|}}<br />
{{{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе}}<br />
{{box-footer}}<br />
<div style="float:left; width:64%;"><br />
{{/box-header|'''Таңдаулы мақала'''|{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы мақала|}}<br />
{{{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы мақала}}<br />
{{box-footer|<!-- [[/Таңдаулы мақала/Мұрағат|Мұрағат]] -->}}<br />
<br />
{{/box-header|'''Таңдаулы сурет'''|{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы сурет|}}<br />
{{{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы сурет}}<br />
{{box-footer|<!-- [[/Таңдаулы сурет/Мұрағат|Мұрағат]] -->}}<br />
<br />
{{/box-header|'''Сіз білесіз бе?'''|{{FULLPAGENAME}}/Сіз білесіз бе?|}}<br />
{{{{FULLPAGENAME}}/Сіз білесіз бе?}}<br />
{{box-footer|[[/Сіз білесіз бе?/Мұрағат|Мұрағат]]}}<br />
<br />
{{/box-header|'''Мен қалай көмектесе аламын?'''|{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмектесе аламын|}}<br />
{{{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмектесе аламын}}<br />
{{box-footer}}<br />
</div><br />
<div style="float:right; width:35%"><br />
{{{{FULLPAGENAME}}/box-header|'''Таңдаулы тұлға'''|{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы тұлға/{{CURRENTWEEK}}|}}<br />
{{{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы тұлға}}<br />
{{box-footer}}<br />
<br />
{{/box-header|'''Санаттар'''|{{FULLPAGENAME}}/Санаттар|}}<br />
{{{{FULLPAGENAME}}/Санаттар}}<br />
{{box-footer}}<br />
<br />
{{/box-header|'''Жаңа мақалалар'''|{{FULLPAGENAME}}/Жаңа мақалалар|}}<br />
{{{{FULLPAGENAME}}/Жаңа мақалалар}}<br />
{{box-footer}}<br />
<br />
</div><br />
{{/box-header|'''Тізімдер'''|{{FULLPAGENAME}}/Тізімдер|}}<br />
{{{{FULLPAGENAME}}/Тізімдер}}<br />
{{box-footer}}<br />
<br />
{{/box-header|<big>'''Туыстас порталдар'''</big>|{{FULLPAGENAME}}/Туыстас порталдар|}}<br />
{{{{FULLPAGENAME}}/Туыстас порталдар}}<br />
{{box-footer}}<br />
<br />
[[Санат:Порталдар]]</div>Mr. Karsybekovhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BDХарри Мартинсон2022-11-15T10:13:15Z<p>Mr. Karsybekov: </p>
<hr />
<div>'''Харри Эдмунд Мартинсон''' (швед. Harry Edmund Martinson, 6 мамыр 1904 жыл – 11 ақпан 1978 жыл), [[Шведтер|швед]] жазушысы, [[ақын]], [[прозашы]] және эссеші.Блекинге провинциясы (Швеция), Йемсхёгте туған. 1974 жылы ЭйвиндЮнсонмен бірігіп [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] иегері атанды. «Аниара» (1956) атты символико-қиял-ғажайыптық [[поэма|поэмасымен]] үлкен жетістікке жетті. 1940 жылы КСРО-ға қарсы болған 1939-1940 жылдардағы кеңес-фин соғысына өз еркімен қатысады. 1949 жылы Швед Академиясының мүшесі болады.1938-1974 жылдар аралығында 10 сыйлықтың және арнайы стипендияның иегері атанды. Ол ауруханада өз-өзіне қол жұмсап қайтыс болған.<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1951—1975}}<br />
[[Санат:Тұлғалар]]<br />
[[Санат:Әдебиет]]</div>Mr. Karsybekovhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D0%B5%D1%80%D1%82Ярослав Сейферт2022-11-15T09:54:00Z<p>Mr. Karsybekov: </p>
<hr />
<div>[[File:Jaroslav Seifert 1981 foto Hana Hamplová.jpg|thumb|Jaroslav Seifert 1981<br /> photo Hana Hamplová]]<br />
'''Ярослав Сейферт''' (чех. Jaroslav Seifert, 23 қыркүйек 1901 жыл, [[Прага]] – 10 қаңтар, 1986 жыл, сонда) – [[Чехия|чех]] жазушысы және журналист. 1984 жылы [[Нобель сыйлығы]]н иеленеді. 1920 жылдары – [[Коммунизм|коммунист]], чех авангард жетекшілерінің бірі, Деветсип тобының мүшесі. Журналистикамен айналысқан, 1949 жылдан бастап әдебиетке түбегейлі бет бұрады. 1968 жылы Чехословакия Жазушылар Одағының жетекшісі болып сайланады. «Ашық түсті киімде» («Svetlem odena», 1940), «Тас көпір» («Kamenny most», 1944), «Саздан жасалған дулыға» («Prilba hliny», 1945) сияқты жинақтарында ақын махаббат, сұлулық, чех тарихы жайында жазады.<br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{бастама}}<br />
<br />
{{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}}<br />
<br />
[[Санат:Тұлғалар]]</div>Mr. Karsybekovhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BA_%D0%90%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%82Эрик Аксель Карлфельдт2022-11-15T09:39:49Z<p>Mr. Karsybekov: </p>
<hr />
<div>[[File:Erik Axel Karlfeldt 1931.jpg|thumb|right]]<br />
<br />
'''Эрик АксельКарлфельдт''' (швед. ErikAxelKarlfeldt) (20 шілде, 1864 жылы – 8 сәуір, 1931 жыл) – [[Шведтер|швед]] ақыны. [[Стокгольм|Стокгольмде]] туған. 1931 жылы «Оның поэзиясына (қайтыс болғаннан кейін)» атты шығармасы үшін [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алады.Карлфельдттің 1906 жылы АндерсЦорн салған портреті сақталған. <br /><br />
<br />
'''Негізгі еңбектері:'''<br />
* Тақыр жер мен махаббат туралы ән (1895);<br />
* Фридолинаның әндері (1898);<br />
* Фридолинаның бағы (1901).<br />
{{wikify}}<br />
{{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1926—1950}}<br />
<br />
<br />
[[Санат:Тұлғалар]]<br />
[[Санат:Әдебиет]]</div>Mr. Karsybekovhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%81_%D0%91%D0%BE%D1%80Нильс Бор2022-10-22T11:42:59Z<p>Mr. Karsybekov: </p>
<hr />
<div>{{Ғалым|Есімі=Нильс Бор|Ғылыми аясы=[[Теориялық физика]]|Қолтаңбасы=Niels Bohr Signature.svg|Марапаттары={{{!}} style="background:transparent"<br />
{{!}} {{Нобель сыйлығы|1922}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]]&nbsp;([[1922 жыл|1922.ж]])<br />
{{!}}}<br />
Хьюз Медалі (1921.ж)<br/><br />
Маттеуччи Медалі (1923.ж)<br/><br />
Франклин Медалі (1926.ж)<br/><br />
Корольдік қоғамның шетелдік мүшесі (1926.ж)<br/><br />
Макс Планк Медалі (1930.ж)<br/><br />
Дәріс оқығаны үшін Фарадей сыйлығы (1930.ж)<br/><br />
Копли Медалі (1938.ж)<br/><br />
Піл Ордені (1947.ж)<br/><br />
Әлем үшін атомдар сыйлығы (1957.ж)<br/><br />
Соннинг Сыйлығы (1957.ж)<br/>|Несімен белгілі=Қазіргі физиканы жасаушылардың бірі,<br/><br />
Бор Магнетоны, Бор қағидалары, Бор радиусы, Бор мен Эйнштейннің пікірталасы, Бор-Крамерс-Слейтер Теориясы, Бор-Ван Леувен Теоремасы, Ескі кванттық теория, Толықтыру принципі, Копенгагеннің интерпретациясы.|Атақты шәкірттері=Хендрик Крамерс, Ишрат Хуссейн Усмани, Лев Ландау|Ғылыми жетекші=Кристиан Кристиансен, Джозеф Джон Томсон, Эрнест Резерфорд|Жұмыс орны=Копенгаген университеті<br/><br />
Тринити-колледж (Кембридж)<br/><br />
[[Виктория Манчестер университеті]]<br/>|Альма-матер=Копенгаген университеті|Азаматтығы={{DEN}}|Шынайы есімі={{lang-da|Niels Bohr}}|Қайтыс болған жері=[[Копенгаген]], [[Дания]]|Туған жері=[[Копенгаген]], [[Дания]]|Қайтыс болған күні=18.11.1962|Туған күні=07.10.1885|Сурет тақырыбы=1922.ж|Сурет ені=230px|Суреті=Niels Bohr.jpg|Commons=Niels Bohr}}<br />
<br />
'''Нильс Хенрик Давид Бор''' ({{lang-da|Niels Henrik David Bohr}}; [[7 қазан]] [[1885 жыл]] – [[18 қараша]] [[1962 жыл]]) — даниялық ғалым, қазіргі заманғы физиканың негізін салушылардың бірі, [[Дания]] корольдік қоғамының мүшесі (1917) және 1919 жылдан оның президенті. <br />
* Копенгаген университетін бітірген (1908). <br />
* 1911 — 12 ж Кембриджде Дж. Дж. Томсонмен, 1912 — 13 ж Манчестерде Э. Резерфордпен бірге ғыл.-зерт. жұмыстарын жүргізді. <br />
* 1916 жылдан Копенгаген ун-тінің профессоры. <br />
* 1920 жылдан өмірінің соңына дейін Копенгагендегі Теориялық физика ин-тын (қазіргі Нильс Бор ин-ты) басқарды. <br />
[[Сурет:Niels Bohr Albert Einstein2 by Ehrenfest.jpg|thumb|alt=A.|Нильс Бор мен [[Альберт Эйнштейн]]]]*1943 ж Данияға фашистердің жаулап алу қатері төнгенде, ол АҚШ-қа кетуге мәжбүр болды. АҚШ-та алғашқы атом бомбасын жасауға қатысты, кейін оны шығаруға қарсы шықты. Соғыс аяқталған соң Данияға қайта оралды. <br />
<br />
Бор — атомның алғашқы кванттық теориясын жасаушы, кванттық механиканың негізін қалаушылардың бірі. Ол Бор қағидалары (постулаттары) деп аталған тұжырымдар негізінде атомның орнықтылығын және сутек тәрізді атомдардың спектрлік заңдылықтарын түсіндірді. Бор теориясы бойынша атомның орнықты (стационар) күйдегі энергиясының үзілісті (дискретті) мәндерге ие болатындығы алынғанымен, электрон шеңбер не эллипс тәрізді орбита бойымен қозғалатын классикалық бөлшек ретінде қарастырылады. <br />
<br />
Бұл теорияда Л. де Бройль ашқан микробөлшектердің толқындық қасиеті ескерілмейді. [[Атом]] құрылысының және оның ішінде өтетін түрлі процестердің толық теориясы кванттық механика заңдары ашылған соң ғана жасалды. Бор 1923 ж классикалық және кванттық ұғымдар арасындағы сәйкестік принципін ашты. Сол жылы өзі жасаған атом моделі негізінде, алғаш рет Дмитрий Менделеевтің элементтердің периодтық жүйесіне ғыл. түсініктеме берді. 1927 ж микродүниенің ең маңызды принциптерінің бірі – толықтырғыштық принципін тұжырымдады. Мұның философия ғылымы үшін маңызы зор болды. <br />
<br />
Ол құранды ядро теориясының авторы (1936). 1939 ж американ физигі Дж. Уилермен бірге ядроның бөліну механизмін түсіндірді. Уран ядросының өздігінен бөлінуін болжады.20 ғасырдың 40 – 50-жылдары негізінен, элементар бөлшектердің белгілі бір ортамен әсерлесу мәселесін зерттеді. Ол дүние жүзі физиктерінің (Ф.Блох, О.Бор, В.Вайскопф, Х.Казимир, О.Клейн, Х.Крамерс, Л.Д.Ландау, Л.Розенфельд, Дж.Уилер, т.б.) үлкен мектебін ұйымдастырды, олардың арасындағы ғыл. шығармашылық байланысты дамытты. <br />
<br />
Бор — Нобель сыйлығының лауреаты (1922), дүние жүзіндегі 20-дан астам [[ғылым академиясы]]ның, оның ішінде КСРО ғылым академиясының (1929) құрметті мүшесі. <br />
<br />
== Өмірбаяны ==<br />
Нильс Бор (Bohr) 1885 жылы жетінші қазанда Данияның [[Копенгаген]] қаласында туған. [[Копенгаген университеті]]н (1908) бітірген соң 1911 – 12 жылдары [[Кембридж университеті|Кембриджде]] физик [[Джозеф Томсонмен]], 1912 – 13 жылдары [[Манчестер]]де [[Эрнест Резерфорд]]пен бірге ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. 1916 жылдан Копенгаген университетінің профессоры. 1920 жылдан өмірінің соңына дейін Копенгагендегі Теориялық физика институтын (''қазіргі Нильс Бор институты'') басқарды. 1943 жылы Данияға фашистердің жаулап алу қатері төнгенде, ол АҚШ-қа кетуге мәжбүр болды. АҚШ-та алғашқы атом бомбасын жасауға қатысты, кейін оны шығаруға қарсы шықты. <br />
<br />
Соғыс аяқталған соң Данияға қайта оралды. Бор – атомның алғашқы [[кванттық теория]]сын жасаушы, кванттық механиканың негізін қалаушылардың бірі. Ол [[Бор қағидалары]] (''постулаттары'') деп аталған тұжырымдар негізінде атомның орнықтылығын және сутек тәрізді атомдардың спектрлік заңдылықтарын түсіндірді. Бор теориясы бойынша атомның орнықты (''стационар'') күйдегі энергиясының үзілісті (''дискретті'') мәндерге ие болатындығы алынғанымен, электрон шеңбер не эллипс тәрізді орбита бойымен қозғалатын классикалық бөлшек ретінде қарастырылады. <br />
<br />
Бұл теорияда [[Луи де Бройль]] ашқан микробөлшектердің толқындық қасиеті ескерілмейді. Атом құрылысының және оның ішінде өтетін түрлі процестердің толық теориясы [[кванттық механика]] заңдары ашылған соң ғана жасалды. Бор 1923 жылы классикалық және кванттық ұғымдар арасындағы сәйкестік принципін ашты. Сол жылы өзі жасаған атом моделі негізінде, алғаш рет [[Дмитрий Менделеев]]тің элементтердің периодтық жүйесіне ғылыми түсініктеме берді. 1927 жылы микродүниенің ең маңызды принциптерінің бірі – толықтырғыштық принципін тұжырымдады. Мұның философия ғылымы үшін маңызы зор болды. Ол құранды ядро теориясының авторы (1936). [[Сурет:Дом, где родился Бор.jpg|thumb|left|300px|Копенгагендегі Бордың туған үйі]]1939 жылы американ физигі [[Джон Уилер]]мен бірге ядроның бөліну механизмін түсіндірді. [[Уран]] ядросының өздігінен бөлінуін болжады. Бор 20 ғасырдың 40 – 50-жылдары негізінен, элементар бөлшектердің белгілі бір ортамен әсерлесу мәселесін зерттеді. Ол дүние жүзі физиктерінің ([[Феликс Блох, Оге Бор, Виктор Вайскопф, Лев Ландау]], т.б.) үлкен мектебін ұйымдастырды, олардың арасындағы ғылыми шығармашылық байланысты дамытты. Бор – [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (1922), дүниежүзіндегі жиырмадан астам Ғылым академияларының, оның ішінде бұрынғы КСРО Ғылым академиясының да (1929) құрметті мүшесі. Ғалым Нильс Бор 1962 жылы 18 қарашада Копенгаген қаласында дүние салды.<br />
<br />
== Бор қағидалары ==<br />
'''Бор қағидалары, Бор постулаттары''' – даниялық физик Нильс Бордың атомның орнықты (стационар) күйін және спектрлік заңдылықтарын түсіндіруге арналған негізгі болжамдары (1913). '''''Бірінші қағида немесе орнықты күйлер қағидасы''''': ''атомдағы электрондар кез келген энергиясы бар орбиталармен емес, тек белгілі бір энергиясы бар орбиталар бойымен қозғалады. Оларды орнықты орбиталар деп атайды. Орнықты орбиталардың энергиясы тек белгілі бір дискретті (үзікті) мәндерді ғана иеленеді. Электрондар мұндай орнықты орбита бойымен қозғалып жүргенде сәуле шығармайды''. '''''Екінші қағида немесе сәуле шығарудың жиіліктік шарты''''': ''атом бір орнықты күйден екінші бір сондай күйге ауысқанда ғана жарықтың бір фотонын жұтады не шығарады. Шығарылған не жұтылған фотонның энергиясы (һν) екі орнықты күй энергияларының (Е<sub>1</sub> және Е<sub>2</sub>) айырымына тең (һν = Е<sub>1</sub> – Е<sub>2</sub>, мұндағы ν – шығарылған не жұтылған сәуле фотонының жиілігі, һ – Планк тұрақтысы)''. Осы қағидалар негізінде құрылған Бор теориясы тек сутек және сутек тәріздес атомдардың құрылысын түсіндіруге қолданылады. Бор қағидалары [[классикалық физика]] заңдылықтарына толығымен қайшы келеді. Бұл қағидалар – микродүние қасиеттерін түсіндіру үшін табылған алғашқы тұжырымдар. Атом құрылысы кванттық механика арқылы ғана толық түсіндіріледі.<ref>Балалар Энциклопедиясы, II- том</ref><br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
<br />
{{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1901—1925}}<br />
[[Санат:Дания физиктері]]<br />
[[Санат:Тұлғалар]]<br />
[[Санат:1885 жылы туғандар]]<br />
[[Санат:1962 жылы қайтыс болғандар]]<br />
[[Санат:Физиктер]]</div>Mr. Karsybekov