https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Moderator 2026-04-18T04:33:46Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 2025-04-29T20:44:33Z

<p>Moderator: </p> <hr /> <div><br /> <br /> Қазақстан энциклопедиясы — үш тілді (қазақша, орысша және ағылшынша Уики жоба . Бул Интернет жобада Қазақстан туралы ақпараттар жиналған. Эницклопедия ашық ресурс болып жоспарланган. Бұл ресурста Өмірбаян, география, тарих, саясат, экономика және одан да баска ақпарат Уикипедиядан жане басқа қайнар көзден алынады. Сіз де, осы жобаның бір бөлігі бола аласыз. Мысалы, энциклопедия кейбір бөлігін акпаратпен толтырып. Немесе сіз біздің жобаның тұрақты мүшесі бола аласыз Энциклопедия Клубына косылып.<br /> <br /> == Бастау үшін ==</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 2025-04-29T20:44:07Z

<p>Moderator: </p> <hr /> <div>'''МедиаУики бумасы сәтті орнатылды.'''<br /> <br /> Қазақстан энциклопедиясы — үш тілді (қазақша, орысша және ағылшынша Уики жоба . Бул Интернет жобада Қазақстан туралы ақпараттар жиналған. Эницклопедия ашық ресурс болып жоспарланган. Бұл ресурста Өмірбаян, география, тарих, саясат, экономика және одан да баска ақпарат Уикипедиядан жане басқа қайнар көзден алынады. Сіз де, осы жобаның бір бөлігі бола аласыз. Мысалы, энциклопедия кейбір бөлігін акпаратпен толтырып. Немесе сіз біздің жобаның тұрақты мүшесі бола аласыз Энциклопедия Клубына косылып.<br /> <br /> == Бастау үшін ==<br /> * [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:Configuration_settings Бапталым қалауларының тізімі]<br /> * [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ МедиаУикидің Жиы Қойылған Сауалдары]<br /> * [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/mediawiki-announce МедиаУики шығу туралы хат тарату тізімі]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Атырау облысы]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Жетісу майданы''' - 1918 ж. жазда контрреволюциялық күштерге карсы куресу мақсатымен құрылған майдан. Жетісу майданы [[Кеңес мемлекеті]]нің шығысындағы соғыс жағдайына байланысты құрылды. Интервенттер мен ақ гвардияшылар 1918 ж. шілдеге дейін Қазакстанның солтүстік-шығыс аудандарын басып алды. Сібірдің ақ гвардияшы әскері Жетісуға шабуыл жасап, 21 шілдеде Сергиопольді (Аягөз) басып алды. [[Үржар]], [[Сарқант]], Қапал, [[Лепсі]], т.б. станицаларда қызылдарға қарсы шықты. солтүстік Жетісудағы ақ гвардияшылармен күресу үшін Верныйдан И.Мамонтов басқарған қызын гвардия отряды жіберілді. Бұл отряд Мақаншы мен Үржарда жауға қатты соққы бергенімен, күші басым ақ гвардияшылардан солтүстік Жетісуды босата алмай, Абакумовка станицасына шегінді. Ұрыс кезінде Мамонтов қаза тапты. 1918 ж. тамыз-қыркуйек айларында солтүстік Жетісу майданында Верныйдан жіберілген ауылы Петренко басқарған [[Қызыл Армия]] отряды қимыл жасады. Ол отряд Қапалдан, Лепсіден, Покатиловкадан қуып шыққанымен, ақ гвардияшылардың ұяларын толық талқандай алмады. 1918 ж. қыркүйекте ақ гвардияшылар солтүстік Жетісуды түгелдей дерлік басып алды. Лепсі уезіндегі (Черкасск, Антоновск, Аңдреевск, Петропавловск, т.б.) селолар қоршауда қалды. Олар атақты Черкасск қорғанысының негізгі тіректері болды. Черкасск қорғанысының солтүстік-батысында 70-80 км жерде Жетісудың солтүстік майданыңцағы әскерлер, ал Жаркент-Пржевальск ауданында облыстагы кеңес әскерлерінің калган бөлігі ақ гвардияшыларга қарсы күрес жүргізді. 1918 ж. 20 қазанда солтүстік Жетісу әскерлері ақ гвардияшылардың басты тірегі болған Абакумовка және Ақсу станицаларына шабуыл жасады. Абакумовка азат етілгенімен, Ақсу ақтардың қолында қалды. 1918 ж. соңында солтүстік Жетісу майданында уақытша тыныштық орнаганымен, ондағы соғыс әрекеттері 1919 ж. қайтадан жанданып, 1920 ж. наурызда Жетісуда ақ гвардияшынардың тізе бүгуіне дейін тоқтаусыз жүргізілді.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Азия аумағындағы мемлекеттік құрылулар ]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Қазақстан аумағының өзгеруі]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_XVI-XVII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақ халқының XVI-XVII ғасырлардағы шаруашылығы''' — Қазақ халқында тек бірыңғай көшпелі мал шарушылығына ғана болған емес. Халықтың мал шаруашылығымен басым айналысқанда ешбір дау жоқ. Оған қарап оларды мал соңында ұдайы көшіп жүрді, деп айтуға болмайды. Қазақ халқының көшіп-қонуына белгілі бір бағыт, әрбір ру-тайпаның өз көші-қон аумағы болады.<br /> Кейбір орыс және [[Еуропа]] [[ғалым]] дарының қазақтар отты жерді қуалап [[жаз]], [[қыс]] демей көшіп жүрді деген пікірлері ешбір шындыққа жанаспайды. Олар қазақ халқының маусымды көшіп-қонуын түсінбегендіктен айтқан. Маусымды көші-қон дегеніміз, жыл мезгілінің ерекшелігіне қарай мал басын аман сақтау үшін көшіп-қону жайылымды жерді дұрыс пайдалануға мүмкіндік береді. <br /> <br /> Маусымды көші-қон 4 мезгілге бөлінеді:<br /> # Қысқы көш немесе қыстауға көшу;<br /> # Көктемгі көш;<br /> # Жазғы көш;<br /> # Күзгі көш;<br /> <br /> == Қазақ халқының егін шаруашылығы ==<br /> Археологиялық зерттеулерден қазақтардың қыстауларының жанында егін шаруашылығымен айналысқан арық-тоғандарының іздері табылған. Жетісу аймағы мен Оңтүстік Қазақстанда ертеден-ақ егіншілік кәсібі дамыды. Әсіресе Сырдария, Шу, Арыс, Талас, Іле өзендерінің алқабында суармалы егін шаруашылығы гүлденді.<br /> <br /> Қазақтарда егін шарушылығы болғандығын жер суғаратын атпа, шығыр сияқты тағы да басқа құралдардан шығыр,жер жыртатын соқа, жер тырмалайтын тырма, айыр, бидай суаратын ағаш күрек сияқты тағы да басқа құралдардан анық байқауға болады. Отырар қаласының аймағындағы Арыс тағы да басқа құралдардан анық байқауға болады. Отырар қаласыңың аймағындағы Арыс өзенінен тартылған Саңғыларық, Сырдариядан Төменарык, Шу өзенінен Қалмаарық сияқты т.б көптеген арық-тоғандардың іздері халқымыздың егін шаруашылығымен айналысқанын көрсетеді. Қаратау, Ұлытау етегінде, Ертіс өзені бойында, Зайсан көлінің айналасында да егіншілік айтарлықтай дамыды. Қазақ егіншілері бидай,арпа,тары,сұлы екті. Оңтүстік жақтағылар күріш пен жүгері де өсірді. Жер жырту саймандары тесе,кетпен,ағаш соқа,тіс ағаш,тырна,қол орақ,күрек болады. Дәнді тұю, ұн тарту үшін ағаш келіні,қол диірменді пайдаланды. Егін егетін жерді атпен, өгізбен, түйемен жыртты. Астықты сақтау үшін жерден ұра қазып, ішінде ылғал болмауы үшін, отпен күйдіретін. Тары көшпелі халықтың қысы-жазы жейтін, ұзақ сақтауға шыдайтын бағалы тағамы болды. Қазақтар дәнді қолмен септі. Піскен астықты қол орақпен орды. Қырманды атпен,өгізбен бастырды. Бұл қазақтар тек көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан деген пікірдің дұрыс еместігін айғақтайды.<br /> <br /> == Қазақ халқының қолөнері ==<br /> Қазақ халқының қолөнері ежелгі ру-тайпалардан бері келе жатқан өнердің жалғасы болып табылады. Қазақ халқы тұрмыс-тіршілігіне қажетті барлық бұйымдарды өздері жасап алып отырды. Қазақ халқында үй ішілік, ұсталық, зерегерлік, өрімшілік, көншілік, тігіншілік, етікшілік т.б. қолөнер кәсіптері дамыды. Қазақ шеберлері қолөнердің белгілі бір саласына маманданды. Мәселен, ағаш шеберлері тұрмысқа қажетті ағаштан жасалатын бұйымдардың бәрін жасаған. Әсіресе тамақ ішуге және оны дайындауға қажетті ағаш тостағандарды әдемілеп оюлап, өрнектер салған. [[Домбыра]],[[қобыз]] сияқты [[музыка]] аспаптарын жасаған. Ал тері илеу немесе етікшілік тәрізді т.б қолөнердің түрлерін басқа шеберлер меңгерген.<br /> <br /> Қазақ халқының ішінде зергерлік іс өте жоғары бағаланды.Олар қыз-келіншек,әйелдерге қажетті [[сақина]],[[сырға]],[[білезік]],[[шолпы]] сияқты әшекей бұйымдар соқты. Зергерлер қыздардың сәукелесін әсем өрнектеді. XVII ғасырдағы деректерге қарағанда кейбір алтындап, қымбат тастармен әшекейлеп жасаған [[сәукеле]] лердің құны бір үйір [[жылқы]] мен бағаланған.<br /> <br /> Қазақ халқында өрнектеп ши тоқу,кілем,алаша тоқу,ою-өрнек салынған текеметке басу кең тарады.Қазақ халқының тұрмысы мал шаруашылығымен байланысты болғандықтан, ыдыстың кейбір түрлерін теріден жасаған. Мәселен, [[қымыз]] ашытатын саба,мес,торсық,көнек т.б жасаған. Ал [[етік]] тігетін шеберлер ерлердің етіктермен,мәсімен,әйелдерді басы қайқы,сәндеп тігілген [[кебіс]] сияқты аяқ киімдерімен қамтамасыз етіп отырған. Қазақ шеберлері сүйектен,асыл тастардан да тұрмысқа қажетті сәнді бұйымдар жасаған. Теміршілікпен айналысатын ұсталар мал шаруашылығы мен егіншілікке қажетті құрал саймандар соқты.&lt;ref&gt;Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы, 6-сынып, &quot;Атамұра&quot; баспасы 2012ж, ISBN 978-282-424-7&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>Моңғолдық жаулап алуы еуразиялық аймақтарда құрылған қарым-қатынасты және оны мекендеген тайпалар мен халықтар өзара байланыстарын бұзды, олардың этносаяси және шаруашылық-мәдени дамудың барысын өзгертті.<br /> <br /> Моңғол тайпалары ХІІ ғ. ортасына қарай [[Моңғол Алтайы|Моңғол Алтайының]] аумақтарынан және Ертіс жоғары басынан [[наймандар]], [[Қыпшақтар|қыпшақтарды]] ығыстырып, түркітілдес топтарды өзіне ұқсатып, түріктерден материалдық мәдениет, шаруашылық және тұрмыстың нысандары, көшпелі салттар мен мал тұқымдарының көптеген элементтерін өзіне алып, [[Орхон жазба ескерткіштері|Орхон]] мен [[Керулен|Керуленнен]] [[Батыс|батысқа]] қарай бет бұрды. Осы уақыттан бастап, көптеген уақыт бойы сақталған түрік пен моңғолдарды орналастыру шекаралары орнатылды. Моңғолдар мекенденген аумақ солтүстікте [[Байкөл|Байқалдан]] Ертіс және Енисей жоғарғы жағынан оңтүстікте Гоби шөл даласына дейін созылып жатты. <br /> <br /> [[1218 жыл|1218]]-[[1219 жыл|1219]] жылға қарай моңғолдар көрші елдердің көптеген халықтарына өзіне бағындырды. Енисей қырғыздары мен буряттардыңжерлері жаулап алынды, танғұттардың мемлекеті құлады, [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] Турфан патшалығының билеушісі моңғол азаматтығын өз еркімен қабылдады. Цинь империясының әскерлерін құлдырағаннан кейін моңғолдар Солтүстік Қытайды мекендеді. Шыңғысханның келесі мақсаты – [[Орта Азия]], [[Иран]], [[Таяу Шығыс]], [[Күнгей Кавказ]], [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаны]] жаулап алу. [[Ертіс]], [[Арал теңізі]] және [[Әмудария|Әмудариядан]] батысқа қарай Шыңғысхан өзінің үлкен ұлы және оның ұрпақтарына ұлысқа әлі жаулап алынбаған жерлерді берді. <br /> <br /> [[Моңғолдар]] Жетісуді тойтарыссыз жаулап алды. [[1210 жыл|1210]]-[[1211 жыл|1211]] жж. [[Қарлұқ облысы|қарлұқ облысының]] иленушісі [[Арыслан-хан]] Шыңғысхан билігіне ауысты. [[1217 жыл|1217]] ж. қарлұқ билеушісі Алмалық Бұзар да моңғол ханына тәуелді болды, ал келесі жылы [[Баласағұн]] қаласы моңғол қолбасшысы [[Жебе|Жебеге]] күрессіз берілді. <br /> <br /> [[Найман]] қолбасшысы [[Кұшлық|Кұшлықтың]] сегіз жылдық билігі, хорезмшах [[Мұхаммед|Мұхаммад]] және қарлұқ иеленушісімен соғысы нәтижесінде Жетісу тұрғындары соңында кедейленді. Көбінесе көпшілік табынуға тыйымы Құшлықтың мұсылмандарға қатысты қатты ашу мен қудалауды шақырды, сондықтан дінге еріктілікті көрсеткен моңғолдарды халық құтқарушы ретін қарсы алды. Жетісу халқын өз жағына бағындырғысы келген [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] осы аймақта тонаушылық пен қырғынға тыйым салды. Құшлық [[Орта Азия|Орта Азияға]] қашты, ал нәтижесінде оны Бадахшанда моңғолдар қуып жетіп, өлтірді. <br /> <br /> [[Шығыс Түркістан]] және [[Жетісу|Жетісудің]] жаулап алуы [[Оңтүстік Қазақстан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] арқылы [[Орта Азия|Орта Азияға]] жолды ашты. [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] Мәуеренахрдағы жағдайды білу мақсатымен, ең алдымен, хорезмшах [[Мұхаммед|Мұхаммадқа]] [[Солтүстік Қытай|Солтүстік Қытайдағы]] өзінің жеңісі және «түркі елдерінің» жаулап алуы туралы, сонымен қатар бейбітшілік келісім ұсынысы бар хабарламаны жіберді. Бұл болашақ әскери жорықтың дипломатиялық дайынығы болд. [[1218 жыл|1218]] ж. жазда шыңғысхан жіберге [[Отырар|Отырар қаласындағы]] сауда керуенінің опат болуы хорезмшах иелігіне басып кіру себебі болды. Отырар қаласындағы хоремзшах [[Ғайыр-хан]] билеушінің өкілі Иналшық көпестерді тыңшылықта күдіктеніп, оның бұйрығы бойынша оларды өлтірді. Шыңғысхан әскерінің жорығы [[1219 жыл|1219]] ж. қыркүйекте басталды. Моңғол әскері Ертістен Жетісу арқылы жүрді. Олар 150 мың адамды құрады, олардың ішінде 111 мың моңғол, әскердің қалған бөлігін Шыңғысхан билігіндегі жауынгерлер – [[Ұйғырлар|ұйғыр]] мен [[қарлұқтар]] құрады. <br /> <br /> [[1219 жыл|1219]] ж. моңғол әскерінің Мәуеренахрға Орта және Төменгі [[Сырдария]] қалаларының аудандарына қозғалыс бағдары Қазақстанның шаруашылық қатынаста ең қоныстанған және меңгерілген аудандары – [[Жетісу]] арқылы жатты. Оңтүстік Қазақстан аумағының жергілікті тұрғындары моңғол әскеріне батыл соққы берді және олар жаппай лаңкестік, зорлық, көптеген облыстарды талқандау, қалаларды бұзу әдістерін қолданды. [[Араб тілі|Араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] деректерінде әр түрлі елдердің отыз шақты қалалар келтіріліген, оның тұрғындарын моңғолдар түгелдей қырып тастады. Олардың ішінде үш оңтүстік қазақстандық қалалар бар: [[Отырар]], [[Сығанак]] және [[Ашнас]]. <br /> <br /> Отырар қаласының билеушісі Ғайыр хан өзінің 80 мың әскерімен қаланың қорғаныс 5 ай бойы ұстай алды. Тек гарнизон әскербасының бірі Қараджа-хаджиб моңғолдарға беріліп, [[Суфи хан|Суфи ханның]] дарбазы арқылы бекіністен кеткеннен кейін ғана, жау әскері түнде қалаға кірді. Тағы бір бойы Ғайыр хан қамалды соңғы әскері қалғанша дейін қорғады. Ол тұтқынға алынып, жаза тартылды, а бүкіл тұрғындар бір үйір қойлар сияқты қаладан қуылды және өлтірілді, ал тірі қалғандар тұтқынға алынды.<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/II_%D0%B1%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{merge|Екінші жалпықазақ съезі}}<br /> <br /> '''2-ші бүкіл қазақ-қырғыз құрылтайы'''&amp;nbsp;— [[1917]]&amp;nbsp;ж. [[желтоқсанның 5]]—[[желтоқсанның 13|13]] [[Орынбор]]да өткізілді.<br /> <br /> Құрылтайды [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан |Ә. Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Елдес Омарұлы Тиесов|Е. Омарұлы]], [[Сағындық Досжанов|С. Досжанов]] ұйымдастырды. Төрағасы [[Құлманов Бақтыкерей|Б. Құлманов]] болды.<br /> <br /> [[Қазан төңкерісі]]нен кейін қалыптасқан саяси ауыр жағдайда өздерінің іс-әрекеттерін айқындап алу үшін ұлттық интеллигенция(зиялылар) бастаған қазақ қоғамы құрылтайға қатысты.<br /> <br /> Құрылтайға қазақ сахарасының әр аймақтарынан, Самарқан облысы мен Алтай губерниясындағы қа­зақтардың атынан — 58 делегат, әр түрлі қазақ ұйымдарының атынан — 8 делегат және арнайы шақырумен — 15 адам қатысып, барлық жиын-терісі 81 делегат келген. Құрылтайдыдың күн тәртібіне 10 мәселе қойылды:<br /> # [[Сібір автономиясы]];<br /> # [[Түркістан автономиясы]] және Оңтүстік-шығыс Одағы туралы;<br /> # Қазақ-қырғыз автономиясы;<br /> # Милиция туралы;<br /> # Ұлт кеңесі;<br /> # Ұлт қазынасы;<br /> # Мүфтилік мәселесі;<br /> # Халық соты;<br /> # Ауылды басқару және<br /> # азық-түлік мәселесі.<br /> <br /> Алғашқы баяндаманы Ә. Бөкейхан жасап, ол жөнінде қаулы қабылданады. Қаулыда — қазақ автономиясы, милиция (жасақ) және Ұлт кеңесі мәселелерін қарауға жеті кісілік комиссия құрылады. Құрылған комиссия атынан [[Халел Ғаббасов]] автономия, милиция және Ұлт кеңесі туралы баяндама жа­сайды.<br /> <br /> Баяндама бойынша құрылтай бірауыздан қаулы қылады:<br /> &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;<br /> &lt;poem&gt;<br /> …қазанның аяғында Уақытша кімет тұскенін, Русия мемлекетінде халыққа сенімді және беделді ұкіметтің жоқтығын, әкімшілік жоқ болған соң, халық арасы бұзылып, пышақтасып кететіндігі, бассыздық кұшейіп, бұкіл мемлекет бұліншілікке ұшырап, кұннен кұнге халықтың кұйі нашарлауын және бұл бұліншілік біздің қырғыз-қазақтардың басына да келуін мұмкін деп ойлап, бұкіл қазақ-қырғызды билейтін ұкімет керектігін ескеріп, съезд бір ауыздан қаулы қылады:<br /> 1) Бөкей елі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары, Ферғана, Самарқан облыстарындағы, Амудария бөліміндегі, Закаспий облысындағы қазақ уездері және Алтай губерниясындағы іргелес жатқан қазақ болыстарының жері бірыңғай, іргелі халқы қазақ-қырғыз, қаны, тұрмысы, тілі бір болғандықтан, өз алдына ұлттық, жерлі автономия құруға;<br /> 2) қазақ-қырғыз автономиясы&amp;nbsp;— «Алаш»&lt;ref&gt;[[Қазақтар]], [[қырғыздар]], [[қарақалпақтар]], [[құрама]] халықтарының біріктірілген атауы. &lt;/ref&gt; деп аталсын…<br /> 3) Алаш автономиясының жер үстіндегі түгі - суы, астындағы кені Алаш мүлкі болсын…<br /> 5) Қазақ-қырғыз арасында тұрған аз халықтың құқықтары теңгеріледі. Алаш автономиясына кірген ұлттардың бұкіл мекемеде санына қарай орын алады…<br /> 6) Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсатымен уақытша Ұлт кеңесі құрылып, мұның аты «Алаш орда» болсын. Алаш ордасының ағзасы (мүшесі) 25 болып, 10 орын қазақ-қырғыз арасындағы орыс және басқа халықтарға қалдырды.<br /> Алаш орданың уақытша орны — Семей қаласы.<br /> Алаш орда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз халқының билігін өз қолына алады…<br /> &lt;/poem&gt;<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> Құрылтай делегаттары [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] құлатылғаннан кейін қазақтардың өмір сүруінің өзін күрделендіріп жіберген [[анархия]] (тәртіпсіздік) жағдайында елді аман сақтау үшін милиция жасақтау туралы қаулы қабылдады.<br /> <br /> Қазақ-қырғыз автономиясын жариялау мерзімі туралы қызу пікірталас туып, Ә. Бөкейханов бастаған топ: «ортамызда тұрған басқа халықтармен ақылдасып және милиция құрғанша тоқтата тұрайық» — десе, Досмұхамедовтер бастаған топ «дереу жариялансын!» дейді. Артынан екі жақ ымыраға келіп, біраз шартпен автономияны жариялау [[Алаш Орда]] үкіметіне жүктеледі.<br /> <br /> == Түсініктемелер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * «[[Алаш партиясы|Алаш]]» партиясы<br /> * [[Алаш Орда]] үкіметі<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_19-%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақтардың 19-ғасырдың екінші жартысында орналасуы''' - 19 ғасырдың 60-жылдарының орта шенінен бастап [[Ресей империясы]]ның үкіметі қазақ даласын түпкілікті билеу мақсатында бірқатар реформалар жүргізді. <br /> <br /> Ұлыстарды бөлшектеді, оларды губернияларға, округтерге бөлді. [[1868 жыл]]ғы “Ереже” бойынша [[Қазақстан]] жері үш генерал-губернаторлыққа: [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан]], [[Орынбор генерал-губернаторлығы|Орынбор]] және [[Батыс Сібір Генерал-Губернаторлығы|Батыс Сібір]] генерал-губернаторлықтарына бөлінді. Орынбор генерал-губернаторлығына [[Орал облысы|Орал]] және [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]] облыстары, Батыс Сібір генерал-губернаторлығына [[Ақмола облысы|Ақмола]] және [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей]] облыстары, Түркістан генерал-губернаторлығына [[Жетісу облысы|Жетісу]] мен [[Сырдария облысы|Сырдария]] облыстары кірді. Бұрынғы [[Бөкей ордасы]]ның жері [[1872 жыл]]ы [[Астрахан губерниясы]]на қосылды. [[Маңғыстау приставтығы]] 1870 жылы [[Кавказ әскери округі]]нің қарауына берілді, ал кейініректе [[Закаспий облысы]]на енді. <br /> <br /> [[Уезд]] бастықтарын генерал-губернаторлар тағайындап отырды. Бұл лауазымға облыстардың әскери губернаторларының ұсынуы бойынша офицерлер бекітілді. Әрбір уезд рулық негіз емес, аймақтық белгілері бойынша құрылған болыстардан тұрды. Ауылдар 100 – 200 шаңырақтан құралды. Ал болыстар 1000 шаңырақтан қамтылды. 1867 жылы заң барлық жерді мемлекеттік меншігі деп жариялап, қауымдарға пайдалануға ғана берді. Жер мәселесін бұлайша шешу қазақ жерлерін “заңды” жолмен одан әрі орыс мемлекетінің иелігіне айналдыруға заң жүзінде негіз жасады. 1886 жылы 2 маусымда “[[Түркістан өлкесін басқару туралы ереже]]”, 1891 жылы 25 наурызда “[[Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы ереже]]” қабылданды. <br /> <br /> Түркістан өлкесі жерінің құрамына [[Ферғана облысы|Ферғана]], [[Самарқанд облысы|Самарқанд]] және Сырдария облыстары кірді. Сырдария облысы Әмудария бөлімінен және [[Қазалы уезі|Қазалы]], [[Перовск уезі|Перовск]], [[Шымкент уезі|Шымкент]], [[Әулиеата уезі|Әулиеата]] және [[Ташкент уезі|Ташкент]] уездерінен құралды. Ал Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлықтарының орнына орталығы [[Омбы]] болған [[Дала генерал-губернаторлығы]] құрылды. Оның құрамына Ақмола, Семей, Орал, Торғай және Жетісу облыстары кірді. 1897 жылы Жетісу облысы қайтадан Түркістан генерал-губернаторлығының қарауына берілді. <br /> <br /> Ресей үкіметінің отарына айналған қазақтар оған ақшалай алым-салық төледі. Олардың мөлшері әр түрлі болып өзгеріп отырды. Мысалы, [[1884 жыл]]ғы “Ереже” бойынша ол 4 сомға жетті. 19 ғасырдың 2-жартысында [[Кіші жүз]] қазақтары арасында көшіп-қонатын жер үшін Ресей үкіметіне қарсы наразылықтар күшейді. <br /> <br /> Елдегі аграрлық дағдарысқа байланысты Ресей үкіметі 1889 жылы орыс шаруаларын Ресейден Қазақстанға көшіріп қоныстандырудың тәртібі мен жайлары жөнінде заң шығарды. Бұл Ресей шаруаларының қазақ жеріне ағылып келуіне жол ашты. Ресейден қоныс аударушылар санының көбеюіне байланысты қазақ жерлерін басып алу кең көлемде етек алды. Қазақтарды тонауды Ресей үкіметі “қоныстанушы”, “жер қоры” деп аталатын желі бойынша жүргізді. Бұл қорды жасау үшін жергілікті халықтың жайлы қоныстары тартып алынып, жергілікті тұрғындарды шөл және шөлейт аудандарға күштеп көшіру жиіледі. Бір ғана Жетісуда 30 мыңнан астам отырықшылық ошағы талқандалды. Қазақстанда шаруаларды қоныстандыру алдымен Ақмола, одан соң Жетісу, Семей, Орал, Торғай облыстарында жүргізілді. Тек 1885 жылдан 1893 жылға дейін Ақмола облысының жергілікті халқынан 251 779 десятина жер тартып алынып, 10940 халқы бар 24 жаңа село пайда болды. Семей облысында бұл кезде қазақ шаруаларынан 33064 десятина егістік жер тартып алынды. 1884 – 91 жылы мұнда 3324 отбасы қоныстанды. Ресей үкіметінің әскери-әкімшілік отарлау саясаты қазақтың елдік этн. ұйтқысын ірітіп, Қазақстанның ауыл шаруашылығының дамуына айтарлықтай кері әсерін тигізді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{бастама}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB,_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BD 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{мағына|Алтынемел}}<br /> '''Алтынемел''', ''Көшентоған'' - [[Алматы облысы|Алматы облысының]] [[Кербұлақ ауданы]] жеріндегі тарихи мекен. <br /> <br /> == Географиялық орны ==<br /> [[Жетісу Алатауы]]ның оңтүстік-батыс сілемінде, [[Алтынемел жотасы|Алтынемел]] және [[Матай жотасы|Матай]] тауларынан басталатын Байғазы және Дос өзендерінің бастауында орналасқан. Оңтүстік-батысында [[Жүзасу]] (1474 м), оңтүстік-шығысында [[Алтынемел асуы]]мен шектеледі. Алтынемел мекені [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Ш.Уәлихановтың]] өмірімен тығыз байланысты. Ол өмірінің соңғы жылдарын ([[1855 жыл|1855]]–[[1865 жыл|1865]]) Алтынемелде өткізді, сонда жерленді. Ғалымның Алтынемелдегі зираты басына [[1985 жыл]]ы ескерткіш-белгі орнатылып, тарихи-мемориалдық мұражай ашылды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> {{stub}}</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D0%BD 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақтар туралы қысқаша баян''' - “Солтүстіктің қорғанысы” атты [[қытай тілі]]ндегі [[қолжазба]] еңбектің шағын тарауы. <br /> <br /> Қолжазбаны [[XIX ғасыр]]дың орта шенінде [[Хы Чютау]] жазған. Онда [[Цин патшалығы]] кезіндегі [[қазақтар]]дың географиялық орналасуы, тілі, жазуы туралы айтылып, [[әдет-ғұрыптар]]ымен таныстырады. [[Қытай]] әскерлерінің жоңғар нояны [[Әмірсана]]ны қуғындау барысындағы қазақ әскерлерімен соғыстары, қазақ хандығының [[Цин империясы]]мен қарым-қатынас орнатуының тарихы баяндалады. &lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Stub: Қазақ әдебиеті}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ-Қытай қатынасы]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Қытайша кітаптар]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>=='''Алтын қорыған самұрық''' ==<br /> === Тайпа жайлы жалпы мәлімет ===<br /> Алтын қорыған самұрық -аңызға айналған тайпаның аты. Алғаш рет бұл ат грек тарихшысы Геродот (б.з.б. 485-425) еңбектерінде кездеседі. Ол саяхатшы әрі ақын Аристей Проконесскийдің поэмасына сүйенеді. Екеуі де Азияның қиыр даласындағы халықтар туралы айта келіп, оларды аңыздағы таң ғажайып құстар негізінде суреттейді. Бұлардың бір тармағына гиперборейлер мен аримасптардыжатқызады. Аристей мен Геродоттың бұл халықтар жөніндегі деректердің көбі шындыққа жанасады. Грек – рим жазушыларының бәрінде де кездесетін болжамдарға қарағанда, самұрықтар елі алтынға бай болып, соны қорғау үшін жылқы кейпінде бейнеленген аримасптармен соғыс жүргізген. Самұрықтардың өздері пантикапея тиындарында аузына Аполлонның киелі жебесін тістеген қыран ретінде бейнеленген. Жартылай аңыздан туған самұрықтар алтынға бай Арқа, Алтай тауларын мекендеген көшпелі тайпалар-сақтар, ғұндар, үйсіндер, кейін қырғыздар немесе солардың туыстары болуы да мүмкін. Өйткені ежелгі қырғыздардың Енисейді қоныстанғаны, алтынды көп өндіріп өңдегені, белгісіз бір шежірешінің жазуына қарағанда, елдің бүкіл адамы басына алтын тәж кигені, өлгендерді алтынға орап көмгені, табынатындары қыран құс болғаны мәлім.<br /> &lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 4-том, 43-бет &lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>''' Отырар кітапханасы''' — моңғол билігіне дейінгі [[Отырар]]да орналасқан ірі кітапхана. Фарабтағы (Отырар) кітапхананың негізін қалаушы ретінде ғалым әрі философ [[Әл-Фараби]] қарастырылады.{{sfn|Сăтбаева|2000|с=282}}{{sfn|Есенов|1970|с=16-17}}{{sfn|Сăтбаева|2000|с=542}}{{sfn|Досжанов, Малов|1971|с=}}&lt;ref&gt;«Знаменитая в ту пору отрарская библиотека, любовно собранная великим Абу-Насром аль-Фараби, находилась глубоко под землёй, под пятью пластами Гумбез Сарая» — [[Молодая гвардия (журнал)|Молодая гвардия]]. — 1982. — № 9. — С. 274&lt;/ref&gt;{{ref-ru}} XII ғасырдың соңындағы кітап жинақтардың қараушысы Сунақ руынан шыққан Хисамуддин делінеді. Кітапхана ауқымы жағынан тек Александрия кітапханасына жол береді. Отырар Шыңғысхан жорықтарынан кейін жер бетінен тып-типыл етілді, ал кітапхананың кейінгі тағдыры әлі күнге дейін белгісіз. Кітаптардың тағдыры жайлы жазба деректерде айтылмаған. Ортағасырлық өзге кітапханалардың тағдыры жайлы аңыздар сияқты Отырар кітапханасының кітаптарының айналасында әңгімелер көп. Осы жағымен ол іздеушілерді өзіне тартады. Кейбір деректердің хабарлауынша моңғол шапқыншылығы кезінде кітаптардың жерасты жолдарында сақталуы мүмкін. Кейіннен оларды жеті жасар бала тауып алады делінеді. Десе де мұндай жорамалдар нақты дәлелдемелерге негізделмегендіктен ғылымда мойындалмай отыр.<br /> <br /> == Әдебиетте ==<br /> Зубин Домбровскийдің &quot;Факультет ненужных вещей&quot; кітабында Отырар кітапханасын іздейді.<br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Жоғалып кеткен кітапханалар]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қарамерген''' — Іле өзені бойында XII-XIII ғасырда өмір сүрген ортағасырлық солтүстік аймақтағы ірі қала. Қазіргі уақытта ол Алматы облысындағы туристтік нысан ретіндегі шағын қалашық.<br /> == Тарихы ==<br /> Қарамерген Іле— Бақанас өзендірінің маңайында, [[Балқаш]] көліне жақын жерде орналасқан.&lt;ref&gt;[http://7rivers.kz/article.php?article_id=33 Қарамергеннің құмсағаты (мақала) — Жетісудің жүз кереметі&lt;!-- тақырыпты бот қосқан --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://question.nm.ru/kazwaters1.htm QIP.RU: почта, поиск, новости, знакомства, работа, игры и развлечения&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; Қарамерген Ақтамнан біршама үлкенірек. Ақтам қаласы сияқты Қарамергенде XIII ғасырда моңғол шапқыншылығы кезінде қиратылды. Өзеннің арнасының өзгеруі қаланы қалпына келтіруге кері әсер етті. Қирату мен эрозияға қарамастан, саман үйлердің қалдықтары мен ирригационды жүйе жақсы сақталған. Қалада отырықшылық жақсы дамыды. Бұған қарамастан, тоғайлы ормандарда аңшылық та кең өріс алған (қаланың атауы осыдан шыққан). Бұл аймақта тіпті тұран жолбарыстары да мекендеген. Онымен қоса Іле мен Балқашта балық аулау кәсіпке айналған.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{commonscat|Archaeology in Kazakhstan}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Елдер бойынша археология]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_1-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақ хандығындағы 1-ші азаматтық соғыс''' (1522−1538) — [[Қазақ хандығы]]ндағы [[Әз-Жәнібек хан]]ның ұрпақтары арасында болған тақ үшін таластан туындаған қырқыс. Соғыс [[Қасым хан]]ның өлімінен кейін басталды.<br /> <br /> == Алғышарттар ==<br /> Қазақ хандығы 16 ғасырдың басында кез келген қарсыласқа тойтарыс бере алатын аймақтағы қуатты держава болды. Бұл уақытта хандықты Қасым хан басқарған еді. Ол Шығыс Дешті Қыпшақтағы барлық тайпалар мен халықтарды бір мемлекет — Қазақ хандығының айналасына біріктірді. Мемлекеттің тұтастығы Қасымның абыройымен сақталынса да, алайда ол қайтыс болғаннан кейін Әз-Жәнібек ұрпақтары арасында таққа талас басталды. Бұл соғыс Әбу Саид ұрпақтары арасындағы азаматтық соғыс болды.<br /> == Барысы ==<br /> Қасым ханның мұрагері [[Мамаш хан]] [[Ноғай ордасы]]на қарсы тұра алмады. Орда Торғайға дейінгі аумақты өзіне қаратты. Мамаш ханнан кейінгі Тахир ханның кезінде Ойрат мемлекеті Қазақ хандығына шабуыл жасады. Осы сәттен бастап қазақ-ойрат соғысы басталды.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%BE%D2%93%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Соғдиана''' - Суйаб қаласынан Кешания мемлекетіне дейінгі ел, оның тұрғындары да, тіл-жазуы да осылай аталады. Соғды жазуының негізгі таңбалары көп емес, бар жоғы жиырмадан астам ғана, сөздер таңбалардың орын ауыстыру арқылы жасалады. Құрама сөздерден мәтін құралады, жазулар тігінен оқылады. Олардың жазу-сызулары ұстаз-тәрбиешілер арқылы ұрпақтан-ұрпаққа таралып, сақталып отырады. Жұрты киіз, шекпен, былғары және матадан қысқа және тарлау етіп киім тігіп киеді. Олар шаштарын тегіс қылып тарап, төбесін ашық қалдырады немесе тұтас тақырлап қырып тастап, маңдайына түсті жібек орамал байлап жүреді. Соғдылар қзын бойлы, ал мінез-құлқы жағынан қорқақ, жүрексіз, әдетте сараң әрі өтірікші, өте-мөте жауыз болып келеді. Ата-бала арасында да пайдакүнемдікті күйттейді, бардамдықты дегдарлық деп біледі, алайда атқамінерлерінің жай бұқарадан айырмашылығы жоқ, сондықтан да әуелі асқан бардам кісі болса да жөнсал киініп, жұтаң тамақтанып жүреді. Тұрғындарының жарым-жартысы егіншілікпен, жарым-жартысы саудамен айналысады.<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A0%D0%9A(%D0%B1)%D0%9F_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_(%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B)_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D1%8E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''РК(б)П Орталық комитетінің (Қазақ) Қырғыз бюросы (Кирбюро)''' — [[Қазақстан]]дағы [[Коммунистік Партия|коммунистік партияның]] қызметін жандандыру мақсатында ұйымдастырылған РК(б)П ОК-нің өкілетті органы. <br /> <br /> <br /> РК(б)П ОК хатшылығының [[1922 жыл]]ы [[5 сәуір]]дегі қаулысымен құрылды. Оның құрамына В.Г. Юдовский, А.И. Вайнштейн, С.[[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев|Меңдешев]] енді (кейін Г.А. Коростелев, В.И. Вельман кірді). РК(б)П Қазақ обкомы мен РК(б)П ОК-нің Қазақ бюросы қатар жұмыс істегенімен, бүкіл саяси, билік Қазақ бюросының қолында болды. Қазақ бюросы [[большевизм]]нің Қазақстандағы әлеуметтік тірегі ретінде қазақ кедейлерін коммунистік партияға көптеп тартты. Ол жергілікті партия ұйымдары мен к-ттеріне идеологиялық тұрғыдан жетекшілік етіп, “қазақ ұлтшылдығымен” күрес қарқынын күшейтті. Кеңес, кәсіподақ, комсомол, т.б. мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың қызметін реттеді, жаңа экономикалық саясаттың енгізілуіне, халық шаруашылығын қалпына келтіруге басшылық жасады. Қазақ бюросы [[1924 жыл]]ы қазан айында таратылды.&lt;ref&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;, 7 том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A0%D0%9A(%D0%B1)%D0%9F_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D1%8E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''РК(б)П орталық комитетінің Түркістан бюросы (Түркбюро)''' — Ресей большевиктерінің Түркістандағы жоғары өкілетті басшы органы. <br /> <br /> <br /> [[1920 жыл]]ғы шілдеден [[1922 жыл]]ғы мамырға дейін қызмет істеді. Оған Г.Я. Сокольников, Г.И. Сафаров, Я.Х. Петерс, Л.М. Каганович, т.б. [[Мәскеу]] эмиссарлары мүше болды. <br /> <br /> Өз қызметін Т.[[Рысқұлов]]ты Түркістаннан аластап, “рысқұловшыларды” қуғындаудан бастаған Түркістан бюросы Орталықтың [[Түркістан АКСР]]-не тікелей басшылық етуін жүзеге асырды. Партия және кеңес съездерін шақыруға, [[Түркістан автономиясы|Түркістан АКСР-і]] [[Конституция]]сының қабылдануына (1920 жылы қыркүйек) басшылық етті. <br /> <br /> Жаңа экономикалық саясат жүргізіп, жер-су реформасымен, байлар мен ауқаттылардың дүние-мүлкін [[тәркілеу]]мен айналысты. Компартия бағытынан ауытқушыларды аяусыз жазалап, партия және кеңес аппаратын тегіс жат элементтерден тазарту ісін қадағалады. “Басмашылар” қозғалысын қарулы күшпен басу үшін ислам дініне, шариат пен жергілікті халықтың салт-дәстүріне қарсы күресті. Сонымен бірге мұсылмандарды өз жағына тарту үшін уақытша шегіністерге баруға да мәжбүр болды. 1922 жылдың жазында Түркістан АКСР-і аумағында мешіттер мен медреселерге қарасты жерлер (вакуфтар) қайтарылды, қазылар мен билер соттарының қайта ашылуына рұқсат берілді. Түркістан бюросы 1922 ж. мамырда [[РК(б)П орталық комитетінің ортаазиялық бюросы]] болып қайта құрылды.&lt;ref&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;, 7 том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D1%83%D3%99%D0%BB%D0%B0%D1%8F%D1%82%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''«Ойыл уәлаяты»''' Уақытша үкіметі - XX ғасыр басында Жайық өңірінде орнаған мемлекеттік-автономиялық құрылым. <br /> <br /> <br /> Ол [[1918 жыл]]ғы сәуір айының соңында [[Жымпиты]]да өткен 4-Орал облыстық қазақ сьезінің қарарымен құрылды. Ойыл уәлаятының кұрамына [[Ілбішін уезі|Ілбішін]], [[Орал уезі|Орал]], [[Гурьев уезі|Гурьев]], [[Ақтөбе уезі|Ақтөбе]], [[Ырғыз уезі|Ырғыз]] уездерінің қазақтар мекендеген аудандары мен [[Маңғыстау уезі|Маңғыстау]], [[Ойыл уезі|Ойыл]] және [[Бөкей уезі|Бөкей]] уездері кірді. <br /> <br /> <br /> Үкімет құрамына 7 адам: [[Жанша Досмұхамедов]], [[Халел Досмұхамедов]], [[Дәулетше Күсепқалиев]], [[Өлеңті болысы]]ның бұрынғы басқарушысы [[Сырым Датұлы|С.Датұлының]] шөбересі [[Салық Омаров]], Саратов университетінің түлегі, экономист [[Қалдыбай Асанов]], Бағдат университетінің түлегі, Қуанай хазіреттің баласы [[Ғабдол Қосдәулетов]] мүше болды. <br /> <br /> 1918 жылы [[11 қыркүйек]]те [[Әлихан Нұрмұхамeдұлы Бөкейханов|Ә.Бөкейхан]] төрағалық еткен [[Жанша Досмұхамедов|Ж.Досмұхамедұлы]] және Х.Досмұхамедұлы, А.[[Ахмет Бірімжанов|Бірімжанов]], Ә.[[Әлімхан Әбуұлы Ермеков|Ермеков]], М.[[Мұхамеджан Тынышбаев|Тынышбаев]], У.[[Уәлитхан Танашев|Танашев]] қатысқан [[Алашорда үкіметі]]нің шұғыл мәжілісінде «Ойыл уәлаяты» үкіметі таратылды.&lt;ref&gt;«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:1918 жыл]]<br /> [[Санат:Қазақстан әкімшілік-аумақтық құрылысы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Сурет:Ежелгі Қазақстан.jpeg|thumb|right|200px|]]<br /> <br /> '''Ежелгі Қазақстан''' — қазіргі Қазақстан жерін ежелгі адамзат баласы бұдан 1 миллиондай жыл бұрын мекен еткен. <br /> <br /> Қола дәуірінде Сібірдің, Жайық өңірінің, Қазақстан мен Орта Азияның ұлан-ғайыр далаларын тегі және тарихи тағдырларының ортақтығы жағынан туыс тайпалар мекендеді. Бұл тайпалар өзінше бір үлгідегі жарқын мәдениет қалдырды. Мұны ғылымда Андрон мәдениеті деп атайды. Ерте темір ғасыры дәуірінде (біздің заманымыздан бұрынғы I мыңжылдық ортасы) Қазақстанда тайпалық одақтар қалыптасты. Қазақстанның оңтүстік, шығыс және орталық аудандарын мекендеген тайпалар сақ тайпалар одағына, ал батыс, солтүстік аудандарындағы тайпалар савроматтар тайпалық бірлестігіне бірікті. Біздің заманымыздан бұрынғы 3-ғасырда Қазақстан жерінде кейбір тайпалар өз мемлекетін құрып, алыс-жақын елдермен саяси қарым-қатынастарға түсті. Олардың алғашқылары сюнну (ғұндар) болатын. Зерттеушілер ғұндарды түріктердің арғы ата-бабалары деп есептейді. Бұл бірлестікті Мөде басқарған кезде ғұндар бүкіл әлемге танылды. Ғұндардың батысқа жорығы “Халықтардың ұлы қоныс аударуына” түрткі болды. Жетісуда ежелгі тиграхауда сақтарының жерін мұра етіп алған усундер (үйсіндер) біздің заманымыздан бұрынғы 160 ж. шамасында Іле алқабында өз мемлекетін құрды. Олар Қаңлы мемлекетімен шектесті. Бұл тайпалар құрған мемлекеттер Қытай, Парфия, Рим және Кушан империясы сияқты елдермен саяси, экономикалық және мәдени байланыс орнатқан.<br /> <br /> == Ежелгі Қазақстанның мəдениеті ==<br /> === Рухани мəдениет ===<br /> Табиғатпен етене жақын көшпелілердің өзіндік ''рухани мəдениеті'' қалыптасты. Көшпелілердің салт-дəстүріндегі табиғаттың үйлесімдігін сақтау, аруаққа бас ию, сөз қадірін түсіну, ата салты, ұлағатты қағидалары рухани мəдениеттің ерекше үлгілері болып табылады.<br /> Көшпелілердің бай фальклоры, аңыз əңгімелері болды. Оларда əлем, оның құрылымы туралы күрделі түсініктер сипатталған.<br /> === Дəстүрлі əлем бейнесі ===<br /> Сақтардың əлемнің құрылымы туралы айқын түсінігі қалыптасты. Олар үш əлем:'''жер асты, орта - жер əлемі, жоғары - көк немесе аспанəлемі''' бар деп есептеді. Əлемнің төрт бұрышы - ''оң, сол, алдыңғы,артқы жағы'' болды.<br /> Сақтардың ғарыш туралы түсінігі Есіктен табылған сақ патшасының баскиімінде бейнеленген. Мұндағы ою-өрнектер үш бөлікке бөлінген. Қалпақтың етегін жиектей алтын таулар мен ағаштар бейнелеген. Тау баурайында жолбарыс, ешкі, басында - құстар, қанатты жолбарыстар бар. Баскиімнің алдыңғы жағына бщкіл аспан əлемінің бейнесі болып табылатын күн белгісі: қанатты аттар мен төрт алтын жебе салынған. Бұл Құдайдың үш əлемге билігін жүргізуінің ерекше белгісі болып саналады. <br /> ===Мəңгілік өмір сүру идеясы, өлім мен өмір арасындағы күрес ===<br /> Ежелгі көшпелілердің дүние туралы алғашқы қарапайым түсінігі, олардың дүниетанымы ''анимизм'' түрінде болды. Жанның денеден бөлінетіні, рух, жан туралы алғашқы түсінік - [[анимизм]] еді. Адамның жер бетіндегі өмірі &quot;бұл дүние&quot; (фəни) деп аталынды. Ал адам өлгеннен кейінгі жер астындағы өмірі &quot;о дүние&quot; (бақи) делінді. Бақи дүние &quot;мəңгілік&quot; деп білінді.<br /> &lt;ref&gt;Ежелгі Қазақстан тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : &quot; Атамұра &quot; 2015&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%92%D2%B1%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Шығыс Ғұн империясы''' - б.з. 48 жылы ғұндар екіге бөлінген кезде құрылған мемлекет. Осы кезде шығыс ғұндарда билік басына Хуханьенің немересі Би келген болатын. Ол өзінің күшінің әлсіз екенін сезіп, солтүстік ғұндармен бірге [[Қытай]] жағына шығып соғысты. 50 жылы солтүстік ғұндармен болған шайқаста Би әскері жеңіліске ұшырады. Император оған Мэйцы уезіне (оңтүстік-шығыста қазіргі Моңғолия аумағының ішкі жағы) [[Сихэ аймағына]] көшуді бұйырады. 55 жылы тәңірқұт Би қайтыс болады. &lt;br /&gt;<br /> Шығыс ғұндардың жаңа билеушісі [[Сюень]] ел билеуде ешқандай талантымен көріне алмады. Сюеньнің орнына келген [[Тунтухэ]] тәңірқұт 93 жылы қайтыс болып, [[Анго]] тәңірқұт билікті қолына алды. &lt;br /&gt;<br /> Билікке келген соң Анго тәңірқұт шығыс ғұндардың өзіне достық ойламайтындығын сезініп, соғыста бағынған батыс ғұндарды өз жағына тарта бастады. Бұдан қатты қауіптенген Шығыс Ғұн қолбасшысы Шығы Қытай шекарасына қарай жылжиды. &lt;br /&gt;<br /> Қытайдың жергілікті билеуші өкілі [[Ду Чун]] Шығыны жақтап, императорға &quot;Анго мұрагерді өлтірмекші болды&quot; деп жала жабады. Император оған әскер беріп, тексеру жүргізуге жібереді. 94 жылы ол қытай әскерін бастап Анго ордасына қарай беттейді. Анго мұның жай тексеру емес екенін сезіп, далаға қарай шегініп кетеді. Оның жанына батыс және шығыс ғұндардың біразы топтасады.&lt;br /&gt;<br /> Анго сатқын інісі Шығыны жазалау үшін жорыққа шығады, бірақ Шығы қытайдың [[Мансянчен]] деген қамалына барып тығылып үлгереді. Ду Чун шығыс ғұндарды әскеріне қосып алып, оның санын көбейткен соң, Ангоға шабуыл жасайды. Анго жағындағы шығыс ғұндар бұл жағдайдан зәре-құты қашып, Ду Чун жағына беріліп, Ангоны өлтіреді. Содан кейін Шығы билікке келеді. Бірақ батыс ғұндар түнде шығып, шабуыл жасайды. &lt;br /&gt;<br /> Шығының билігі кезінде оған қарсы көтеріліс басталды. Алайда қытайлардың көмегімен көтеріліс күшпен басылды. 89 жылы Шығы қайтыс болып, орнына інісі [[Тхан]] билікке келеді. &lt;br /&gt;<br /> 142 - 215 жылдар аралығында шығыс ғұндар екіге бөлінді: бірі бірте-бірте солтүстікке қарай жылжыса, енді бір бөлігі мекендеген жерінде қалып қойды. Ғұндардың көп бөлігі сәнбилерге қосылып кетті. Ал көшпенді тұрмыс-салтты аңсағандары солтүстік көшпенді тайпаларға қосылды. Қытайлардың арасында қалған ғұндар түрі, мінез-құлқы жағынан қытайларға барған сайын жақындай берді. &lt;br /&gt;<br /> 215 жылы шығыс ғұндар өз мемлекеттігінен айырыла бастады. Билеушісі Хучуцуань тұтқындалған соң, оларды енді жергілікті билеушісі басқаратын болды. Сөйтіп, Қытай империясы мен Ғұн империясының арасындағы 300 жылдай уақытқа созылған қырғын қытайлардың жеңісімен аяқталды.<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Тоқта Бек''' - Тудур білге Шығынның ұлы. Ол ғасырда үш тайпалық меркіт одағының Үдуд меркіт тайпасын басқарған. «Бек» атануымен бірге билікті өз қолына алды. Тоқта бек 12-13 ғасырларда меркіттің өз Ордасын құрды. Сол кездегі оның әскері, негізінен, құралайды көзге атқан мергендерден құралған. Меркіттер мен моңғол тайпаларының арасынлда жалпы жақын туыстық байланыстар болса да, екі жақ өзара жиі жауласқан. Екі елдің шайқасуынан 1153-1154 жылдары Меркіт батыры Алып Шиледудің қоңыраттардан айттырып алған келіншегін Есугей баһадүрдің тартып алуы себеп болды. Бұл оқиға кезінде меркіттердің жүрегің жаралап, кек алуға итермеледі. Содан жылы күзде меркіттер Темучиннің жаңа үйленген келіншегі Бөртені тартып алып, Есугей әулетін түгелдей қаңғыртып қояды.<br /> &lt;ref&gt;Қазақстан балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%A1%D0%BA%D0%B8%D1%84_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[File:Kazakhs.jpg|thumb| alt=A.]]<br /> '''Қазақтың арғы тегі''' – “[[Батыс іргені басқару істері]]” атты [[қытай тілі]]ндегі 12 томдық [[қолжазба]] еңбектің 11 томы. <br /> <br /> <br /> [[1808 жыл]]ы [[Сүң Үйн]] жазған. 1958 жылы [[Пекин кітапханасы]] оның фотоға түсірген нұсқасын баспадан шығарды. Қолжазбада қазақтардың арғы тегі ертедегі [[қаңлы]], [[үйсіндер]] екендігі қысқаша баяндалып, қазақтардың [[Цинь патшалығы]] (1644 – 1911) кезінде қоныстанған географиялық аймақтары берілген. [[Абылай хан]]мен жасасқан байланыстары біржақты баяндалады. <br /> <br /> Қолжазбада қазақтардың қоғамдық құрылымдарына баса назар аударылған. Онда іргелі қазақ рулары және оларды кімдер басқарып отырғандығы нақтылы жазылған.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Қазақ тарихы]]<br /> [[Санат:1808 жылы шыққан кітаптар]]<br /> [[Санат:Қытай тілді кітаптар]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[File:Ästerxan Xanlığı.png|thumb|right|200px|Ноғай Ордасы&lt;br /&gt;Астанасы: '''[[Сарайшық]]'''&lt;br /&gt; Тілі: '''Қыпшақ'''&lt;br /&gt; Халқы: '''Ноғай''' ]]<br /> {{Қазақстан тарихы}}<br /> '''Ноғай ордасы ''', Маңғыт ұлысы – [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік. <br /> <br /> <br /> Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солт.-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік.-батыста Қазанға дейін, оңтүстік.-батыста [[Арал]], [[Каспий]] теңізіне дейін, кейде [[Маңғыстау]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен [[“Маңғыт Ордасы”]] аталған. <br /> <br /> <br /> “Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ-дың 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Н. о-ның негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Кастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Н. о-ның даралануы 13 ғ-дың 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өз-нің төм. саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Н. о-нда этн. құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі”, әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[князь]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Н. о-ның саяси үстемдігі, экон. тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. 15 ғ-дың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығ. Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігінің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал ш. болды. Н. о-ның құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, ар-ғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этн. құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Н. о. мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (қ. Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ-дың аяғында Н. о. орыс мемлекетімен саяси және сауда-экон. байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. 16 ғ-дың 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Н. о. әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солт. Кавказда Кіші Ноғай ордасы, Жем, Ойыл жағалауларында Алты ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуы¬лынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағалауына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Н. о. ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Н. о. түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Н. о-на кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; қ. [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Сыртқы сілтемелер==<br /> * [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] (қазақша)<br /> * [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]<br /> * [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]<br /> <br /> [[Санат:Ноғай Ордасы]]<br /> [[Санат:1440 жылы пайда болғандар]]<br /> [[Санат:1634 жылы таратылғандар]]<br /> [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]]<br /> [[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]]<br /> [[Санат:Башқұртстан тарихы]]<br /> [[Санат:Орынбор облысы тарихы]]<br /> [[Санат:Саратов облысы тарихы]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Астрахан облысы тарихы]]<br /> [[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>ЧЕРКАССК ҚОРҒАНЫСЫ — [[Азамат соғысы]] жылдарында [[Жетісу]] майданының солтүстік-шығыс шебіндегі, Черкасск ауданында болған шайқас. Ол 1918 ж. маусымнан 1919 ж. қазанның ортасына дейін созылып, негізінен Орт. [[Ресей]]ден келген қоныс аударушылар (орыс, украин шаруалары) қоныстанған елді мекендерді қамтыды. Қорғаныс орт. Черкасск а. болды (қ. Қазақстан азаматтық қарама-қарсылық жылдарында). “Ақ” пен “қы-зылға” бөлініп, қисапсыз қан төккен бұл шайқасқа көршілес [[қазақ]] [[ауыл]]дарының, осы [[аудан]]ға көшірілген [[Лепсі]] қ-ның тұрғындары да қатысты. [[1918]] ж. 10 [[қыркүйект]]е Черкасск а-на келген Лепсі уездік Кеңесі мәжілісінде Ч. қ. ауданының соғыс кеңесі құрылды. [[Қорғаныс]]шылар негізінен [[кедей]] және орта [[шаруа]]лар өкілдерінен тұрды. Ч. қ. ауданының ұзындығы 90 км-ден астам, ені 20 — 25 км шамасында болды. Әлбетте, осыншама кең алқапта черкастықтар біртұтас қорғаныс шебін құра алған жоқ. Оған қорғанысшылардың тех. жабдықталуы да, қару-жарағы да жетіспеді. Қорғаныс ауданына кірген ауылдардағы тұрғындардың саны (сырттан келгендерді қосқанда) 40 — 50 мыңға жетті. Ал қолдарына қару алып ақ гвардияшыларға қарсы күрес жүргізген қорғанысшылар саны әр кезде 5 мыңнан 11 мыңға дейін өзгеріп отырды. Қорғанысшылардың ірі гарнизондары Черкасск, Антоновка, [[Петропавлов]]ка және Андреевкада орналасты. Қорғаныс ауданының қарулы күштері [[Қызыл Армия]]ның тұрақты бөлімдерінен (қорғаныс күштерінің үштен бірі) және әр ауылдың өзіндік қорғаныс жасақтарынан тұрды. Қорғанысшылар қатарында 1918 ж. қыркүйек — қазанда 12 [[эскадрон]] болса, 1919 ж. мамырда 19-ға жетті. Олар бірнеше ұлт өкілдерінен құралды. Қазақ дәрігері Ә.Көтібаров қорғаныс ауданындағы әскери лазаретті басқарды. Черкасск қорғанысшылары жау тылындағы ерлік қимылдары арқылы Солт. Жетісудағы ақ казактардың [[Верный]] ([[Алматы]]) және [[Ташкент]]ке шабуыл жасамақ болған жоспарларын іске асырмай тастады. Жауынгерлер ақ гвардияшылардың үш шабуылын (1918 ж. қазан — қараша, 1919 ж. қаңтар, 1919 ж. наурыз) тойтарып, жау күштерін үлкен шығынға ұшыратты. Алайда қорғанысшылар жағдайы күннен-күнге нашарлай берді. Жетісу майданындағы Қызыл Армия бөлімдерінің Черкасскіні қорғаушылармен қосылу үшін жасаған шабуылдары сәтсіздікпен аяқталды. Қорғанысшыларға қару-жарақ, оқ-дәрі, азық-түлік жетіспеді. Осыны пайдаланған ақ гвардияшылар 1919 ж. шілдеде кезекті шабуылға шықты. Үш айға созылған соғыстан кейін, 14 қазанда Ч. қ. құлады. Ақ гвардияшылар қорғаныс ауданындағы партизандар мен ауыл тұрғындарын аяусыз жазалады. 1967 ж. қазіргі Алматы облысы, [[Сарқан ауданы]]ндағы Черкасск а-нда Ч. қ-ның музейі ашылды. 1973 ж. 12 шілдеде [[музей]]дің жанынан Ч. қ-ның қаҺармандарына арналып [[ескерткіш-мемориал]] орнатылды.<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Махмұд Ибн Уәли''', Махмұд бин Әмір Уәли (1595/96, Балх — ө.ж.б.) — тарихшы, әдебиетші. 17 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген. Өз заманының жан-жақты білімді адамы болған. [[Орта ғасырдағы Қазақстан]] мен [[Орта Азия]] тарихы жөніндегі аса құнды деректеме саналатын “Бахр әл-асрар фи манақиб әл-ахйар” (“Мейірбан адамдардың ізгі қасиеттері жайлы телегей-теңіз құпия сырлар”), т.б. шығармалар жазған. Оның “Махаббатнаме”, “Наджм-и сакиб”, “Ахлақ-и Хусайни” атты [[қасида]]лар мен [[ғазел]]дер жинағы және “Равайих-и тайиба” атты сопылық танымдағы шығармасы бар.1625 — 30 ж. [[Үндістан]]ға саяхат жасап, [[Кабул]], [[Пешавар]], [[Лахор]], [[Дели]], [[Аллахабад]], [[Бенарес]], [[Калькутта]], т.б. қалаларда болды. Үндістаннан қайтып оралған соң [[Аштархан әулеті]]нен шыққан [[Нәдір Мұхаммед]] ханның сарайында қызмет істеп, әуелі [[Балх]]та, сонан соң [[Бұхара]]да тұрды. Жоғарыда аталған негізгі еңбегін Нәдір Мұхаммедтің тапсыруы бойынша 1634 ж. 24 қыркүйекте бастап, 1640/41 ж. аяқтаған. “Бахр әл-асрар” — энциклопедиялық көлемді шығарма (''7 том''). Махмұд ибн Уәли бұл шығармасын жазуда [[араб тілі|араб]], [[парсы тілі|парсы]]-[[тәжік тілі|тәжік]] және [[түрік тілі|түрік тілдерінде]] бұрынырақ түзілген (Ибн әл-Факих, Табари, әл-Истахри, Әбу Райхан әл-Бируни, Ата Мәлік Жуайни, Фазлаллах Рашид әд-Дин, Шараф әд-Дин Әли Йезди, Масуд бин Осман Кухистани, Әмин Ахмед Рази, Зайн әд-Дин Махмуд Васифи, т.б. ғалымдар шығармаларын) еңбектерді пайдаланған. Сонымен қатар бұл еңбекте қазақ хандарының шығу тегі, [[Ақ Орда]], [[Әбілхайыр хан]] мемлекеті, [[Қазақ хандығы]]ның тарихына қатысты, 16 — 17 ғ-лардың басындағы қазақ, Орта Азия халықтары, қазақ-моғол қатынастары, Есім және басқа қазақ хандарының Шығыс Түркістандағы Шағатай әулетінің өзара талас-тартысына қатысуы жайлы да мәліметтер бар&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы; Ахмедов Б.А., Махмуд бен Уали, Таш., 1966; Материалы по истории казахских ханств XV — XVІІІ вв., А.-А., 1969; Қазақстан тарихы, 2-т., А., 1998. Абусейтова М.Х., Баракова Ю.Г., Письменные источники по истории и культуре Казахстана и центральной Азии в XІІІ — XVІІІ вв (биобибилиографические обзоры), А., 2001. Н. Атығаев<br /> «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Тарихшылар]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_(1917-1920_%D0%B6%D0%B6.) 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Өлкедегі азамат соғысы''' — 1917-1920 жылдары [[Өлке]] аумағындағы азамат соғысы<br /> <br /> == Өлкеде азамат соғысының басталуы ==<br /> [[1917 жыл]]ы [[Қазан революциясы]]ның жеңісі алғашқы күндерден бастап, құлатылған қанаушы тап өкілдерінің қарулы қарсылығын тудырды. [[Кеңес өкіметі]] елдің әр түрлі аймақтарындағы, соның ішінде Қазақстан жеріндегі контрреволюциялық бүліктерді батыл да шұғыл басып тастап отырды. Дегенмен, олар аяғына дейін талқандалмады. Өлкеде азамат соғысының басты ошақтары Қазақстанның батыс аудандарында, [[Торғай облысы]]ның әкімшілік орталығы [[Орынбор]]да, [[Орал облысы]] [[Гурьев]] ([[Атырау]]) қаласында [[Жетісу]] жерінде қалыптасты. Бұл жерде [[Александр Ильич Дутов|атаман Дутовтың]], [[Владимир Сергеевич Толстов|генерал Толстовтың]] әскерлері, ал Жетісуда казак-орыс жасақтары, ақ гвардия офицерлері мен юнкерлер жиналды. Олар контрреволюциялық күштердің негізгі орталығына айналды және кеңес өкіметіне қарсы азамат соғысын бастады.<br /> <br /> [[1918 жыл]]ы [[23 наурыз]]да Орал казак-орыстары Гурьевте бүлік шығарды. Олар генерал Толстовтын бұйрығымен жұмысшы және солдат депутаттары Кеңесінің тоғыз мүшесін сотсыз атты. Сол жылдың 28-29 наурызында ақ казактар алашордашылармен бірігіп Орал қаласында төңкеріс жасады. Мұнда олар кеңіс өкіметін құлатып, коммунистерді, кеңес қызметкерлерін аяусыз жазалады. Кеңес өкіметіне қарсы күресте ақгвардияшылар казак станицалары мен орыс селоларындағы бай-құлақ элементтеріне сүйенеді, жергілікті кадет, эсерлер мен меньшевиктерден қолдау тапты.<br /> <br /> 1918 жылы мамырдың аяғында [[Антанта мемлекеттері]]нің көмегімен Сібірдегі Чехословак корпусының офицерлері мен солдаттары бүлік шығарды. Бұлар [[бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Ресейге тұтқынға түскендер болатын. Кеңес үкіметі Австро-Венгриямен жүргізген келісім бойынша оларды елдеріне қайтаруға уәделесті. Бірақ Ресей үкіметі олардың Кеңестерге қарсы шығуынан қорқып, чехтар мен словак әскерлерін елдің батыс территориясымен емес, ең әуелі Қиыр Шығыс темір жолы арқылы [[Владивосток]] қаласына жеткізіп, одан ары Еуропаға теңізбен шығарып салуға келісті. Сібір арқылы жолда қайтып бара жатқан чехтар мен словактардан құрылған корпусты Антантаның империалистері бүлік шығаруға арандатты. Атап айтқанда, олардың арасында елдеріне босату үшін емес, қайта түрмеге отырғызу үшін алып бара жатыр деген жалған лақаптар таратты. Мұны естіген құрамында 500 мыңға жуық солдаты мен офицері бар чехословак корпусы бүлік шығарып, Сібір мен Оралдың темір жол бойындағы бірқатар қалаларын басып алды. Олар Қазақстан жеріндегі Петропавл, Ақмола, Атбасар, Қостанай қалаларын және тағы басқа да елді мекендерді жаулап, ондағы Кеңес өкіметінің жергілікті органдарын таратты. 1918 жылғы 11 маусымда Семейде кеңес өкіметі құлатылды. Бұл жерлердегі кеңес өкіметінің басшылары [[Сүтішев Кәрім Рахымұлы|К.Сүтішев]], И.Дубинин, П.Калюжная, Ғ.Ыдырысов, К.Шугаев, П.Салов және тағы басқаларын азаптап өлтірлі. Өскемен Совдепінің төрағасы Я.Ушановты тірідей кеменің оттығына тастады. Сөйтіп, интервеннер мен ақгвардияшылар Ақмола, Орал, Семей облыстарын және Торғай облысының көптеген жерлерін басып алды.<br /> <br /> 1918 жылдың жазында интервенттер мен ақгвардияшылар Семей облысы жағынан Солтүстік Жетісуға басып кірді. Бұл жердегі казак-орыс станцияларында Кеңес үкіметіне қарсы бүліктер басталды. Сондықтан Жетісу облыстық атқару комитетінің шешімімен кеңестік қарулы күштері біріктіріліп, Солтүстік Жетісу майданының штабы құрылды. [[Анненков Борис Владимирович|Атаман Анненковтың]] дивизиясына және басқа да әскери бөлімдергеқарсы кескілескен ұрыстар жүрді. Ақ гвардияшылар басып алған аудандарда кеңес жасақтарының күресі негізінен партизандық характер түрінде жүргізілді. Мұндағы Черкасск, Андреев, Константиновск және басқа да селолар тұрғындарының ақ гвардияшыларымен ерлік шайқастары азамат соғысы тарихында [[Черкасск қорғанысы]] деп аталады.<br /> <br /> Сонымен 1918 жылдың жазында Қазақстанның көп жерін интервенттер мен ақ гвардияшылар басып алды. Кеңес өкіметі тек Жетісу мен Сырдария облыстарының бірқатар бөлігінде, Торғай облысының оңтүстік аудандары мен Бөкей Ордасының аз ғана жерінде сақталып қалды. <br /> <br /> Революцияға қарсы күштер Самарада ақ гвардияшылар мен әскерлердің Комуч (Құрылтай жиналысы мүшелерінің комитеті) үкіметін, Каспий сыртқы облысында ағылшын үкіметін құрды. Бұл кезде немістер Донбасқа қауіп төндірді. Краснов пен Деникин соғыс қимылдарын күшейте түсті.<br /> <br /> Кеңес елі үшін ең басты майдан -Шығыс майданы еді. Шығыс майданының Орал бағытында ақтармен 4-армия ұрыс жүргізді. Бұл майданның жағдайы жағдайы қиындауына байланысты 1918 жылдың 2 маусымында Орынбор қаласынан Қызыл Армия бөлімдері оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болды. Осыған орай Ақтөбе майданы құрылды. Ондағы қызыл әскерлерге Ташкент, Шалқар, Қазалы, Перовск (Қызылорда), Черняевск (Шымкент), Әулиеата және т.б қалаларда құрылған отрядтар көмекке келді. Оның қатарына негізінен еріктілер кірді, әскери міндет туралы БОАК-нің 1918 жылғы 29 мамырда қабылданған жарлығынан кейін әскери міндетті өтеуге еңбекшілердің белгілі жас мөлшеріндегілер шақырылатын болды. Сөйтіп,1918 жылдың жазында ұлттық әскери бөлімдер ұйымдаса бастады. Олар алдымен Жетісуда, одан кейін Орыбор мен Орал қалаларында, Батыс Қазақстанда құрылды. Қызыл армияның құрамдас бөлігі ретінде 1918 жылдың күзінде [[Бөкей ордасы]]нда құрылған қазақ атты әскер полкінде Х.Чурин,Ж.Сәрсенов, Х.Ишанов, Б.Жәнікешев т.б қызмет етті. Сол жылдың қараша айында Ақтөбе майданына [[Әліби Жанкелдин]] бастаған экспедиция Мәскеуден көп қару-жарақ пен оқ-дәрі жеткізді.<br /> <br /> 1918 жылдың аяғы мен 1919 жылдың басында Ә.Жанкелдин мен А.Иманов Торғайда екі атты әскер эскадронын, әскери оқу және пулемет топтарын, [[Ырғыз]]да атты әскер экадронын құрды. Өлкеде ұйымдасқан қызыл әскер бөлімдерінің қатарына азамат соғысы жылдарында Ресейге келіп қалған көпетеген шетелдіктер: венгр, чех, румын, поляк, неміс жұмысшы және шаруалар өкілдері де кірді. Облыстық және уездік кеңестер мен әскери комиссариаттар жергілікті бұқара халық өкілдерін - қазақтарды, қырғыздарды, дүнгендерді, өзбектерді, ұйғырларды және басқаларын Қызыл Армия қатарына тартуда саяси-ұйымдастыруда коптеген қиындықтар ды кездесті. Қару-жарақ, оқ-дәрі, әскери жабдықтар жетіспеді. Әскери жасақтарға басшылық ететін тәжірибелі қызыл командирлер мен саяси қызметкерлердің қатары аз болды.<br /> <br /> Азамат соғысы жылдарындағы қалыптасқан қиындықтармен байланысты Кеңес өкіметі 1918 жылдың орта кезінде елдегі барлық материалдық ресурстармен, адам күштерін барынша жұмылдыру, қалаларды, өнеркәсіп жұмысшыларын, Қызыл Армияны азық-түлікпен қамтамасыз ету, елде қатаң еңбек тәртібін орнату мақсатында &quot;әскери коммунизм&quot; саясатын енгізді. Бұл төтенше саясат экономикалық күйзеліс, Кеңес мемлекетін шетел интервенттері мен ішкі жаулардан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. Әскери коммунизм саясаты негізінде азық-түлік мәселесін шешу үшін төтенше шара азық-түлік салғырты енгізілді. Ол бойынша елдегі байлар мен кулактардың қолындағы тауарлы астықтың көп бөлігі ешқандай қайтарымсыз алынды, бұқара халықты азық-түлікпен бір орталықтан қамтамасыз ету көзделді, ауыл шаруашылық өнімдерін өз еркімен сатуға тиым салынды. Азық-түлік салғыртын енгізу елде астық дайындауды көбейтуге, Қызыл Армияны, жұмысшыларды азық-түлікпен қамтамасыз етуге, ашаршылықты барынша болдырмауға мүмкіндік берді.<br /> <br /> Әскери коммунизм саясаты бойынша елде жаппай еңбек ету міңдеттілігі талап етілді. Жергілікті жерлерде еңбек етуге бұрынғы қанаушы тап өкілдері тартылды.Қазақстанда әскери коммунизм саясаты негізінде өнеркәсіпті кеңес органдарының қолына шоғырландыру, оны Қызыл Армияны қару-жарақ және жабдықтармен қамтамасыз етуге жұмылдыру шаралары жүргізілді. Бүкілресейлік Атқару Комитетінің 1918 жылғы мамырдағы жарлығымен әскерге өз еркімен бару ісі жалпыға бірдей міндетті әскери борышты орындаумен алмастырылды. 1918 жылдың жазында өлкеде Қызыл Армияның құрамында ұлттық әскери бөлімдер құрыла бастады. Қызыл Армияның Қазақстан жеріндегі ұлттық бөлмдерін құруда Сырдария, Жетісу облыстар, Бөкей Ордасы мен Торғай облысының кеңестік уездері бірсіпыра айтуға тұрарлық ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді.<br /> <br /> Міне, осы шаралардың барлығы Қазақстанның азамат соғысы майдандарында интервенттер мен ақ гвардияшыларға шешуші соққы беруге жағдай жасады. 1918 жылы күзде 1 және 4 Қызыл Армия бөлімдері шабуылға шығып, Бугрслан, Бұзылық, Қазан, Александров-Гайды босатып, Орынбор мен Орал қалаларына жақындады. Сөйтіп,Ақтөбе майданының қарулы күштері 1919 жылдың 22 қаңтарында Орынборды, 26 қаңтарда Орал қаласын азат етіп, Қазақстан және Түркістан аудандары мен Орталық Ресей арасындағы қатынасты қалпына келтірді.<br /> <br /> [[1919 жыл]]ғы көктемде [[Михаил Васильевич Фрунзе|М.В. Фрунзе]] басқарған қызыл әскер отрядтары Қазақстанның солтүстік аудандарында, ал [[Василий Иванович Чапаев|В.И.Чапаев]] басқарған 25 дивизия оңтүстік-батыс аудандарында соғыс жүргізіп, [[Александр Васильевич Колчак|Колчак]] әскерлерінің [[Антон Иванович Деникин|Деникин]] әскерлерімен қосылуына жол бермей, олраға күйрете соққы берді. Қазақстанда Колчак тәртібіне қарсы ірі көтеріліс Қостанай уезінде болды. 1918 жылы желтоқсан айының аяғында Ә.Жанкелдин, А.Иманов және Ырғыз отрядының біріккен күшімен Торғайда кеңес өкіметі қалпына келтірілді. Бұл кезде Ақмола, Семей облыстарында да партизандық қозғалыстар өрістеді. Павлодар, Өскемен, Бұқтырма, Зайсан уездерінде, әсіресе Зырян, Катон-Қарағай, Шыңғыстау, Шемонайха болыстарында партизандар қозғалысы кең өріс алды. Тарбағатай мен Алтайдың [[Тау қырандары отрядтарының қозғалысы]], Жетісудағы [[Черкасск қорғанысы]] Қазақстандағы азамат соғысы тарихында елеулі оқиға болды.<br /> <br /> 1919 жыдың жазында Шығыс майдандағы Колчак армиясының негізгі күштерінің күйретілуі Батыс, Солтүстік, Солтүстік-Шығыс Қазақстан мен Жетісуды азат етуге қажетті жағдай жасады. Қызу шайқастардың барысында Колчак Армиясы екіге бөлінді. Олардың бір бөлігі Сібірге, екіншісі Түркістанға қарай шегінді. Колчактың &quot;Оңтүстік армиясын&quot; Түркістан майданының қызыл әскер бөлімдері 1919 жылы тамыз айының екінші жартысында құртып жіберді.<br /> <br /> Колчак армиясының жеңілуі, солтүстік-шығыс Қазақстанның азат етілуі Орал майданының жойылуына септігін тигізді. 1919 жылы шілдедеқоршауда қалған Орал қаласы азат етілді, 1920 жылы 5 қаңтарда Гурьев (Атырау), ал 8 қаңтарда Доссор мұнай кәсіпшілігі жаудан тазартылды. Осының нәтижесінде Түркістан майданының әскер бөлімдері Солтүстік Жетісуға жеткізіліп, мұндағы ақтардың қарсылығын тезірек басуға мүмкіндік берді. [[1920 жыл]]дың көктемінде Үржар, Арасан станциялары, атаман Анненковтың штабы орналасқан Үшарал поселкісі босатылды. 29 наурызда Қапал бекінісі құлаған соң Абакумовка, Ақсу, Сарқант және басқа да станицалар азат етілді. Атаман Анненков және оған қосылған Дутов басқарған ақ гвардияшылардың қалдықтары Синьцзянға қашты. Нәтижесінде 1920 жылғы наурыз айында азамат соғысының Қазақстандағы ең соңғы Солтүстік Жетісу майданы жойылды.<br /> <br /> Қазақстан жеріндегі ірі-ірі соғыс қимылдары М.В. Фрунзе, М.Н.Тухачевский, В.И.Чапаев сияқты белгілі әскери қолбасшылар, И.П.Белов,И.С.Кутяков,А.Иманов т.б. секілді талантты қызыл әскер командирлері басшылығымен жүзеге асырылды.<br /> <br /> Қазақстанда Кеңес өкіметіне қарсы күрес Азамат соғысының майдандары жойылғаннан кейін де тоқтаған жоқ. 1920 жылы 12 маусымдағы [[Верный]]дағы бүлік соның көрінісі еді. Бүлікті басуды іске асырғандар арасында Д.А.Фурманов, И.П.Белов, Ғ.Мұратбаев, Б.Шагабудинов, т.б. болды. Сол жылғы жазда Семей облысында ақ гвардияшылар офицерлерімен эсерлер ұйымдастырған бай-құлақтардың бүліктері жүрді. Олар партия және кеңес қызметкерлерін өлтіріп, мемлекет қоймаларын тонады, кеңестік мекемелерді ойрандады.<br /> <br /> Қызыл Армия бөлімдері жұмысшылардың деревня мен ауыл-село кедейлерінің белсене қолдауымен қысқа мерзімде контрреволюциялық бүліктердің бәрін жойды. Қазақстанда кеңес өкімет орнатудағы күресі жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Ч.Мусин /Қазақстан тарихы/ Оқулық,3-ші басылым. Алматы,2005,291-296 беттер&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D0%B7%D1%82%D0%B5%D0%BCi%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Өзтемiр жорығы''' — ойраттардың [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбiлхайыр]] хандығына қарсы [[Өзтемiр тайшы]] бастаған тонаушылық жорығы. 1457 жылы ұйымдастырылды. <br /> <br /> XV ғасырдың 20-30 жылдары [[Iле]] және [[Ыстықкөл]]ге дейiн шапқыншылықтар жасап тұрған ойраттар 50-шi жылдары Сырдария өңiрiне жетедi. Ойраттар Iле өзенiне келген соң қызметшiлерi мен арбаларын қалдырып, әскерi Әбiлхайыр хандығының астанасы - [[Сығанақ]]қа аттанады. [[Көккесене]] деген жерде Әбiлхайыр хан мен Өзтемiр тайшы әскерлерiнiң арасында ауыр шайқас өтедi. Шайқаста Әбiлхайыр хан жеңiлiске ұшырап, шегiнедi де, Сығанаққа тығылуға мәжбүр болады. Бұдан кейiн қарсылық кездестiрмеген ойрат әскерi [[Түркiстан]], [[Ташкент]] аймақтарын тонаушылыққа ұшыратып, көптеген тұтқындарды құлшылыққа әкетедi. Өзтемiр тайшы қайтарында Әбiлхайырмен келiсiм-шарт жасасады. Бұл Әбiлхайыр үшiн қорлық бiтiм едi. Күйрей жеңiлген Әбiлхайыр Түркiстанның талан-таражға салынған қалаларын тастап [[Қыпшақ даласы|Дештi Қыпшақ]]қа кетуге мәжбүр болады (Сыр бойына 1460-шы жылдары ғана оралады). Бұл жеңiлiстен кейiн Әбiлхайыр өзiнiң ұлыстарында қатал тәртiп орнатуға кiрiседi.<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>XIV ғасырда Орда-Ежен мен Шайбани ұрпақтары иелігіндегі ұлыстар мен ру-тайпалар Ақ Орда мемлекетінің құрамында болды. Мұнда Орда-Ежен мен Тоқа-Темір әулетінен шыққан хандар билік жүргізді. Осыған қарамастан Шайбани ұрпақтары өз иелігіндегі билігін сақтап қалды. <br /> <br /> Ал XV ғасырдың 20- жылдарының аяғына қарай Шыңғыс ұрпақтары мен көшпелі түрік шонжарларының қиян-кескі күресінің нәтижесінде билік Орда-Ежен мен Тоқа-Темір мұрагерлерінен Шайбан ұрпақтарына ауысады. Оған Ақ Орданың әлсіреуі мен құлдырауы, оның соңғы ханы Барақтың 1428 жылы қаза табуы себепші болды. Бұл кезде Ақ Орданың жерінде бір-біріне тәуелсіз екі саяси бірлестік нығайды. Олардың біріншісі – Жайықтан және оның батысына қарай Еділге дейінгі жерлерді қамтыған Ноғай Ордасы. Ал Жайықтың шығыс жағында Ырғыз, Елек, Торғай, Сарысу бойында, Тобыл мен Есілдің жоғарғы ағыстарына Шайбани ұрпақтары иеліктерін жүргізді. Олар: Аралдан солтүстікке қарай Шайбани әулеті Жұмадық ханның ұлысы, Шайбани әулетінің екінші бір тұқымы Мұстафа хан Атбасарда, үшінші бір тұқымы Махмұд-Қожа Тобылда. Маңғыт Кепек би мен Адабек Бүркіт Батыс Сібірдегі Тура өңірінде билік еткен. Жазба тарихи дерекетерде бұл феодалдық иеліктер Көшпелі өзбектер хандығы деп те аталған. Бұл ұлыстардың арасында жер үшін, билік үшін ешбір тоқтаусыз, қиян-кескі ұрыстар үнемі болып тұрған. Осы талас-тартыстың барысында Жошының Шайбан ұрпағынан тараған Дәулет-Шайхоғылының баласы 17 жасар Әбілқайыр жеңіске жетті. Ол 1428 жылы Батыс Сібірде Тура (Түмен) қаласында хан болып жарияланды. Оны Шайбани ұлысына кірген рулар мен тайпалардың 200-ге жуық ірі өкілдері қолдаған. <br /> <br /> Халқының құрамына Ақ Ордаға кірген түрік және түріктенген түрік-моңғол тайпалары жатты. Олардың бастылары: қыпшақ, найман, қият, маңғыт, қарлұқ, қоңырат, қаңлы, ұйылын, шынбай, күрлеуіт және тағы басқалары. Бұл тайпалар тілі, шаруашылығы, мәдениеті және тұрмысы жағынан туыстас тайпалар. Сондықтан олар «өзбек» деген атпен саяси жағынан бірге аталған. Оның иелігі Ноғай Ордасының шығыс бетін, батыста – Жайыққа, шығыста – Балқашқа дейінгі, оңтүстікте – Арал теңізі мен Сырдарияның төменгі ағысына, солтүстікте – Тобыл мен Ертістің орта ағысына дейінгі жерлерді қамтыды.Әбілқайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде (1428–1468 жж.) елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. <br /> <br /> Жошы әулеті – оның ішінде Ибақ хан, Береке сұлтан, Ұрыс ханның ұрпақтары Жәнібек пен Керей тағы басқалары – Әбілқайырға үнемі қарсы шығып отырды. Әбілқайыр хан өзінің жаулаушылық әрекетін XV ғасырдың 30-шы жылдарынан бастайды. Ең әуелі ол Тобыл бойында Шайбан ұрпағы Махмұд-Қожа ханды талқандайды. XV ғасырдың 40-жылдарында Балқаш өңірінің терістік батыс жағын өз иелігіне қосады. 1431 жылы Тоқа-Темір ұрпақтарына қарсы шайқас Екіретүп деген жерде болып, Әбілқайыр хан жеңіске жетеді. Хан көптеген дүние-мүлік олжалайды. Одан кейін Батый ханның астанасы болған Орда-Базарды бағындырады да, Алтын Орданың әлсіреуін пайдаланып, Еділ бойындағы көптеген жерлерді басып алып, өзінің орталығын Турадан Орда-Базарға көшіреді. 1430 жылы аз уақыт Хорезмді басып алып, Үргеніш қаласын тонайды. 1446 жылы Әбілқайыр өзіне қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі – Мұстафа ханның әскерлерін талқандайды. Сол жылы Әбілқайыр хан Сырдария өзені мен Қаратау баурайындағы Созақ, Сығанақ, Аркөк, Аққорған, Үзкент қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды.Әбілқайырдың Сыр бойындағы қалаларды басып алуы ағайындас Шайбани ұлысы мен Ақ Орда ұлысы ру-тайпаларының арасындағы қырғи-қабақ қатынастарды одан әрі шиеленістіре түсті. <br /> <br /> XV ғасырдың 50-ші жылдары Әбілқайыр Мауеренахрдағы Темір ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, Самарқанд пен Бұхараға талау-тонау жорықтарын жүргізді. Соғыстар барысында Әбілқайыр қанша жерлерді қосып алғанымен, хандық ішінде саяси берік бірлік болмады, әлеуметтік-экономикалық қайшылықтар күшейді. Ірі феодалдық топтар, ру басылары, сұлтандар оны қолдамады, қарсы шығып отырды. Әбілқайыр мемлекетінің ішкі әлсіздігі, Шыңғыс әулеті арасындағы тоқтаусыз қырқыстар, көшпелі рулар мен тайпалар сұлтандарының өз алдына бөлінуге ұмтылуы 1456–1457 жылдардағы Әбілқайырдың Үз-Темір тайшы басқарған ойраттармен Сығанақ маңындағы шайқаста күйрете жеңілуіне алып келді. Ол Түркістандағы талан-таражға түскен қалаларын тастап, Дешті-Қыпшақ даласына кетуге мәжбүр болды. Тек 60-жылдардың басында ғана Әбілқайыр Сырдария бойындағы бұрын өзі жаулап алған қалаларына қайта оралды. Осы жерден Әбілқайыр 1468 жылы Моғолстанға қарсы жорыққа кетіп бара жатқанда Алматы маңындағы Аққыстау деген жерде кенеттен қайтыс болды.Ішкі және сыртқы қайшылықтардың шиеленісуі, бітпейтін феодалдық соғыстар мемлекеттің шаңырағын шайқалтып, Әбілқайыр хандығының ыдырап тарауына ұрындырды. Сөйтіп Шайбан әулетінің Шығыс Дешті Қыпшақтағы билігі тоқтады. Көшпелі өзбек тайпаларының бір бөлігі XVI ғасырдың бас кезінде Мауеренахрға көшіп кетті. Қазақстан жерінде қалып қойған ру-тайпалар қазақ хандарының қол астына кірді. Темір ұрпақтары үкіметінің әлсірегенін пайдаланып, Шайбанилер Орта Азиядағы үкімет билігін басып алды.<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Ақмола Көтерілісі''' — ''1916 жылы'' қазақ халқының [[орыс]] отаршылдығына қарсы ұлт-азаттық қозғалысының құрамдас бөлігі, [[Ақмола]] өңіріндегі көтеріліс.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; [[Ресей]] патшасының [[Орта Азия]] халықтары мен қазақтарды 1-дүниежүзілік соғыс майданындағы қара жұмысқа алу туралы ''1916 жылы 25 маусымдағы жарлығына қарсы Ақмола өңірінде алдымен атығай, [[керей]] рулары наразылық білдірд''і. Тамыз айынан бастап халық толқулары бүкіл облыс жерін қамтыды. Көтерілісшілер негізінен Атбасар өңірі мен Қорғалжын кентінің маңайында шоғырланды. Қорғалжын, Қарабұлақ, Қоржынкөл, Ереймен, Сілеті болыстарында сарбаздардың қарулы жасақтары ұйымдастырылды. Көтерілісшілерге Қызылжар, Көкшетау, Атбасар, Қарағанды, Қарсақпай, Жезқазған, Байқоңыр, Спасск, Успен кәсіпорындарының қазақ жұмысшылары қосылды. Қыркүйек — қазан айларында Қорғалжын өңірінде, Ерейментауда, Ұлытауда жалпы саны 40 мыңнан астам көтерілісшілер шоғырланды. Қазан — қараша айларында қазақ жасақтарының империяның тұрақты әскери бөлімдері және казак жүздіктерімен бірнеше ауыр шайқастары болып өтті. Атбасар көтерілісшілері ''27-29 қазанда Терісаққан және Қыпшақ өз-дерінің бойында жазалау отрядымен кескілескен ұрыс жүргізді''. Орыс зеңбіректері мен пулеметтеріне қарсы ашық айқаста төтеп бере алмайтынына көзі жеткен көтерілісшілер ен далада еркін қимыл жасап, шағын топтармен өкімет әскерлеріне тұтқиылдан шабуыл жасау тактикасын кеңінен қолданды. Мұндай тәсілмен олар жауларын титықтатып, жеткілікті қару-жарақ жинап, қуаттанғанша уақыт ұтуға тырысты. Көтерілісшілердің негізгі күштерін ашық шайқасқа тарта алмаған жазалаушылар отрядтары бейбіт елді қырғынға ұшыратты, мал-мүлкін талады, ауылдарды өртеді. <br /> Көтеріліс басында елге сыйлы азаматтар тұрды. Ерейментаулықтар Сәтбай қажыны хан сайлап, Сыздық батырды ([[Бейсенұлы]]) қолбасы етті. Құжаттарда [[Молдажан]] Жадаевтың да есімі көтеріліс жетекшісі ретінде аталады. Тінәлі елі — Қуаныш қажыны, қарағаштықтар — [[Оспан Шоңұлы]]н, [[Шерубайнұра]] болысы — [[Нұрлан Қияшұлы]]н, [[Сарысу (өзен)|Сарысу]], [[Сеңгіз]] өз-нің бойындағы тоқа елі Әлсен Шөмішұлын (қаза тапты) хан көтерді. Жұртын соңынан ерткендердің ішінде [[Рақымжан Мәдіұлы]] (жендеттер оның аяқ-қолын сындырып жарымжан етті), Мәметбай Шабатұлы (қаза тапты), Жақып Мырзақожаұлы, [[Әділбек Майкөтов]], Иса Дәулетбеков (қаза тапты) т.б. болды. Көтерілісшілер мен жазалаушылар арасындағы ірілі-ұсақты ұрыстар 1917 жылдың ақпанына дейін созылды, қақтығыстар тіпті одан кейін де болып тұрды. Ақмолалық көтерілісшілердің бір бөлігі [[Торғай]]дағы Әбдіғапар — [[Амангелді]] әскеріне барып қосылды.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Сыртқы сілтеме ==<br /> * [http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%20%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96/ Ақмола ]<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --&gt;<br /> <br /> == Бүкілодақтық коммунистік партиясының әміршіл-әкімшіл басқару жүйесінің қалыптасуы ==<br /> 1936 жылы КСРО-да сталиндік [[Конституция]] қабылданып, бюрократиялық орталықтандыру жүйесі орнаған. Конституцияның сталиндік аталуының өзі оның жеке басына табынудың негізгі заңымен бекітілуі еді. Конституцияда қабылданған жаңа негізгі заң бойынша социалистік федерация құрамына Қазақ автономиясы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] болып енді. Ал 1937 жылы Бүкіл Қазақстан Кеңестерінің төтенше Х съезінде Қазақ КСР Конституциясы қабылданды. Алайда бұл Конституцияның заң шығару құқығы болмады. Мұнда жазылған [[заң]] жобаларының барлығы дерліктей КСРО Конституциясының жергілікті жерге ыңғайластырып жасалған көшірмесі болды. <br /> Конституцияда жалпыға бірдей сайлау құқығы мен тікелей жасырын түрде дауыс беру енгізілді. Бірақ мұндай жұмыстарды іске асыруда коммунистік партия тарапынан бақылау қойылып, партия өзі ұсынған кандидаттарының өтуін бақылап отырды. Сонымен қатар Кеңестердің орталық атқару комитетінің билік органы да Коммунистің партияның ОК-нің айтқанын ғана орындап отырды. Сөйтіп, Коммунистік партия Кеңес өкіметінің мызғымас тірегі болды. Ал Қазақстан компартиясы Орталықтың орындаушысына айналды. <br /> <br /> Коммунистік орталық партия комитеті одақтас республикаларды өзінің бақылауынан шығармау үшін басқару жүйесінің барлық салаларын өз қолына алды. 1939 жылы БК(б)П 18 съезінің қаулы-қарарлары бойынша халық шаруашылығына билік жүргізуді жақсарту деген сылтаумен республикада кейбір облыстарды ірілендіру жүргізілді. 1938-1939 жылдары 6 жаңа обком – [[Ақмола]], Гурьев, [[Семей]], [[Қызылорда мемлекеттік университеті|Қызылорда]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Павлодар]] және 21 аудандық, 3 қалалық комитеттер құрылған. Мұндай бөлімдерді құрудың басты мақсаты Орталық партия комитеттерінде әміршіл-әкімшіл басқару жүйесін күшейту болды. <br /> <br /> Орталық партия комитеті өзінің жұмысын нығайтып жандандыру үшін Қазақстанда партия шешімдерінің орындалуын тексеруді қадағалап оны күшейтіп отырды. Партияның 18 съезінің шешімдері бойынша идеологиялық жұмыстың жүргізілуін бақылайтын партиялық аппарат бекітілген. Республикалық және облыстық комитеттерде үгіт насихат бөлімдері құрылған. 138-1940 жылдар аралығында [[марксизм-ленинизм]] классиктерінің шығармалары қазақшаға аударылып көптеген таралыммен жарық көрді. Жоғары оқу орындарында марксизм-ленинизим негіздері жеке курс болып оқытылды. Сталиннің автолығымен Коммунистер париясының қысқаша тарихы жазылып арнаулы және жоғары оқу орындарында оқытылды. Сонымен, Коммунистер партясының басқару ісін өз қолына алған Сталин Одақ көлемінде оның теориялық-тәжірибелік жұмыстарын өзінің әміршіл-әкімшіл жандайшаптарымен басқарып отыды. <br /> <br /> == Қазақстан Компартиясының басқару жүйесіндегі тоқырау құбылыстары. ==<br /> БК(б)2 өзінің ел басқарудағы үстемдігін соғыстан кейінгі жылдарда бұрынғыдан да тереңдете түсті. Оны партияның иеологиялық жұмыстарын бірқалыпта келтіру керек деген сылтаумен «Ленинград», «Звезда» журналдары мен «Кинофильм және драмалық театорлардың репертуары, оны жақсартудың шаралары туралы» қаулы-қарарлары дәлелдейді. Мұндай қаулы-қарарлардың іс-шаралары одақтас республикаларда тіпті ерекше қаталдықпен жүргізілген. Орталық партия комитетінің қаулысы бойынша Алматыда 1946 жылы 26 қыркүйекте әдебиет және өнер қайраткерлерінің бас қосқан жиыны өтеді. Мұнда Қазақстан жазушыларына шығармалары Кеңес өкіметінің саясатынан тыс жазылған, социализмнің шындығынан ауытқыған деген сын тағылды. <br /> <br /> Қазақстан орталық партия комитеті 1947 жылы 21 қаңтарда «Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы өрескел қателіктері» деген қаулы шығарды. Бұл қаулы Ғылым академиясының партия жиналысында талқыланып тіл және әдебиет институтының ғылыми жұмыс жоспарлары қайта қаралып, қазақ әдебиетіне байланысты Қазан төңкерісіне дейінгі тақырыптар бағдарламадан мүлде алынып тасталды. Сөйтіп, әдебиетіміздің негізгі түп-тамыры қиылды. Мұндай тақырыпта жазып жүрген ұлы жазушы Мұхтар Әуезовке ұлтшыл, реакцияшыл деген айып тағылды. Сонымен, орталық партия комитетінің қаулы-қарарларымен қаруланған Қазақстан К(б)П ОК-і Қазақстан композиторлар одағының, суретшілердің, қоғамдық ғылымдар мен биологиялық және медицина ғылымдарының ұйымдарында жиындар өткізіп, олардың барлығына мін тақты. <br /> <br /> 1949 жылы 25 ақпан мен 1 наурыз аралығында [[Қазақстан]] К(б)П 4 съезі өтті. Онда бірінші хатшы Шаяхметов баяндама жасап, съезде республиканың экономикасы мен мәдениетін одан әрі дамыту туралы қаулы қабылданды. Қазақстан К(б)П ОК-і «Правда» газетінде жарияланған «Қазақстан тарихы маркстік-лениндік тұрғыдан сөз ету туралы мәселелер» деген мақалаға байланысты қаулы шығарып, ол бойынша корнекті тарихшы ғалым Бекмаханов қуғын-сүргінге ұшырады. Бұдан кейін халқымыздың тарихының зерттелуіне үлкен нұқсан келді. Көрнекті ғалымдар А.Қ. Жұбанов, Б.С.Сүлейменов, Қ.Жұмалиев, т.б. қуғын-сүргінге ұшырады. <br /> <br /> == Әлеуметтік-экономикалық жағдайдың дағдарыс жылдарындағы Қазақстан компартиясының қызметі. ==<br /> Сталиннің қаза болуына байланысты оның жеке басына табыну әшкереленіп, ел ішінде азда болсы жылымдық пайда болған еді. Алайда бұл мәселе аяғына дейін шешілмеді. Бюрократтық жолға біржолата түскен коммунистік партияның басқару аппараты жеке басқа табыну кезіндегі зардаптардың бетін толық ашпай, қайта жауып қойды. Бұл мәселені көтерген Хрущевтің өзі де дәрменсіздік көрсетті. Оның дәрменсіздік көрсетуіндегі басты себеп, егер ол көтерген мәселе аяғына дейін жеткізілсе, орыс шовинизмі әшкереленіп, Коммунистік партияның бюрократтық басқару жүйесінің беті ашылар еді.<br /> <br /> Қазақстан ОПК-нің бірінші хатшылығына бар-жоғы 18 жыл ішінде алты адам сайланған. Мәселен, [[Жұмабай Шаяхметов|Шаяхметов]], [[Пантелеймон Кондратьевич Пономаренко|Пономаренко]], Брежнев, Беляев, [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Қонаев]], [[Ысмайыл Юсупов|Юсупов]]. Бұл жағдай елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени жағынан өсіп-өркендеуіне едәуір нұсқан келтірген. Әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсарту үшін КП ОК-нің 1954 жылғы пленумында «Елде астық өндіруді одан әрі арттыру, ол үшін тың және тыңайған жерлерді игеру туралы» мәселе қаралып, қаулы қабылданды. Бұл қаулыға байланысты қазақ даласын игерудің орасан зор бағдарламасы белгіленді. Қазақтың тың жеріне жүргізілген жұмыстар бірнеше рет миллиардтаған гектар жер ғылыми негізсіз жыртылды. Кейбір облыстардағы жеңіл топырақты жерді айдау шаңды дауылға айналып, табиғи тепе-теңдік бұзылды. Оған қоса тың игеруге байланысты басқа ұлт өкілдерінің жерімізге қоныстануы әдейі күшейтіліп, қазақ халқы өз жерінде азайып кетуінің салдары халқымыздың тіліне, діліне, дініне әсер етіп, орыстандыру саясаты күшейе түсті. <br /> <br /> Тың жерді көтеру экологияны нашарлатқаны өз алдына, ядролық сынақ алаңдарында жасалған жарылыстар да ол аймақтағы халық денсаулығына аса ауыр залалын тигізді.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> 11 сынып &quot;Қазақстан тарихы&quot; Атамұра баспасы<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Елдер бойынша наразылықтар]]<br /> [[Санат:Қазақстан саясаты]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2025-04-25T19:38:40Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Infobox Biography <br /> |subject_name = Сәбира Майқанова<br /> | image_name = Stamps of Kazakhstan, 2014-06.jpg<br /> | image_size = 200px<br /> | image_caption =<br /> | date_of_birth = [[1914]]<br /> | place_of_birth = [[Сырдария ауданы]] <br /> | date_of_death = [[1994]] <br /> | place_of_death = [[Алматы қаласы]]<br /> | occupation = <br /> | spouse = <br /> }}<br /> '''Сәбира Майқанова''' (1.1. 1914, [[Сырдария ауданы]] – 14.2. 1994, [[Алматы қаласы]]) – актриса, Қазақстан (1958) және КСРО (1970) халық артисі.&lt;ref&gt;http://akterruss.ucoz.net/index/majkanova_sabira/0-1228&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> 1932 жылы қазіргі [[Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның құрамына қабылданды. Шығармашылық жолы осы театрдың тарихымен, өсу жолымен тығыз байланысты. Театр сахнасындағы тұңғыш рөлі – Б.Майлиннің «Майдан» драмасындағы Алтынай. Бұдан кейін ол замандас құрбыларының сахналық бейнесін жасады. Роза (Д.Рахманқұлов, «Документ»), Зотова (В.М. Киршон, «Астық»), Рая (М.Әуезов, «Алма бақ»), Гүлжәмила ([[Әуезов]], Ә.[[Тәжібаев]], «[[Ақ қайың]]»), Любовь Яровая (К.А. Тренев, осы аттас пьеса), Әлжан (Әуезов, «[[Абай]]» романы бойынша), [[Зейнеп]] (С.[[Мұқанов]], «[[Шоқан Уәлиханов]]»), Мақпал (Ғ.[[Мүсірепов]], «[[Қозы Көрпеш - Баян Сұлу]]»), [[Толғанай]] (Ш.[[Айтматов]], «[[Ана - Жер-Ана]]», Қазақ КСР-інің Мемлекеттік сыйлығы, 1967), Кесария (О.Ш. Иоселиани, «Арбаң аман болсын»), Тхань (И.П. Куприянов, «Вьетнам жұлдызы») сияқты аяулы аналар образын мүсіндеп, сахна суреткері ретінде танылды. Актерлік өнері қызуқандылығымен, қарапайымдылығымен әрі тұрмыстық бояуының қанықтығымен ерекшеленді. Майқанова классикалық туындылар бойынша Ж.Б.Фрозина (Мольер, «Сараң»), Мария Антоновна (Н.В. [[Гоголь]], «Ревизор»), Кабаниха мен Галчиханы (А.Н. Островский «Найзағай» мен «Жазықсыз жапа шеккендер»), А.П. Чехов, («Сүйікті менің ағатайымында» («Ваня ағайында») Марина, Көклән мен Мөржан, Мамық [[Майлин]], «[[Майдан]]» (Әуезов, «Қарақыпшақ Қобыландысы» мен «Қарагөзінде») т.б. рөлдерін ойнады. 1936 және 1958 жылдары Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. 1954 жылдан киноға түскен: Мақпал («Махаббат дастаны»), Гүлбарша («Қыз бен жігіт», 1995), Торғын («Біз осында тұрамыз», 1957), Дәметкен («Құйма», 1961), Камка («Қыз жібек», 1969) т.б. Жазушы Д.Исабеков актрисаға «Мұрагерлер» драмасын арнады, осы пьеса бойынша қойылған спектакльде Майқанова басты рөл – Салиқаны ойнады (1983). Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Сыр елі энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Н.И., Казахский театр, Очерк истории, М., 1961&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Бағыбек Құндақбаев |Құндақбаев ]] Б., Нұрпейісов К., М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрына 40 жыл, А., 1966&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Багатенкова Л.И., Сабира Майканова, в ее кн.: Услышать и понять человека, А.-А., 1987&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Римова Б., Сәбира Майқанова, Өнердегі өнегелі өмірлер, А., 1997.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Сабира Майқанова (1914-1995жж.) ==<br /> '''Сəбира Майқанова''' [[1914]] жылы [[Қызылорда]] облысы [[Сырдария]] ауданында туған.<br /> <br /> == Қызмет жолы ==<br /> * [[1958]] жылы [[Қазақстан]] халық əртісі.<br /> * [[1970]] жылы [[КСРО]] халық əртісі.<br /> * [[1932]] жылы қазіргі [[Қазақ]] мемлекеттік академиялық драма театрының құрамына қабылданған. Актрисаның шығармашылық жолы осы театрдың сахнасында сомдаған рөлі - Б.Майлиннің &quot;Майдан&quot; драмасындағы Алтынай болды. <br /> <br /> == Сомдаған рөлдері ==<br /> * Роза (Д.Рахменқұлов &quot;Документ&quot;)<br /> * Зотова (В.М.Киршон &quot;Астық&quot;)<br /> * Рая (М.Əуезов &quot;Алма бақ&quot;)<br /> * Гүлжəмила (М.Əуезов, Ə.Тəжібаев &quot;Ақ қайың&quot;)<br /> * Любовь Яровая (К.А.Тренев &quot;Любовь Яровая&quot;)<br /> * Ұлжан (М.Əуезов &quot;Абай&quot; романы бойынша)<br /> * Зейнеп (С.Мұқанов &quot;Шоқан Уалиханов&quot;)<br /> * Мақпал (Ғ.Мүсірепов &quot;Қозы Көрпеш-Баян Сұлу&quot;)<br /> * Толғанай (Ш.Айтматов &quot;Ана-Жер-ана&quot;)<br /> <br /> == Марапаттамалары ==<br /> * [[1967]] жылы [[Қазақ КСР]]-ның Мемлекеттік сыйлығын алды.<br /> * Еңбек [[Қызыл Ту]] орденімен жəне медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық-көпшілік басылым. Алматы баспасы &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> <br /> [[Санат:1914 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]<br /> [[Санат:1995 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:КСРО халық әртістері]]<br /> [[Санат:Қазақстан халық әртістері]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Қазақ актрисалары]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9C%D0%B0%D1%83%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D2%BB%D1%80 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Орта Азия]]<br /> [[Санат:Тарихи мемлекеттер]]<br /> [[Санат:Өзбекстан тарихы]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Тәжікстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Билер кеңесі''' — дәстүрлі қазақ қоғамында өкілетті негізде қызмет атқарған ең жоғарғы кеңесші [[орган]]. <br /> <br /> Билер кеңесі жылдың бір мезгілінде, әдетте, ел жайлауға көшіп болған соң өткізілген. Көбінесе, [[Сайрам]] маңындағы Мартөбеге, [[Сырдария]]дағы [[Күлтөбе]]ге не [[Түркістан]] жанындағы [[Битөбе]]ге шақырылған. Оған [[хан]], [[сұлтан]]дар, үш жүздің елге сыйлы, ''“қара қылды қақ жаратын”'' әділдігімен даңқы шыққан билері, батырлары қатысқан. Осындай кеңестің бірінде ''“қырық рудың өкілі”'' — қырық би қазіргі Сырдария облысы (Өзбекстан) [[Ангрен]] өзенінің сол жағасындағы ''“Ханабат”'' (Күлтөбе) деген жердегі [[Тәуке хан]] (1680 — 1718) ордасына жиналып, қазақ халқының заң кодексі — [[Жеті Жарғы|“Жеті Жарғыны”]] қабылдаған. Рулық алауыздықты жойып, қазақ ұлтын біріктіру, мемлекеттік тәртіпті нығайту мұратын көздеген Тәуке хан ел ішінде беделді билерге сүйене билік жүргізді. Ұлттық тұтастыққа іріткі саларлық ірі жанжалдар — руаралық ''“жер дауы, жесір дауы”'' өршігенде, ел шетіне жау тиіп, [[соғыс]] қаупі төнген кезде, көрші елдермен байланыс жасап, түрлі қарым-қатынас орнатар шақта билер кеңесін шақырып, негізгі мәселелерді бұқара өкілдері — билермен ақылдаса отырып шешкен. Билер кеңесінің шешімдерін ешкім бұза алмаған, хан да, қара да оны орындауға міндетті болған. Тәуке хан қалыптастырған осы демократиялық-құқықтық қағиданы қазақ даласын билеген кейінгі хандар да қатаң ұстанған. Билер кеңесінің шешімдері хан беделінен жоғары қойылғанымен, орталықтандырылған билік пен басқару ісіне қайшы келмеген. Ханның ұсынуымен мемлекеттік маңызы бар мәселелерді талқылаған кезде ''“тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ”'' деген моральдік принципке сүйенген. Қара бастың, ағайын-туыс пен аталастың ғана намысын қорғап, [[ру]] мүддесін ұлт мұратынан жоғары қоятын қылығы байқалған билер ел сенімінен, хан құрметінен айырылған. Ондай әділетсіздікпен, пайдакүнемдікпен аты шыққан адамдар билер кеңесіне шақырылмаған. Тәуке хан тұсында билер кеңесіне Ұлы жүзден үйсін [[Төле би]] Әлібекұлы, Орта жүзден арғын Қаз дауысты [[Қазыбек би]], Кіші жүзден алшын [[Әйтеке би]] қатысқан. Сондай-ақ [[Едіге би]], [[Тайкелтір би]], [[Байдалы би]], [[Шақшақ Жәнібек]] (би әрі батыр), [[Шеген би]], [[Сасық би]], [[Сәмеке би]], т.б. көрнекті өкілдер болған.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Басқару]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%98%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Мемлекеттік қайраткер<br /> | түс = монарх<br /> | Қазақша есімі = Иштеми қаған<br /> | Шынайы есімі = <br /> | Суреті = <br /> | Атауы = <br /> | Сурет ені = <br /> | Елтаңба = <br /> | Елтаңба атауы = <br /> | Елтаңба ені = <br /> | Титулы = [[Түрік қағанаты]]ның жабғуы, қағанаттың Батыс бөлігінің билеушісі<br /> | Лақап аты = <br /> | Ту = <br /> | Басқара бастады = 553<br /> | Басқаруын аяқтады = 576<br /> | Басқарған кезеңі = <br /> | Ізашары = -<br /> | Ізбасары = [[Тардуш қаған]]<br /> | Тәж кигізу жорасы = <br /> | Биліктен бас тартуы = <br /> | Мұрагері = <br /> | Бірігіп басқарушы1 =<br /> | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = <br /> | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = <br /> | регент1 = <br /> | регент1Басқара бастады = <br /> | регент1Басқаруын аяқтады = <br /> | регент2 = <br /> | регент2Басқара бастады = <br /> | регент2Басқаруын аяқтады = <br /> | Премьер = <br /> | Вице-президент = <br /> | Президент = <br /> | Монарх = <br /> | Губернатор = <br /> | Вице-губернатор = <br /> | Түсініктемелер = <br /> | Діні = Тәңіршілдік <br /> | Туған күні = <br /> | Туған жері = <br /> | Қайтыс болған күні = <br /> | Қайтыс болған жері = <br /> | Жерленді = <br /> | Династия = Ашина <br /> | Туған кездегі есімі = <br /> | Әкесі = <br /> | Анасы = <br /> | Жұбайы = <br /> | Балалары = [[Тардуш қаған]], [[Түрксанф]]<br /> | Қызмет еткен жылдары = <br /> | Құрамында болды = <br /> | Әскер түрі = <br /> | Атағы = <br /> | Басқарды = <br /> | Шайқасы = <br /> | Ғылыми аясы = <br /> | Жұмыс істеген орны = <br /> | Партиясы = <br /> | Қызметі = <br /> | Мамандығы = <br /> | Білімі = <br /> | Ғылыми дәрежесі = <br /> | Марапаттары = <br /> | Қолтаңбасы = <br /> | Монограммасы = <br /> | Сайты = <br /> | Commons = <br /> }}<br /> '''Істемі''', Истеми, Иштеми, Естеми (қытай жазбаларында Ши-де-ми, грек жазбаларында [[Стемвис]], Менандр жазбасында Дизавул) (т. ж. б. – 576) – [[Түрік қағандығы]]ның қолбасшысы, [[Бумын қаған]]ның інісі.<br /> <br /> Көне түрік жазбаларында І. ағасы Бумынмен бірге түркілердің арғы аталарының бірі және олардың тайпалық одақтарының негізін қалаушы ретінде аталады. Ежелгі түркі сына жазуы ескерткіштерінің авторлары [[Тоныкөк]] пен [[Иоллығ]] тегін І-нің ақылды, жаужүрек болғанын әрі соғыс өнерін жетік білгенін, соның нәтижесінде көп жыл билік құрғанын баса айтады. І. 10 түмен әскерге қолбасшы болып, баїадүр лауазымын алған. 552 – 53 ж. ху елін (соғдыларды), Алтайдың солт-ндегі тайпаларды бағындырған. 554 – 55 ж. жужандарға жорық жасап, оларды [[Арал]] т-нен әрі қуып, аз уақыт ішінде [[Қытай]]дан [[Әмудария]]ға дейінгі, [[Ташкент]]тен [[Сырдария]]ға дейінгі аралықты жаулап алған. 558 ж. Еділдің жағасына, [[Орал тауы]]на дейін жетті. Дегенмен, Орт. Азияның ішкі аумақтарына қарай жасаған жорықтарында ақ ғұндардан қатты қарсылық көріп, бұл бағытты уақытша тоқтатады. Ақ ғұндарға қарсы саяси одақ құру үшін І. Иран шахы [[Хұсрау]] І [[Ануширванмен]] келісімге келіп, [[Мұқан қаған]] [[Қытай]] императоры [[Ювин-Тай]]мен құдандалы болады. Нәтижесінде 563 – 67 ж. ақ ғұндар мемлекеті талқандалды. І. түріктердің батыстағы он ірі тайпа бірлестігін біріктіргені үшін “Он оқ будун қағаны” атанды, бірақ ресми түрде қаған сайланбаған. Өзара келісім болғанымен Түрік қағандығының Жібек жолының керуен бағыттарына бақылау орнатуы [[Иран]] шахына ұнамады. Сондықтан І. Орта Азиядағы өзінің саяси билігін біржолата нығайту үшін, Византияға Маниах бастаған елшілік жіберді. Бірақ бұл елшілік те, одан кейінгі екінші елшілік те Иран шахының тарапынан сәтсіздікке ұшырады. Бұдан кейін І. Иранмен арадағы одақты жойып, [[Византия]]мен қарым-қатынасты күшейту үшін [[Маниах]] бастаған елшілікті Кавказ арқылы Константинопольге аттандырды. Нәтижесінде екі ел арасында сауда келісімі мен Иранға қарсы әскери одақ құрылды. Византия императоры Юстин ІІ І-ге Земарх бастаған өз елшілігін жіберді. Осыдан кейін І. Иран шахына шабуыл жасап, Журжан қ-н басып алды. Көп ұзамай Соғдиана І-нің қолына өтті. Алайда Византия императорының аварлармен келісімге келгенін естіген І. ұлы Түріксанфпен бірге 571 – 76 ж. Солт. [[Кавказ]] бен [[Қырым]]ға жорық жасады. Осы жорықтың аяғына қарай І. қайтыс болып, орнына баласы Данже таққа отырып, өзін Дарту қаған деп атады.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 9 том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Пайдаланылған cілтемелер==<br /> Әдеб.: Қазақтың көне тарихы, А., 1993; Гумилев Л.Н., Көне түріктер, А., 1994; Қазақстан тарихы, 1-т., А., 1996. <br /> З. Қинаятұлы<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Маңғыстау облысы]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Сурет:Alash-orda.jpg|300px|thumb|right|Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханұлы, Міржақып Дулатұлы.]]<br /> '''Алаштану''' – [[Алаш партиясы]], [[Алаш автономиясы]] және [[Алашорда|Алашорда үкіметі]] деген ұғымдарды қамтитын [[Алаш қозғалысы]]ның тарихнамасы немесе зерттелу жағдайы. <br /> <br /> Алаштануға арналған алғашқы пікірлер мен зерттеулер 1919–1920 жылдарда мерзімді баспасөз беттерінде жарияланды. Осы мәселе бойынша алғашқы қалам тартушылар көшінің басында Алаш қозғалысы жетекшілерінің бірі [[Ахмет Байтұрсынұлы]] пен қоғам және мемлекет қайраткері, ақын [[Сәкен Сейфуллин]] тұрды. [[1919]] жылы тамызда «Жизнь национальностей» апталығында (Ресей ұлт істері жөніндегі комиссариатының органы) Байтұрсыновтың «Революция және қазақтар» атты мақаласы жарияланды. Онда Алаш қозғалысының бастау көздері, Алаш автономиясын жариялау мен оның үкіметін құрудағы себептер ашып көрсетілді. Алашорданың құрылуын 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі]]нің жеңісі әкелген [[анархия]]ға қарсы тосқауыл болған еді деп бағалады. Мұны Байтұрсынов қазақтар арасында «таптық жіктелудің жоқтығына және жеке меншіктік заттарда белгілі меже болмауына байланысты ... оларға әзірше социалистік қоғамға деген қажеттіліктің жоқтығымен» түсіндірді. Байтұрсыновтың мақаласы жарияланысымен және сол «Жизнь национальностей» апталығында Сейфуллиннің «Манап Шамиль» деген бүркеншік атпен «Қырғыз интеллигенциясы туралы» атты мақаласы жарық көрді. Өз тағдырын, сан қырлы қоғамдық және шығармашылық қызметін социализм мен коммунизм идеяларымен тығыз байланыстырған ақын бұл мақаласында Алаш қозғалысы жалпы алғанда қазақ халқының мақсат-мүддесіне жат құбылыс деген ойдың ұшығын аңғартады. 20-жылдардың басынан Қазақстанның мерзімді баспасөзінде Алаш қозғалысы туралы белгілі бір дәрежеде пікірталас орын алды. Бұл пікірталас «Ш.» деген лақап есімімен жасырынған автордың «Шығыс Киргизиядағы (Қазақстандағы) революциялық қозғалыстың тарихына» («Степная правда», [[Орынбор]], [[1922]], 26–27 шілде), [[Әбдірахман Байділдин|Ә.Байділдиннің]] «Шығыс Киргизиядағы революциялық қозғалыс жөнінде», [[Аспандияр Кенжин|А.Кенжиннің]] «Киргизиядағы революциялық қозғалыс» атты мақалаларын жатқызуға болады. Байділдин мен Кенжин Алашорда тарихын біржақты жамандауға қарсы шықты. [[1925]] жылы Қазақстанды басқаруға [[Голощёкин Филипп Исаевич|Ф.Голощекин]] келгеннен кейін Алаш қозғалысына қатысқан адамдарды саяси қудалаумен қатар, ол қозғалыстың тарихын бұрмалау да басталды. 1926 жылы 25–30 қарашада өткен [[БК(б)П тарихының қысқаша курсы|БК(б)П]] Қазақ өлкелік комитетінің ІІ пленумы республикалық партия ұйымдарын «Алашорда идеологиясына қарсы күресті күшейтуге» шақырды. Жекелеген зерттеушісымақтарға Алашорданың «контрреволюциялық ұлтшылдық мәнін» әшкерелейтін еңбектер жазуға арнайы тапсырмалар берілді. Осындай тапсырмамен жазылған еңбектің бірі А.К.Бочаговтың [[1927]] ж. [[Қызылорда]]да жарық көрген (орыс тілінде) «Алашорда» атты кітапшасы еді. Автор кейбір дұрыс пікірлер айтқанына қарамастан, жалпы алғанда Алашорданы жамандап, оның тарихының әр түрлі кезеңдері мен қызметіне әділ баға бере алмады. Арнайы тапсырмамен дайындалған екінші еңбек [[1929]] ж. Н.Мартыненконың құрастыруымен Қызылордада жарық көрген «Алашорда» атты құжаттар жинағы еді. Кітап сол кездегі Қазақстан үкіметінің басшысы [[Ораз Жанұзақұлы Исаев|О.Исаевтың]] редакциясымен шықты. Жинақтың алғы сөзінде және оған енген құжаттарға берілген құрастырушының түсініктемелерінде комм. идеология мен таптық принцип тұрғысынан Алаш қозғалысы теріс бағаланғанына қарамастан, онда жарияланған деректер Алаш тарихының жекелеген кезеңдері мен оның қызметі туралы нақтылы мәліметтер береді. 1935 ж. БК(б)П Қазақ өлкелік комитеті жанындағы партия тарихы институтының қызметкерлері С.Брайнин мен Ш.Шафиро «Алашорда тарихының очерктері» деген кітап жариялады. Авторлар Алаш қозғалысының жетекшілері мен оған қатынасушыларды орыс патшалығы мен Уақытша үкіметтің қолшоқпарлары, қазақ халқының қас жаулары деп бағалап, Алашордаға ұлтшыл контрреволюцияның үкіметі деген анықтама берді. Осыған қарамастан кітаптың негізгі мәтініне қосымша ретінде Алаш қозғалысының тарихы жөнінде берілген құжаттар тізбегі ойлы оқырманның осы тарихтан шындыққа сай мәліметтер алуына көмектесті. 1930–1932 ж. әміршіл-әкімшіл жүйе ұйымдастырған сот процестерінің үкімі бойынша бұрынғы Алаш қозғалысы белсенділерінің басым бөлігі сотталды. Одан елге оралғандары «халық жаулары» деген айыппен 1937–1938 ж. атылып кетті. Сол 30-жылдардың ортасынан 80-жылдардың соңына дейін отандық тарихнамада Алаш қозғалысына байланысты зерттеулер жүргізілген жоқ. 20 ғасырдың бас кезіндегі Ресейдегі қоғамдық-саяси өмір тарихы, оның ішінде Алаш қозғалысының да мәселелері жөнінде шет елдерге эмиграцияға кеткен ресейлік, ортаазиялық, қазақстандық және кавказдық халықтардың, сол сияқты шет елдерде өмір сүріп, қызмет істеп жүрген отандастарымыздың еңбектерінде молынан кездеседі ([[Керенский Александр Федорович|А.Ф.Керенский]], [[Шоқай Мұстафа|М.Шоқай]], З.У.Тоған, А.Авторханов, [[Оралтай Хасен Қалибекұлы|Х.Оралтай]], т.б. еңбектерінде). ҚР өз [[Тәуелсіздік|тәуелсіздігін]] жариялаған [[1991]] жылдан кейінгі кезеңде зерттеуге ондаған жылдар тыйым салынған Алаш тақырыбы жөнінде тарихи шындықты қалпына келтіруге бағытталған талпыныстар жасалды. [[1989]] жылы шілдеде Қазақстан КП ОК жанындағы партия тарихы институты «Алашорда: пайда болуының, қызметі мен күйреуінің тарихы» деген тақырыпта пікірталас ұйымдастырды. Пікірталасқа қатысушылардың ойлары көп жағдайда әр қилы болғанына қарамастан, басқосу жаңа тарихи кезеңде бұл тақырыптың бірінші кезекте зерттелуі қажет мәселелерінің басын ашуда оңды рөл атқарды. Алаш қозғалысына жаңа көзқарас қалыптастыруда соны пікірлер айтып, дәлелді тұжырымдар жасауда [[Қойгелдиев Мәмбет Құлжабайұлы|М.Қойгелдиев]], [[Талас Омарбеков|Т.Омарбеков]] белсенділік көрсетті. Кейін Алаштану мәселелері жекелеген моногр. зерттеулерге арқау болды. [[1994]]–[[1995]] ж. осы тақырыпқа арналған [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|К.Нұрпейісовтің]], [[Қойгелдиев Мәмбет Құлжабайұлы|Қойгелдиевтің]] монография еңбектері жарық көрді.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> ==Ішкі сілтеме==<br /> *[[Алаш]]<br /> *[[Алаш партиясы]]<br /> *[[Алаш аутономиясы]]<br /> *[[Алаш қозғалысы]]<br /> <br /> ==Сыртқы сілтемелер==<br /> *[http://portal.agun.kz/m-books/contents/gH48UE6sKe.pdf Алашорда қайраткерлерінің педагогикалық мұрасы]<br /> *[http://www.zhasalash.kz/ &quot;Жас Алаш&quot; республикалық газеті]<br /> *[http://www.alash.kz/ Алаш тарихи-зерттеу орталығы]<br /> *[http://www.abai.kz/node/7360 Ержұман Смайыл. Алаш идеясы және «ЕСЕП» партиясы]<br /> *[http://www.iie.freenet.kz/igf_alash.html Р.К. Нурмагамбетова. Движение Алаш и Алаш-Орда. Историография проблемы. 1920-1990-е жж. XX века.] {{ru icon}}<br /> *[http://ucpr.arbicon.ru/zhna00.html &quot;Жизнь национальностей&quot;] {{ru icon}}<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[File:Syikym-tas.jpg|thumb|]]<br /> '''Сиқым''' Дулат руының төрт атасының бірі (№ 3 қосымшаны қараңыз). Қазақ шежіресі бойынша, Сиқым негізінен он атаға бөлінеді: Борас (Қарақойлы), Тоғатай, Шуылдақ (Байсейіт), Буас, Құлсейіт (Қусирақ), Ақылбек, Құттыбай, Есбол (Аққойлы), Есенгелді (Аққойлы мен Қарақойлы). Түрікмендер ішінде де Аққойлы, Қарақойлылар бар. Олар XIVXV ғасырда Азербайжан мен АрменияДа билікке таласты. М. Тынышбаевтың ескертуінше, оларды да Дулаттан шыққан деп шамалауға болады. Ел аузында Борас, Тоғатай мен Буасты Байсейіт атымен атайды. Байсейіттің шын есімі Шуылдақ. Есбол мен Есенгелдінің ұрпақтарын жай ғана «Естілер» атандырған.<br /> <br /> <br /> == Шығу тегі ==<br /> Этимология - кез келген этникалық топтың шығу түсіндіру мақсатында, оның этникалық атауы немесе этоним басында білу үшін қажет. Дыбыс с-ш-ч, қ-к-г, ы-i и л-н, м-д-л түркі тілдерінде және Алтай тіл отбасы (1 28 бар келісім лингвистикалық қайта жаңарту анықталған осы теория сыйқым этнонима айтуынша, тозған чигил қазақ тілінде 31.67 SS) сыйқым сөз басқа тілдерде оқылады чигил болып табылады. Жетісу мен Қашғарды мекендеген Орта ғасыр сыйқым қайта құру үшін түркі тайпалары чигил болды.<br /> <br /> Француз ғалымы П. Пелльо этоним чжиси үш қарлұқ тайпаларының бірі чигил сияқты транскрипциясы. Бұл транскрипциясын, этнонима чигил бірінші бөлігінде үшін, Чи тілі Landyk Ғұндардың бір тайпасын құрайтын жылы «қызыл» деген мағынаны білдіреді.<br /> [[File:Syikymbaba.jpg|thumb|Сыйқым баба кесенесі]]<br /> <br /> <br /> == Тарихы ==<br /> <br /> [[File:Syikymbaba2.jpg|thumb|Сыйқым баба кесенесінің алды]]<br /> Бәлкім, олар бір-біріне рухани жақын болған соң басқа аталастары мен көршілер солай жақауратын атаған шығар. Сиқым руының жоғарыда аталған аталарының тегі туралы толық мағлұмат жоқ. Соыдықтан қолдағы бар деректерге сүйеніп, таратып отырмыз. Сөйтіп, халықта Қарақойлы аталатын Борас негізінен бес үрім-бұтаққа бөлінеді: Қораз, Рүстем, Әжі, Наурызбай мен Томай. Бұл буыннан әрі қарай жіктеуге деректер жеткіліксіз. Буас атасы бес бұтақтан тұрады: Боса, Борық, Құл, Есторы мен Қызылқармыс. Боса Құдайберді мен Алакүшікке бөлінеді.<br /> <br /> Құдайбердіден Жарымбет, Сайкөк және Сары тарайды. Есторының екі ұлы бар: Тойшы мен Тілеуқабыл, Тойшыдан Қараби, ал одан Сүйіндік пен Аталық. Тілеуқабылдан үлкен үрімбұтақтың атасы болып есептелетін төрт ұл өсіп жетілді: Жаушы, Таңат, Көске, Қосмұрат. Ал, Көскедеи Есті мен Шотке. Естіден Қарабатыр, одан Шенет батыр; Шенет батырдан Тұрыс би мен Рысбек батыр.<br /> <br /> Тұрыс бидөн Батырбек датқа, одан Тастамбек, Қожай мен Иса; Тастанбектен Белқожа (М. Тынышбаевпен кездескенде 1925 жылы 50 жаста екен). Қосмұраттан Шахмұрат, одан Қараби, одан Мәлік би, одан Асыл би, одан Әлжібек датқа, одан Байсейіт. Ақылбек үш ата: Ағабек, Мырзабек және Атайысқа бөлінеді. Құттыбай тармағынан Бағлан өрбиді. Есболдың (Аққойлы) екі ұлы бар Омар мен Сатыбалды. Омардан Қаржау мен Қайқы. Сатыбалдыдан екі ұл: Елтүзер мен Бөрі. Елтүзерден Рысбай мен Құттыбай. Бөріден Елке мен Естембай. Ал, Есенгелдіден (Ақңойлы) төрт ата: Үлебай, Сырлыбай, Төле мен Болат бөлініп шығады.<br /> <br /> Сонымен, Сиқымға кіретін 10 атаның тек алтауының тегін түгел болмаса да таратып, төртеуіне мәліметтер жетіспегендіктен, тоқталғанымыз жоқ. Соған ңарамастан, келтірілген мағлұматтар Дулат руының Сиқым атасы туралы неғұрлым анық деректер береді. Сиқым руының жауынгерлік ұраны «Сиқым» (Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов) және «Рысбек» (Н. Аристов, М. Тынышбаев бойынша). Рысбек XVIII ғасырда өмір сүрген әйгілі батыр. Сиқымдардың рулық таңбасы - бұл алғашңыда Н. Гродековтың еңбегінде көрсетіліп, кейіннен Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов пен В. Востров оз жұмыстарында содан алып пайдаланады. Үшінші таңбаны жалпы Дулаттың белгісі О түрі деп есептеп, ал алғашқы екі таңба сиқымдардың құрамына енген кірме басқа бір аталардың еншісі деуге әбден болады.<br /> <br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Қазақ рулары}}<br /> [[Санат:Қазақ рулары]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақстан мектептерінің тарихы''' - Қазақстанда орта оқу орындарының пайда болуының, дамуының тарихы.<br /> <br /> ==Ерте кезеңдегі мектептер==<br /> [[File:Медресе Галия (Уфа).jpg|300px|нобай|Уфадағы «Ғалия» медресесі]]<br /> <br /> Қазақстан аумағында, әсіресе отырықшы аудандарда 7-8 ғасырлардың өзінде-ақ мектептер мен медреселер, сонымен қатар діни білім беретін орта оқу орындары жұмыс істеген. Исфиджаб, Тараз, Сайрам, Түркістан және басқа да қалаларда 84 медресе болған. Онда 5 мыңдай оқушы оқыған. Ауылдық мектептер әртүрлі елдімекендерде орналасқан, онда молдалар сабақ берген. Балалар тек қысқы және күзгі мезгілдерде ғана оқыған. Мектепке 7 жастан қабылдап, 4 жыл оқыған.<br /> <br /> Оқу негізінен араб тілінде Құран аяттарын жаттаумен шектелдi. Қалалық медреселерде бастауыш мұсылман мектептерінің молдадарын, сонымен қатар қазылар, сопылар мен шариғат заңдарын түсіндіретін діни қызметкерлерді даярлаған.<br /> <br /> Уфа қаласындағы «Ғалия» медресесінде Т. Жомартбаев, М. Сералин, Б. Майлин, М. Жұмабаев дәріс алған. Семейдегі Ахмет Риза медресесінде Абай Құнанбаев оқыды. Бұл оқу орындарында діни пәндермен қатар құқық, тарих, логика, риторика, география, философия, математика, астрономия және медицина пәндері оқытылған. Медресе жанында Мұсылман мектептерінің түлектері жұмыс істеген. Медреселер киіз үйлерде орналасып, ауылмен бірге көшіп жүрген. Тек қалалық медреселер ғана бай саудагерлердің қаражатымен салынған ғимараттарда орналасқан.<br /> <br /> ==Ресей империясы құрамында==<br /> Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейін жергілікті басқару бөлімдерінде шенеуніктер мен аудармашылар даярлайтын орыс-қазақ және орыс-түзем мектептерін ашу қажет болды. Осы мақсатпен Омбы қаласында Азиат училищесі (1789) ашылып, оған қазақ балалары да қабылданды.<br /> <br /> 1841 жылы Жәңгір хан Бөкей Ордасында қазақ балалары үшін мектеп-пансионат ашты.<br /> <br /> 1825 жылы Орынбор қаласындағы татар мектебінің негізінде Неплюев кадет училищесі (1844 жылы –кадет корпусы), 1846 жылы Сібір әскери училищесі базасында – Омбы кадет корпусы ашылды. Бұл оқу орындарын Шоқан Уәлиханов, Садық Бабажанов, Халиолла Өскенбаев және т.б. оқыды.<br /> <br /> 1850 жылы Орынбор шекара комиссиясы жанынан қазақ балалары үшін 7 жылдық мектеп ашылды. Осы оқу орнының түлегі, педагог Ы.Алтынсаринің басшылыгымен 1864 жылы Торғай қаласында тұңғыш қазақ мектеп-интернаты ашылды. Ол «Қазақ хрестоматиясын» (1879) «Қазақтарға орыс тілін оқытудың бастауыш оқу құралын» (1880) жазды. Ы. Алтынсарин тек мәтіндерді жаттауға ғана негізделген діни оқытуға қарсы болды. Ол ашқан қазақ-орыс мектептерінде ежелгі ғылымдармен қатар дін тарихы да оқытылды. «Мұсымандық тұтқасы» оқулығында ол адамгершілік, тектілік тәрбиесінің діни принциптерін оқушыларға түсіндірді.<br /> <br /> 1879-89 жылдары Ы. Алтынсарин Торғай облысындағы халық ағарту училищесінің инспекторы бола тұра Іле, Қостанай, Торғай, Ырғыз уездерінде 2 сыныптық орыс-қазақ мектебін ашты, 1888 жылы Орск қаласында – мұғалімдер даярлайтын оқу орнын ашты. Қазақ тілімен қатар орыс тілінде оқуды қолдай отырып, Ы. Алтынсарин патшалық үкімет жүргізіп отырған казақтарды орыстандыру саясатына қарсы шықты.<br /> <br /> Ы. Алтынсариннің жастарды кәсіптік оқыту туралы ой-пікірлері мен ұсыныстары кең қолдау тапты. 1886 жылы Торғайда – қолөнер, 1889 жылы Қостанайда - ауылшаруашылық училищелері ашылды. 1890 жылы Қарабұлақта, 1893 жылы Қостанайда, 1896 жылы Ақтөбеде кыздар училищесі ашылды. Бұл оқу орындарында қолөнер және ауылшаруашылық шеберханалар болды. 1883-1920 жылдары 300-ге жуық ұл мен қыз мұғалімдер семинариясын бітірі шықты.<br /> <br /> 19 ғасырдың 2-ші жартысында қазақ мектебі қандай болу керек деген көкейкесті мәселе тұрды. Қарама-қарсы пікірдегі екі топ пайда болды: біріншісі Н.И. Ильинскийдің басшылығымен қазақтарды өз мәдениетінен алшақтатып, оларды орыстандыру саясатын қолдады. Екінші топтағы Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин және Абай Құнанбаев және т.б. сынды демократ-ағартушылар алдыңғы қатарлы прогрессивті мәдениетті игеру арқылы өз халқын дамыған елдер деңгейіне дейін көтеруді армандады. Абай жастардыа «Өмірдің кілті - білімде, өнерде» деп шақырды.<br /> <br /> А. Байтұрсұнов қазақ балаларын қазақ тілінде оқытуға аса көңіл бөлген. 1905 жылы 26 маусымда оның жетекшілігімен бір топ интеллигенция Қарқаралы қазақтарының атынан «Қазақ даласындағы білім тура жолға қойылуы керек, ол үшін сауаттылыққа ауыл мектептеріндегі балалар өз ана тілінде оқытылулары қажет» деген талаппен Ресей үкіметіне петиция жолдады. А. Байтұрсұнов алғаш рет қазақ әліпбиін жазып шығарды.<br /> <br /> ==КСРО құрамында==<br /> 1920 жылы қазан айында ҚазАКСР Халық ағарту комисариаты құрылды, халық комисары болып А. Байтұрсұнов тағайындалды. 1921 жылы білім беру жұмыскерлерінің Бүкілқазақстандық конференциясы өтті. Конференцияда бірыңғай мектеп жүйесін құру, техникалық-кәсіптік білім, саяси тәрбие, оқу-тәрбие жұмыстары және т.б. мәселелер қарастырылды.<br /> <br /> 1922-23 жылдары ұлттық мектептерді кітаптармен, бағдарламалармен қамтамасыз ету шаралары бекітілді; қазақ тілінде 14 оқулық шығарылды («Физика», «Грамматика», «Алгебра», «Школьная гигиена» и др.). 1920-30 жылдары республика мектептерінің материалдық базасын нығайту мақсатында мемлекет айтарлықтай көлемде қаражат бөлді. 367 мектеп салынды, 361-не күрделі жөндеу өткізілді. Бастауыш мектептер саны 333-тен (1926 ж.) 1864-ке (1930 ж.) дейін артса, оқушылар саны 215,1 мыңнан 320,1 мыңға дейін (олардың ішінде - 124,9 мыңы қазақтар) өсті. Бастауыш мектепте қазақ-қыздары 11 % құрады.<br /> <br /> 1928 жылы Қазақ Орталық Атқару Комитетінің 3-ші сессиясында қазақ қыздарын оқумен қамту туралы арнайы қаулы қабылданды. Бұл жылдары қазақ орта мектептерінің саны көп болған жоқ. Мысалға, 1927-28 жылдары республикада 2 ғана мектеп болды – Орынборда және Кызылордада. Оқушылардың көп бөлігі 7 жылдықты бітіргеннен кейін техникум және Фабрикалық-зауыттық мектепке оқуға түсіп жатты.<br /> <br /> 1929 жылы республика араб әліпбиінен латын әліпбиіне ауысты. 1937 жылы қазақ бастауыш мектептері 537-ден 1190-ға дейін артса, орта мектеп – 11-ден 48-ге дейін, толық емес орта мектеп – 143-тен 237-ге дейін өсті.<br /> <br /> 1940-41 жылдары жалпыбілімберу мектептерінде 1 млн. 145 мың 993 оқушы оқыды. Олардың ішінде 441 мыңы қазақ баласы, бұл 1925 жылмен салыстырғанда 6 есеге өскен. Оқушылар арасында қазақ қыздарының саны 20 мыңға артты. Жалпы алғанда білім беру сапасы айтарлықтай жақсарды.<br /> <br /> 1945-60 жылдары Орталық Қазақстанда тың жерлерді игерумен және совхоздардың құрылуымен, Ресей, Украина, Белорусия және Молдованың мыңдаған отбасыларының қоныс аударуымен байланысты мектеп және оқушылар саны күрт өсті. 1960 жылы 1063 жалпы білім беру мектебі ашылды. Қазақстанда жаңа оқулықтар шығаруда республиканың белгілі ғалымдары Е.Бекмаханов, Н.Сауранбаев, С. Аманжолов, И.Кеңесбаев, А.Ысқақов, Т.Қордабаев, А.Маманов, М. Балақаев, Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин және т.б. ат салысты.<br /> <br /> Осы жылдары білім саласында бірқатар жаңа мәселелер орын алды: 700-ден астам қазақ мектебі жабылып, аралас қазақ-орыс немесе орыс мектептеріне ауыстырылды. 600 мыңнан астам Қазақ баласы орыс тілінде оқытылатын мектептерде білім алды. 1,5 мыңнан астам аралас қазақ-орыс мектебі ашылды. Осыған орай Қазақстан үкіметі орыс тілін 1-ші сыныптан бастап оқыту туралы қаулы қабылдады.<br /> <br /> 1960-70 жылдары білім алу мазмұнына маңызды өзгерістер енгізілді. 1962-63 жылдары 7 жылдық мектептен 8 жылдыққа ауысу аяқталды. Орыс тілін оқытуға аса назар аударылды: арнайы орта және жоғары оқу орындарында оқу тек орыс тілінде жүргізілді.<br /> <br /> 1980-90 жылдары жалпыға бірдей білім беру саласына реформа жүргізілді. 6 жастан оқыту жүйесі енгізілді. Ауыл мектептеріне, мемлекеттік стандарттарға сәйкес бағдарламалардың жаңаруына, олардың 2001-2002 жылдары толық ауысуын қамтамасыз ететін мәселелерге аса назар аударылды. Негізгі жалпы білім беру мектептерінің оқу жүйесі – 11 жылдық. Тегін білім берумен қоса ақылы мектептер де ұйымдастырылды.<br /> <br /> ==Тәуелсіз Қазақстандағы мектептер==<br /> 1991 жылы жаңа үлгідегі мектептер мен арнайы орта оқу орындары ашылды: лицей, гимназия, техникалық-кәсіптік мектептер, колледждер.<br /> <br /> 1995 жылы Қазақстанда жаңа Конституция қабылданып, онда жалпыға міндетті тегін орта білім алу жарияланған болатын.<br /> <br /> 2003 жылы Қазақстанда 8160 мемлекеттік жалпы білім беру мектебі жұмыс істеді, олардың ішінде қалалық – 2016 және ауылдық – 6144.<br /> <br /> Оқу жүргізілген мектеп оқушыларының саны қазақ тілінде – 1 млн. 683 мың 700 адам, орыс тілінде – 1 млн. 300 мың 200 адам, өзбек тілінде – 87 мың 300 адам, ұйғыр тілінде – 21 мың 500 адам.<br /> <br /> «Дарын» мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде 8 облыста дарынды балалар үшін интернат-мектептері және арнайы мектебі бар «Дарын» республикалық ғылыми­­­­-тәжірбиелік орталығы құрылды. 1996 жылдың аяғында шетелдік отандастарымызды қолдау мақсатында мемлекеттік бағдарлама құрылды. Мұнда тарихи отанына оралған оралмандарды оқыту және қайта оқыту кіреді.<br /> <br /> 1997 жылы республика мектептерін компьютерлік сыныптармен қамтамасыз ету мақсатында Орта білім беру жүйесін информатизациялау мемелкеттік бағдарламасы қабылданды.<br /> <br /> Мемлекеттік бағдарламаларды іске асыру белсенді жүріп жатыр: 2005-2010 жылдарға арналған Қазақстан Республикасыдағы білім беруді дамыту, 2004-2010 жылдарға арналған ауыл территориясын дамыту. Жаңа редакцияда «Білім туралы» Заң және 2008-2012 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының ғылымын дамыту мемлекеттік бағдарламасы қабылданды, бұл осы аталған саланың жүйелі дамуын қамтамасыз етеді. «Жалпы білім беру мектептері үшін оқулықтар және оқу-әдістемелік жинақ дайындау және шығару туралы» бағдарлама компьютерлік, жаңа технологияларды енгізуді қарастырады.<br /> <br /> Озық құрылымдық реформалардың арқасында тәуелсіздік алғалы еліміздегі білім беру тұрақты даму траекториясына шықты. Бұл халықаралық деңгейдегі сапалы және сандық көрсеткіштермен расталады:<br /> <br /> Қазақстан білім беруді дамыту индексінде әлемнің 129 елі ішінен 1-ші орынды иеленді («Теңсіздікті жою: басқарудағы маңызды рөл» жаппай білім беру мониторингі жөніндегі 2009 жылғы ЮНЕСКО-ның жетінші Дүниежүзілік баяндамасының деректері бойынша);<br /> <br /> Біріккен Ұлттар Ұйымының «Кедергіден өту: адами шапшаңдық пен даму» баяндамасының мәліметтері бойынша 2009 жылы Қазақстан адами даму индексі бойынша 82-ші орынды иелене отырып, алғаш рет адам әлеуетінің дамуы жоғары деңгейлі елдердің қатарына енді;<br /> <br /> 2009 жылы Қазақстан Дүниежүзілік экономикалық форумы халықаралық үкіметтік емес ұйымы жүргізген Ғаламдық бәсекеге қабілеттілік индексі рейтингісінде 67-ші орынды иеленді;<br /> <br /> 2010 жылдың 11 наурызынан Қазақстан орталық-азия мемлекеттері ішінде бірінші болып еуропалық білім беру кеңістігінің толық қанды мүшесіне енді (Болон процесі).<br /> <br /> 2009-2010 оқу жылында 7576 жалпыға білім беру мектебі жұмыс істеді, оларда 2 486 303 бала білім алды. 1991 жылмен салыстырғанда педагогтардың саны айтарлықтай жақсарды. 1991 жылы мектептерде – 270228 педагогтар жұмыс істеді, олардың ішінде 178634 (66,1%) жоғары білімі бар, 70695 (26,16%) – орта кәсіптік, 11929 (4,2) % - аяқталмаған жоғары білім, 9432 (3,3%) – жалпы орта білім.<br /> <br /> 2010 жылы республиканың жалпы білім беру мектептерінде 274914 педагог жұмысы еңбек етеді, олардың ішінде 236271 (85,9%) жоғары білімі барлар, бұл 1991 жылмен салыстырғанда 19,8% өскен.<br /> <br /> Орта кәсіптік білімі бар педагогтар саны 1991 жылмен салыстырғанда 13,56% қысқарды.<br /> <br /> Кабинеттерді жаңа қалыпта түрлендіру 2005 жылдан бастап жүргізілуде. Физика кабинеттері - 4508, ЛМК-2077, интерактивтік тақталармен 100 мектеп жабдықталды.<br /> <br /> Мектептерді компьютерлендіру толық аяқталды, 98% мектеп Интернет желісіне қосылды.<br /> <br /> Жалпыорта білім беру ұйымдарын, оның ішінде ауылдық мектептерде компьютерлік техникамен қамтамасыз ету мультимедиялық кабинеттерді есепке алғанда 1 компьютерге 18 оқушыдан келеді&lt;ref&gt;http://www.akorda.kz ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПРЕЗИДЕНТІНІҢ РЕСМИ САЙТЫ&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Мектептер]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_(%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC) 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Жас қазақ''' — [[1917 жыл]]ғы [[Ақпан төңкерісі]]нен кейін [[Ақмола]] (қазіргі [[Астана]]) қаласында құрылған қазақ жастарының ұйымы. <br /> <br /> Мүшелерінің саны 50 адамға дейін жеткен. Төрағасы — [[Сәкен Сейфуллин]], мүшелері қатарында Б.Әділов, [[Бәкен Серікбаев]], Б.Айбасов, А.Асылбеков, т.б. болды. “Жас қазақ” ұйымы социал-демократиялық бағытты ұстанды. [[Ресей]]дің федеративті республика болуын жақтады. Халық ағарту жұмыстарын жүргізуді, саяси істерге белсене араласуды алдына мақсат етіп қойды. “[[Айна журналы|Айна]]” атты журнал шығаруды қолға алды. Ұйым мүшелері 1918 жылы көктемде Сейфуллиннің “Бақыт жолында” деген пьесасын сахнаға шығарды. Одан түскен қаражат [[Омбы]]да оқып жүрген қазақ балаларына берілді. Ақмола уездік қазақ комитеті құрамына “Жас қазақ” ұйымы өз мүшелерін енгізді. 1918 жылы 5 — 13 мамырда Омбы қаласында өткен жалпықазақ жастарының съезіне “Жас қазақ” ұйымы атынан Асылбеков пен C.Садуақасұлы қатысты. “Жас қазақ” ұйымы өлкеде кеңес өкіметінің орнауын қуаттады. &lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> <br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>Қазақстандағы ең кең таралған діндер [[ислам]] және [[христиандық]] болып табылады. Сонымен қатар [[иудаизм]] мен [[буддизм]] да орын алады. <br /> <br /> 2009 жылғы өткізілген халық санағының нәтижесі бойынша Қазақстан халықының 97 %-ы өзін діндар деп санап, 3 %-ы өзін атеист деп санап немесе жауап беруден бас тартқан&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/news/Pages/n2_12_11_10.aspx 2009 жылдың халықсанағының нәтижелері (12.11.2010)]&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |+Қазақстандағы дін&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2009 ж. халық санағының нәтижелері бойынша&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/news/Pages/n2_12_11_10.aspx 2009 жылдың халықсанағының нәтижелері (12.11.2010)]&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;<br /> |-<br /> ! Респонденттердің жауыптары&lt;br /&gt; !! Саны&lt;br /&gt;(мың адам) !! Үлесі&lt;br /&gt;(%)<br /> |-<br /> | [[ислам|мұсылмандар]] ||align=right| 11 237,9 ||align=right| 70,19<br /> |-<br /> | [[христиандық|христиандар]] ||align=right| 4 190,1 ||align=right| 26,17<br /> |-<br /> | [[иудаизм|иудаисттер]] ||align=right| 5,3 ||align=right| 0,03<br /> |-<br /> | [[буддизм|буддисттер]] ||align=right| 14,6 ||align=right| 0,09<br /> |-<br /> | басқа діндер ||align=right| 30,1 ||align=right| 0,19<br /> |-<br /> | атеисттер ||align=right| 450,5 ||align=right| 2,81<br /> |-<br /> | жауап беруден бас тартқандар ||align=right| 81,0 ||align=right| 0,51<br /> |-<br /> | '''Барлығы''' ||align=right| '''16 009,6''' ||align=right| '''100,00'''<br /> |}<br /> ==Қазақстан жеріндегі дін тарихы==<br /> <br /> ===Зороастризм ===<br /> {{main|Заратуштрашылдық}}<br /> [[Сурет:Yazd fire temple.jpg|thumb|200px|[[Зороастризм]] храмы]]<br /> Орта ғасырларда [[Қазақстан]] жеріндегі діни идеологиялық [[ахуал]] өте күрделі еді. Бір жағынан, [[қазақ]]тың ата-бабаларынан келе жатқан [[дәстүр]]лі діні — [[Тәңір]]ге табыну, шаманизм болса, екінші жағынан, бұл өңірде [[зороастризм]] дінінің, [[буддизм]]нің, [[христиандық]]тың ықпалдары болды.<br /> <br /> Қазақ жеріндегі ең көне [[дін]]дердің бірі —[[Заратуштрашылдық]] немесе зороастризм. Бұл діннің негізін [[Заратуштра]] деген [[адам]] салған. Кейіннен зороастризм діні ирандықтардың, ауғандықтардың ресми дініне айналған. Бұлар да [[орта ғасырлар]]да зороастризмнен [[мұсылмандық]]қа көшкен.<br /> <br /> Зороастризм дінінің негізгі табынатын, [[мінәжат]] ететін стихиясы — от, бір сөзбен айтқанда, отқа [[құлшылық]] ету діні. Қазақтың не нәрсені [[от]]пен аластауы, отқа май құю рәсімі сол зороастризм қалдығы болса керек. Зороастризмнің екінші бір [[қағида]]сы — дүниенің екі түрлі, бір-біріне қарама-қарсы болмыстардан тұратындығы туралы [[ұғым]]. Мысалы, рухани—тәндік, пайдалы—зиянкес, адал—арам, ақ—қара, жақсы—жаман, т.б. Қазақстан жерінен зороастризм орындары ашылған. Соның бірі — Тараздағы [[Тектұрмас]] жерлеу орны. Онда адамның сүйегін өртеп, ''ассуарт'' деп аталатын қыштан жасалған ыдысқа күлін салып қоятын болған.<br /> <br /> ===Тәңірлік діні===<br /> '''''Тәңірлік дін''''' туралы тікелей [[дерек]]тер түркі [[заман]]ынан белгілі. Көне түріктер &quot;Бір Тәңірі&quot; деп көк [[аспан]]ға табынған. Тәңір көне түріктердің түсінігі бойынша, жер бетіндегі жанды, жансыз [[табиғат]]тың бәрінің үстінен қарайтын, соларды таратушы, соларды жарылқаушы, жазалаушы бір ғарыштық (аспандық) [[күш]]. Бұл жағынан алғанда, Тәңір кейінгі [[мұсылмандық]] &quot;[[Алла]]&quot;, &quot;[[Құдай]]&quot; ұғымдарына жақын келеді. [[Ислам]] діні таралғаннан кейін де түркілердің, оның ішінде қазақтардың Алла ұғымындағы [[Тәңір]] сөзін жиі қолдануы олар туралы түсініктердің [[Ұқсастық|ұқсастығынан]] деп түсіну керек. Жалпы, Тәңір діні де [[Азия]]дағы ең көне бірқұдайлық дін.<br /> <br /> Көне түріктер Тәңірмен қатар [[Жер]], [[Су]]ға да [[мінәжат]] еткен. Бұл олардың тіршілік көзі болуымен [[байланыс]]ты болса керек. [[Адам]]ның да, [[мал]]дың да, өсімдіктің де өнуі, [[өмір]] сүруі жерге, суға тікелей байланысты. Қазақтың арғы бабалары [[Күн]]ге, [[Ай]]ға да табынған. Оның сілемдерін қазақтың [[салт-дәстүр]] ғұрыптарынан, дүниетанымынан көптеп кездестіруге болады.<br /> <br /> ===Шаманизм===<br /> [[Сурет:Totem Park pole 1.jpg|thumb|100px|Тотем]]<br /> [[Сурет:Shaman tableau.png|thumb|200px|left|[[Шаманизм]]]]<br /> Тәңірлік діннің арғы тегінде [[шаманизм]] жатыр. Шаманизм дінінің негізгі [[қағида]]сы бойынша, [[дүние]] түгелімен рухтардан тұрады. Жанды, жансыз дүниенің де рухтары бар. Шаманизмді құраушы діни сенімдердің [[тотемизм]], [[фетишизм]], [[анимизм]], [[магия]] түрлері бар. ''Тотемизм'' дегеніміз — [[адам]]дардың өздерін белгілі бір [[хайуанат]]тан таралдық деп түсініп, соларға мінәжат етуі. Көне түркілердің, ежелгі қазақтардың тотемі [[қасқыр]] болған. Қырғыздардың бір бөлігі өздерін [[бұғы]]дан жаралдық деп есептейді. ''Фетишизм'' — белгілі бір заттың адам [[өмір]]іне оң [[ықпал]]ына сену. Қазақ балаға, оның бесігіне, жүйрік атқа, жас [[бота]]ға үкі немесе [[тұмар]] тағып қояды. Бұлардың бәрі фетишизм [[сенім]]і.<br /> <br /> ''Анимизм'' — бүкіл табиғатты жанмен, рухпен байланыстыру. ''Магия'' — жанды, жансыз табиғатқа [[тылсым]] күш арқылы әсер ету [[әрекет]]і. Қазақ бақсы-балгерлерінің әрекеті осы [[магия]]ға негізделген.<br /> <br /> ===Буддизм===<br /> [[Сурет:BuddhisticStatuesHKe1 flipped horizontally.jpg|thumb|left|160px|Будда]]<br /> Түркі дәуірінде [[қазақ]] жеріне буддизм діні де енген. [[Бұмын қаған]]ның ұлы [[Мақан қаған]] [[будда]] дінін қабылдап, буддалық [[насихат]] кітаптарды түркі тіліне аудартқаны белгілі. Бұл [[жұмыс]] [[Таспар қаған]] кезінде де жалғасқан. Түркі кағандарын [[буддизм]]нің: &quot;[[Адам]] өлтірме, өтірік айтпа, [[ұрлық]] жасама, қызулы [[ішімдік]] ішпе&quot; деген [[уағыз]]дары қызықтырған болса керек. Будда храмдары ([[ғибадатхана]]сы) [[Жетісу]] жерінде [[Ақбешім]], Краснореченск ортағасырлық қалаларында, [[Сайрам]]да ([[Испиджаб]]) табылды.<br /> [[Сурет:Stupa in bodnath.jpg|thumb|center|200px|Буддизм кесенесі]]<br /> <br /> ===Несториандық бағыттағы христиан діні===<br /> Қазақ жеріне V ғасырда несториандық бағыттағы [[христиан діні]] де аздап таралды. Римдік діндар [[Нестор]] [[Христос]]ты &quot;Құдай емес, — адам, Құдайдың жердегі өкілі ғана&quot; дегені үшін Шығыс [[Рим империясы]]нан қуылған еді. Христиан дінінің осы несториандық ағымы VII—VIII ғасырларда [[Жетісу]] мен [[Оңтүстік Қазақстан]] жерінде христиандық шіркеулерді көптеп салған. Алдымен христиандықты қабылдаған қарлұктар болған, шіркеулер [[Тараз]], [[Мерке]], [[Қойлық]], [[Жамұқат]], [[Науакент]], [[Фараб]], т.б. қалаларды қазғанда табылды. XIV ғасырда қазақ жерінен жүріп өткен [[Вильгельм Рубрук]] [[Қойлық]] қаласында ([[Іле]] жазығы) қасиетті Матвейдің монастыры болғанын хабарлайды.<br /> <br /> Жалпы, христиан дінін қазақ жеріне, одан Шығыс [[Түркістан]]ға, тіпті сонау [[моңғолия]]ға дейін таратқан — Нестордың ізін қуушы сириялық христиандар еді. X—XI ғасырларда христиан дініне [[керей]]лердің, [[наймандар]]дың біразы кіргендігі жөнінде [[тарих]]и [[дерек]]тер бар. IX ғасырдан бастап қазақ жеріне орныққан [[Мұсылмандық|мұсылман діні]] христиандықты ығыстыра бастады. Христиан шіркеулері көп жерде [[мешіт]]ке айналдырылды. Кей жерлерде христиандық пен мұсылмандық қатар [[өмір]] сүрді. Тіпті, кейде христиан католиктеріні ел басқарушы мұсылман халифтер тағайындады. Бірақ моңғолдардың жаулап алу [[кезең]]інде (XIII ғасырда) христиан дінінің ықпалы қайта күшейді. Өйткені кезінде моңғол хандарының біразы христиан дінін қабылдаған болатын. Мысалы, [[Батый]]дың ұлы [[Сартақ]] несториандық дінге үлкен қолдау жасаған. Жалпы, христиан діні [[қазақ]]тың оңтүстік, оңтүстік-шығыс, шығыс [[аймақ]]тарындағы ру-тайпалардың арасында әр [[жер]]де [[қауым]] болып, бірде әлсіреп, бірде күшейіп, XIV ғасырдың соңына дейін өмір сүрді. Олардан қалған тарихи [[жәдігер]]лер археологиялық қазбалардан белгілі шіркеулер қалдығы, [[сирия тілі]]нде қағазға, қышқа жазылған христиандық уағыздар, крест рәміздер, [[икона]]лар, металл крестер және ортағасырлық авторлардың [[мәлімет]]тері. Несториандық христиан дінінің ең бір кең тараған белгісі — ''крест'' пен ''көгершін''.<br /> <br /> ===Манихей діні===<br /> [[Сурет:Manicheans.jpg|thumb|150px|Манихей діннің адамдары]]<br /> Түркі [[қағанат]]ы [[заман]]ында [[Орталық Азия]] мен [[Қазақстан]] жерінде манихей діні де таралды. [[Манихей діні]] — зороастризм, шаманизм, буддизм, христиандық діндердің қосындысынан шыққан қойыртпақ дін. Оны месопотамиялық [[жазушы]], суретші Мани деген ойлап тапқан. Оның [[қасиет]]ті [[қағида]]лары &quot;Бал ашу кітабында&quot; жазылған. Қазақ жерінде манихейліктің орталығы [[Тараз]] қаласында болды. Манихейліктің негізгі қағидасы — [[дуализм]], ол бойынша дүниеде екі түрлі [[күш]] бар, оның бірі — адалдық күші де, екіншісі — [[арамдық]] ([[жауыздық]]) күші. Өмір осы екі қарама-қарсы күштердің [[күрес]]інен тұрады. Манихей діні жаман пиғылды күштерді құртуға бағытталған. Манихейлік дін адамды аскетизмге тәрбиелеп, бұл [[дүние]]дегі қызықтардың бәрінен бас тартуға шақырды. Олардың ілімі бойынша, үйленуге, бала сүюге, ыстық қанды [[хайуанат]]тардың етін жеуге болмайды. Тек суық қанды жәндіктер — [[бақа]] мен [[жылан]]ның етін жеуге болады, негізінен, [[шөп]] тағамдарын ғана жеуге шақырды. Дегенмен де манихейлік дін біздің жерімізде кең [[тамыр]] жая алған жоқ.<br /> <br /> ==Ислам діні==<br /> [[Сурет:Kabaa.jpg|thumb|200px|[[Қажылық]]]]<br /> [[Сурет:Quran cover.jpg|thumb|200px|center|[[Құран]]]]<br /> Ислам діні қазақ жеріне VIII ғасырдан бастап ене бастады. [[Ислам]], алдымен, [[Оңтүстік Қазақстан]] мен [[Жетісу]] жеріне таралды. X ғасырда ислам діні [[Қарахан мемлекеті|Қарахандар мемлекетінің]] ресми дініне айналды. Оңтүстікте жақсы дамыған қала [[мәдениет]]і мұсылманшылықтың орнығуына оңды [[ықпал]] етті. Ислам діні — өте икемшіл дін. Ол құранда жазылған уағыздар, [[шариғат]]та көрсетілген талаптарды халық бойына сіңіре отырып, сол халықтардың жергілікті әдет-ғұрыптарына икемделе де білген, олармен санасқан. Мұсылмандық: [[''суннит'']], ''[[шийттік]]'' болып екіге бөлінеді. Қазақтар оның сунниттік бағытына жатады.<br /> <br /> Ислам дінінің [[қазақ]] жерінде орнауы [[халық]]тың рухани, идеялық жағынан бірігуіне, ынтымақтасуына [[жағдай]] жасады. [[Мұсылмандық]]: кентті (қалалы) өңірлерде, ең алдымен, оңтүстікте, содан соң [[Жетісу]]да таралып орнықты. Орталық, шығыс, солтүстік, батыс [[аймақ]]тарындағы көшпелі, жартылай көшпелі қазақтар арасында [[ислам]] діні XII ғасырға дейін біртіндеп таралды. Мұсылмандық [[этика]]сының, мәдениетінің казак жеріне таралуына әл-Фараби ат-Түрки, [[әл-Жаухари]], [[Исхан әл-Фараби|Исхан әл-Фараби]], [[әл-Қимани]], [[Бақырғани]], [[Жүсіп Баласағұни]], [[Махмұд Қашқари]], [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет Йасауи]], т.б. өлшеусіз [[еңбек]] етті.<br /> <br /> Ислам діні — [[қазақ]] халқын мұсылмандық [[мәдениет]]ке жақындастырып, [[ғылым]]-[[білім]]нің, [[әдебиет]]тің дамуына да оң әсер етті. Исламның адамды жақсы істерге, ой тазалығына, [[қарапайымдылық]]қа, [[шыдамдылық]]қа тәрбиелеуі — қалың бұқара арасында бұл [[дін]] [[уағыз]]дарының кең таралуына [[жағдай]] жасады.<br /> <br /> == Қазақстандағы атеизм ==<br /> [[Сурет:Kazakhstan atheists 2009.png|thumb|2009 ж. санақ бойынша аудандар мен қалалар бойынша атеистер үлесі]]<br /> ==Қазақтың ілім-білімдері==<br /> Қазақ халқы өзінің [[тұрмыс]]ында, [[Шаруашылық|шаруашылығында]], дүниетанымында көптеген тиімді [[білім]]дерге қол жеткізген.<br /> <br /> [[Қазақ]]тың [[аспан]] әлемі, [[жұлдыз]]дар жөніндегі түсініктері өте бай. Түнде жол жүріп келе жатқан жолаушы өзінің [[бағыт]]ын, [[уақыт]]тың мезгілін жұлдыздар арқылы анықтаған. Қазақтың жол жүргенде басты бағдары болған [[жұлдыз]] — ол солтүстікте орналасқан ''Темірқазық'' жұлдызы. Темірқазық десе, [[темір]] қазық, ол ешқашан орнынан қозғалмайды. Темірқазықты айналып жүретін жеті жұлдызды ''[[Жетіқарақшы]]'' дейді.<br /> <br /> Қазақ жұлдыздарға қарап жыл [[мезгіл]]ін де анықтаған. ''[[Үркер]]'' жұлдызының жерге жақындауы — [[көктем]]нің жақындап қалуының белгісі. [[Жаз]] шыға бастағанда Үркер жерге тіпті жақындап келіп, соңында жерге түскендей болып көрінбей кетеді. Үркердің жерге түсуінен жаз айы — [[шілде]] басталады. Үркер қайтадан көріне бастаса, күздің жақындағаны.<br /> <br /> Қазақ [[есепші]]лері Үркер жұлдызының орналасуына қарай жыл мезгілін анықтап отырған. Үркер [[күз]]дің басында ([[қыркүйек]]) шығыстан, [[қыс]]тың басында ([[желтоқсан]]) төбеден, көктемнің басында ([[наурыз]]) батыстан көрінеді, ал жазда мүлде көрінбей кетеді. Үркер көрінбеген жаз күндерін ''40 күн шілде'' деп атайды. Қазақта Үркерге [[байланыс]]ты мынандай мақалдар қалыптасқан: &quot;Үркер жерге түспей жер қызбайды&quot;, &quot;Үркерлі айдың бәрі суық&quot;, &quot;Үркер туса, сорпа ас болады&quot;, &quot;Үркер көтерілгенде, шөп те көтеріледі&quot;, т.б.<br /> <br /> Қазақтар [[дүние]]нің бағытын бетін шығысқа қаратып тұрып анықтаған. Шығысқа беттеп тұрған [[адам]]ның маңдай алды шығыс, арқасы — батыс, оң қолы — оңтүстік, сол қолы — солтүстікті бағыттаған.<br /> <br /> Қазақтар ''Құс жолы'' деп аталатын, оңтүстіктен солтүстікке қарай ақ жолақ болып жатқан мыңдаған [[жұлдыз]]дар шоғырын да бағдарлық белгі ретінде пайдаланған.<br /> <br /> [[Таң]] ата туатын жазғы жұлдызды ''[[Шолпан]]'' деп атаған. Алысқа аттанатын жолаушы таң Шолпаны [[көрініс]]імен жолға шығатын болған. Қыста [[мал]]ды кешкі Шолпан жұлдызына қарап қораға кіргізген.<br /> <br /> ==Қазақша ай аттарының мәні==<br /> Қазақта [[жыл]] басы — [[наурыз]]. Бұл ай атауы бізге Соғды мен [[Хорезм]] арқылы ежелгі [[парсы тілі]]нен келген. Наурыз деген сөздің парсыша мағынасы &quot;жаңа кұн&quot;. [[Көкек]] — бұл ай көкектің алғаш шақыра бастайтын айы, сондықтан оны осылай атаған. [[Мамыр]] — семірген [[дала]] қазының ұша алмай мамырлап қалуынан шыққан деседі. Енді бір түсіндіру бойынша мамыр — жыл [[құс]]тарының балапаны. [[Маусым]] айының қазақта екі түрлі атауы бар: маусым және отамалы. Отамалы деген [[жер]] отайып, [[мал]] көкке қарық болды деген сөз. Шілде — [[парсы]]ның &quot;чіллә&quot; — қырық деген сөзінен шыққан. Тамыз айын қазақтар сарша тамыз деп атаған. Сарша — шөптің сарғая бастағанын білдірсе керек. [[Қыркүйек]] — бұл ай [[күйек]]тің алынатын кезі, сондықтан қыркүйек атанған. [[Қазан]] — бұл ай атауына байланысты нақты дәлелді түсіндіру жоқ. Көпшілік зерттеушілер: &quot;Бұл айда күздік [[соғым]] сойылып, қазан көбірек асыла бастайды, 184 осымен байланысты&quot;, — дейді. Қараша айында жер такырланып, қарайып қалады, содан шыққан деген түсінік бар. Енді бір зерттеушілер қараша сөзін [[хараж]]—[[салық]] деген ұғымнан шығарады. Орта ғасырларда осы айда елден салық жиналатын болған. [[Желтоқсан]] (тоқсан деп те атайды) — жылдың ақырғы ширегі, [[наурыз]]ға дейін 90 күн қыс бар деген ұғымнан шыққан. [[Қаңтар]] — күннің &quot;қаңтарылып байланатын&quot;, одан ары қысқара алмайтын айы. Қаңтарда күн кысқарып, түн ұзарып болады. [[Ақпан]] — малдың жұтауы, суық желден ығатын кезі. Ақпан сөзін ғалымдар, &quot;ақ-ықпа&quot; деген сөздің бірігіп кеткен түрі деп есептейді.<br /> <br /> ==Мүшел==<br /> <br /> Қазақ жылды мүшел арқылы қайырған. 12 жылда бір мүшел болады деп есептеген. Мүшелге кіретін 12 жылдың әрқайсысы хайуанаттардың атымен аталады.<br /> # жыл — [[тышқан]]<br /> # жыл — [[сиыр]], <br /> # жыл — [[барыс]], <br /> # жыл — [[қоян]], <br /> # жыл — [[ұлу]], <br /> # жыл — [[жылан]], <br /> # жыл — [[жылқы]],<br /> # жыл — [[қой]],<br /> # жыл — [[мешін]],<br /> # жыл — [[тауық]],<br /> # жыл — [[ит]],<br /> # жыл — [[доңыз]].<br /> Мүшел есебін көптеген елдер пайдаланады. Шығысында [[Жапония]]дан, батысында [[Болгария, Болгария Республикасы|Болгарияға]] дейінгі, оңтүстікте [[Бирма]]дан бастап солтүстікте [[Сібір]] халықтарына дейінгі елдердің көпшілігі бұл жыл есебін жақсы білген.<br /> <br /> Әрбір 12 жылда бір мүшел аяқталады, одан соң екінші мүшел басталады. Қазақ адам жасын мүшелмен есептеген және мүшел жас [[адам]]ға ауыр болады деп түсінген. Сондықтан мүшел жаста адам сақтанып, күтініп жүрген. Бірінші мүшел 12 жас пен 13-тің арасы, екінші мүшел 24 пен 25-тің арасы, үшінші мүшел 36-дан 37-ге шыққанда, төртінші мүшел 48 бен 49 жастың арасы, бесінші 60 пен 61 аралығы, алтыншы 72-ден 73-ке толғанша, жетінші мүшел 84-тен 85-ке қараған, сегізінші мүшел 96 мен 97 жас аралығында болады.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Жаңа заман==<br /> ҚР дін істері агенттігі деректері бойынша Республикада 17 конфессия, 3088 діни бірлестік тіркелген.&lt;ref&gt;http://www.din.gov.kz/kaz/religioznye_obedineniya/?cid=0&amp;rid=595&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Қазақстан тақырыптарда}}<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Теркун қатын''' - Хорезм шаһы Текештің әйелі, Мұхаммед Хорезм шаһтың анасы.<br /> == Билікке араласуы ==<br /> Теркун - оның есімі, қатын болса оның құрметті лауазымы. Хорезм шаһы Текеш қайтыс болған соң, Теркун қатын ұлы Мұхаммедті таққа отырғызып, елді бірге басқарады. Теркун қатын - қаңлы тайпасының беделді билеушісі Қыранның қызы. Ол арғын руынан шыққан келіні Айшешекті жек көрген. Оның ұлы Жәлеләддинге Мұхаммед шаһ пен Теркун қатын бала кезінен сенімсіздікпен қараған. Хорезм мемлекетінің түбіне жеткен де осы Теркун қатын мен Айшешек арасындағы ұрыс-керіс себеп болды. Теркун қатын әскери қолбасшылыққа шебер немересі Жәлеләддинді сарайдан аластаудың жоспарын шаһқа ұсынды. Мұхаммед шаһ Шыңғыс хан әскерінен жеңіліс тапқан соң Қап тауына, ал немересі Жәлеләддин Иранға қашқаннан соң Теркун қатынның өмірі босқындықпен аяқталды. Шыңғыс хан әскерінен Шығыс Иранға қашып, тау басындағы қамалға тығылады. Оны моңғолдар сусыз қалдырып, қолға түсіреді де Самарқанға әкеледі. Самарқанда қартайып қайтыс болады.<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0,_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9,_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83,_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[File:Kramskoy Alexander III.jpg|250px|thumb| [[Александр III]]]]<br /> '''&quot;Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы ереже&quot;''' - [[1891 жыл]]ғы [[25 наурыз]]да [[Ресей]] императоры [[Александр III|III Александр]] кол қойған құжат.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Ол [[Ресей империясы]]ның дәстүрлі қазақ қоғамына әкімшілік-сот реформасын енгізуін аяқтап, өлкеге тұтастай саяси өктемдігін орнатуын, экономикалық тұрмысын шексіз билеп-төстеуін заңдастырды. &quot;''Ережеге''&quot; сәйкес [[Орынбор генерал-губернаторлығы|Орынбор]] және [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы]]мен қатар тағы бір әкімшілік бөлік — [[Дала генерал-губернаторлығы]] құрылып, орталығы — [[Омбы]] қаласы болды. Құрамына [[Ақмола]], [[Семей]], [[Орал]], [[Торғай]], [[Жетісу]] облыстары кірді. Генерал-губернаторға шектеусіз билік берілді. <br /> <br /> Жергілікті халықты басқарудың сайланбалы негізі қағаз бетінде қалды. Іс жүзінде патша әкімшілігінің басшылары болыстар мен ауылнайларды сайлау өткізбей-ақ тағайындады, ал сайлаған жергілікті шенеуніктерді әскери губернатор бекітуге тиіс болды; ол жаңадан сайлау өткізу құқын иеленді. Ереже бойынша бір болыс шетіндегі, көршілес рулар арасындағы жер дауы, жесір дауын — болыстық съезд, ал түтін иелері (жеке адамдар) арасындағы дауларды ауыл басқармасы талқылады. [[Болыс]]тар мен [[ауылнай]]лар шешуші рөл атқарды. Осыған байланысты ел ішіне жік түсіп, 3 жылға сайланатын болыстық пен ауылнайлыққа әр ру өз адамын өткізуге жанталасты. Қалыптасқан моральдық-құқықтық принциптер бұрмаланып, [[мансапқорлық]], [[парақорлық]], озбырлық жайлады. Сот төрелігі саласы да өзгертілді. [[Билер соты]]ның орнына сайланбалы халықтық судьялар билігі пайда болды. Бұл әдет нормаларының, шариғат сотының қағидаларын бұзып, дәстүрлі әділеттік сезімнің тілін үзді. <br /> <br /> Қазақстанның аумақтық-әкімшілік құрылымдарындағы және әлеуметтік-экономикалық даму бағытындағы өзгерістер империяның отаршылдық мүдделерін қорғайтын жаңа салық жүйесінің қабылдануына жол ашты. Отырықшылдық тұрмыс кешіп, егіншілікпен айналысатын мұғажырларға (казак-орыстарға, орыс шаруаларына) қарағанда ауа райының амалына тәуелді, кіріптар қазақ шаруалары салық төлеушілердің негізгі бөлігін: 1880 ж. — ''90,5%'', ал 1897 ж. ''82,0%'' құрады. [[Жетісу]] және [[Сырдария]] облыс тұрғындарынан — 2 сом 75 тиын, далалық төрт облыс тұрғындарынан 3 сом мөлшерінде алынатын түтін алымы мемлекеттік салықтың бір түрі ретінде жүрді. Ішкі (Бөкей) Ордада салық салудың айрықша түрі қолданылды. Бұрынғы &quot;зекет&quot;, &quot;соғым&quot; алымдарына ақшалай төлем — мал басына салық салу енгізілді. Арнаулы низамдарда салық жинаудың пропорционалдық жүйесі басым сипат алды да, ең қарапайымы, әр қилы әлеуметтік топтардың материалдық әл-ауқатын есепке алу жағы ескерілмеді. &quot;''Ереже''&quot; жер пайдалану ісінде қазақтардың мүдделерін аяқ асты етті. Оның 119-бабындағы &quot;''Көшпелілер жайлаған жерлер мен осы жер аумағындағылардың барлығы, соның ішінде, ормандар мемлекеттік меншік болын танылады''&quot; деген жолдар көптеген әділетсіздіктерге жол ашты. <br /> <br /> Жерге орналастыру барысында патша әкімшілігі малшы қазақтарға топырағы құнарсыз, шөл, шөлейтті жерлерді ғана берді. Сондықтан олар өздерінің иелігіндегі [[жайылым]]дар мен [[шабындық]]тарды казак-орыстардан кіреге (жалға) алуға мәжбүр болды; станица атамандары мұндай кіріптарлықты асыра пайдаланып, өрісі тарылған қазақ шаруаларын тікелей тонауға — негізсіз алым-салықтар салуға көшті. Олардың озбырлық әрекеттерін казак-орыс басқармалары қолдап отырды, ал қазақтардың заңды талап-шағымдарын қаперге алған жоқ. Тұтастай алғанда, 1891 ж. [[25 наурыз]]ындағы Ереже — Ресей патшалығының қазақ өлкесін отарлау саясатын түбегейлі жүзеге асырған, байырғы тұрғын халықтың дәстүрлі әлеуметтік-экономикалық тұрмысына нұқсан келтіре отырып, құқықтық санасын, рухани аңсарын езгіге түсірген ресми акт болды.&lt;ref&gt;Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{бастама}}<br /> <br /> [[Санат:Құжаттар]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{басты мақала|Батыс Түркі қағанаты}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2025-04-25T19:38:39Z

<p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>Қазақстанның ордендері<br /> <br /> ==Алтын қыран==<br /> <br /> [[Қазақстан Республикасы|Қазақстан Республикасындағы]] ең жоғары ерекшелік белгі.&quot;Алтын қыран&quot; орденімен Республикаға зор еңбегі сіңген азаматтар марапатталады. Бұл орден жұлдыз пішінімен ақ,қызыл және сары түсті алтын құймасынан жасалған. Оның ортасында қыран құс бейнеленген. Төменгі жағында,қыранның айналасында &quot;Алтын қыран &quot; деген жазу бар. Жоғары жағына 3лағыл тас орнатылған. &quot;Алтын қыран&quot; орденімен біршама елдердің басшылары да марапатталады.<br /> <br /> ==Халық Қаһарманы==<br /> <br /> Еліміздің бостандығы мен тәуелсіздігі жолында азаттық және жауынгерлік ерлік көрсеткендерге берілетін атақ. Оған ие болған адамдаға айрықша ерекшелік белгілері - &quot;Алтын жұлдыз&quot; бен &quot;Отан&quot; ордені тапсырылады. &quot;Отан&quot; орденімен экономиканы, әлеуметтік саланы, ғылым мен мәдениетті дамытуға үлес қосқан мемлекеттік және қоғамдық қызметтегі адамдар марапатталады. Сонымен қатар, демократия мен әлеуметтік үрдісті дамытуға ерекше үлес қосқан мемлекеттік, құқық қорғау және әскери қызметтегі азаматтарға да беріледі.<br /> <br /> ==Барыс==<br /> <br /> Бұл орден бейбітшілікті, еліміздің егемендігі мен халық тар арасындағы достық қатынастарды, ұлтаралық ынтымақтастықты нығайтуға ерекше ат салысқан адамдарға беріледі. Ол 3 дәрежеден тұрады. 1дәреже-орденнің ең жоғарғы дәрежесі. Дәрежелер III, II, I ретімен беріледі. Қазақстан Республикасы Президентінің шешімімен ерекше көзге түскен азаматтар үшін реттілікт сақталмауы да мүмкін. <br /> <br /> ==Даңқ==<br /> <br /> Даңқ ордені 2 дәрежеден тұрады. 1 дәрежесі- жоғарғы дәреже. &quot; Даңқ&quot; орденімен Қарулы Күш, Прократура, Ұлттық қауіпсіздік, Ішкі істер органдарының басшы құрамдағы офицерлері марапатталады. &quot;Даңқ&quot; орденін иемдену үшін әскерлерге басшылық жасап және оны басқару ісінде табыстарға қол жеткізу, сондай-ақ әскердің жауынгерлік даярлығы мен елдің қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету қажет. Сонымен қатар, бұл орден әскери, шекаралық, ішкі қызметті үздік ұйымдастырған, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз еткен, заңдылық пен қоғамдық тәртіпті саөтауды нығайтқан азаматтарға да тапсырылады. <br /> <br /> ==Айбын==<br /> <br /> &quot;Айбын&quot; орденімен әскеи қызметшілер, Прокуратура, Ұлттық қауіпсіздік, Ішкі істер органдарының қызметкерлері марапатталады. Бұл орденнің иегері атану үшін жауынгерлік әзірлікте, әскерлерді жоғары ауынгерлік даярлықта ұстауда, заңдылықты, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуде табысьтарға қол жеткізу қажет. Сондай-ақ &quot;Айбын&quot; ордені әскеи және қызметтік борышын атқару кезінде батылдық пен жанқиярлық көрсеткен азаматтарға, мемлекет мүддесін қорғауда ерлік көрсеткендерге беріледі. Ол 3 дәрежеден тұрады. Ең жоғарысы-I дәреже I және II дәрежелі Айбын ордендерімен офицерлер, III дәрежесімен-сарбаздар, матростар, сержанттар, старшиналар және мичмандар марапатталады. <br /> <br /> ==Парасат==<br /> <br /> &quot;Парасат&quot; орденімен ақын-жазушылар, мәдениет пeн өнер саласында(әртістер, әншілер, режиссерлер, т. б) еңбек ететіндер, ғалымдар, мемлекет және қоғам қайраткерлері халықтың рухани өмірін жақсартуға қосқан табысты еңбектері үшін марапатталады. <br /> <br /> ==Достық==<br /> <br /> &quot;Достық&quot; орденімен қоғамдағы өзарататулықты, халықтар арасындағы бейбітшілікті, достық пен ынтымақтастықты сақтайға көп үлес қосқан азаматтар марапатталады. &quot;Достық&quot; ордені 2дәрежеден тұрады. Кейбір айрықша жағдайларда реттік дәрежесі ескерілмеуі де мүмкін. <br /> <br /> ==Құрмет==<br /> <br /> &quot;Құрмет&quot; орденімен экономика және әлеуметтік сала қызметкерлері, сондай-ақ ғылым мен мәдениет, білім беру ісін дамытуға зор үлес қосқан азаматтар марапатталады. Сонымен қатар бұл орден мемлекеттік органдарда мінсіз қызмет атқарған, белсенді қызмет көрсеткен тұлғаларға да беріледі. <br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &quot;Сен білесің бе?&quot; энциклопедиясы<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Қазақстанның ордендері]]</div>

Moderator