https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Moderator Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz] 2026-09-25T10:21:40Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы 2026-07-12T19:26:29Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Ғылыми ұйым<br /> |атауы = Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы<br /> |қысқаша атауы = <br /> |халықаралық атауы = <br /> |логотипі = <br /> |бұрынғы атауы = Қазақ балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты <br /> |ұран = <br /> |құрылды = 1959<br /> |қайта құрылды = <br /> |қайта құрылған жыл = <br /> |түрі = <br /> |басшы = Бас директоры - Қуаныш Байболатұлы Исбеков<br /> |президент = <br /> |ғылыми басшы = <br /> |директор = <br /> |қызметкер = <br /> |ғылыми қызметкер = <br /> |нобель лауреаты = <br /> |академик = <br /> |корреспондент-мүше = <br /> |ғылым докторы = <br /> |ғылым кандидаты = <br /> |докторантура = <br /> |аспирантура = <br /> |түс = <br /> |орналасқан жер = Алматы қ.,<br /> Сүйінбай даңғылы, 89 «А»<br /> |метро = <br /> |мекенжай = <br /> |еншілес ұйым = <br /> |сайт = https://fishrpc.kz/<br /> |марапат = <br /> }}<br /> '''Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы''' – [[Алматы]] қаласында орналасқан ғылыми мекеме. <br /> <br /> [[1959]] ж. [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ.И.Сәтбаев]]тың басшылығымен Қазақстанда балық ш-н дамыту мақсатында құрылған. Алғашқы кезде [[Атырау облысы]]ның [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] кентінде орналасты. <br /> <br /> [[1963]] ж. [[Балқаш]] қаласына, [[1987]] ж. [[Алматы]] қаласына көшірілді. [[Атырау]]да, [[Аралда]], [[Балқашта]], [[Өскемен]]де (Аблакетка кентінде) ин-ттың бөлімшелері ұйымдастырылды. Бастапқыда [[1959]]–[[1997]] ж. ин-т 179 жобаны іске асырды, 300-дей биол. негіздемелер жасады.<br /> [[File:Pristiophorus japonicus.jpg|thumb| left| alt=A.| ''[[Nazik ktl]]''.]]<br /> <br /> == Зерттеу жұмыстары ==<br /> ===Бірінші кезең===<br /> Бастапқыда (1959 – 1964) негізінен [[Жайық]] өңірінде, Солтүстік Каспийде, Арал теңізінде, [[Алакөл]], [[Балқаш]] көлдерінде, [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]]да ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді.<br /> <br /> ===Eкінші кезең===<br /> Зерттеу жұмыстарының екінші кезеңі (1965 – 1970) бірнеше облыстың ([[Атырау]], [[Батыс Қазақстан]], [[Қостанай]]) шағын көлдерін қамтыды. Республикада тоған және көл шаруашылықтарын ұйымдастыру биологиялық және экономикалық жағынан негізделе бастады. <br /> <br /> ===Үшінші кезең===<br /> [[Сурет:Flounder (PSF).png|thumb|[[камбала]]]]<br /> Зерттеу жұмыстарының үшінші кезеңінде (1970 – 1990) балық өнімділігін көтеруге байланысты жұмыстар қолға алынды. [[Тоған]]дарға балықтың жаңа түрлері жерсіндірілді. [[Тұқы]] және [[шөп]]пен қоректенетін балық тұқымдарын зауыттық әдіспен өсіру жүзеге асырылды. [[Гидрология]]сы мен [[гидрохимия]]сы өзгерген жағдайда су айдындарына жаңа балық тұқымдарын жіберу негізделді. Арал теңізіне тұзды суға төзімді [[камбала балығы]] жерсіндірілді.&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * http://www.kaznau.kz/web_kz/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=34&amp;Itemid=41 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142545/http://www.kaznau.kz/web_kz/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=34&amp;Itemid=41 |date=2016-03-04 }}<br /> * http://www.agun.kz/?id=726&amp;lang=kz<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Атырау ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:26:29Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Атырау ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институты''' — [[Батыс Қазақстан]] аймағында агроөнеркәсіп кешенін дамыту мәселелерімен айналысатын ғылыми-зерттеу орталығы. [[Атырау қаласы]]нда орналасқан. ҚР Министрлер Кабинетінің 1995 жылғы қаулысына сәйкес Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының батыс бөлімшесі, “Жемшөп және жайылым” ғылыми өндірістік бірлестігінің аймақтық бөлімшесі және Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтының [[Атырау ғылыми-зерттеу станциясы]] негізінде ұйымдастырылды. Институттың негізгі міндеттері — қойдың, жылқы мен түйенің жергілікті тұқымдарын жетілдіру және жаңа тұқымдарын өсіру, мал тұқымын асылдандыру, жемшөп өндірудің прогресті технологиясын әзірлеу, мал ауруларының алдын алу, емдеу әдістерін жетілдіру. Институт сондай-ақ ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру үшін жергілікті жердің табиғи экономика жағдайына сай келетін агротехника және зоотехника тәсілдерді анықтайды, ауыл шаруашылық дақылдарын өсіруге ғылыми тұрғыдан басшылық жасайды, ғылым мен озат тәжірибе жетістіктерін насихаттайды, ғылыми әдістеме, оқулықтар шығарады.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қостанай ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:26:29Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қостанай ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты'''&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, VI-том&lt;/ref&gt;, 1984 жылы 3 қазанда [[Қостанай облысы|Қостанай облысындағы]] Қарабалық және Львовка тәжірибе станциялары негізінде құрылған. 2002 жылы 12 желтоқсанда респ. мемлекеттік кәсіпорын болып қайта құрылды. Құрамында картоп және майлы дақылдар селекциясын, мал шаруашылығын, астық дақылдарының бірінші реттік тұқымдарын өсіру, өсімдіктерді қорғау, жерді құнарландыру, танаптық жем-шөп өндірісін, дәрілік өсімдіктерді зерттеумен шұғылданатын лабораториялар жұмыс істейді. Институттың ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты: астық өндірісінде ылғал және энергия сақтау технологиясын жасау және жетілдіру; топырақтың аймақтық құнарлылығын арттыру; дәнді дақылдар, жем-шөп, майлы дақылдар және картоптың селекциясы мен тұқымдары мәселелері; жоғары өнімді тұқым (ұрық) қалыптастыру (өндіру), [[Голштин]] сиырының буданы негізінде жоғары өнімді сиыр тұқымын қалыптастыру; облыстың ауыл шаруашылық өндірісінде ғылым мен озық тәжірибе жетістіктерін пайдалану және насихаттау. Селекциялық жұмыстардың нәтижесінде жаздық бидайдың аудандастырылған жоғары өнімді Қарабалық-90, Қарабалық-85; ерте пісетін Қазақстандық, Эритроспермум-35, Қостанай-52, т.б.; күздік бидайдың Комсомол-56, Комсомол-103; арпаның Қарабалық-150, Медикум-85; сондай-ақ, [[ас бұршақ]], [[зығыр]], [[арпа]], [[жоңышқа]], [[еркекшөп]], бидайықтың жергілікті табиғатқа лайықты сорттары шығарылды.<br /> <br /> ==Пайдаланған әдебиетттер&lt;/span&gt;== <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B Агроинженерия ғылыми-өндірістік орталығы 2026-07-12T19:26:29Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Ғылыми ұйым<br /> |атауы = Агроинженерия ғылыми-өндірістік орталығы<br /> |қысқаша атауы = <br /> |халықаралық атауы = <br /> |логотипі = <br /> |бұрынғы атауы = Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институты<br /> |ұран = <br /> |құрылды = 1948<br /> |қайта құрылды = <br /> |қайта құрылған жыл = <br /> |түрі = <br /> |басшы = <br /> |президент = <br /> |ғылыми басшы = <br /> |директор = <br /> |қызметкер = <br /> |ғылыми қызметкер = <br /> |нобель лауреаты = <br /> |академик = <br /> |корреспондент-мүше = <br /> |ғылым докторы = <br /> |ғылым кандидаты = <br /> |докторантура = <br /> |аспирантура = <br /> |түс = <br /> |орналасқан жер = Алматы қаласы, Райымбек даңғылы, 312<br /> |метро = <br /> |мекенжай = <br /> |еншілес ұйым = <br /> |сайт = <br /> |марапат = <br /> }}<br /> <br /> '''Агроинженерия ғылыми-өндірістік орталығы''' – [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі]]нің қарамағында; ауыл шаруашылығын [[механикаландыру]] және электрлендіру саласындағы ғылыми-зертеулер жұмыстарын жүргізетін ғылыми мекеме. [[1948]] ж. [[Алматы қаласы]]нда құрылған. <br /> <br /> 1978 ж. қарамағына Аймақтық конструкторлық бюро мен тәжірибелік зертеулер беріліп, «Қазақ ауыл шаруашылығын жарақтандыру» ғылыми-өндірістік бірлестігі болып құрылды. 2002 ж. Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен ауыл шаруашылығын механикаландыру ғылыми-өндірістік орталығының құрамындағы республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорын. <br /> Институт құрамында: * ауыл шаруашылығы дақылдарын егу және жинауды механикаландыру* қой шарушылығы процестерін механикаландыру* мал фермаларын жобалау* жемшөп дайындау және шабындықты механикаландыру* ауыл шаруашылығында электр қуатын пайдалану* ауыл шаруашылығы дақылдарын жинаудан кейінгі өңдеуді механикаландыру* табиғи қуат көздерін (жел, су, күн сәулесі) пайдалану* ауыл шаруашылығы нормативтерін жасау және машина-трактор станцияларын құруды ғылыми-зерттеулермен негіздеу* ауыл шаруашылығы машиналарын сынақтан өткізу зертханаларын және тәжірибелік машиналарды жобалап жасайтын цех* сынақтан өткен машиналарды шығаратын тәжірибелік зуыт бар (2008). <br /> 1950 жылдан аспирантура жұмыс істейді. Негізгі ғылыми бағыты – ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдіруде жаңа технологиялар мен техникалық құрал-жабдықтарды ұсынып, техниканың ғылыми-әдістемелік негіздерін жасау арқылы еңбек өнімділігін арттыру, өнім түсімділігін көбейту. <br /> Институтта топырақты [[жел эрозиясы]]нан қорғау бағытындағы технологиялар жетілдіріліп, [[машиналар]] кешені жасалды, дәнді дақылдарды және жүгері дақылын жинау, шөпті желдеткіш арқылы тез кептіру, шөл және шөлейт аймақтардағы жайылымдардың құнарлылығын арттырудың машиналы технологиялары ұсынылды. Қой шаруашылығындағы өндірістік процестерді жабдықтау, технология процестерде электр қуатын кеңінен пайдалану жұмыстары табысты жүргізілді. Жер өңдеу механикасының теориялық негіздері жетілдірілді. Ірі қара мал, қой фермаларында қолдануға арналған, мал азықтарын ұсақтайтын, көп құрамды қоспа жем әзірлейтін азық цехтары, қаракөл өнімдерін өңдеудің қалдықсыз технологиялары мен түрлі құрал-жабдықтан тұратын машиналар кешені жасалды. Жаңа техниканы жасап, өндіріске енгізуде қол жеткізген табыстары үшін институт [[Қазақ КСР]]-інің «Алтын кітабына» жазылған (1976). <br /> Институт мамандары жасаған жаңа машиналар мен қондырғыларға 450-ден астам авторлық куәліктер, 25 Қазақстан Республикасы патенттері берілді. Институт ғалымдарының 30-ға тарта ғыл. басылымдары, 50-ден аса ұсыныстары, ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіруге арналған 20 ғыл. жинақтары жарық көрді.&lt;ref&gt;Қазақстан Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1948 жылы пайда болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]<br /> [[Санат:Алматы мекемелері]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Радиациялық медицина және экология ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:26:29Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Радиациялық медицина және экология ғылыми-зерттеу институты''' – ''ядролық сынақ полигонына жақын орналасқан аумақтардағы тұрғындарға медициналық көмек көрсететiн және сәуледен кейiнгi зардаптардың әсерiн зерттейтiн ғылыми мекеме''. [[ҚР Денсаулық сақтау министрілігі]]нiң қарамағында. <br /> *'''1957''' ж. [[Семей]] қаласында ашылған. '''Алғашқыда''' арнайы медициналық мекеме ''№4 диспансер'', '''1965''' ж. №4 сарыпқа қарсы диспансер болып өзгертiлдi. <br /> *'''1991''' жылдан ҚР Мин. Каб-нiң шешiмi бойынша қазiргi атымен аталады. Құрамында: клиник. [[радиология]], статистикалық талдау және клиникалық [[эпидемиология]], [[радиоэкология]] және [[биология]] дозиметрия мен цитологиялық лаборатория, машинамен тiзiмдеу және сауықтыру жұмыстары, компьютерлiк бағдарламалау бөлiмдерi бар.&lt;br&gt; '''Негiзгi ғылыми бағыттары''': әр түрлi радиоэкологиялық жағдайларда радиациялық сәулеге ұшыраған [[Қазақстан]] тұрғындарының автоматтандырылған медициналық тiзiмiн жасауға; Қазақстанның бақылау аймағына кiретiн, ядролық сынақ аймағына жақын орналасқан елдi мекендерде мониторинг жүргiзу; радиациялық сәулеге ұшырағаннан кейiн байқалатын медициналық-демографиялық зардаптардың мөлшерi мен сипатына баға беру; [[радиация]] әсерiнен пайда болған жалпы соматикикалық және онкологиялық ауруларды емханалық-эпидемиологиялық бiрiздiлiкке түсiрiп, сол аурулардың даму ерекшелiктерi мен радиациялық қаупiнiң кең спектрi бойынша ұзақ мерзiмдiк сипатын бағалау үшiн когорттық зерттеулер жүргiзу; сәулемен ауырған адамдардың ұрпақтарын медицина-генетикалық зерттеуден өткiзiп, оларда байқалатын жалпы соматикикалық патологиялар мен радиация арасындағы байланыстың медциналық-демографиялық көрсеткiштерiне баға беру. Институт ғалымдары [[Жапония]], [[Германия]], [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]] және [[Ресей]] ғылыми-зерттеу инситуттарының ғалымдарымен радиациялық медицина және экологиялық қауiп-қатердiң адам организмiне әсерiн зерттеу жұмыстарын жүргiзедi. Институт ғалымдарының '''10'''-нан аса әдiстемелiк ұсыныстары жарық көрдi.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер&lt;/span&gt;==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> <br /> {{stub}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қазақтың егіншілік ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:26:29Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақтың егіншілік ғылыми-зерттеу институты''', 1934 ж. Бүкілодақтық өсімдік [[ҒЗИ]]-ның Қазақ бөлімі негізінде құрылды. Институт Қарасай ауданындағы Политотдел кентінде орналасты. Оның негізгі міндеті — ауылы шаруашылығы дақындарының жаңа сорттарын шығару, тұқымын жақсарту өдістерін жетілдіру, суармалы аудандарда қант қызыншасы, жүгері, дәнді, дөнді-бұршақ дақылдарын, т.б. өсірудің агротехникасын жетілдіру. Институт шығарған жаздық күшті бидайдың &quot;Қазақстандық-126&quot; (Ал-маты облысында және Қырғызстанда), жугерінің &quot;Қазақстандық-43&quot; гибриді (Алматы, оңтүстік Қазақстан облысы), күріштің &quot;Үштөбелік&quot;, &quot;Алакөлдік&quot; (Қазақстанның күріш өсіретін аймақтарында және [[РКФСР]]-дің 30-дан астам облысында), пияздың &quot;Қараталдық&quot; сорттары (Қазақстанда, [[КСРО]]-ның көп-теген аймақтарында) аудандастырылды. Институт дәнді дақын, жүгері, қызынша, эспарцет пен сояның 15-тен астам жаңа сорттарын мемлекеттік сынақтан өткізді. Қуаңшылық аймақтарда ауыспалы егіс жүйесін, егісті өңдеу өдістерін, онда егілетін дақылдардың агротехникалық шараларының ғылымдары негіздерін жасады. Суармалы аудандарда қызылшаның 8-9 танапты, дәнді дақылдың, жүгерінің, күріштің 78 танапты (бұлардың барлығының бір танабы жоңыніқа) ауыспалы егіс жүйесі енгізілді. Институт қуаңшылық аудандарда егіс қорғайтын орман алқаптарын отырғызу өдістерін ұсынды. Институттың көптеген агротехникалық, агрохим. зерттеулерінің қорытындынары &quot;Ауыл шаруашылық жүйесі&quot; атгы ғылыми еңбекке енгізілді.<br /> &lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> {{Stub}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_-_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қазақ мұнай ғылыми - зерттеу және жобалау институты 2026-07-12T19:26:29Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақ мұнай ғылыми - зерттеу және жобалау институты''' - геология және [[мұнай]] кен орындарын пайдалану саласындағы ғылыми зерттеулермен, әр түрлі мұнай кәсіпшілік жабдықтарын, мұнай өңдеу кәсіпорындарын және көмекші өндірістерді жобалаумен шұғылданатын мамандандырылған мекеме. 1940 ж. [[Атырау]] қаласында &quot;Қазақстан мұнай комбинаты&quot; құрамында &quot;[[Ембіпроект]]&quot; жобалау конторы ретінде негізі салынды.<br /> <br /> 1957-70 ж. &quot;ГипросКазмұнай&quot; мұнай жобалау институты, 1970 жылдан бұрынғы КСРО-ның Мұнай өнеркәсібі министрлігінің Қазақ мұнай ғылыми-зерттеу және жобалау институты. 1978 ж. институт [[Ақтау]] қаласында, Атырауда бөлімшесі болды. 1995 ж. бұрынғы институттың Атыраудағы бөлімшесінің<br /> негізінде дербес &quot;[[Каспиймұнайгаз]]&quot; институты ұйымдасты. 2001 ж. институт &quot;Каспиймұнайгаз&quot; ғылыми-зерттеу институты Акционерлік қоғамы болып қайтадан құрылды, ол ҚР-ның Энергетика және минералды ресурстар министрлігіне бағынышты болды. 2002 ж. акциялардың мемлекеттік пакеті жаңадан құрылған &quot;Қазақ мұнай және газ институты&quot; жабық акционерлік қоғамына берілген. Институт жұмысының негізгі бағыттары: мұнай мен [[газ]] кен орындарының геологиясы және оларды игеру саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, көмірсутек шикізатын өндіру, тасымалдау, сақтау және өңдеу саласында жобалау - іздеу жұмыстарының кешенін орындау; мұнай-газ өндірісі мен еңбек саласындағы қауіпсіздік техникасының ғылыми-техникалық нормалық құжаттарын жасау. Институттың жобалары бойынша Атырау мен [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облыстарында]] көптеген газ-мұнай кен орындары игеруге берілді, олардың ішінде [[Өзен мұнай-газ кен орны|Өзен]], [[Жетібай мұнай-газконденсат кен орны|Жетібай]], [[Қаламқас мұнай-газ кен орны|Қаламқас]], [[Мартыши газмұнай кеніші|Мартыши]], [[Прорва мұнай кен орны|Прорва]] т.с.с. ірі кен орындар да бар. Қазіргі уақытта да институт мұнай саласындағы өзінің дәстүрлі тапсырыс берушілеріне және шетелдік капиталмен жұмыс істейтін біріккен кәсіпорындарға ғылыми-жобалау инженерлік қызмет көрсетіп келеді.&lt;ref&gt;Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: &quot;Мұнайшы&quot; Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> <br /> [[Санат:1940 жылы құрылған ұйымдар]]<br /> [[Санат:Ақтау мекемелері]]<br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Солтүстік Қазақстан мал шаруашылығы және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:26:29Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>«[[Солтүстік Қазақстан]] [[мал шаруашылығы]] және [[өсімдік шаруашылығы]] ғылыми-зерттеу институты» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі («СолтҚазМӨҒЗИ» ЖШС) [[Қазақстан]]ның ауыл шаруашылығы саласында ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді және олардың нәтижелерін өндіріске енгізеді.<br /> ==Негізгі миссиясы==<br /> Ауыл шаруашылығы [[жануарлар]]ының [[селекция]]сында, мал азығын өндіруде және азықтандыруда [[инновация]]лық шешімдерді әзірлеп енгізу арқылы, өндірілетін мал шаруашылығы өнімінің көлемін, сапасын және тиімділігін арттыруды ғылыми тұрғыдан қамтамасыз ету.<br /> [[1962]] жылы құрылған. [[2008]] жылдан бастап «[[ҚазАгроИнновация]]» АҚ құрамындағы ғылыми-зерттеу институты.<br /> ==Ғылыми әлеуеті==<br /> [[Қазақстан]]ның солтүстігінде мал азығын өндіруді жүргізу жүйесі, шөп тұқымын сеуіп өсіретін [[шабындық]]тар жасап қолдану, мүйізді [[қара мал]]дың тұқымдық төлін өсіруді бағыттау, мүйізді қара малдан машинамен сүт сауу, мал табындарын өз төлі есебінен толықтыру, үй шаруашылықтарында және шаруа қожалықтары жағдайында [[шошқа]] етін өндіру, [[шаруа қожалықтары]] мен жеке аула шаруашылықтарында мал шаруашылығын тиімді жүргізу және т.б. көкейтесті мәселелер бойынша ұсынымдар әзірленіп шығарылды.<br /> Ғылыми жетістіктерді және озық тәжірибені насихаттау, ғалымдардың жетістіктеріне мемлекеттік билік пен инвесторлардың назарын аудару мақсатында, Қазақстанның солтүстігінде мал шаруашылығы мен жемшөп өндіруді жүргізудің ғылымды қажетсінетін қазіргі заманға лайық технологиялары бойынша басшыларға, мамандарға және тікелей ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге арналған ғылыми-зерттеу жобаларының, ұсынымдардың, авторлық куәліктердің, монографиялардың жинақтары баспадан шығарылды.<br /> Барлық бөлімдер мен зертханалар ғылыми-зерттеу жұмыстарын орындауға арналған қажетті зертханалық-техникалық құрал-жабдықпен жарақтандырылған.<br /> ==Негізгі ғылыми жетістіктері==<br /> Институттың ғалымдары мамандармен тығыз байланыс жасай отырып мыналарды шығарды:<br /> *[[Қостанай облысы]] «[[Сұлукөл]]» асыл тұқымды мал зауыты» ЖШС-те [[меринос қой]]дың сұлукөл зауыттық типі;<br /> *[[Солтүстік Қазақстан облысы]] «[[Алабота]]» асыл тұқымды мал зауыты» ААҚ-да қазақы [[ақ бас сиыр]] тұқымының тұқыл типі;<br /> *[[Қарағанды]] және [[Солтүстік Қазақстан облыс]]тарындағы шаруашылықтарда қырдың [[қызыл сиыр]]ы тұқымының жаңадан 7 зауыттық аталық ізі;<br /> *Жоғары өнімді ірі ақ шошқа және кемеровтық етті типтес шошқа табындары құрылды;<br /> *ірі қара малдың төлін бордақылаудың, сүт, жүн, қой еті мен шошқа етін өндірудің инновациялық, ресурс үнемдейтін технологиялары;<br /> *ауыл шаруашылығы жануарларының өнімділігі жоғары табындары.<br /> ==Басшылық==<br /> *Бас директор: Мыңжасов Қанат Исмаилұлы<br /> *Бас директордың ғылым жөніндегі орынбасары: Антюхов Виктор Михайлович<br /> *Бас ғылыми хатшы: Байматова Алтыншаш Қалиқызы<br /> *Мекен-жайы: 150700, Қазақстан Республикасы, Солтүстік Қазақстан облысы, Қызылжар ауданы, Бескөл ауылы, Институт көшесі,1-үй<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институты 2026-07-12T19:26:29Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Ғылыми ұйым<br /> |атауы = Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институты<br /> |қысқаша атауы = <br /> |халықаралық атауы = <br /> |логотипі = <br /> |бұрынғы атауы = Өсімдіктердің физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институты<br /> |ұран = <br /> |құрылды = [[1993 жыл]]<br /> |қайта құрылды = <br /> |қайта құрылған жыл = <br /> |түрі = <br /> |басшы = <br /> |президент = <br /> |ғылыми басшы = <br /> |директор = Жамбакин Қабыл Жапарұлы<br /> |қызметкер = <br /> |ғылыми қызметкер = <br /> |нобель лауреаты = <br /> |академик = <br /> |корреспондент-мүше = <br /> |ғылым докторы = <br /> |ғылым кандидаты = <br /> |докторантура = <br /> |аспирантура = <br /> |түс = <br /> |орналасқан жер = {{байрақ|Қазақстан}}<br /> |метро = <br /> |мекенжай = [[Алматы]] қаласы, Тимирязев көшесі, 45<br /> |еншілес ұйым = <br /> |сайт = https://ipbb.kz/kaz/<br /> |марапат = <br /> }}<br /> '''Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институты (ӨББИ)''' - өсімдіктер [[биотехнология]]сы аясында іргелі және қолданбалы зерттеулер орындайтын [[ғылыми-зерттеу институты]]. Институт [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитеті|Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің]] құрамына кіреді.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> Институт «Республикада ғылымды ұйымдастыруды жетілдіру және ғылыми-техникалық әлеуетті дамыту бойынша шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 21.01.1993 ж. № 1090 Жарлығын орындау мақсатында «Қазақстан Республикасы Ұлттық биотехнология орталығының қызметін қамтамасыз ету бойынша шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 16.11.1993 ж. № 1140 Қаулысына сәйкес құрылған.<br /> <br /> Институт ҚР ҰҒА Ботаника институтының физиология және генетика зертханалары негізінде, өсімдіктердің физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы саласында іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізу үшін, «Өсімдіктердің физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институты» деген атаумен, [[1993 жыл]]ы құрылды. [[2006 жыл]]ы мекеменің атауы Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институты болып өзгерді. Институттың даму кезеңінде биотехнологиялық бағыттағы 5 жаңа зертхана ұйымдастырылды. <br /> <br /> Институт құрылған күннен [[2006 жыл]]ға дейін ұжымға ҚР ҰҒА академигі, биология ғылымдарының докторы, профессор И.Р. Рахимбаев жетекшілік етті. [[2006 жыл]]дан бүгінгі күнге дейін Институтқа ҚР ҰҒА академигі, биология ғылымдарының докторы, профессор К.Ж. Жамбакин басшылық етеді&lt;ref&gt;[http://ipbb.kz/kaz/институт-тарихы/]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Ғылыми-өндірістік қызмет ==<br /> === Қызметтің мәні және мақсаты ===<br /> Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті төрағасының 2015 жылғы 20 қарашада №1427 бұйрығымен бекітілген кәсiпорынның жарғысына сәйкес кәсіпорын қызметінің негізгі мәні ғылым саласындағы қызметті жүзеге асыру болып табылады.<br /> <br /> Кәсіпорын қызметінің мақсаты ғылыми-техникалық дамудың мемлекеттік басты бағыттары негізінде биотехнология саласында ғылыми зерттеулерді дамыту, мемлекеттік, аумақтық және салалық ғылыми, ғылыми-техникалық бағдарламалар әзірлеу мен оларға қатысу және мемлекет үшін әлеуметтік-экономикалық маңызы бар биотехнология саласындағы отандық және әлемдік жаңа тиімді әзірлемелер енгізу болып саналады.<br /> <br /> === Қызметтің түрлері ===<br /> Кәсіпорын алға қойылған мақсаттарын іске асыру үшін қызметтің мынадай түрлерін жүзеге асырады:<br /> <br /> — өсімдіктердің биологиясы мен биотехнологиясы саласында ғылыми зерттеулер, жобалау, сынақ-конструкторлық жұмыстар жүргізу;<br /> <br /> — өсімдіктердің биотехнологиясы, ауылшаруашылығы дақылдары сорттарының тұқым шаруашылығы салаларында ғылымды көп қажет ететін өндірістер ұйымдастыру және құру;<br /> <br /> — өсімдіктердің биотехнологиясы саласында, заңнамада белгіленген тәртіппен халықаралық ғылыми және ғылыми-техникалық ынтымақтастық пен сыртқы экономикалық қызметтерді жүзеге асыру;<br /> <br /> — Кәсіпорын қызметінің бейіні бойынша республикалық және халықаралық конференциялар, сессиялар, семинарлар, мәслихаттар, көрмелер ұйымдастыру мен өткізуге қатысу;<br /> <br /> — өсімдіктердің биотехнологиясы саласында зерттеулерді ғылыми-ақпараттық қамтамасыз ету, ғылыми журналдар, ғылыми еңбектер жинағы, әдістемелік ұсыныстар, монографиялар және мамандандырылған оқулық әдебиеттер басып шығару;<br /> <br /> — биотехнология саласында нормативтік-құқықтық актілер жобаларын әзірлеуге және ғылыми-зерттеу сараптамаларын өткізуге қатысу;<br /> <br /> — Кәсіпорын қызметінің бейіні бойынша магистратура, докторантура РhD бағдарламалары бойынша ғылыми кадрлар дайындау, ғылыми қызметкерлердің тағылымдама арқылы біліктілігін арттыру;<br /> <br /> — Қазақстан Республикасында биология мен биотехнологияны дамытудың стратегиялық маңызды мемлекеттік міндеттерін шешуге бағытталған ғылыми-техникалық бағдарламаларды әзірлеу, оларды іске асыру, игеру және техниканың, жаңа технологиялар мен материалдардың тиімділігі жоғары түрлерін Кәсіпорында пайдалану&lt;ref&gt;[http://ipbb.kz/kaz/ғылыми-өндірістік-қызмет/]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Зертханалар ==<br /> Институттың штатында 103 адам қызмет етеді, олардың 65 ғылыми қызметкерлер, оның ішінде – 7 ғылым докторлары (ҚР ҰҒА академигі — 2 адам, ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі — 1 адам), 9 ғылым кандидаттары, 8 PhD.<br /> <br /> Институтта 7 зертхана жұмыс істейді:<br /> <br /> *[[генетика]] және [[селекция]] зертханасы<br /> *[[клеткалық инженерия]] зертханасы<br /> *[[гермоплазма]]ны криосақтау зертханасы<br /> *[[молекулалы биология]] зертханасы<br /> *[[молекулалы генетика]] зертханасы<br /> *селекция және биотехнологиялар зертханасы<br /> *[[физиология]] және [[биохимия]] зертханасы<br /> <br /> == Негізгі жетістіктер ==<br /> Саладағы әзірленген тиімді биотехнологиялар:<br /> <br /> *Ауылшаруашылығы биотехнологиясы – ауылшаруашылығы дақылдарының жақсартылған сорттарын шығару үшін селекциялық процессті жылдамдатуға және жеңілдетуге арналған ([[клондық микрокөбейту]]; [[гаплоид]]ты биотехнология; [[клетка]]лық селекция; [[белок]]ты, [[энзиматика]]лық және [[ДНҚ]] маркерлері технологиясы; оқшауланған будан ұрықтарды өсіру; маркер-ілеспе селекция; генетикалық инженерия);<br /> *[[Криоконсервация]] әдістері негізінде аса төмен температурада (-1960С) өсімдіктердің генетикалық ресурстарын сақтау;<br /> *[[Ауыр металдар]] мен [[пестицид]]термен залалданған топырақты [[фиторемедация]]лау;<br /> *Медициналық биотехнологиялар (анти[[диабет]]икалық әсер етуші жаңа арнайы өнімдер рецептурасы);<br /> *Биологиялық қауіпсіздік (өсімдіктердің [[вирус]]тық ауруларын диагностика жасауға, [[ГМО]] анықтауға арналған тест-жүйелер).<br /> *А/ш дақылдарының 50 астам сорты шығарылды (АШМ мекемелерімен бірге және жеке): [[бидай]] (42), [[күріш]] (4), [[арпа]] (4), [[соя]] (1). 14 сорт аудандастырылды.<br /> *90 астам инновациялық патенттер, патенттер мен авторлық куәліктер алынды.<br /> *23 халықаралық гранттар бойынша зерттеулер орындалды.<br /> *Диссертация қорғау: 16 докторлық, 30 кандидаттық, 7 PhD<br /> *Озық инновациялық жобалар мен әзірлемелер<br /> <br /> [[Грант]]тар алған және технологияларды коммерциализациялауға ҚР БҒМ мен Әлемдік Банк, «Ұлттық технологиялық даму агенттігі» АҚ конкурстарына қатысқан жобалар:<br /> <br /> *«Сәндік-гүл өсімдіктерінің коммерциялық сорттарын клондық көбейту бойынша технологиялар мен қызметтер».<br /> <br /> *«[[Алма]]ның коммерциялық [[сорт]]тарының суперэлиталы вируссыз улау материалдарын өндіру».<br /> <br /> *«Биологиялық белсенді өсімдік қосымшалары негізінде антидиабетикалық әсер етуші емдік сусындар».<br /> <br /> *«Алма мен [[жүзім]]нің [[вирустық инфекция]]ларын [[диагностика]] жасау технологиясы және қызметі».<br /> <br /> *«[[Инновация]]лық әзірлемелер және клеткалық биология саласындағы жетістіктер негізінде биотехнология мен ауылшаруашылығына арналған наномолярлы белсенді тиімділігі жоғары [[биостимулятор]]лар мен өсімдіктерді қорғау құралдарын алу».<br /> <br /> *«[[Каучук]]тің отандық [[продуцент]]і Taraxacumkok-saghyz Rodin өнімділігі жоғары формасын алу».<br /> <br /> *«Қазақстандағы жаңа дәстүрлі емес ауылшаруашылығы [[дақыл]]ы – вируссыз [[батат]] өндірудің биотехнологиясын енгізу».<br /> <br /> *«Тамақ өндірісінде пайдалану үшін [[қант]] [[құмай]]ынан [[шәрбет]] алу биотехнологиясы».<br /> <br /> *«Балалар және емдәмдік тағам үшін [[глютиноз]]ды күріштің коммерциялық сортының бастапқы [[тұқым]] шаруашылығын ұйымдастыру».<br /> <br /> Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру жобаларын гранттық қаржыландыру конкурстардың (2017ж., 2018 ж.) жеңімпазы атанды және 3 жобаның негізгі орындаушысы мен бірлесіп орындаушысы болып табылады: 1) Биотехнология әдістерін пайдаланып жеміс және жаңғақ дақылдарының суперэлитті [[көшет]]терін өндіру (Гермоплазманы криосақтау зертханасы); 2) [[Тораңғы]] терегі және Қазақстан селекциясының [[терек]] будандарының өндірісін ұйымдастыру және клондап көбейту әдісін қолдану негізінде агротехникалық [[интеграл]]ьды жүйемен зиянкестерден, аурулардан қорғау (бірлесіп орындаушы, Гермоплазманы криосақтау зертханасы); 3) Алма және жүзім [[патоген]]дерін диагностикалау, генетикалық модифицирленген ауылшаруашылық дақылдарын анықтауға арналған қызметтер мен өнімдер, және жеміс-жидек дақылдарының өсімдік патогендерінен зарасыздандырылған таза материалдарды ([[Молекулалық биология]] зертханасы)&lt;ref&gt;[http://ipbb.kz/kaz/біз-туралы/]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Басшылық ==<br /> * 1993-2006 - [[Ізбасар Рақымбайұлы Рақымбаев]]<br /> * 2006 жылдан бастап - [[Қабыл Жапарұлы Жамбакин]]<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC Санат:Қазақстандағы ғылым 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{commonscat|Science and technology in Kazakhstan}}<br /> {{Басты мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан]] <br /> [[Санат:Елдер бойынша ғылым]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B Санат:Қазақстан Конституциясы 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Конституциялар]]<br /> [[Санат:Қазақстан құқығы]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 Санат:Қазақстандағы референдумдар 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Елдер бойынша референдумдар|Қазақстан]]<br /> [[Санат:Азиядағы референдумдар|Қазақстан]]<br /> [[Санат:Қазақстандағы сайлаулар]]<br /> [[Санат:Қазақстан құқығы]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/19-20_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 19-20 ғасырларда Қарағанды облысының аумағын қоныстандыру тарихы 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Орталық Қазақстан]]ның этникалық құрылымының құрылуы мен дамуының [[тарих]]ы ұзақ. Өлкені қоныстандыру әртүрлі уақыттарда және түрліше жүргізілді. Орталық Қазақстан аумағында адам баласы ежелгі кезеңнен өмір сүргені белгілі, бірақ, өлкені қоныстандыру және игеру үдерісі XX ғасырға дейін созылды.<br /> <br /> Бұл кезең [[Қазақстан]] аумағында өз позициясын нығайту мақсатында күрес жүргізген Ресей империясының аймақта өз қызметін жандандыруымен сипатталады. [[1822]] жылғы «[[Сібір]] [[қырғыздар]]ы туралы [[Жарғы]]» бойынша қазіргі Қарағанды облысының аумағы [[Баянауыл]], [[Ақмола]], [[Қарқаралы]] округтерінің құрамына кірді. Өз әсерінің күшін нығайту және өлкені игеруге қажетті жағдай жасау үшін патша үкіметі шекара бойына нығайтылған шептер ұйымдастырды. Осы шептер бойында сібір казактары мекендеген [[Қарқаралы]] (1824 ж.), [[Ұлытау]] (1841 ж.), [[Ақтау]] (1837 ж.) және тағы да басқа осылар сияқты алғашқы елді мекен-станицалар пайда болды.<br /> <br /> Орта жүздің ірі руларының бірі арғындардың негізгі бұқарасы Орталық Қазақстанда шоғырланғаны белгілі. Деректік мәліметтер бойынша олардың саны уездер бойынша келесідегідей болған: Қарқаралы уезінде – 87 381 шаруашылық, Ақмолада- шамамен 100 мың, Атбасарда – 32 207 болған. Бұнымен қоса осы жерлерде найман руынан шыққан қазақтар да көшіп-қонып жүрген. Атбасар уезінде олар 38 375 шаруашылық болды.<br /> <br /> [[1832]] ж. [[Ақмола уезі]], [[1839]] ж. [[Атбасар уезі]] шаруалардың қоныстануы үшін ашық болды. Бірақ Орталық Қазақстанның кең байтақ кеңістігі және оның табиғи-климаттық жағдайы мал шаруашылығына бейім болды. Сондықтан басқа аймақтарға қарағанда бұл жерлерде шаруаларды отарлау үдерісі баяу жүрді. Шаруалардың алғашқы елді мекені аймақтың солтүстігіндегі шұрайлы қара топырақты жерлер Нұра өзені алабында пайда болды. Бұл жерлерде жауын-шашынның жеткілікті түсуіне байланысты суарусыз жер өңдеумен айналысуға мүмкіндік болды.<br /> <br /> ХІХ ғасырдың екінші жартысында «[[Орынбор генерал-губернаторлығы]] далалық облыстарын басқару туралы [[Уақытша ереже]]» бойынша Орталық Қазақстан аумағы [[Ақмола облысы]]ның Ақмола, Атбасар уездерінің кейбір болыстарының және [[Семей облысы]]ның Қарқаралы уезінің барлық болыстарының құрамына кірді. Қарқаралы уезі Қызылтау, Кент, Абраин, Ақбота, Сартау, Нұра, Тоқырауын, Борлы, Едірей, Ақсары, Темірші, Дегелең, Қуу, Қотанбұлақ, Батыс-Балқаш, Мойынты және Шұбартау сияқты болыстардан тұрды. Бұл уезде 1897 ж. 104 569 қазақ болды. Уезде 181 старшындық болды және олардың құрамында 30 528 шаруашылық тіркелді. Орталық Қазақстанға жататын Ақмола уезінің құрамына Қараағаш, Қорғалжын, Сарыөзен, Нілді, Саран, Ақтау, Атасу, Шерубай-Нұра, Ортау, Спасск, Нұра, Мұңғылық және Қызылтопырақ болыстары енді. Осы аумақта негізінен арғын тайпасының қуандық рулары және одан тарайтын алтай, қарпық, борышы, темеш рулары қоныстанды. Атбасар уезінің Сарысу және Кеңгір болыстарында негізгі халқын арғын және найман тайпаларының қазақтары құрады.<br /> <br /> ХІХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап [[Ресей империясы]]ндағы күрделі ішкі саяси жағдайға (крепостниктік құқықтың жойылуы және орталық қаратопырақты аудандарда жер жетіспеушілік) байланысты осы аудандардан [[Азиялық Ресей]] ([[Сібір]], [[Кавказ]], [[Орта Азия]] және Қазақстан) аумақтарына қоныс аудару үдерісі жүреді. Осы жылдары отарлаудың шаруалық кезеңі басталады (Галузо П.Г. 1965). Ол Ресей үкіметі саясатының тұрақсыздануымен сипатталады. Шаруалардың бас бостандығын беріп, 1861 жылғы реформадан кейін аграрлық мәселелерді шешуді талап еткен 70-80 жылдардағы екінші революциялық жағдай пісіп-жетіліп келе жатқан болатын. [[Император Александр ІІІ]] үкіметі шаруалар қауымына сенім артты және олар бұдан революцияға кедергіні көрді. 1890 жылғы 8 маусымдағы және 1893 жылғы 14 желтоқсандағы заңдар шаруаларды қауымнан шығуына тиым салды және осы қауымдардың нығаюына жәрдемдесті. Сонда да шаруалардың өз бетінше қоныстануы жыл сайын өсе берді.<br /> <br /> ХІХ ғасырдың аяғы –XX ғасырдың басында қоныстандыруға қатысты мемлекет саясаты қайта қаралады. XX ғасырдың басында үкімет бұрынғы қауымды қорғау саясатынан бас тартуға мәжбүр болды және 1907 жылдан бастап Столыпиндік аграрлық реформаларды жүргізуімен белгілі болған қоныстандыру саясатының жаңа кезеңі басталады. Бұл реформаның мәні қауымды бұзып, жер жетіспеушіліктің өткірлік мәселесін әлсіздендіру үшін шаруалардың көпшілігін империяның шеткі аудандарына қоныстандыру болды. Бұдан басқа Ресей үкіметінің қоныстандыру саясатының өзге жақтарын мынадан көруге болады: «теперь, когда образование государственной территории нашего отечества завершается, и внешние границы его окончательно определяются естественными пределами, это народное движение укладывается в русло того течения, которое технически именуется переселением на свободные казенные земли и имеет своими прямыми последствиями постепенное освоение раннее пустынных пространств и окончательное их мирное завоевание окраин – их прочную колонизацию» .<br /> <br /> XX ғасырдың басында кеңінен дамыған қоныстандыру саясаты Ресей үкіметінен қосымша іс-шараларды талап етті. Бұл шаралардың арасында Сібір темір жолдары Комитеті мен Қоныстандыру Басқарамасын құру бар болатын. Бұдан басқа қоныстандыру жер қорын құру, аймақтарды статистикалық-экономикалық бақылауды жүргізу, қоныстандырушыларға жолда және келген жерлерінде көмек көрсетудің шаралары қабылданды. Н.Е. Бекмаханованың мәліметтері бойынша 70-ші жылдардан 1916 жылға дейін Қазақстанға барлығы 1,629 мың адам қоныстанған.<br /> <br /> Бірақ, ХІХ ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басындағы шаруалардың жаппай қоныстануына қарамастан Орталық Қазақстанның аумағы ұзақ уақыт аз қоныстанған, бірұлтты өлке болып қала берді. Негізінен қоныстанушылар аймақтың шығыс бөлігін Қарқаралы уезін игерген болатын. Жер өңдеумен айналысқан қоныстанушыларды бұл елді мекендер қызықтырмады. Табиғи-климаттық жағдайлар өлкеде тек көшпелі қазақтардың ғана емес, сонымен қатар отырықшы тұрғындардың кейбір бөлігінің негізгі кәсібі және тіршілік көзі болған мал шаруашылығының дамуына себеп болды.<br /> <br /> В.В. Козинаның есептеуінше, 1897 жылы Ресей империясында жүргізілген Бірінші Жалпыхалықтық санаққа сәйкес Орталық Қазақстан халқының саны 310 297 адамды құрады. Негізгі тұрғындар қазақтар, олардың үлес салмағы 93 % болды; орыстардың үлесі шамалы -0,5%; татар, мордвалар, поляктардың пайызы тиісінше одан аз болды -0,1%; 0,01%; 0,003% .<br /> <br /> Қазақстан жеріне орыс, неміс, украин шаруаларын қоныс аудару Ресейдегі Столыпин реформасынан кейін кеңінен қүлаш үрды. Ақмола, Торғай, Орал, Семей облыстары бойынша 1906 жылы 25 100 шаруалар (ерлер) келсе, 1909 жылы 87 711 адам келді. 1906-1912 жылдар арасында осы төрт облыс жеріне 438 072 адам келіп орналасты. 1383 учаскелер үйымдастырылып, 9 114 707 десятина жер бөлініп берілді.<br /> <br /> Қазіргі Қарағанды облысының аймағы ол кезде Ақмола мен Семей облыстарының қарамағына кірген. Бұл аймақтан 251 779 десятина жер алынып, 10 940 адамы (ерлер) бар 24 қоныс аудару учаскелері үйымдастырылды. Осы кезде Қарқаралы уезінің Қу болысында - 1509 қазақ шаруашылығы, Ақтөбе болысында - 1135, Едірей болсында -1881, Темірші болысында - 1854 қазақ шаруашылықтары болған еді. Патша өкіметінің отаршылық саясаты осы аталған қазақ шаруашылықтарын қыспаққа алып, отырған мекендерінен ығыстыра бастады.<br /> <br /> Патша өкіметінің мақсаты қазақ жерінің шүрайлы, қүнарлы алқаптарын отарлауға байланысты болды. Сол себептен орыс шаруаларын Орталық Қазақстанның Есіл, Нүра, Ертіс өзендерінің бойына, суы мол көлді аймақтарға орналастырып отырды. Патша өкіметінің отарлау саясаты осы алқаптағы қазақ шаруаларын ыдыратып, ығыстыру болды.<br /> <br /> 1907-1912 жылдары Нұра өзенінің бойына Саратов, Самара, тағы басқа губерниялардан немістердің 13 поселкесі құрылды. Ал қазіргі Нұра, Осакаров, Бұқар жырау аудандарының аймақтарына 30-40 орыс шаруаларының поселкелері орналасты.<br /> <br /> Мысалы: Киевка поселкесі - Нұра ауданының әкімшілік орталығы, облыстың ежелгі және ерекше елді мекені. Поселокты 1898 жылы Украинадағы Киев губерниясынан келген қоныстанушылар құрған; Вольское село - 1913 жылы Самар губерниясы, Вольск уезінен келушілер: Дубовка село - Дубовка губерниясынан, Новая Узенка - село, Саратов губерниясы, Узенка селосынан келушілер және т.б. жерлерді көшіп келушілер бұрынғы қоныстарының аттарын жаңа мекенге қойып отырған.&lt;ref&gt;Қарқаралы уезіне жер аударылғандар // Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия.- Алматы, 1990.- 356 б.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шаймұқанова Р. Екінші отаны - Қазақстан немесе Қазақстнаға зорлықпен қоныс аударған халықтар тарихынан // Орталық Қазақстан.- 1998.- 18 қараша.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Қарағанды көмір кенішіне алғаш рет күрек салынуы өткен ғасырдың орта тұсында басталғаны тарихтан белгілі. Патша өкіметі көмір және мыс кен орындарына иелік ететін орыс көпестеріне 1857 жылы қазақ даласында жергілікті тас көмірді пайдалану арқылы мыс қорыту өндірісін ұйымдастыруға рұқсат береді. Осыған байланысты Қарағанды көмірін өндіру қолға алынады. Бұл жұмыс ол кезде өте қарапайым әдіспен тым баяу жүргізілген еді. XX ғасырдың бас кезінде мұнда көмір қазумен айналысқан жұмысшылардың 200-дей ғана болғаны соның дәлелі.<br /> <br /> Алайда, Қарағандының айналысына тұрғын халықтың қоныстануы барған сайын молая түскен. Мұнда 1907 жылдың қарсаңында Үлкен Михайловка, Дубовка, Новоузенка, Волынка, Тихоновка деп аталған поселекелер пайда болған. Әуелі көпестер, одан кейін шетел концессионерлері сол поселкелерде тұратын халықтың арасынан тым төмен еңбек ақыға шахтаға жүмысшылар жалдап отырған.<br /> <br /> Орталық Ресейден Қазақстанға шаруалар, әсіресе XIX ғасырдың 60-шы жылдарынан бастап қауырт көше бастады. 1896 жылы Ақмола және Семей облыстары жеріне көшіп келген шаруалардың 43 болысы құралды, саны 150 мың адамға жетті.<br /> <br /> Көші-қон үдерістері аймақ тұрғындарының этникалық құрылымын қалыптастыруда маңызды роль атқарды. Аз уақыт ішінде Орталық Қазақстан аз қоныстанған және моноэтникалық өлкеден полиэтникалық өлкеге айналды.&lt;ref&gt;Әбдәкімүлы Ә. Қазақстанның Ресейге қосылу жайы // Қазақстан тарихы.- Алматы, 1997.- 110-123 б.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Жартыбаев А. Орыс тілінен енген атаулар // Қарағанды өңірі топонимдерінің мағыналық және құрылымдық сипаттары.- Қарағанды, 1998.- 61-68 б.&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қарағанды облысы]]<br /> [[Санат:Қазақстан демографиясы]]<br /> [[Санат:Қарағанды облысы тарихы]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B Санат:Қазақстан спорт ұйымдары 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Елдер бойынша спорт ұйымдары]]<br /> [[Санат:Қазақстандағы спорт]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B Санат:Астана спорты 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Қазақстандағы спорт]]<br /> [[Санат:Астана]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B_2023-24 Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2023-24 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Ұлттық чемпионат<br /> |атауы1 = Футзалдан Қазақстан Бірінші лигасы<br /> |атауы = Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2023–2024<br /> |логотипі = Қазақстан футзал қауымдастығының ресми логосы.png<br /> |уақыты = <br /> |қатысушылар саны = <br /> |қалалар = <br /> |стадиондар = <br /> |чемпион = 🥇<br /> |рет = 1<br /> |2 орын = 🥈<br /> |3 орын = 🥉<br /> |халықаралық турнир 1 =<br /> |халықаралық турнир 1 командалар =<br /> |халықаралық турнир 2 =<br /> |халықаралық турнир 2 командалар =<br /> |шыққан командалар = <br /> |шығып кеткен командалар = <br /> |жаңа клубтар = <br /> |ойналған ойындар саны = <br /> |голдар саны = <br /> |бомбардир = <br /> |бголдар = <br /> |үздік қақпашы =<br /> |қақпашының нәтижесі =<br /> |ең үлкен үйдегі жеңіс =<br /> |ең үлкен қонақтағы жеңіс =<br /> |ірі есеп =<br /> |жеңістер сериясы =<br /> |жеңіліссіз сериясы =<br /> |жеңіссіз сериясы =<br /> |жеңілгендер сериясы =<br /> |келушілер_саны =<br /> |ең жақсы ойыншы = <br /> |ең жақсы ойыншы нұсқа 1 = <br /> |ең жақсы ойыншы нұсқа 2 = <br /> |ең жақсы ойыншы нұсқа 3 = <br /> |ең жақсы ойыншы 1 =<br /> |ең жақсы ойыншы 2 =<br /> |ең жақсы ойыншы 3 =<br /> |алдыңғы сезон = [[Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2022-23|2022-23]]<br /> |келесі сезон = [[Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2024-25|2024-25]]<br /> }}<br /> '''Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2023–2024''' – Қазақстан футзал қауымдастығының ұйымдастыруымен өтетін жарыстар ретіндегі екінші деңгейдегі жарыс. Бірінші лига жеңімпазы Жоғары лигаға өтеді.<br /> <br /> <br /> <br /> == Матчтар ==<br /> <br /> <br /> <br /> == Плейофф ойындары ==<br /> <br /> === 1/2 финал ===<br /> <br /> <br /> <br /> === 3-орын үшін ойын ===<br /> <br /> <br /> <br /> === Финал ===<br /> <br /> <br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстандағы спорт]]<br /> [[Санат:2024 жылғы спорт]]<br /> [[Санат:Футзалдан Қазақстан чемпионаты]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 Санат:Қазақстанның Олимпиада жүлдегерлері 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Қазақстан спортшылары|Олимпиада жүлдегерлері]]<br /> [[Санат:Олимпиада ойындарындағы Қазақстан]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D2%9B%D1%8B_%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 Санат:Қазақстанның Қысқы Олимпиада жүлдегерлері 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[Санат:Қазақстанның Олимпиада жүлдегерлері]]<br /> [[Санат:Олимпиада ойындарындағы Қазақстан]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/2000_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2000 Жазғы Олимпиада ойындарындағы Қазақстан 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Олимпиада ойындарындағы Қазақстан<br /> |Ойындар = 2000 Жазғы<br /> |Спортсмендер = 130<br /> |спорт түрлерінде = 17<br /> |Ту ұстаушы = [[Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов|Ермахан Ыбрайымов]]<br /> |Ресми = <br /> |Алтын = 3<br /> |Күміс = 4<br /> |Қола = 0<br /> |Барлығы = 7<br /> |Орын = 22}}<br /> [[2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]на [[Қазақстан]] атынан 130 атлет (86 ер мен 44 әйел) 17 спорт түрінен қатысқан, нәтижесінде үш алтын және төрт күміс медаль жеңіп алған.<br /> <br /> == Медальдар ==<br /> {|class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot; align=&quot;center&quot;<br /> !Медаль<br /> !Спортсмен<br /> !Спорт түрі<br /> !Дисциплина<br /> |-<br /> |Алтын {{1}}<br /> |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов|Бекзат Саттарханов]]<br /> |[[Бокс]]<br /> |Ерлер, 57 кг дейін<br /> |-<br /> |Алтын {{1}}<br /> |[[Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов|Ермахан Ыбрайымов]]<br /> |[[Бокс]]<br /> |Ерлер, 71 кг дейін<br /> |-<br /> |Алтын {{1}}<br /> |[[Ольга Васильевна Шишигина|Ольга Шишигина]]<br /> |[[Жеңіл атлетика]]<br /> |Әйелдер, 100 метрге кедергілермен жүгіру<br /> |-<br /> &lt;!-- --------------------------------------------------- --&gt;<br /> |Күміс {{2}}<br /> |[[Болат Нұретдинұлы Жұмаділов|Болат Жұмаділов]]<br /> |Бокс<br /> |Ерлер, 51 кг дейін<br /> |-<br /> |Күміс {{2}}<br /> |[[Мұхтархан Қабыланбекұлы Ділдәбеков|Мұхтархан Ділдәбеков]]<br /> |Бокс<br /> |Ерлер, 91 кг жоғары<br /> |-<br /> |Күміс {{2}}<br /> |[[Александр Николаевич Винокуров|Александр Винокуров]]<br /> |[[Велосипед спорты|Велоспорт]]<br /> |Ерлер, тас жол, топтық жарыс<br /> |-<br /> |Күміс {{2}}<br /> |[[Ислам Ілиясұлы Байрамуков|Ислам Байрамуков]]<br /> |[[Еркін күрес]]<br /> |Ерлер, 97 кг дейін<br /> |-<br /> |}<br /> <br /> == Сайыс нәтижелері ==<br /> === [[Сурет:Boxing pictogram.svg|30px]] Бокс ===<br /> {|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;<br /> |-<br /> !rowspan=&quot;2&quot;|Дисциплина<br /> !rowspan=&quot;2&quot;|Спортсмен<br /> ! 1-раунд<br /> ! 2-раунд<br /> ! Ширекфинал<br /> ! Жартыфинал<br /> ! Финал<br /> ! rowspan=2|Орын<br /> |-<br /> !Қарсыласы&lt;br&gt;нәтиже<br /> !Қарсыласы&lt;br&gt;нәтиже<br /> !Қарсыласы&lt;br&gt;нәтиже<br /> !Қарсыласы&lt;br&gt;нәтиже<br /> !Қарсыласы&lt;br&gt;нәтиже<br /> |-<br /> |align=left|51 кг дейін<br /> |align=left|[[Болат Нұретдинұлы Жұмаділов|Болат Жұмаділов]]<br /> |bgcolor=&quot;wheat&quot;|<br /> |{{ту|Замбия}} Кеннеди Каньянта&lt;br&gt;жеңді 12-9<br /> |{{ту|Армения}} Вахтанг Дарчинян&lt;br&gt;жеңді 15-8<br /> |{{ту|Франция}} Жером Томас&lt;br&gt;жеңді 22-16<br /> |{{ту|Тайланд}} Вичан Понлид&lt;br&gt;ұтылды 12-19<br /> |{{2}}<br /> |-<br /> |rowspan=2 align=left|57 кг дейін<br /> |-<br /> |align=left|[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов|Бекзат Саттарханов]]<br /> |{{ту|Румыния}} Овидиу Бобырнат&lt;br&gt;жеңді 14-5<br /> |{{ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} Джеффри Матебула&lt;br&gt;жеңді 16-5<br /> |{{ту|Түркия}} Рамаз Палиани&lt;br&gt;жеңді 12-11<br /> |{{ту|Марокко}} Тахар Тамсамани&lt;br&gt;жеңді 22-10<br /> |{{ту|АҚШ}} Рокки Хуарес&lt;br&gt;жеңді 22-14<br /> |{{1}}<br /> |-<br /> |rowspan=2 align=left|60 кг дейін<br /> |-<br /> |align=left|[[Нұржан Кәрімжанов]]<br /> |{{ту|Армения}} Артур Геворкян&lt;br&gt;жеңді <br /> |{{ту|Аустралия}} Майкл Катсидис&lt;br&gt;жеңді 9-7<br /> |{{ту|Украина}} [[Андрей Котельник]]&lt;br&gt;ұтылды RSCO 3<br /> |colspan=2 align=center bgcolor=&quot;honeydew&quot;|өнер көрсетуін аяқтады<br /> |<br /> |-<br /> |rowspan=2 align=left|67 кг дейін<br /> |-<br /> |align=left|[[Данияр Мұңайтпасов]]<br /> |{{ту|Намибия}} Паулюс Али Нуумбембе&lt;br&gt;жеңді <br /> |{{ту|Италия}} Леонард Бунду&lt;br&gt;жеңді <br /> |{{ту|Украина}} [[Сергей Николаевич Доценко|Сергей Доценко]]&lt;br&gt;ұтылды 7-8<br /> |colspan=2 align=center bgcolor=&quot;honeydew&quot;|өнер көрсетуін аяқтады<br /> |<br /> |-<br /> |rowspan=2 align=left|71 кг дейін<br /> |-<br /> |align=left|[[Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов|Ермахан Ыбрайымов]]<br /> |{{ту|Сирия}} Юсиф Массас&lt;br&gt;жеңді RSCO 3<br /> |{{ту|Венесуэла}} Гели Янес&lt;br&gt;жеңді RSCO 3<br /> |{{ту|Куба}} Хуан Эрнандес Сьерра&lt;br&gt;жеңді 16-9<br /> |{{ту|АҚШ}} Джермейн Тейлор&lt;br&gt;жеңді RSCO 4<br /> |{{ту|Румыния}} Марьян Симион&lt;br&gt;жеңді 25-23<br /> |{{1}}<br /> |-<br /> |rowspan=2 align=left|81 кг дейін<br /> |-<br /> |align=left|[[Олжас Оразалиев]]<br /> |{{ту|Аргентина}} Уго Гарай&lt;br&gt;жеңді <br /> |{{ту|Куба}} Исаэль Альварес&lt;br&gt;жеңді <br /> |{{ту|Өзбекстан}} Сергей Михайлов&lt;br&gt;ұтылды <br /> |colspan=2 align=center bgcolor=honeydew|өнер көрсетуін аяқтады<br /> |<br /> |-<br /> |rowspan=2 align=left|91 кг жоғары<br /> |-<br /> |align=left|[[Мұхтархан Қабыланбекұлы Ділдәбеков|Мұхтархан Ділдәбеков]]<br /> |bgcolor=&quot;wheat&quot;|<br /> |{{ту|Польша}} Гжегож Кьелса&lt;br&gt;жеңді 16-5<br /> |{{ту|Куба}} Алексис Рубалькаба&lt;br&gt;жеңді 25-12<br /> |{{ту|Өзбекстан}} Рустам Саидов&lt;br&gt;жеңді 28-22<br /> |{{ту|Ұлыбритания}} Одли Харрисон&lt;br&gt;ұтылды 16-30<br /> |{{2}}<br /> |}<br /> <br /> === [[Сурет:Cycling (road) pictogram.svg|30px]] Велоспорт ===<br /> <br /> {|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;<br /> |- align=center<br /> |width=200 bgcolor=efefef|Дисциплина<br /> |width=200 bgcolor=gold|Алтын<br /> |width=200 bgcolor=silver|Күміс<br /> |width=200 bgcolor=cc9966|Қола<br /> |width=200 |4-орын<br /> |width=200 |5-орын<br /> |width=200 |6-орын<br /> |-<br /> | Тас жол, топтық жарыс 239 км<br /> | {{ту|Германия}} [[Ян Ульрих]] &lt;br&gt;5:29.08<br /> | {{ту|Қазақстан}} [[Александр Николаевич Винокуров|Александр Винокуров]] &lt;br&gt;+9 сек<br /> | {{ту|Германия}} [[Андреас Клёден]] &lt;br&gt;+12 сек<br /> | {{ту|Италия}} Микеле Бартоли &lt;br&gt;+1 мин 26 сек<br /> | {{ту|Франция}} Лоран Жалабер &lt;br&gt;сол уақыт<br /> | {{ту|Дания}} Ф. Хой &lt;br&gt;сол уақыт<br /> |-<br /> | Тас жол, жеке жарыс 46,8 км<br /> | {{ту|Ресей}} [[Вячеслав Владимирович Екимов|Вячеслав Екимов]] &lt;br&gt;57,40<br /> | {{ту|Германия}} [[Ян Ульрих]] &lt;br&gt;+8 сек<br /> | &lt;s&gt;[[Лэнс Армстронг]]&lt;/s&gt; &lt;br&gt;дисквалификация<br /> | {{ту|Испания}} Абрахам Олано &lt;br&gt;+51 сек<br /> | {{ту|Франция}} Лоран Жалабер &lt;br&gt;+1 мин 4 сек<br /> | {{ту|Қазақстан}} Андрей Тетерюк &lt;br&gt;+1 мин 12 сек<br /> |}<br /> <br /> ''Винокуров күміс медаль алған дисциплинада Андрей Тетерюк 46-шы, Александр Шефер 53-ші, Сергей Яковлев 57-ші, Андрей Кивилев 73-ші болып келді.''<br /> {{сурет бөлігі<br /> | сур = Stamp of Kazakhstan 523.jpg<br /> | позиция = right<br /> | қолы = Б. Саттарханов 2005 жылғы пошта маркасында<br /> | ені = 200<br /> | жалпы = 580<br /> | жоғары = 169<br /> | оңға = <br /> | төмен = 58<br /> | солға = 286<br /> }}<br /> [[Сурет:Yermakhan Ibraimov 2007 Kazakhstani stamp.jpg|нобай|200px|Е. Ыбрайымов 2007 жылғы маркада]]<br /> [[Сурет:Olga Shishigina 2007 Kazakhstani stamp.jpg|нобай|200px|О. Шишигина 2007 жылғы маркада]]<br /> <br /> Трек, ұпай үшін жарысу, ерлер: Сергей Лаврененко (→ 20-орын)<br /> <br /> Трек, қуалап жарысу, ерлер: Вадим Кравченко<br /> <br /> === [[Сурет:Athletics pictogram.svg|30px]] Жеңіл атлетика ===<br /> Ерлер, 100 метрге жүгіру: Виталий Медведев<br /> <br /> Ерлер, 200 метрге жүгіру: Геннадий Черновол<br /> <br /> Ерлер, 20 шақырым жүру: Валерий Борисов (→ 38-орын)<br /> <br /> Ерлер, 50 шақырым жүру: Сергей Корепанов (→ 15-орын), Валерий Борисов (→ 25-орын)<br /> <br /> Ерлер, таяқпен секіру: Игорь Потапович<br /> <br /> Ерлер, биікке секіру: Юрий Пахляев<br /> <br /> Ерлер, үш қарғып секіру: Сергей Арзамасов, Олег Сакиркин<br /> <br /> Ерлер, ядро лақтыру: Сергей Рубцов<br /> <br /> Әйелдер, 100 метрге жүгіру: Виктория Ковырева<br /> <br /> Әйелдер, 400 метрге жүгіру: Светлана Бодрицкая<br /> <br /> Әйелдер, 100 метрге кедергілермен жүгіру: Ольга Шишигина — 12.65 (→ 1-орын)<br /> <br /> Әйелдер, 400 метрге кедергілермен жүгіру: Наталья Торшина<br /> <br /> Әйелдер, ұзындыққа секіру: Елена Першина, Елена Кощеева, Анна Тарасова<br /> <br /> Әйелдер, үш қарғып секіру: Елена Парфенова, Анна Тарасова<br /> <br /> Әйелдер, биікке секіру: Светлана Залевская — 1,96 м (→ 6-орын)<br /> <br /> Әйелдер, ядро лақтыру: Иоланта Ульева<br /> <br /> Әйелдер, жетісайыс: Светлана Казанина — 5898 ұпай (→ 16-орын), Ирина Науменко — 5634 ұпай (→ 21-орын)<br /> <br /> Әйелдер, 20 шақырым жүру: Светлана Толстая (→ 21-орын), Елена Кузнецова (→ 40-орын), Майя Сазонова<br /> <br /> Әйелдер, марафон: Гарифа Куку<br /> <br /> === [[Сурет:Triathlon pictogram.svg|30px]] Триатлон ===<br /> {|class=wikitable style=&quot;font-size:95%&quot; width=&quot;90%&quot;<br /> |-<br /> !Спортсмен<br /> !Жүзу<br /> !Велосипед<br /> !Жүгіру<br /> !Жалпы уақыт<br /> !Орны<br /> |-<br /> |width=30%|[[Дмитрий Владимирович Гааг|Дмитрий Гааг]]<br /> |align=center|18:13.09 <br /> |align=center|59:08.00 <br /> |align=center|31:42.48 <br /> |align=center|1:49:03.57<br /> |align=center|4<br /> |-<br /> |width=30%|Михаил Кузнецов<br /> |align=center|18:55.09<br /> |align=center|64:39.20 <br /> |align=center|35:39.21 <br /> |align=center|1:59:13.50 <br /> |align=center|47<br /> |}<br /> <br /> [[Санат:Олимпиада ойындарындағы Қазақстан]]<br /> [[Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/2022_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D2%9B%D1%8B_%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2022 Қысқы Олимпиада ойындарындағы Қазақстан 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Олимпиада ойындарындағы Қазақстан<br /> |Ойындар = 2022 Қысқы<br /> |Спортсмендер = 34<br /> |спорт түрлерінде = 5<br /> |Ту ұстаушы = Абзал Әжғалиев<br /> |Ресми = <br /> |Алтын = 0<br /> |Күміс = 0<br /> |Қола = 0<br /> |Барлығы = 0<br /> |Орын = -}}<br /> [[2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарына]] Қазақстаннан 34 спортшы аттанып, барлығы да жүлдесіз қайтты&lt;ref&gt;https://www.sports.kz/news/kazahstan-ostalsya-bez-medaley-olimpiadyi-vpekine&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Спорт түрлері бойынша ==<br /> {| class=&quot;wikitable sortable&quot;<br /> !Спорт<br /> !Ер<br /> !Қыз<br /> !Бары<br /> |-<br /> |Тау шаңғысы<br /> |1<br /> |1<br /> |2<br /> |-<br /> |Биатлон<br /> |2<br /> |1<br /> |3<br /> |-<br /> |Шаңғы<br /> |2<br /> |5<br /> |7<br /> |-<br /> |Фристайл<br /> |3<br /> |6<br /> |9<br /> |-<br /> |Шаңғы қоссайысы<br /> |1<br /> |0<br /> |1<br /> |-<br /> |Коньимен жүгіру<br /> |3<br /> |2<br /> |5<br /> |-<br /> |Трамплин<br /> |2<br /> |0<br /> |2<br /> |-<br /> |Шорт-трек<br /> |3<br /> |2<br /> |5<br /> |-<br /> !Бары<br /> !17<br /> !17<br /> !34<br /> |}<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{Дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мемлекеттер]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 Интернатура 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Интернатура''' ({{Lang-la|internus}} — «ішкі»&lt;ref&gt;Толковый словарь Ушакова Д. Н.&lt;/ref&gt;) — мемлекеттік емтихандарды тапсырғаннан кейін медициналық [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орны]] түлектерінің дәрігерлік [[Кәсіп|мамандықтардың]] біреуі бойынша өтетін алғашқы жоғары оқу орнынан кейінгі мамандандыруы, жоғары оқу орнының тиісті кафедрасының бақылауы мен басшылығымен емдеу-профилактикалық мекемелердің базасында жүргізіледі. Интернатурадан өтушілер «'''интерн'''дер» деп аталады. Интернатура міндетті толық медициналық білімнің құрамдас бөлігі болып табылады. Интернатураны аяқтағандарға дәрігер-маман сертификаты беріліп, интернатураны бітіргені туралы [[диплом]] тапсырылады.<br /> <br /> == Ресейде интернатура ==<br /> 2016 жылғы 1 қыркүйектен бастап интернатурада жоғары оқу орнынан кейінгі (дипломнан кейінгі) медициналық және фармацевтикалық білім беру бағдарламалары бойынша оқыту үшін білім беру және ғылыми ұйымдарға қабылдау тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2012/12/30/obrazovanie-dok.html|title=Федеральный закон &quot;Об образовании в Российской Федерации&quot;|date=2012-12-30|publisher=Российская газета|access-date=2019-08-15|archive-date=2019-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815101932/https://rg.ru/2012/12/30/obrazovanie-dok.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; КСРО-да 1968/69 оқу жылында басталған интернатура Ресей Федерациясында өз қызметін тоқтатты. Оның баламалары ретінде ординатура мен кәсіби қайта даярлау енгізілді.<br /> <br /> == Кино саласындағы интернатура ==<br /> * [[Құмарлық анатомиясы]]<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> {{Сыртқы сілтемелер}}<br /> <br /> [[Санат:Медициналық білім]]<br /> [[Санат:Медициналық мамандықтар]]<br /> [[Санат:Ресей медицинасы]]<br /> [[Санат:Қазақстандағы медицина]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Людмила Соломоновна Каневская 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Людмила Соломоновна Каневская''' ([[17 тамыз]] [[1917 жыл|1917]], [[Украина]], [[Запорожье]] – [[19 маусым]], [[1977 жыл|1977]], [[Алматы]]) – медицина ғылымдарының докторы (1971), профессор (1971), [[Қазақ КСР]]-інің еңбек сіңірген [[дәрігер]]і (1965), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974).<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> * 2-дүниежүзілік соғысқа (1941–42) қатысқан &lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/rus/%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9/ Участники Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621043612/http://kaznmu.kz/rus/%d1%83%d1%87%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d0%b8-%d0%b2%d0%b5%d0%bb%d0%b8%d0%ba%d0%be%d0%b9-%d0%be%d1%82%d0%b5%d1%87%d0%b5%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d0%be%d0%b9-%d0%b2%d0%be%d0%b9/ |date=2016-06-21 }}&lt;/ref&gt;. <br /> * [[Днепропетровск]] медицина институтын (1938) бітірген. <br /> * Алматы қаласындағы №1 емханада дәрігер<br /> * [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институты]]нда (қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) ассистент, доцент (1944–64)<br /> * [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институты]]нда (қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) кафедра меңгерушісі, медицина ғылымдарының докторы, профессор (1964–1976) &lt;ref&gt;[http://jobsmedicine.ru/kafedra-terapii-nefrologii-i-gastroehnterologii-s-kursom-gerontologii Кафедра терапии, нефрологии и гастроэнтерологии с курсом геронтологии]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;<br /> * [[Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты]]нда кафедра меңгерушісі (1964–77) болып қызмет атқарды.<br /> <br /> == Ғылыми еңбектері ==<br /> <br /> * 1969 жылы «Нервно-психический аспект в этнологии патогенеза клинике и терапии инфаркта миокарда» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған &lt;ref&gt;[http://bibliotekar.kz/tylovye-yevakogospitali-kazahstana-i-res/rol-mestnyh-i-pribyvshih-uchenyh-medikov.html РОЛЬ МЕСТНЫХ И ПРИБЫВШИХ УЧЕНЫХ-МЕДИКОВ В ОКАЗАНИИ МЕДИЦИНСКОЙ ПОМОЩИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115200940/http://bibliotekar.kz/tylovye-yevakogospitali-kazahstana-i-res/rol-mestnyh-i-pribyvshih-uchenyh-medikov.html |date=2016-11-15 }}&lt;/ref&gt;. <br /> * Оның ғылыми еңбектері негізінен кардиология мәселелеріне арналған.&lt;ref&gt;[https://scholar.google.com/scholar?q=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%9B.%D0%A1.&amp;btnG=&amp;hl=ru&amp;as_sdt=0%2C5 Каневская Л. С., Лобанов С. Д. О панкреатитах при инфаркте миокарда// Здравоохранение Казахстана. – 1968. – №. 2. – С. 20-24.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Марапаттары ==<br /> * 2 рет «Құрмет Белгісі» ордені. <br /> * медальдар.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:17 тамызда туғандар]]<br /> [[Санат:1917 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Запорожьеде туғандар]]<br /> [[Санат:19 маусымда қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]<br /> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]<br /> [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]<br /> [[Санат:Днепр мемлекеттік медициналық университеті түлектері]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Майра Ғалымжанқызы Әбдірахманова 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Майра Ғалымжанқызы Әбдірахманова''' ([[1956 жыл]]ы туған) – [[медицина]] ғылымдарының докторы (2003).<br /> <br /> [[Қарағанды]] мемлекеттік медицина институтын (1979, қазіргі [[Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы]]) бітірген. Қарағанды қаласындағы диагностикалық орталықта [[Невропатология|дәрігер-невропатолог]] (1990–1998), Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық ортасында кіші ғылыми қызметкер (1998–2002), ал 2002 жылдан [[Қарағанды]] мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.<br /> <br /> Әбдірахманова 70-тен астам ғылым еңбектің, оның ішінде екі монографияның авторы.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор [[Нысанбаев Әбдімәлік|Ә. Нысанбаев]] – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Шығармалар:==<br /> * «Цереброваскулярная недостаточность у горных рабочих с артериальной гипертензией», 2002; <br /> * «Диагностика цереброваскулярной недостаточности и коррекция дисрегуляции сосудов методом биологической обратной связи», 2002<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1956 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Қарағанды облысы тұлғалары]]<br /> [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан ғалымдары]]<br /> [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]<br /> [[Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 Орынбай Дайырбеков 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Ғалым<br /> |Есімі = Орынбай Дайырбеков<br /> |Шынайы есімі = <br /> |Суреті = <br /> |Сурет ені = <br /> |Туған күні = 01.10.1942<br /> |Туған жері = [[Түркістан облысы]]&lt;br /&gt;{{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}} <br /> |Қайтыс болған күні = <br /> |Қайтыс болған жері = <br /> |Азаматтығы = {{KAZ}} <br /> |Ғылыми аясы = [[медицина]]<br /> |Жұмыс орны = А.Н. Сызғанов атындағы клиникалық және эксперименталдық хирургия ғылми-зерттеу институты директоры<br /> |Ғылыми дәрежесі = [[медицина|Медицина ғылымының докторы]], [[профессор]] <br /> |Сыйлықтары = <br /> |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина инистиуты]]<br /> |Ғылыми жетекші = <br /> |Марапаттары = <br /> {{{!}} <br /> {{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астана медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}<br /> {{!}}} <br /> }}<br /> '''Орынбай Дайырбеков''' ([[1942 жыл]]ы [[10 қаңтар]]да [[Түркістан облысы]] [[Төле би ауданы]] Көксаяқ ауылы) — [[ғалым]]. [[медицина|Медицина ғылымының докторы]] ([[1993]]), [[профессор]] ([[1996]]). Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген дәрігері ([[1990]]). Денсаулық сақтау ісінің үздігі.<br /> <br /> == Толығырақ ==<br /> [[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;<br /> * Орынбай Дайырбеков [[1942 жыл]]ы [[10 қаңтар]]да [[Түркістан облысы]] [[Төле би ауданы]] Көксаяқ ауылында дүниеге келген.<br /> * [[1968 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина инистиуты]]н бітірген.<br /> * Еңбек жолын 1968 жылы Ұлы отан соғысы мүгедектерінің республикалық госпиталінде дәрігер - рениматлог қызыметінен бастаған.<br /> * [[1971]] - [[1988]] жылдары Қазақ емдік-тәжірибелік хирургия институтының кардиохирургия бөлімінде хирург-дәрігер, [[аспирант]]ы, [[Алматы]] қаласындағы қалалық №4 ауруханасында бас дәрігердің орынбасары, бас дәрігері, [[Алматы облысы]] ауруханасының бас дәрігері, облысы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі, клиник. және эксперименттік [[хирургия]] ғыл.-зерт. институты директорының орынбасары, [[Алматы қаласы]] әкімі аппаратының денсаулық сақтау басқармасының бастығы болды. <br /> * [[1999]] - [[2012]] жылдары Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясының ректоры.<br /> * қазіргі таңда А.Н. Сызғанов атындағы клиникалық және эксперименталдық хирургия ғылми-зерттеу институты директоры лауазымында.<br /> * Негізгі ғылыми еңбектері туа біткен жүрек ақауын анықтап, емдеу тәсілдерін қолдануға арналған. Ал ғылыми жұмыстары [[денсаулық]] сақтау ісін ұйымдастыруға, мед. көмек сапасын көтеруге бағытталған.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Марапаттары ==<br /> * [[1990]] - Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген дәрігері<br /> * [[1993]] - [[медицина|Медицина ғылымының докторы]]<br /> * [[1996]] - [[профессор]]<br /> * [[1998]] - &quot;Астана&quot; медалі<br /> * [[2001]] - &quot;Қазақстан Республикасы тәуелсіздігне 10 жыл&quot; медалі<br /> * [[2002]] - ҚР тұңғыш президентінің алғыс хаты<br /> * [[2004]] - [[Құрмет ордені]]<br /> * [[Парасат ордені]]нің иегері<br /> * Төле би ауданының құрметті азаматы<br /> * Түркістан облысының құрметті азаматы<br /> * Қазақстан Денсаулық сақтау ісінің үздігі.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]<br /> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері]]<br /> [[Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері]]<br /> [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]]<br /> [[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Майра Белгібайқызы Жангелова 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Майра Белгібайқызы Жангелова''' ([[1940 жыл]]ы туған, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан қаласы]]) – медицина ғылымдарының докторы (1990), профессор (1990). <br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> * [[Семей мемлекеттік медицина институты]]н (1964, қазіргі [[Семей мемлекеттік медицина академиясы]]) бітірген. <br /> * [[Харьков медицина институты]]нда аспирант (1966–69)<br /> * Семей мемлекеттік медицина академиясында ассистент, доцент (1969–75)<br /> * Қарағанды медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі (1975–81)<br /> * Семей мемлекеттік медицина академиясында доцент, профессор (1981–89). <br /> * 1990 жылдан профессор, кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. <br /> <br /> == Ғылыми еңбектері ==<br /> * 1988 жылы «Медиаторные процессы при отеке легких» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. <br /> * Жангелова 50-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> * https://sibac.info/author/zhangelova-mayra-belgibaevna<br /> * http://www.nma.org.kz/about/photogallery/?ELEMENT_ID=34227<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1940 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Зайсанда туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]<br /> [[Санат:Семей мемлекеттік медицина академиясының профессорлары]]<br /> [[Санат:Семей медицина университеті түлектері]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D3%99%D1%80_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Гүлнәр Тілеуханқызы Хауадамова 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Гүлнәр Тілеуханқызы Хауадамова''' ([[1950 жыл]]ы туған) – медицина ғылымдарының докторы (1992). <br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> * [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]]н (1973, қазіргі [[Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы]]) бітірген. <br /> <br /> * [[Қарағанды]] (1973–1975) және [[Алматы]] (1975–1976) қалаларындағы [[туберкулез]] диспансерінде дәрігер<br /> <br /> * [[КСРО Денсаулық сақтау министрлігі]]нің ғылыми-зерттеу институтында ординатор (1976–1978), аспирант (1978–1981)<br /> <br /> * [[Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институты]]нда кіші, жетекші ғылыми қызметкер (1981–1983, 1985–1994)<br /> <br /> * Қазақ КСР-і [[Денсаулық сақтау министрлігі]]нің емдеу басқармасы бастығының орынбасары (1984–1985)<br /> <br /> * [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде кафедра меңгерушісі (1994–1995) болды. <br /> <br /> * 1995 жылдан Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметін атқарады. <br /> <br /> == Ғылыми еңбектері ==<br /> <br /> * «Впервые выявленный туберкулез органов дыхания на территории с высокой его распространенностью» тақырыбында [[докторлық дисскртация]] қорғады. <br /> <br /> * 80-нен астам [[ғылыми жарияланым]]ның авторы.&lt;ref&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1950 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]<br /> [[Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Мәлика Садыққызы Шабдарбаева 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Мәлика Садыққызы Шабдарбаева''' (25.5.[[1940 жыл]]ы туған) – [[медицина]] ғылымдарының докторы (1996), [[профессор]] (1999).<br /> <br /> Семей мемлекеттік медицина институтын (''қазіргі [[Семей мемлекеттік медицина академиясы]]'') бітірген. Осы институтта, [[Алматы]] мемлекеттік медицина институтында (''қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]'') ассистент, [[Қазақстан Республикасы]] Денсаулық сақтау министрлігінің Қазақ еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтында аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеді.<br /> <br /> 200-ден астам [[ғылыми жарияланым]] мен 1 [[монография]]ның авторы.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:25 мамырда туғандар]]<br /> [[Санат:1940 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан ғалымдары]]<br /> [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]<br /> [[Санат:Профессорлар]]<br /> [[Санат:Семей медицина университеті түлектері]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 Қапа Құдайбергенов 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қапа Құдайберенов''' (15.3.[[1937 жыл]], [[Ақтөбе облысы]] [[Хромтау ауданы]] – 3.2.[[1995 жыл]], [[Ақтөбе]] қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1985), профессоры (1986). <br /> <br /> * [[Ақтөбе мемлекеттік медицина институты]]н (1964, қазіргі [[Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы]]) бітірген. <br /> * [[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]] ауруханасында дәрігер (1964–67)<br /> * [[Ақтөбе]] мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі (1970–83) қызметтерін атқарған. <br /> * Негізгі ғылыми еңбектері акушерлік және гинекология мәселелеріне арналған. <br /> * «Әйелдер босанғаннан кейін жұқпалы ауруларды дарытпау» тақырыбында доктор диссертация қорғаған. <br /> * 20-дан астам ғыл. жарияланымның авторы.&lt;ref&gt;“Қазақ Энциклопедиясы”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер== <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{бастама}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:15 наурызда туғандар]]<br /> [[Санат:1937 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Хромтау ауданында туғандар]]<br /> [[Санат:3 ақпанда қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:1995 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Ақтөбеде қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан ғалымдары]]<br /> [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]<br /> [[Санат:Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті профессорлары]]<br /> [[Санат:Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті түлектері]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Айгүл Аманжолқызы Ысмайылова 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Ысмайылова Айгүл Аманжолқызы''' ([[1957]] ж.т.) – медицина ғылымдарының докторы (2003), [[профессор]] (2006). <br /> <br /> Қарағанды мемекеттік медицина институтын (1981, қазіргі [[Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы]]н) бітірген.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;[[Қарағанды педагогика институты]]нда аға лаборант, Қарағанды мемлекеттік медицина институтында стажер-зерттеуші, [[Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық орталығы]]ның аға ғылыми қызметкері, бөлім меңгерушісі, ғылыми хатшысы қызметтерін атқарды. <br /> <br /> 140-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.&lt;ref&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Сілтемелер ==<br /> *[http://kgma.kz/kk/blog2.html Ысмайлоап] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614222124/http://www.kgma.kz/kk/blog2.html |date=2011-06-14 }}<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1957 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]<br /> [[Санат:Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық орталығының профессорлары]]<br /> [[Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B Мұстафа Рысұлы 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Мұстафа Рысұлы''' (1950 жылы туған, [[Шу ауданы]], [[Бірлік (Шу ауданы)|Бірлік]] ауылы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1992), [[профессор]] (1994), Қазақстан Медицина ғыл., Халықаралық жоғары мектеп академияларының акад.<br /> <br /> 1974 жылы [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы медициналық институты]]н бітірген. 1974 – 77 жылдары осы институтта ассистент, 1977 – 81 жылдары Сеченов атындағы [[Мәскеу медициналық институты]]нда аспирант, 1981 – 92 жылдары [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы медициналық институты]]нда оқытушы қызметтерін атқарған. 1992 жылдан [[Қожа Ахмет Иасауи|Қ.А. Иасауи]] атындағы қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі, проректор, вице-президент, ректор, профессор қызметтерін атқарды. 3 ғылым кандидатын дайындап шығарған. 110 ғылыми мақаланың соның ішінде 8 монография мен оқулықтардың авторы.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Сілтемелер==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:1950 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Жамбыл облысында туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан ғалымдары]]<br /> [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Профессорлар]]<br /> [[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 Әлімжан Үсенұлы Сағымбаев 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Сағымбаев Әлімжан Үсенұлы''' (18.09.1943 ж. [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Таушық]] ауылында т.) – дәрігер, медицина ғылымының кандидаты (1974).<br /> ==Білімі==<br /> Ақтөбе медицина институтын (қазіргі [[Батыс Қазақстан медицина академиясы]]) бітірген (1966). <br /> ==Еңбек жолы==<br /> 1976 – 83 ж. Маңғыстау облыстық денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1983 – 85 ж. облысы аурухананың бас дәрігері, 1992– 97 ж. медицина училищесінің [[Ақтау]] бөлімшесінің, 1997 жылдан «Мейірбике» медицина колледжінің директоры.<br /> ==Ғылыми еңбектері==<br /> [[Алматы]] қаласындағы Химия ғылымдары институтының ғалымдарымен бірлесіп жаңа дәрі шығарғаны үшін КСРО Мин. Кеңесінің авторлық куәлігін алған.<br /> ==Марапаттары==<br /> «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{Stub}}<br /> <br /> [[Санат:18 қыркүйекте туғандар]]<br /> [[Санат:1943 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]]<br /> [[Санат:Медицина ғылымдарының кандидаттары]]<br /> [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]<br /> [[Санат:Батыс Қазақстан медицина академиясының түлектері]]<br /> [[Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96a%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BE%D0%B2 Еркебай Бисахметұлы Жaқауов 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Еркебай Бисахметұлы Жaқауов''' (1936, [[Қарақия ауданы]] Құрық ауылы – 1991) – дәрігер, [[КСРО]] «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1960). [[Түрікмен]] мемлекеттік медицина институтын бітірген (1962). 1960 жылы [[Бекі]] жерінен ең алғаш [[оба]] ауруының ошағын тапқан. 1963 – 84 жылы «Сенек» елді мекенінің, 1984 – 91 жылы Қарақұдық ауруханасының бас дәрігері болды. Еңбек Қызыл Ту (1976) ордені, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған (1984).&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Жану проблемалары институты 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Ғылыми ұйым<br /> |атауы = Жану проблемалары институты<br /> |қысқаша атауы = <br /> |халықаралық атауы = <br /> |логотипі = <br /> |бұрынғы атауы = <br /> |ұран = <br /> |құрылды = [[1989 жыл]]<br /> |қайта құрылды = <br /> |қайта құрылған жыл = <br /> |түрі = <br /> |басшы = <br /> |президент = <br /> |ғылыми басшы = <br /> |директор = Надиров Рашид Казимович<br /> |қызметкер = <br /> |ғылыми қызметкер = <br /> |нобель лауреаты = <br /> |академик = <br /> |корреспондент-мүше = <br /> |ғылым докторы = <br /> |ғылым кандидаты = <br /> |докторантура = <br /> |аспирантура = <br /> |түс = <br /> |орналасқан жер = {{KAZ}}<br /> |метро = <br /> |мекенжай = [[Алматы]] қаласы, Бөгенбай батыр көшесі, 172<br /> |еншілес ұйым = <br /> |сайт = https://www.icp.kz/<br /> |марапат = <br /> }}<br /> '''Жану проблемалары институты''' – Қазақстандағы жану процестерін зерттеумен айналысатын жалғыз институт. 1989 жылы [[Алматы]] қаласында құрылған.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Институт құрамындағы лабораториялар: == <br /> *өздігінен таралатын жоғары температуралық синтез көмегімен отқа төзімді заттар алу; <br /> *[[гибрид]]тік технологиялар; <br /> *композициялық материалдар; <br /> *жалын негізінде [[синтез]]; <br /> *құрылыстық және функционалдық [[керамика]]; <br /> *өздігінен таралатын жоғары температуралық синтез көмегімен [[катализатор]]лар және [[пигмент]]тер алу; <br /> *көмірсутектердің жану проблемалары; <br /> *құрылыс материалдары; <br /> *қозғалтқыштардағы жану процестері; <br /> *турбуленттік жану және материалтану. <br /> == Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыты: == <br /> жану процесі негізінде жаңа бағалы заттар – материалдар мен композициялар алу. Институтта пеш қалауға арналған отқа төзімді ''«Фурнон»'' материалдары, дәнекерлеу электродтары, құрылыс жұмыстарына арналған пигменттер мен бояулар, ағын суды тазалауға арналған көміртекті сорбенттер, қышқылға төзімді материалдар, дәнекерлеу электродтарын қаптауға арналған флюстер мен шихталар, детальдар мен бұйымдар алуға арналған толтырғыш полимерлер, оттан қорғаушы коррозияға қарсы ''«Бірлік-М»'' қаптамасы, тұрмысқа қажет отын брикеттері жасалып, өндіріледі. Құрылғаннан бастап институт өзін-өзі қаржыландырады. Жыл сайын институт қызметкерлерінің жүргізген зерттеу нәтижелерін баяндайтын ғылыми жинақ шығарылады.<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Сілтемелер ==<br /> [http://kaznu.kz/kz/3/news/one/1707/ Білім. Ғылым. Өндіріс ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123057/http://kaznu.kz/kz/3/news/one/1707/ |date=2016-03-04 }}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Адам және жануарлар физиологиясы институты 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Адам және жануарлар физиологиясы институты''', [[Қазақстан Ғылымдар Академиясы]]ның ғылыми-зерт. институттарының бірі. 1945 ж. құрылған.<br /> <br /> Оның [[лимфа]] және [[қан айналысы]], [[ас қорыту]], [[лактация]] ([[сүттену]]), нейрогуморальдық реттеу, бейімделу және лимфалық жүйе физиол-сы лабораториялары бар.<br /> <br /> Негізгі ғылыми-зерт. жұмыстарының бағыттары: лимфаның құрамы мен қасиетінің өзгеру заңдылығын, түзілуін және оған әсер ететін факторларын, ас қорыту, жүйке жүйесі, ішкі секреция бездері қызметін зерттеу. Құрылғаннан бері институт ғалымдары гисто-физиологиялық зерттеулерін (Н.О.Базанованың басшылығымен), адамның естен танып ауыратын дертін емдеу жолын (А.П.Полосухин); фистулалық әдіс арқылы малдың ас қорыту ерекшелігін білу (ҚАЛАСЫТ.Тәшенов); ірі қара малдың сүттілігін арттыру, бие сауатын «Темп» аппаратын шаруашылыққа пайдалану жолын (Х.Д.Дүйсембин) ұсынды. Сондай-ақ диспепсия, энтерит дертін емдеуге қажетті кермек және таран өсімдіктерінен жасалған тұнба ерітінділерін алу, киікоты өсімдігінен жасалған дәрімен жүрек ауруын емдеу жолын (Ф.Ж.Жұмағалиева); Қазақстанда экол. жағдайдың нашарлауына байланысты қолайсыз факторлардың (қорғасын, улы газ, т.б.) организмге зиянды әсерін және одан қалай сақтану жолдарын, ауыр металдардың қан мен лимфаға, бауыр мен бүйрекке, денедегі зат алмасу, ас қорыту, сүт шығу процестеріне әсерін анықтайтын ғылыми-зерт. жұмыстарын жүргізді.<br /> <br /> Адамның ғарышты игеруіне байланысты ғылыми бағдарлама бойынша зерттеулер жүргізілді (мысалы, Қазақстан ғарышкерлері Т.Әубәкіров пен Т.Мұсабаевтың ғарышқа ұшар алдындағы және жерге қонғаннан кейінгі қанының құрамы зерттелді).<br /> «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]]<br /> [[Санат:Қазақстан университеттері]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақ Энергетика Ғылыми-Зерттеу Институты'''&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;, [[КСРО]] [[Ғылым Академиясы|Ғылыми Академиясының]] Қазақ бөлімшесінің [[Энергетика]] секторы негізінде 1944 жылы [[Алматы|Алматы қаласында]] құрылған. 1963 жылға дейін Қазақстан Ғылым Академиясының құрамында болды. 1963 жылдан КСРО Энергетика және электрлендіру [[министрлік|министрлігінің]], ал 1991 жылдан [[Қазақстан Республикасы]]ның Энергетика және минералдық қорлар министрлігінің қарамағында. Институттың 6 ғылыми-зерттеу [[лаборатория]]сы және бірегей 4 өндірістік базасы бар (энергетикалық жүйелер жұмысының сенімділігін арттыру жолдарын және СЭС агрегаттарының гидравликасын зерттеуге арналған тәжірибелік СЭС; метеорологиялық әсерлердің [[электр]] энергиясын тасымалдау желілеріне тигізетін әсерін зерттеуге арналған тәжірибелік [[полигон]]; қазандық құралымдарды және оттық құрылғылар мен энергетикалық [[технология]] агрегаттардың режимдік сипаттамаларын оңтайландыруды зерттеуге арналған ірілендірілген тәжірибелік [[база]]; СЭС агрегаттарын жетілдіру тәжірибелік базасы). Институттың негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттары: Қазақстан энергетикасының отын-энергетика жүйелерінің дамуын болжау және оңтайландыру; сапасы төмен [[көмір]] жағып жұмыс істейтін Қазақстан электр станцияларының қазіргі және болашақтағы қазан агрегаттарының сенімділігі мен тиімділігін арттыру; қоршаған ортаны зиянды қалдықтардан қорғау тәсілдерін және энергеткалық қорларды барынша аз шығындайтын тиімділігі жоғары энергетикалық технология процестер жасау; республиканың энергетикалық [[су]] шаруашылық жүйелерін дамытуды, су [[электр]] станцияларының ғимараттары мен агрегаттарының сипаттамалары мен жұмыс режимдерін оңтайландыру. Институтта Қазақстан Ғылым Академиясының академигі Ш.Ш.Шокин ұзақ жылдар бойы жұмыс жасаған; академик Б.Қ. Әлиаров пен Б.П.Устименко, т.б. жұмыс істеді. Институттың бес ғылыми жұмысы Қазақстан және КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленген. Институт жанынан «Қазақстанның энергетикасы және отын қорлары» атты ғылыми салалық журнал шығарылады; диссертациялық кеңес, [[аспирантура]] және [[докторантура]] жұмыс істейді.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Сілтемелер==<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қазақ топырақтану және агрохимия ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:26:28Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>[[File:Sand Norderney.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Топырақ]]''.]]<br /> '''Топырақтану ғылыми-зерттеу институты'''– [[топырақ]] пен оның жамылғысын [[кешен]]ді түрде зерттейтін ғылыми-зерттеу мекемесі. <br /> <br /> <br /> [[1945 жыл]]ы [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның тұңғыш [[президент]]і [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ.И.Сәтбаев]]тың ұсынысымен құрылған. Институтта 4 [[ғылыми бөлім]] мен 3 [[лаборатория]], [[аспирантура]], [[диссертация]]лық және [[ғылыми кеңес]] жұмыс істейді. <br /> <br /> [[File:Sand-Martin.jpg|thumb| left| alt=A.]]<br /> <br /> Негізгі ғылыми бағыттары [[Қазақстан]] аумағындағы [[топырақ]] пен оның жамылғысын зерттеудің ғылыми негізі; [[топырақ]] [[ресурс]]тарының өнімділігін арттыру және оларды пайдалану; [[топырақ]] құнарлылығын арттыру; [[топырақ]] [[экология]]сы мен оны қорғау мәселелері. Институт ғалымдары [[топырақ]] пен оның жамылғысының қазіргі жағдайын анықтау үшін [[география]]лық-[[генетика]]лық зерттеулер жүргізіп, нәтижесінде [[графика]]лық ақпарат және [[цифр]]лық мәлімет беретін әлемдік дәрежедегі жаңа [[топырақ]] картасын жасады. Сонымен қатар еліміздің экологиясы нашар аудандары топырақтарының қазіргі жағдайын анықтап, оларды болашақта тиімді пайдалану жолдарын ұсынды. Институт Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған ([[1974]]). ''«[[Қазақстан]]да суландыруды дамытуды жетілдіру үшін [[топырақ]]қа [[мелиорация]]лық баға берудің ғылыми негізі»'' атты [[монография]]сы үшін [[1984]] жылы институттың бір топ ғалымдарына ([[Ж.Аханов]], [[Қ.Қаражанов]], [[В.М.Боровский]], [[М.А.Орлова]], [[Л.И.Пачикина]], [[В.А.Корниенко]]) [[Қазақстан]]ның Мемлекеттік сыйлығы берілді.&lt;ref&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]<br /> [[Санат:1945 жылы құрылған ұйымдар]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 Санат:Қазақстандағы спорт 2026-07-12T19:26:27Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Commonscat|Sports in Kazakhstan}}<br /> <br /> [[Санат:Елдер бойынша спорт]]<br /> [[Санат:Қазақстан]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қазақ орман шаруашылығы және агроорман мелиорациясы ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>Қазақ орман шаруашылығы және агроорман мелиорациясы ғылыми-зерттеу институты 1957 жылы 12 наурызда құрылған. &lt;br&gt;<br /> '''Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттары: '''<br /> &lt;ol TYPE=&quot;a&quot; &gt;<br /> &lt;li&gt;ормантану, орман шаруашылығы, шаруашылық жүргізудің жаңа жағдайларында орманды көп мақсатты және үнемді пайдалану, селекция, тұқым өсіру, жабайы ағаш және бұта түрлерінің сорттарын шығару, орман шаруашылығына интродуценттерді енгізу, желден қорғау мақсатында тоғай өсіру және көгалдандыру; &lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;жасанды тоғай өсіру мен бұрынғы тоғайларды (соның ішінде экол. апат аймақтарында) қалпына келтіру; &lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;орманды аурулар мен зиянкестерден сақтау, өрттен қорғау; &lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;орман шаруашылығы жұмыстарын механикаландыру; &lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;тағамдық және дәрілік өсімдіктердің жабайы флорасын зерттеу, Солтүстік Қазақстандағы кейбір түрлерін плантациялық әдіспен өсіру технологиясын зерттеу, т.б. &lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> 1957–2009 жылы институт ғалымдары орман қорғаудың 84 құжатын әзірледі және олардың 220-дан астам ұсыныстары мен нұсқаулары өндіріске енгізілді. Институттың Алматы, Алтай, Батыс Қазақстан бөлімшелері мен Бурабайдағы бас кәсіпорнында ағаш түрлерін көбейту, оны аудандастыру мақсатында, агрономиялық орман мелиорациясы, өскіндер құрамын қалыптастыруда нысаналы жұмыстар атқарылуда. Орман өндірісін селекциялық құнды тұқымдармен қамтамасыз ету мақсатымен өзге елдердегі өсімдіктер дүниесіне мониторинг жасалып, озат тәжірибе мен технология қолданылды. Осымен байланысты Ақмола облысындағы «Ұрымқай» орман шаруашылығында қарағайдың 17 климаттық түрі сынаққа алынды. 2005 жылы жоғары өнімділікті «[[Ұрымқай-38]]» және «[[Ұрымқай-53]]» тұқымдары өндіріске енгізілді. 2004 жылы Мемлкеттік комиссия «[[Сымбатты қарағай]]» және «[[Бұланды]]» тұқымдарын аудандастыруға қабылдап алды. Соңғы кездердегі зерттеулер нәтижесінде орман қоры ассортименті 47 түрге көбейді. Қазіргі уақытта барлығы 98 адам, соның ішінде 43 ғылыми қызметкер, 1 ғылыми доктор, 24 ғылыми кандидат жұмыс істейді. Институт ғалымдары 12 зерттеу жұмыстарын аяқтап, 21 ұсыныс енгізген. Институт жанындағы аспирантура мен докторантурада 2 ғылыми доктор мен 13 ғылыми кандидат даярланған. Соңғы жылдары (2004–2009) 300-ден аса ғылыми жұмыстар, оның ішінде 4 монография жарияланып, ғыл. қызметкерлерге 5 авторлық куәлік пен 2 патент берілді. 2009 жылы ''«Қазақстан Республикасының орман қорын пайдаланудың тиімділігін арттыру»'' атты төрт бағытты ғылыми жоба бойынша зерттеу жұмысы жүргізілуде.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары|О]]<br /> [[Санат:Қазақстан орман шаруашылығы]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D3%A9%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қазақ астық және оны өңдеу өнімдері ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақ астық және оны өңдеу өнімдері ғылыми-зерттеу институты''' 1958 жылы 1 маусымда құрылды. Негізгі ғылыми-зерттеу бағыттары: агроөнеркәсіп салалары мен нан өнімдері жүйесінде ғылыми-техникалық прогресті жеделдетуге бағытталған іргелі және қолданбалы зерттеулерді дамыту; жиналған астықты сақтау, тазалау және өңдеуге арналған тиімді технологиялар мен технологиялық құралдарды дайындау. Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу ин-ты (Қазақ ЕШҒЗИ) 1935 жылы 1 ақпанда құрылды.&lt;br /&gt;<br /> '''Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттары:'''<br /> &lt;ol TYPE=&quot;a&quot; &gt;<br /> &lt;li&gt;егін шаруашылығының генофондын құру, пайдалану және сақтау; &lt;/li&gt; <br /> [[физиология]], [[генетика]], [[биохимия]], [[биотехнология]], т.б. биол. ғылымдарының қазіргі заманғы әдістерін пайдаланып, дәнді, дәнді бұршақ, жарна, дәрілік, техниканың дақылдардың өнімділігі жоғары, төзімді, бейімделгіш жаңа сорттары мен гибридтерін алу; &lt;/li&gt;&lt;li&gt;өнімділігі жоғары да сапалы тұқымдар өндірісі; топырақтық-климаттық белдемдер бойынша егін шаруашылығының аймақтық тиімділігі жоғары топырақ, су, ресурс үнемдеуші агроландшафтылық жүйелерінің негізгі буындарын дамытып жетілдіру; &lt;/li&gt;&lt;li&gt;топырақ құнарлығының ұдайы ұлғаймалы жаңартуды ескере отырып, ауыл шаруашылығы дақылдар өнімінің тұрақты түсімін қамтамасыз ететін тыңайтқыштарды ұтымды пайдалану жүйелерін, негізгі егіс дақылдарын өңдеудің ресурс пен энергияны үнемді жұмсайтын, экологиялық таза технологияларын жасау және оны экол. тұрғыдан бағалау. &lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> Соңғы жылдары институтта барлығы 187 адам, соның ішінде 63 ғылыми қызметкер, 17 ғылыми доктор, 37 ғылыми кандидат, [[Қазақстан ҰҒА]]-ның 1 академик, 1 корр. мүшесі жұмыс істеді. Институт ғалымдары өткен жылы егілген астық (қыстық бидай, сұлы) пен картоп танабында келесі жылы тамыржемістілердің шіруі азайып, қант қызылшасының өнімділігі артатынын ([[Қазақ ЕШҒЗИ]]-дің [[Талдықорған]] бөлімшесі) анықтады; сабанның, сидеральды дақыл (бұршақ, жоңышқа, сұлы) масақтарының топырақ құнарлығын сақтау мен қант қызылшасының өнімділігін арттыру үшін жасыл тыңайтқыш ретінде пайдалануға тиімділігі ([[Қазақ ЕШҒЗИ]]-дің [[Талдықорған]] бөлімшесі) анықталды; мақта (Мақтаарал тәжірибе ш.) мен ауыспалы дақылдар өсіруге тыңайтқыштар пайдалану бойынша ұсыныстар жасалды. Институт жанындағы аспирантура мен докторантурада 23 ғылыми доктор мен 76 ғылыми кандидаттары даярланған. Ғалымдардың сіңірген еңбектерінің нәтижелері жарияланған 18 ғылыми еңбектер жинағы, 5 нұсқау, 519 мақалаларда баяндалған. Олардың жаңалықтарына 48 авторлық куәлік берілген.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары|А]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қазақ астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақ астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты''' 1956 жылы 22 қыркүйекте құрылды. Ғылыми қызметінің негізгі бағыттары: [[Солтүстік Қазақстан]]ның агроландшафттарының топырақ қорғау-суландыру құрылымының ғыл. негізін жасау; астық пен мал азығы өндірісін ұлғайту, топырақ қарашірігін сақтау, пайданы арттыру мен энергоресурстар шығындарын азайтуға бағытталған егіншілік жүйесін дамыту; дәнді және мал азықтық дақылдарды өңдеу машиналары жүйесін жетілдіру; далалы аймаққа бейімделген қолайсыз жағдайларға төзімді дақылдар сорттарын алу мен олардың тұқымдарын өсіру. Институт ғалым А.И.[[Бараев Александр Иванович|Бараев]]тың есімімен аталады. Соңғы жылдары институтта 249 адам, соның ішінде 79 ғылыми қызметкер, 5 ғылыми доктор, 23 ғылыми кандидаттары қызмет етті. Институтта [[КСРО]] және Лениндік сыйлығының 3 лауреаты жұмыс істеген. Институт ғалымдарының зерттеулері бойынша Солтүстік Қазақстанда топырақ ылғалын молайту мен оны дәнді дақыл өсіруге пайдалану, Солтүстік Қазақстан жағдайында қыстық бидайды өңдеу технологиясы және жаздық бидай егістіктерінде өсімдіктерді қорғау әдістерін қолдану, [[Ақмола облысы]] шаруашылықтарында ауыл шаруашылығы жерлерін зиянкес шегірткелерден қорғау жүйесі, Солтүстік Қазақстанда топырақты жел және су эрозиясынан сақтау, Солтүстік және Орталық Қазақстанда минералды және органикалық тыңайтқыштарды дәнді дақылдарды өсіруге пайдалану, сортаң егістік жерлерде мал азығын өндіру, т.б. ұсыныстар жасалды. 15 ғылыми-зерттеу нәтижелері өндіріске енгізілді. Жаздық жұмсақ бидайдың 10, жаздық бидайдың 5, арпаның 4, сұлының 2, тарының 3, қарақұмықтың 1, мал азықтық дақылдардың 10 сорты шығарылды. Институтта аспирантура мен докторантура бар, 2 ғылыми доктор және 12 ғылыми кандидаттары даярланған. Ғалымдардың еңбектері 10 монографияда, 5 ұсыныс-пікірде баяндалып, оларға 29 авторлық куәлік берілген.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары|А]]<br /> [[Санат:Ғылыми институттар]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%96_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қазақ агроөнеркәсіп кешені экономикасы және ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақ агроөнеркәсіп кешені экономикасы және ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институты''' 1931 жылы құрылған. Институттың ғылыми қызметінің негізгі бағыты: елдің азық-түліктік тәуелсіздігін қамтамасыз ететін агроөнеркәсіп кешенін дамыту мен ауыл халқының тұрмыс деңгейін көтерудің экономикалық механизмін құру. Институт ғалымдары өтпелі кезеңге арналған аграрлық саясаттың біртұтас тұжырымдамасын жасап, оның мынадай басты бағыттарын анықтап берді: елдің азық-түліктік тәуелсіздігін қамтамасыз ету; аграрлық реформаларды тереңдету есебінен ауылда нағыз меншік иесін қалыптастыру; ауыл еңбеккерлерін мемлекеттік қолдаудың тиімді механизмін табу (салықтық жеңілдіктер, несие беру, сақтандыру, күрделі қаржы бөлу); өндірісте, өңдеуде, өткізуде (сатуда) және қызмет көрсету саласында кооперация мен интеграцияны дамыту; ауылдың әлеуметтік мәселелерін шешу (жұмыспен қамту және тұрмыс деңгейін көтеру, халықтың қалаға көшуін азайту). Аграрлық секторға қолдау көрсету мақсатында институт ғалымдары барлық ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілер үшін патентті бірыңғай жер салығына ауыстыру, қосылған құн салығының орнына – өнімді сатудан түскен пайда көлемінен салық алуды енгізу, ал өнімді сатудан түскен пайдаға әлеуметтік салық енгізу қажеттілігін негіздей отырып, жаңаша салық салу, несие беру және қаржыландыру модельдерін жасады, т.б. Қаржы-несие саясатын жетілдіру үшін ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерге несие беру жүйесі құрылды. Институт ғалымдары жер қатынастарын реттеу әдістеріне ғылыми негіздеме беріп, агроөнеркәсіп кешенінің әр түрлі салалары бойынша 30 ұсынысты өндіріске енгізді. Институттың ғылыми қызметінің жетістіктері 69 ұсыныста, 28 кітап пен монографияларда, 3 сөздік пен анықтамалықтарда, 1 талдамалық жинақта, 4 ғылыми баяндамада мазмұндалды. Қазіргі уақытта институтта 107 адам жұмыс істейді, олардың 70-і ғылыми қызметкер, 10-ы ғылыми доктор, 20-сы ғылыми кандидаттары, ғылыми қызметкерлер арасында [[ҰҒА]]-ның 1 акад., 1 корр. мүшесі болды. Институт жанындағы аспирантура мен докторантурада экономикалық ғылымдарының 16 докт., 80 канд. даярланған.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары|А]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Эксперименттік және теориялық физика ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Эксперименттік және теориялық физика ғылыми-зерттеу институты''' (ЭТФ ҒЗИ) — [[Қазақстан]]дағы жоғары оқу орындары жанынан ашылған тұңғыш ғылыми-зерттеу институты. Ол [[1992 жыл]]ы [[10 сәуір]]де құрылды. <br /> <br /> <br /> Физика факултетінің 6 кафедрасының ([[теориялық физика]], қатты дене физикасы, ядролық физика, оптика және плазма физикасы, электроника және сызықсыз толқындық процестер физикасы), үш оқу лабораторияларының (дәрістік физикалық эксперимент, сызықтық үдеткіш, шала өткізгіш прибор құрастыру) ғылыми-өндірістік базалары мен интелектуалдық күштерін біріктіреді. Институтта 16 ғылыми зертханадан тұратын 6 бөлім жұмыс істейді. Кафедра меңгерушілері тиісінше институттың 6 бөліміне жетекшілік етеді. Факультеттің ғылыми жұмысын институттың ғылыми-техникалық кеңесі үйлестіреді, ал факультеттің ғылыми кеңесі институттың қызметін қадағалайды. Институттың ғылыми қуатын Ұлттық ғылым академиясының 1 акад. мен 3 корр. мүшесі, 32 ғылыми доктор мен 63 ғылыми кандидаттан құрады. Ғылыми-зерттеу жұмыстарын орындауға жоғары курс студенттері, магистранттар мен аспиранттар да қатысады. Институт қызметінің негізгі ғылыми бағыттары:<br /> &lt;table BORDER=&quot;2&quot;&gt;<br /> &lt;tr&gt;&lt;td bgcolor=&quot;silver&quot;&gt;&lt;i&gt;<br /> – салыстырмалылық теориясы, гравитацияның және кванттық физиканың өзекті мәселелері;<br /> &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;<br /> &lt;tr&gt;&lt;td bgcolor=&quot;silver&quot;&gt;&lt;i&gt; <br /> – жану процестері мен жылу-масса тасымалдану құбылыстарын зерттеу;<br /> &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;<br /> &lt;tr&gt;&lt;td bgcolor=&quot;silver&quot;&gt;&lt;i&gt; <br /> – газ, плазма және сұйықтық физикасы; плазма мен плазма тәріздес орталардағы тепе-теңсіз процестер физикасы;<br /> &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; <br /> &lt;tr&gt;&lt;td bgcolor=&quot;silver&quot;&gt;&lt;i&gt; <br /> – қатты дене физикасы және материалтану мәселелері; затты электрлі физика, оптикалық және құрылымдық зерттеу;<br /> &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;<br /> &lt;tr&gt;&lt;td bgcolor=&quot;silver&quot;&gt;&lt;i&gt; <br /> – ядр., электрлі магниттік сәулелену және үдетілген бөлшектер мен заттың өзара әрекеттесуі; ядр., термоядролық энергетика және оның қауіпсіздігі мәселелері;<br /> &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;<br /> &lt;tr&gt;&lt;td bgcolor=&quot;silver&quot;&gt;&lt;i&gt; <br /> – теор. және эксперименттік ядролық физика және космос сәулелерінің физикасы;<br /> &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;<br /> &lt;tr&gt;&lt;td bgcolor=&quot;silver&quot;&gt;&lt;i&gt; <br /> – радиофизика мен физикалық электроника.<br /> &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;<br /> &lt;/table&gt; <br /> [[Сурет:Atmosphere layers-kk.svg|120px|right]] <br /> [[ЭТФ]] [[ҒЗИ]] жұмыстарына физика саласындағы ғалымдар ғана емес, сондай-ақ математиктер, химиктер, биологтар, социологтар, т.б. қатысады. Институт ғалымдарының ғылыми-зерттеулерінің нәтижелері нақты ұсыныстарда көрініс тапты. Оған ғалымдар алған авторлық куәліктер мен патенттер (8-і соңғы үш жылда), халықаралық көрмелерге қатысуы дәлел бола алады. Қазіргі уақытта факультетте доктор және кандидат дисс-ларды қорғайтын мамандандырылған кеңестер (теориялық физика, жылу физикасы мен молекулалық физика, физикалық электроника, плазма физикасы мен химиясы мамандықтары бойынша) жұмыс істейді. Институттағы ғылыми-зерттеу қызметі Интернет жүйесімен байланысты дамыған компьютерлік орталықта атқарылады. Институттағы көптеген бірегей қондырғылар әр түрлі класты компьютерлермен кешенді жұмыс жүргізеді. Институт ғалымдары зерттеп, ұсынған технологиялар мен әдістер Қазақстанның әр түрлі өнеркәсіп салаларында, мысалы, радиациялық технологиялар мұнай өңдеу мен ұнтақты металлургияда, т.б. қолданылады; жұқа қабықты жартылай өткізгішті приборлар жасау технологиясы; акупунктуралық емдеуге арналған ықшам кешенді лазерлік приборлар т.б. ''«Мазуттың радиациялық-термиялық крекингі»'' және'' «Ұнтақ металдарды радиациялық өңдеу технологиясы»'' технология жобалары 22-Халықаралық өнертабыстар конференциясында (Женева қалысы, 1994, сәуір) екі алтын алқаға ие болды. Шала өткізгіштер лабораториясының ''«Жұқа қабықты құрылымдарды алу технологиясы»'' жобасы ҚР ҰҒА ұйымдастырған суперидеялар конкурсында шала өткізгішті материалдар мен жұқа қабықты құрылымдарды алу технологиясы бойынша 1-орын алды.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]<br /> [[Санат:1992 жылы пайда болғандар]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Солтүстік Қазақстан мал шаруашылығы және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>«[[Солтүстік Қазақстан]] [[мал шаруашылығы]] және [[өсімдік шаруашылығы]] ғылыми-зерттеу институты» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі («СолтҚазМӨҒЗИ» ЖШС) [[Қазақстан]]ның ауыл шаруашылығы саласында ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді және олардың нәтижелерін өндіріске енгізеді.<br /> ==Негізгі миссиясы==<br /> Ауыл шаруашылығы [[жануарлар]]ының [[селекция]]сында, мал азығын өндіруде және азықтандыруда [[инновация]]лық шешімдерді әзірлеп енгізу арқылы, өндірілетін мал шаруашылығы өнімінің көлемін, сапасын және тиімділігін арттыруды ғылыми тұрғыдан қамтамасыз ету.<br /> [[1962]] жылы құрылған. [[2008]] жылдан бастап «[[ҚазАгроИнновация]]» АҚ құрамындағы ғылыми-зерттеу институты.<br /> ==Ғылыми әлеуеті==<br /> [[Қазақстан]]ның солтүстігінде мал азығын өндіруді жүргізу жүйесі, шөп тұқымын сеуіп өсіретін [[шабындық]]тар жасап қолдану, мүйізді [[қара мал]]дың тұқымдық төлін өсіруді бағыттау, мүйізді қара малдан машинамен сүт сауу, мал табындарын өз төлі есебінен толықтыру, үй шаруашылықтарында және шаруа қожалықтары жағдайында [[шошқа]] етін өндіру, [[шаруа қожалықтары]] мен жеке аула шаруашылықтарында мал шаруашылығын тиімді жүргізу және т.б. көкейтесті мәселелер бойынша ұсынымдар әзірленіп шығарылды.<br /> Ғылыми жетістіктерді және озық тәжірибені насихаттау, ғалымдардың жетістіктеріне мемлекеттік билік пен инвесторлардың назарын аудару мақсатында, Қазақстанның солтүстігінде мал шаруашылығы мен жемшөп өндіруді жүргізудің ғылымды қажетсінетін қазіргі заманға лайық технологиялары бойынша басшыларға, мамандарға және тікелей ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге арналған ғылыми-зерттеу жобаларының, ұсынымдардың, авторлық куәліктердің, монографиялардың жинақтары баспадан шығарылды.<br /> Барлық бөлімдер мен зертханалар ғылыми-зерттеу жұмыстарын орындауға арналған қажетті зертханалық-техникалық құрал-жабдықпен жарақтандырылған.<br /> ==Негізгі ғылыми жетістіктері==<br /> Институттың ғалымдары мамандармен тығыз байланыс жасай отырып мыналарды шығарды:<br /> *[[Қостанай облысы]] «[[Сұлукөл]]» асыл тұқымды мал зауыты» ЖШС-те [[меринос қой]]дың сұлукөл зауыттық типі;<br /> *[[Солтүстік Қазақстан облысы]] «[[Алабота]]» асыл тұқымды мал зауыты» ААҚ-да қазақы [[ақ бас сиыр]] тұқымының тұқыл типі;<br /> *[[Қарағанды]] және [[Солтүстік Қазақстан облыс]]тарындағы шаруашылықтарда қырдың [[қызыл сиыр]]ы тұқымының жаңадан 7 зауыттық аталық ізі;<br /> *Жоғары өнімді ірі ақ шошқа және кемеровтық етті типтес шошқа табындары құрылды;<br /> *ірі қара малдың төлін бордақылаудың, сүт, жүн, қой еті мен шошқа етін өндірудің инновациялық, ресурс үнемдейтін технологиялары;<br /> *ауыл шаруашылығы жануарларының өнімділігі жоғары табындары.<br /> ==Басшылық==<br /> *Бас директор: Мыңжасов Қанат Исмаилұлы<br /> *Бас директордың ғылым жөніндегі орынбасары: Антюхов Виктор Михайлович<br /> *Бас ғылыми хатшы: Байматова Алтыншаш Қалиқызы<br /> *Мекен-жайы: 150700, Қазақстан Республикасы, Солтүстік Қазақстан облысы, Қызылжар ауданы, Бескөл ауылы, Институт көшесі,1-үй<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%96%D1%81_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Университет<br /> |Аты = Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты<br /> |Қысқартылған аты = ҚазККШҒЗИ<br /> |Эмблемасы = ҚазККШҒЗИ эмблемасы<br /> |Сурет = [[Сурет:ҚазККШҒЗИ эмблемасы.jpg|200px|ҚазККШҒЗИ]]<br /> |Шынайы аты = Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты<br /> |Халықаралық атауы = Kazakh Research Institute of Potato and Vegetable Growing<br /> |Құрылған жылы = [[1946 жыл]]<br /> |Түрі = Ғылыми-зерттеу институты<br /> |Басшының лауазымы = Бас директор<br /> |Фио лауазымы = [[Айтбаев Теміржан Ерқасұлы]]<br /> |Ғылым докторлары = 4<br /> |Ғылым кандитаттары = 16<br /> |PhD-докторлары = 1<br /> |Ғылым магистрлары = 27<br /> |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Алматы облысы]]<br /> |Мекенжайы = {{flagicon|Kazakhstan}} 040917, Наурыз көшесі, 1, Қайнар ауылы, Қарасай ауданы, Алматы облысы<br /> |Сайты = [http://kazniiko.kz www.kazniiko.kz/]<br /> }}<br /> <br /> '''Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты''' (ҚазККШҒЗИ) ({{lang-en|Kazakh Research Institute of Potato and Vegetable Growing}} {{lang-ru|Казахский научно-исследовательский институт картофелеводства и овощеводства}}) - картоп, көкөніс және бақша шаруашылығы бойынша республикалық ғылыми орталық. [[Картоп шаруашылығы|Картоп]], [[Көкөніс шаруашылығы|көкөніс]] және [[бақша дақылдары|бақша шаруашылығы]] салалары бойынша Қазақстан Республикасының 11 ғылыми мекемесінің қызметін үйлестіреді &lt;ref name=autogenerated3&gt;Қазақстанның ауыл шаруашылығы - Алматы: &quot;Баспа Шар&quot; Баспа үйі, 2016. - 104-105 бб. ISBN 978-601-7359-03-4&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Региональная Программа по устойчивому развитию сельского хозяйства в Центральной Азии и Южном Кавказе - Члены Программы http://cac-program.org/ru/about/members&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;B.M. Amirov, CONSERVATION AND USE OF VEGETABLE GENETIC RESOURCES IN KAZAKHSTAN http://www.actahort.org/books/944/944_12.htm&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> === Қалыптасу тарихы ===<br /> <br /> * [[1946 жыл]] - Республикалық картоп және көкөніс шаруашылығы тәжірибе бекеті құрылды.<br /> * [[1969 жыл]] - Республикалық картоп және көкөніс шаруашылығы тәжірибе бекеті базасында Қазақ картоп және көкөніс шаруашылықтары ҒЗИ құрылды.<br /> * [[1999 жыл]] - ҚР Үкіметінің 1999 жылғы 20 шілдедегі №1017 Қаулысына сәйкес ҚР Білім және ғылым министрлігінің &quot;Картоп және көкөніс шаруашылықтары бойынша ғылыми-зерттеу институты&quot; республикалық қазынашылық кәсіпорны болып қайта құрылды.<br /> * [[2002 жыл]] - &quot;Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ҒЗИ&quot; РМҚК болып атауы өзгертілді.<br /> * [[2003 жыл]] - &quot;Егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-өндірістік Орталығы&quot; РМК-ның &quot;Картоп және көкөніс шаруашылығы ҒЗИ&quot; филиалы болып қайта құрылды.<br /> * [[2006 жыл]] - &quot;Картоп және көкөніс шаруашылығы зерттеу Орталығы&quot; Еншілес мемлекеттік кәсіпорны болып атауы өзгертілді.<br /> * [[2007 жыл]] - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 22 мамырдағы №409 Қаулысына және &quot;КазАгроИнновация&quot; АҚ Директорлар Кеңесінің шешімімен &quot;Картоп және көкөніс-бақша дақылдары ғылыми-зерттеу институты&quot; жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (ЖШС) болып қайта құрылды.<br /> * [[2008 жыл]] - &quot;Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты&quot; [[жауапкершілігі шектеулі серіктестігі|жауапкершілігі шектеулі серіктестік]] болып қайта тіркелді. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.crew.kz/c14521|title=Казахский НИИ картофелеводства и овощеводства|publisher=www.crew.kz|accessdate=2016-05-14}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Гендік қор, селекция және тұқым шаруашылығы ==<br /> ҚаККШҒЗИ көкөніс-бақша дақылдары мен картоптың өте бай, ең алуан түрлі, нағыз бірегей гендік қорына ие &lt;ref&gt;[http://library.gpntb.ru/cgi/irbis64r/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&amp;I21DBN=RSK&amp;P21DBN=RSK&amp;S21FMT=fullw&amp;S21ALL=(%3C.%3EA%3D%D0%9A%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%9D.%20%D0%90.%3C.%3E)&amp;Z21ID=&amp;S21SRW=GOD&amp;S21SRD=DOWN&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21CNR=20 Web ИРБИС64&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. 2016 жылдың І-тоқсанында көкөніс-бақша дақылдарының әлемнің 100 елінен әкелінген көкөністердің 157 түрінің 12000 дана үлгілері институттың көкөніс-бақша дақылдары гендік қорын құрайды. Қазіргі уақытта әлемнің 40 елінен әкелінген 2100 үлгісі картоп гендік қорын құрайды &lt;ref&gt;Красавин В. Ф., Айтбаев Т. Е. ГЕНЕТИЧЕСКИЕ РЕСУРСЫ КАРТОФЕЛЯ И ИХ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ В КАЗАХСТАНСКОЙ СЕЛЕКЦИИ //ТРУДЫ ПО ПРИКЛАДНОЙ БОТАНИКЕ, ГЕНЕТИКЕ И СЕЛЕКЦИИ. Т. 174. – С. 79.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=autogenerated1&gt; СОТРУДНИЧЕСТВО АЦИРО – ВСЕМИРНОГО ЦЕНТРА ОВОЩЕВОДСТВА ДЛЯ ИССЛЕДОВАНИЙ И РАЗВИТИЯ ОВОЩЕВОДСТВА В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ И КАВКАЗЕ http://avrdc.org/?wpfb_dl=1286&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ҒЗИ-ндағы селекциялық-тұқым шаруашылық зерттеулер дақылдардың 25 түрі: картоп, шалқан пияз, шалот пиязы, сарымсақ, қызанақ (ашық танап пен қорғаулы топырақта), ақ қауданды капуста, тәтті және ащы бұрыш, баялды, қияр (ашық танап пен қорғаулы топырақта), асқабақ, кәді, асханалық сәбіз бен қызылша, аскөк, шалғам, көк және бұршақты көкөністер, салат, қарбыз бен қауын бойынша жүргізіледі &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;: Жетісу элитасы - Элита Жетысу - Издательство Золотая Книга, 2015. - сс. 206-207 ISBN 978-601-7059-72-9&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;СПИСОК НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИХ И СЕМЕНОВОДЧЕСКИХ УЧРЕЖДЕНИЙ http://www.booksite.ru/localtxt/gar/den/ment/26.htm&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> <br /> Бүгінгі күні «[[Қазақстан Республикасында пайдалануға рұқсат етілген селекциялық жетістіктердің Мемлекеттік тізілімі]]не» &lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V090005759_ Қазақстан Республикасында пайдалануға рұқсат етілген Селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізілімін және ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің перспективалы сорттарының тізбесін бекіту туралы]&lt;/ref&gt; [[картоп]] және [[көкөніс дақылдары]]ның 159 [[селекциялық жетістік]], оның ішінде ҚазККШҒЗИ-дың 143, оның ішінде:<br /> * [[картоп]]тың - 38; <br /> * [[шалқан пияз]]дың - 11; <br /> * [[шалот пиязы]]ның - 2; <br /> * [[сарымсақ]]тың - 6; <br /> * ашық танапта өсірілетін [[қызанақ]]тың - 12; <br /> * қорғаулы топырақта өсірілетін қызанақтың - 11; <br /> * [[тәтті бұрыш]]тың - 4; <br /> * [[ащы бұрыш]]тың - 2; <br /> * [[баялды]]ның - 1; <br /> * ашық танапта өсірілетін [[қияр]]дың - 3; <br /> * қорғаулы топырақта өсірілетін қиярдың - 9; <br /> * [[асқабақ]]тың - 3; <br /> * [[қарбыз]]дың - 9; <br /> * [[қауын]]ның - 13; <br /> * [[кәді]]-цуккинидің - 2; <br /> * [[самсар]]дың - 1; <br /> * [[аққауданды капуста]]ның - 2; <br /> * [[сәбіз]]дің - 2; <br /> * [[асханалық қызылша]]ның - 2; <br /> * [[шалғам]]ның - 1; <br /> * [[аскөк]]тің - 1; <br /> * [[балдыркөк]]тің - 1; <br /> * [[салат]]тың – 1; <br /> * [[райхан]]ның - 1;<br /> * [[көкөністік үрмебұршақ]]тың - 1; <br /> * [[көкөністік маш]]тың - 1; <br /> * [[көкөністік соя]]ның - 1; <br /> * [[қантты бұршақ]]тың - 1 сорттары мен будандары енгізілген.<br /> &lt;br /&gt;<br /> '''ҚазККШҒЗИ тұқым шаруашылығы бойынша келесі дәрежелерге ие:'''<br /> * картоп пен көкөніс-бақша дақылдарының [[оригиналды тұқым]]дарын өндіруші;<br /> * картоп пен көкөніс-бақша дақылдарының [[элиталы тұқым]]дарын өндіруші; <br /> * картоп пен көкөніс-бақша дақылдары бойынша І-ІІ [[репродукция]]лы тұқымдарын өндіруші. <br /> <br /> Картоп пен көкөніс дақылдарын суғарудың озық суүнемдегіш технологиялары &lt;ref&gt;Айтбаева А. Т., Бурибаева Л. А. Состояние и перспективы использования прогрессивных водосберегающих технологий в картофелеводстве Казахстана //Збірник наукових праць [Інституту біоенергетичних культур і цукрових буряків]. – 2012. – №. 14. – С. 243-246.&lt;/ref&gt;; түрлі көкөніс және картоп ауыспалы егістері, тыңайтқыштар мен зиянды организмдерге қарсы өсімдік қорғау құралдарын пайдалану жүйелері &lt;ref&gt;Айтбаева А. Т., Ізбасаров Е. Ж., Шарипова Д. С. Эффективность удобрений пестицидов в системе крапельного орошения картофеля в условиях Юго-Востока Казахстана //Наукові праці Інституту біоенергетичних культур і цукрових буряків. – 2014. – №. 21. – С. 49-55.&lt;/ref&gt;; тұқым өндірумен айналысатын шаруашылықтар үшін екіжылдық көкөніс дақылдарының қайта отырғызуды қажет етпейтін тұқым шаруашылығы технологиясы; суғармалы көкөніс шаруашылығында топырақтың құнарлылығын сақтау және қайта қалпына келтіру тәсілдері &lt;ref&gt;Saparov A. Soil resources of the Republic of Kazakhstan: current status, problems and solutions //Novel measurement and assessment tools for monitoring and management of land and water resources in agricultural landscapes of Central Asia. – Springer International Publishing, 2014. – С. 61-73.&lt;/ref&gt;; көкөністердің барлық негізгі түрлері бойынша өсіру технологиялары құрастырылды және жетілдірілді.<br /> Қазіргі уақытта «[[жасыл көкөніс шаруашылығы]]» құрастырылуда.<br /> <br /> == Ғылыми ынтымақтастық ==<br /> Институт [[Ресей Федерациясы]], [[Болгария]], [[Оңтүстік Корея]], [[Қытай Халық Республикасы]], [[Белорусь]], [[Украина]], [[Әзербайжан]], [[Қырғызстан]]ның жетекші ғылыми орталықтары мен мекемелерімен және халыақарылық [[Халықаралық картоп Орталығы]] ([[CIP]]), [[AVRDC-WVC]], [[ICARDA]] ұйымдары мен АҚШ университеттерімен ынтымастықта жұмыс жасайды. [[AVRDC]]-мен ([[Дүниежүзілік көкөніс шаруашылығы Орталығы]]) ынтымақтастық нәтижесінде көкөніс дақылдарының жаңа 17 сорты шығарылды &lt;ref name=autogenerated1 /&gt;. [[CIP]]-мен ([[Халықаралық картоп Орталығы]]) ынтымақтастық негізінде картоптың жаңа 7 сорты шығарылды. БӨШИ мен басқа да ҒЗҰ-мен ынтымақтасуы негізінде картоп және көкөніс-бақша дақылдары гендік қоры айтарлықтай толықтырылды және кеңейтілді &lt;ref&gt;Lin S. W. et al. Pepper (Capsicum spp.) germplasm dissemination by AVRDC–The World Vegetable Center: an overview and introspection //Chronica Horticulturae. – 2013. – Т. 53. – №. 3. – С. 21-27.&lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br /&gt;<br /> <br /> == Ғылыми мектептері ==<br /> ҚазККШҒЗИ-да '''3 ірі [[ғылыми мектеп]] бар''', оның ішінде картоп селекциясы мен [[тұқым шаруашылығы]] мектебіне 50 жылға жуық уақыт болды, 5 [[ғылым докторы]], 5 [[ғылым кандидаты]], 1 [[PhD-доктор]] мен 7 [[ғылым магистрлары]] дайындалған, осында картоптың 70-тен астам сорты шығарылған; көкөніс дақылдары селекциясы бойынша мектеп 40 жылдан астам уақыттан бері жұмыс жасайды, 2 ғылым докторы, 10 ғылым кандидаты мен 8 ғылым магистрлары дайындалған, осындай көкөніс дақыладрының 20 түрі бойынша 100-ден астам сорты шығарылған; көкөніс дақылдарын [[өсіру технологиясы]] мектебінде 4 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, 2 PhD-доктор мен 5 ғылым магистрлары дайындалған. <br /> &lt;br /&gt;<br /> Институттың 10 ғылыми және ғылыми-өндірістік бөлімдері мен зертханаларында 167 қызметкер жұмыс атқарады, оның ішінде 4 ғылым докторлары, 16 ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаттары, 1 PhD-доктор мен 27 ғылым магистрлары бар &lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. <br /> &lt;br /&gt;<br /> <br /> == Ғылыми кітапхана және қорғалатын құжаттары ==<br /> [[Ғылыми кітапхана]]ның жалпы қоры 72 мың дананы құрайды.<br /> Институт құрылғаннан бергі жылдарда 100-ден астам кітаптар мен ғылыми еңбек жинақтары, 250-ден аса кітапшалар мен ұсыныстар басылып шықты. Ғалымдардың мыңдаған ғылыми мақалалары еліміз бен шет елдердің түрлі басылымдарында жарияланды. <br /> <br /> ҚазККШҒЗИ 194 қорғалатын нысанға ие. Ғылыми құрастырылымдарға 200-ден аса қорғалатын құжаттар [[авторлық куәлік]]тер, селекциялық жетістіктер мен пайдалы модельдерге [[патент]]тер, инновациялық патенттер) алынды &lt;ref name=&quot;База патентов Казахстана: Бобров Лев Гордеевич&quot;&gt;[http://kzpatents.com/patents/bobrov-lev-gordeevich Бобров Лев Гордеевич — Автор — База патентов Казахстана&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;База патентов Казахстана: Айтбаев Темиржан Еркасович&quot;&gt;[http://kzpatents.com/patents/ajjtbaev-temirzhan-erkasovich Айтбаев Темиржан Еркасович — Автор — База патентов Казахстана&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;База патентов Казахстана: Бабаев Сайлау Ахметович&quot;&gt;[http://kzpatents.com/patents/babaev-sajjlau-ahmetovich Бабаев Сайлау Ахметович — Автор — База патентов Казахстана&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://kazniiko.kz/ ҚазККШҒЗИ сайты]<br /> * [https://www.facebook.com/kazniiko/?pnref=about.overview Kazakh Research Institute of Potato and Vegetable Growing]<br /> * [https://www.facebook.com/kazniiko.kz Қазккшғзи Казниико]<br /> <br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]<br /> [[Санат:1946 жылы құрылған ұйымдар]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты''' (ҚазҒЗМИ) — Қазақстан Республикасының алғашқы және көне ғылыми мекемелерінің бірі.<br /> <br /> == Институт тарихы ==<br /> 1933 жылы 10 қарашада [[Алматы]] қаласында құрылды.&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;{{cite web|url=https://cultural.kz/ru/page/view?id=1|title=История|website=Казахский научно-исследовательский институт культуры|archive-date=2017-12-03|access-date=2025-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203163250/http://cultural.kz/ru/page/view?id=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Алғашында институт құрамына Қазақ орталық мұрағаты, облыстық мұражай, мемлекеттік кітапхана, өлкетану бюросы кірді. Тарих және археология, әдебиет және фольклор, тілдік байланыстар, бейнелеу өнері, музыка, театр және хореография секторлары жұмыс істеді. Институт тарихшылары Жетісудың археологиялық ескерткіштерін зерттеп, Қазақстан тарихы бойынша жоспарланған дерек көздерін жинады. 1934-1935 жылдары олар қазақтың батырлық эпосының 100-ден астам нұсқаларын, 230 ертегі, 4500 мақал-мәтел және ауызша халық шығармашылығының басқа үлгілерін жинап, баспаға дайындады. Абайтануды дамытты, арнайы комиссия «Қазақ тілінің академиялық сөздігін» дайындады.<br /> <br /> Институт ғалымдары зерттеген бейнелеу өнері саласында қазақтың ұлттық ою-өрнектерінің 300-ден астам түрі жиналды. 1935 жылы 15 қыркүйекте Институтқа Ұлттық сурет галереясын ұйымдастыру тапсырылды. Институт өзінің «Шығармалары», бірқатар әдеби жинақтарын шығарды, «Дереккөздер мен материалдарда Қазақстанның өткені» кітабы жарық көрді.<br /> <br /> С. Меңдешев, Т. Пургенов, С. Асфендияров, С. Сейфуллин, С. Аманжолов институттың ғылыми жұмысын ұйымдастыруға белсенді қатысты. 1936 жылы 25 тамызда Қазақ КСР Ғылым академиясының тарих, қазақ тілі мен әдебиеті секторына айналды. Оның негізінде Ұлттық мәдениет институты және Тіл және әдебиет институты (1942) (қазіргі Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты, М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты), Тарих, археология және этнография институты (1945) (қазіргі Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институты, Ә. Х. Марғұлан атындағы Археология институты, Р. Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты) құрылды.<br /> <br /> 1939 жылы институт Республикалық шығармашылық және мәдени білім берудің ғылыми-әдістемелік орталығы болып аталды. 1994 жылы институт қайтадан өзгертіліп, Республикалық мәдени мәселелер орталығы болды. Кейіннен институт Көшпенділердің мәдени мұрасын зерттеу жөніндегі Қазақ ғылыми-зерттеу институты ретінде танымал болды. 2012 жылы Көшпенділердің мәдени мұрасы жөніндегі Қазақ ғылыми-зерттеу институты мен Мәдени саясат және өнертану институтының бірігуі нәтижесінде бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп жатқан Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты құрылды.<br /> <br /> 2014 жылдан бастап Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институтын философия докторы, қауымдастырылған профессор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Хазбулатов Андрей Равильевич басқарады.<br /> <br /> Бүгінгі таңда институт – Қазақстанның мәдениеті мен өнері саласындағы іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулерге мамандандырылған еліміздің жетекші ғылыми ұйымы. Институттың ғылыми қызметкерлерінің қатарында гуманитарлық білімнің түрлі салаларындағы жетекші ғалымдар мен практиктер бар. Олардың мәдени мұраны зерттеу, сақтау және көпшілікке тарату саласындағы көпжақты қызметі мемлекеттік және қоғамдық марапаттармен, сыйлықтармен және дипломдармен ерекшеленеді.<br /> <br /> Соңғы 5 жыл ішінде институт археология, этнография, мәдениеттану, өнер тарихы, филология және т.б. саласындағы 100-ден астам іргелі және қолданбалы ғылыми жобаларды жүзеге асырды. Археология саласындағы жобалардың ғылыми жетекшілері – Байпаков Карл Молдахметұлы, Самашев Зайнолла Самашұлы, Зайберт Виктор Федорович және басқалар сияқты көрнекті ғалымдар болды. Институттың археологиялық жобаларының ішінде Отырар мен Отырар оазисінің зерттеулері, Берел ескерткіштері, Ботай қоныстары және басқалары ерекшеленеді. <br /> <br /> Қазақстанның мәдени мұрасын кеңінен насихаттау және оның туристік тартымдылығын арттыру мақсатында 2018 жылы Институт еліміздің тарихи және мәдени мұрасының нысаналарын қамтыған және елдің кез-келген жеріне виртуалды сапарлар жасауға мүмкіндік беретін Қазақстанның виртуалды 3D-турлардың картасын жасады.<br /> <br /> 2019 жылдан бастап Институт Eurasian Resources Group бірлесіп, «Күлтөбе қалажұрты» ашық аспан астындағы археологиялық саябақты құруды мақсат еткен «Күлтөбе қалажұртының тарихи орындарын қалпына келтіру» жобасын жүзеге асыруда.<br /> <br /> Институт скиф-сақ жануарлар стиліне, қазақ мәдениетінің жануарлар кодына, киелі жерлерге тағзым ету тәжірибесіне және көшпелі қазақтардың материалдық және материалдық емес мәдени мұрасының басқа аспектілеріне, мәдени-көркемдік зерттеулерге үлкен мән береді.<br /> <br /> Институттың филологиялық зерттеулері белгілі ғалым – Гаркавец Александр Николаевич жетекшілігімен жүзеге асырылады. 2020 жылы итальяндық саяхатшы Марко Палоның әйгілі «Әлемнің әртүрлілігі туралы кітабы» қазақ тіліне аудармасы аяқталып және басылып шығарылыды.<br /> <br /> Институт танымал реставратор – Алтынбеков Крым Алтынбекович басқаратын әйгілі «Остров Крым» ғылыми-қалпына келтіру зертханасымен белсенді түрде ынтымақтасып жұмыс істейді.<br /> <br /> Институттың ғылыми жобалары аясында монографиялар, кітаптар, оқу құралдары, ғылыми мақалалар мен деректі фильмдер шығарылады. Институттың деректі және ғылыми-танымдық фильмдерінің ішінде: Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған режиссер Бахыт Каирбековтың «Мәңгілік аспан астында» (2016) фильмі, режиссер Алексей Каменскийдің «Марко Полоның Жібек жолы» (2016), «Түркістанның жаңғыруы: ежелгі Күлтөбе қалашығы» (2019) және басқалары бар.<br /> Институт ЮНЕСКО, ИКОМОС, ТЮРКСОЙ, МИЦАИ, NATIONAL GEOGRAPHIC SOCIETY және басқалармен белсенді жұмыс істейді. Смитсон институтымен (АҚШ), Нью-Йорктегі Кино өнері академиясымен (АҚШ), Мемлекеттік Эрмитаж (Ресей), Нае Леонард атындағы Гала музыкалық театрымен (Румыния), Пан Ги Мун тұрақты даму институтымен, Итальяндық дизайн институтымен (Италия), Францияның Ұлттық музейлерінің қауымдастығы (Франция) және басқа да шетелдік институттарымен серіктестіктер құрылған.<br /> <br /> == Құрылымы ==<br /> * тарихи-мәдени мұра бөлімі;<br /> * археология бөлімі;<br /> * киноматография бөлімі;<br /> * халықаралық қатынастар және біліктілікті арттыру бөлімі;<br /> * ғылыми қызметтің нәтижелерін коммерциализациялау секторы.<br /> <br /> === Қызметтің басым бағыттары ===<br /> * мәдениет, өнер; <br /> * тарихи-мәдени мұра мен археология;<br /> * мәдениет пен өнер саласындағы тұжырымдама жобалары мен нормативті-құқықтық актілерді шығару;<br /> * мәдениет пен өнер мәселелері бойынша әлеуметтанулық және аналитикалық зерттеулерді жүргізу; <br /> * халықаралық және республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияларды, семинарларды, симпозиумдарды, форумдарды ұйымдастыру;<br /> * ғылыми қызмет нәтижелерін визуализациялау мақсатында ғылыми-көпшілік фильмдерді шығару және олардың дистрибуциясы;<br /> * ғылыми тағылымдамаларды, мәдениет пен өнер саласындағы мамандарды қайта даярлау мен біліктіліктілігін арттыру курстарын ұйымдастыру.<br /> <br /> == Баспасөз басылымдары ==<br /> «Мәдениет» рецензияланған мерзімді ғылыми жинақ.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> * Центральный Государственный архив РК, фонд. 141; опись 1; дело 6562.<br /> * К вопросу репрезентации института национальной культуры. История деятельности с 1933 по 1936 гг. // [http://www.konf.x-pdf.ru/19raznoe/2503-1-mdeni-integraciyani-keleshegi-men-betalisi-haliarali-ilimi-tzhiribelik-konferenciya-materialdari-astana-alasi-27-28-ar.php АRТеФАКТ. – Алматы, 2013. – С. 246-250.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724232317/http://www.konf.x-pdf.ru/19raznoe/2503-1-mdeni-integraciyani-keleshegi-men-betalisi-haliarali-ilimi-tzhiribelik-konferenciya-materialdari-astana-alasi-27-28-ar.php |date=2017-07-24 }}<br /> * Шайкен Ж. О Казахском институте национальной культуры 1934 года. – Вестник КазНИИКИ. 2002, №1.<br /> * Центральный Государственный архив РК, фонд 30, опись 5, дело 229, лист 18.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер==<br /> * [http://cultural.kz Қазақстан ғылыми мәдениет зерттеу институтының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814142509/http://cultural.kz/ |date=2017-08-14 }}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Ғылыми ұйым<br /> |атауы = Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институты<br /> |қысқаша атауы = <br /> |халықаралық атауы = <br /> |логотипі = <br /> |бұрынғы атауы = Өсімдіктердің физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институты<br /> |ұран = <br /> |құрылды = [[1993 жыл]]<br /> |қайта құрылды = <br /> |қайта құрылған жыл = <br /> |түрі = <br /> |басшы = <br /> |президент = <br /> |ғылыми басшы = <br /> |директор = Жамбакин Қабыл Жапарұлы<br /> |қызметкер = <br /> |ғылыми қызметкер = <br /> |нобель лауреаты = <br /> |академик = <br /> |корреспондент-мүше = <br /> |ғылым докторы = <br /> |ғылым кандидаты = <br /> |докторантура = <br /> |аспирантура = <br /> |түс = <br /> |орналасқан жер = {{байрақ|Қазақстан}}<br /> |метро = <br /> |мекенжай = [[Алматы]] қаласы, Тимирязев көшесі, 45<br /> |еншілес ұйым = <br /> |сайт = https://ipbb.kz/kaz/<br /> |марапат = <br /> }}<br /> '''Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институты (ӨББИ)''' - өсімдіктер [[биотехнология]]сы аясында іргелі және қолданбалы зерттеулер орындайтын [[ғылыми-зерттеу институты]]. Институт [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитеті|Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің]] құрамына кіреді.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> Институт «Республикада ғылымды ұйымдастыруды жетілдіру және ғылыми-техникалық әлеуетті дамыту бойынша шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 21.01.1993 ж. № 1090 Жарлығын орындау мақсатында «Қазақстан Республикасы Ұлттық биотехнология орталығының қызметін қамтамасыз ету бойынша шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 16.11.1993 ж. № 1140 Қаулысына сәйкес құрылған.<br /> <br /> Институт ҚР ҰҒА Ботаника институтының физиология және генетика зертханалары негізінде, өсімдіктердің физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы саласында іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізу үшін, «Өсімдіктердің физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институты» деген атаумен, [[1993 жыл]]ы құрылды. [[2006 жыл]]ы мекеменің атауы Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институты болып өзгерді. Институттың даму кезеңінде биотехнологиялық бағыттағы 5 жаңа зертхана ұйымдастырылды. <br /> <br /> Институт құрылған күннен [[2006 жыл]]ға дейін ұжымға ҚР ҰҒА академигі, биология ғылымдарының докторы, профессор И.Р. Рахимбаев жетекшілік етті. [[2006 жыл]]дан бүгінгі күнге дейін Институтқа ҚР ҰҒА академигі, биология ғылымдарының докторы, профессор К.Ж. Жамбакин басшылық етеді&lt;ref&gt;[http://ipbb.kz/kaz/институт-тарихы/]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Ғылыми-өндірістік қызмет ==<br /> === Қызметтің мәні және мақсаты ===<br /> Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті төрағасының 2015 жылғы 20 қарашада №1427 бұйрығымен бекітілген кәсiпорынның жарғысына сәйкес кәсіпорын қызметінің негізгі мәні ғылым саласындағы қызметті жүзеге асыру болып табылады.<br /> <br /> Кәсіпорын қызметінің мақсаты ғылыми-техникалық дамудың мемлекеттік басты бағыттары негізінде биотехнология саласында ғылыми зерттеулерді дамыту, мемлекеттік, аумақтық және салалық ғылыми, ғылыми-техникалық бағдарламалар әзірлеу мен оларға қатысу және мемлекет үшін әлеуметтік-экономикалық маңызы бар биотехнология саласындағы отандық және әлемдік жаңа тиімді әзірлемелер енгізу болып саналады.<br /> <br /> === Қызметтің түрлері ===<br /> Кәсіпорын алға қойылған мақсаттарын іске асыру үшін қызметтің мынадай түрлерін жүзеге асырады:<br /> <br /> — өсімдіктердің биологиясы мен биотехнологиясы саласында ғылыми зерттеулер, жобалау, сынақ-конструкторлық жұмыстар жүргізу;<br /> <br /> — өсімдіктердің биотехнологиясы, ауылшаруашылығы дақылдары сорттарының тұқым шаруашылығы салаларында ғылымды көп қажет ететін өндірістер ұйымдастыру және құру;<br /> <br /> — өсімдіктердің биотехнологиясы саласында, заңнамада белгіленген тәртіппен халықаралық ғылыми және ғылыми-техникалық ынтымақтастық пен сыртқы экономикалық қызметтерді жүзеге асыру;<br /> <br /> — Кәсіпорын қызметінің бейіні бойынша республикалық және халықаралық конференциялар, сессиялар, семинарлар, мәслихаттар, көрмелер ұйымдастыру мен өткізуге қатысу;<br /> <br /> — өсімдіктердің биотехнологиясы саласында зерттеулерді ғылыми-ақпараттық қамтамасыз ету, ғылыми журналдар, ғылыми еңбектер жинағы, әдістемелік ұсыныстар, монографиялар және мамандандырылған оқулық әдебиеттер басып шығару;<br /> <br /> — биотехнология саласында нормативтік-құқықтық актілер жобаларын әзірлеуге және ғылыми-зерттеу сараптамаларын өткізуге қатысу;<br /> <br /> — Кәсіпорын қызметінің бейіні бойынша магистратура, докторантура РhD бағдарламалары бойынша ғылыми кадрлар дайындау, ғылыми қызметкерлердің тағылымдама арқылы біліктілігін арттыру;<br /> <br /> — Қазақстан Республикасында биология мен биотехнологияны дамытудың стратегиялық маңызды мемлекеттік міндеттерін шешуге бағытталған ғылыми-техникалық бағдарламаларды әзірлеу, оларды іске асыру, игеру және техниканың, жаңа технологиялар мен материалдардың тиімділігі жоғары түрлерін Кәсіпорында пайдалану&lt;ref&gt;[http://ipbb.kz/kaz/ғылыми-өндірістік-қызмет/]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Зертханалар ==<br /> Институттың штатында 103 адам қызмет етеді, олардың 65 ғылыми қызметкерлер, оның ішінде – 7 ғылым докторлары (ҚР ҰҒА академигі — 2 адам, ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі — 1 адам), 9 ғылым кандидаттары, 8 PhD.<br /> <br /> Институтта 7 зертхана жұмыс істейді:<br /> <br /> *[[генетика]] және [[селекция]] зертханасы<br /> *[[клеткалық инженерия]] зертханасы<br /> *[[гермоплазма]]ны криосақтау зертханасы<br /> *[[молекулалы биология]] зертханасы<br /> *[[молекулалы генетика]] зертханасы<br /> *селекция және биотехнологиялар зертханасы<br /> *[[физиология]] және [[биохимия]] зертханасы<br /> <br /> == Негізгі жетістіктер ==<br /> Саладағы әзірленген тиімді биотехнологиялар:<br /> <br /> *Ауылшаруашылығы биотехнологиясы – ауылшаруашылығы дақылдарының жақсартылған сорттарын шығару үшін селекциялық процессті жылдамдатуға және жеңілдетуге арналған ([[клондық микрокөбейту]]; [[гаплоид]]ты биотехнология; [[клетка]]лық селекция; [[белок]]ты, [[энзиматика]]лық және [[ДНҚ]] маркерлері технологиясы; оқшауланған будан ұрықтарды өсіру; маркер-ілеспе селекция; генетикалық инженерия);<br /> *[[Криоконсервация]] әдістері негізінде аса төмен температурада (-1960С) өсімдіктердің генетикалық ресурстарын сақтау;<br /> *[[Ауыр металдар]] мен [[пестицид]]термен залалданған топырақты [[фиторемедация]]лау;<br /> *Медициналық биотехнологиялар (анти[[диабет]]икалық әсер етуші жаңа арнайы өнімдер рецептурасы);<br /> *Биологиялық қауіпсіздік (өсімдіктердің [[вирус]]тық ауруларын диагностика жасауға, [[ГМО]] анықтауға арналған тест-жүйелер).<br /> *А/ш дақылдарының 50 астам сорты шығарылды (АШМ мекемелерімен бірге және жеке): [[бидай]] (42), [[күріш]] (4), [[арпа]] (4), [[соя]] (1). 14 сорт аудандастырылды.<br /> *90 астам инновациялық патенттер, патенттер мен авторлық куәліктер алынды.<br /> *23 халықаралық гранттар бойынша зерттеулер орындалды.<br /> *Диссертация қорғау: 16 докторлық, 30 кандидаттық, 7 PhD<br /> *Озық инновациялық жобалар мен әзірлемелер<br /> <br /> [[Грант]]тар алған және технологияларды коммерциализациялауға ҚР БҒМ мен Әлемдік Банк, «Ұлттық технологиялық даму агенттігі» АҚ конкурстарына қатысқан жобалар:<br /> <br /> *«Сәндік-гүл өсімдіктерінің коммерциялық сорттарын клондық көбейту бойынша технологиялар мен қызметтер».<br /> <br /> *«[[Алма]]ның коммерциялық [[сорт]]тарының суперэлиталы вируссыз улау материалдарын өндіру».<br /> <br /> *«Биологиялық белсенді өсімдік қосымшалары негізінде антидиабетикалық әсер етуші емдік сусындар».<br /> <br /> *«Алма мен [[жүзім]]нің [[вирустық инфекция]]ларын [[диагностика]] жасау технологиясы және қызметі».<br /> <br /> *«[[Инновация]]лық әзірлемелер және клеткалық биология саласындағы жетістіктер негізінде биотехнология мен ауылшаруашылығына арналған наномолярлы белсенді тиімділігі жоғары [[биостимулятор]]лар мен өсімдіктерді қорғау құралдарын алу».<br /> <br /> *«[[Каучук]]тің отандық [[продуцент]]і Taraxacumkok-saghyz Rodin өнімділігі жоғары формасын алу».<br /> <br /> *«Қазақстандағы жаңа дәстүрлі емес ауылшаруашылығы [[дақыл]]ы – вируссыз [[батат]] өндірудің биотехнологиясын енгізу».<br /> <br /> *«Тамақ өндірісінде пайдалану үшін [[қант]] [[құмай]]ынан [[шәрбет]] алу биотехнологиясы».<br /> <br /> *«Балалар және емдәмдік тағам үшін [[глютиноз]]ды күріштің коммерциялық сортының бастапқы [[тұқым]] шаруашылығын ұйымдастыру».<br /> <br /> Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру жобаларын гранттық қаржыландыру конкурстардың (2017ж., 2018 ж.) жеңімпазы атанды және 3 жобаның негізгі орындаушысы мен бірлесіп орындаушысы болып табылады: 1) Биотехнология әдістерін пайдаланып жеміс және жаңғақ дақылдарының суперэлитті [[көшет]]терін өндіру (Гермоплазманы криосақтау зертханасы); 2) [[Тораңғы]] терегі және Қазақстан селекциясының [[терек]] будандарының өндірісін ұйымдастыру және клондап көбейту әдісін қолдану негізінде агротехникалық [[интеграл]]ьды жүйемен зиянкестерден, аурулардан қорғау (бірлесіп орындаушы, Гермоплазманы криосақтау зертханасы); 3) Алма және жүзім [[патоген]]дерін диагностикалау, генетикалық модифицирленген ауылшаруашылық дақылдарын анықтауға арналған қызметтер мен өнімдер, және жеміс-жидек дақылдарының өсімдік патогендерінен зарасыздандырылған таза материалдарды ([[Молекулалық биология]] зертханасы)&lt;ref&gt;[http://ipbb.kz/kaz/біз-туралы/]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Басшылық ==<br /> * 1993-2006 - [[Ізбасар Рақымбайұлы Рақымбаев]]<br /> * 2006 жылдан бастап - [[Қабыл Жапарұлы Жамбакин]]<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты («ШҒЗТКМтүсмети»)''' – зерттеулер, тәжірибелік-өнеркәсіптік және өнеркәсіптік сынақтар жүргізетін көп атқарымдық ғылыми ұйым, ұйым жобалау жұмыстарын орындайды және тау-кен ісі, кен байыту, ауыр түсті металдар металлургиясы, сирек металдар, қолданбалы және талдау химиясы, өнеркәсіптік экология, стандарттау және метрология, экономика салаларындағы жабдықтар мен әзірленген технологияны енгізу барысында ғылыми-техникалық көмек көрсетеді. Қазақстан Республикасының Минералды шикізатты кешенді қайта өңдеу жөніндегі Ұлттық орталығының құрамына кіреді.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> КСРО Министрлер Кеңесінің шешімімен 1950 жылы Кенді Алтай орталығы - [[Өскемен]] қаласында Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу кен-металлургия түсті металдар институтының негізі құрылды (ШҒЗТКМтүсмети).<br /> <br /> ШҒЗтүсметИдің негізгі міндеттері КСРО түсті металлургия министрлігінің қорғасын-мырыштың ішкі саласын дамыту болып келді.<br /> <br /> 1992 жылы Институт Шығыс ғылыми-зерттеу кен-металлургия түсті металдар институты болып өзгертілді.<br /> <br /> Қазақстан Республикасы Министрлер кабинеті қаулысымен 1993 жылы институт [[Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі Ұлттық орталығы|Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі Ұлттық орталығының]] құрамына енгізілді, 1998 жылы – еншілес кәсіпорын ретінде, 2012 жылы – филиал ретінде.<br /> <br /> Институттың қалыптасуы мен дамуына қарай оның ұжымы әрекеттегі отандық және шет ел кәсіпорындарындағы ғылыми зерттеулер, өнеркәсіптік сынақтар жүргізуде, жаңа техника мен технологияны игеруде мол тәжірибелері бар инженерлік-техникалық қызметшілердің аса білікті кадрларынан тұрады.<br /> <br /> Институтта 3 академик, 9 доктор және 106 техника ғылымының кандидаттары даярланды, 21 маман Ленин және КСРО мемлекеттік сыйлығының, КСРО Министрлер Кеңесінің және Е. Букетов сыйлығының лауреаттары атанды, 1 қызметкер «Құрмет» орденімен марапатталды, 2 қызметкер «Жер қойнауын барлаудағы сіңірген еңбегі үшін» медалімен марапатталды, 9 қызметкерге Қазақстан Республикасының «Еңбек сіңірген металлургі» және «Еңбек сіңірген өнертапқышы» құрметті атағы берілді, институттың 410 әзірлемелері КСРО Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің алтын, күміс және қола медальдарын иеленді. 10 қызметкер «Жер қойнауын барлау үздігі», «ҚР жер қойнауының Құрметті Барлаушысы», «Еңбек даңқы» (екі қызметкер – осы белгінің толық кавалерлері), «Кенші даңқы», «Қазақстан мұнайына 100 жыл» төс белгісін иеленді. ВНИИцветмет, Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Алтын Құрмет Кітабына енгізілген, Ленин мерейтойлық құрмет грамотасына лайық деп табылды.<br /> <br /> Қазақстанның тау-кен, металлургия кешендеріндегі көптеген кәсіпорындарында және ТМД-ның әртүрлі елдерінде осы институтта әзірленген технологиялар мен жабдықтары өндіріске енгізілген, соның ішінде ең ірілері: Жәйрем, Николаевск пен Шемонайха кеніштері; Тишинка, Орловск пен Малеевка кеніштері; Лениногорск (қазір Риддер), Николаевск пен Жезкент кен байыту фабрикалары; ӨҚ ҚМК (қазір «Қазмырыш» ЖШС) сирек металды цех және шаң ұстау цехі; Жезқазған электрлік қорыту сұлбасы бойынша мыс балқыту зауыты; Лениногроск (қазір Риддер) және Алмалы мырыш зауыты; Лениногрск (қазір Риддер) мырыш зауытында отандық және әлемдік практикада қождарды суықтай өңдеуге арналған ең ірі вельцкешені; Балқаш мырыш зауыты, Шымкент мырыш зауытында сирек металл цехі мен шаң ұстау цехі; Лениногрск (қазір Риддер) мырыш зауытында аккумулятор сынықтарын өңдеу цехі және басқа да көптеген нысандар.<br /> <br /> Институтта сульфидтік мыс-мырышты концентраттарын және қорғасыны бар әртүрлі материалдарды өңдеу әдісі – КИВЦЭТ-үрдіс әзірленді. Мыс-мырышты концентраттарын өңдеу бойынша алғашқы өнеркәсіптік құрылғы, Қазақстанда Ертіс мыс балқыту зауытында салынды, екінші құрылғы қорғасын-күміс концентраттарын өңдеуге арналған – «Клекнер Гумбльдт Ведаг АГ» герман фирмасымен институттың лицензиясы бойынша Боливияда «Энаф Комибол» корпорациясы үшін салынды. 1986 жылы өнеркәсіптік КИВЦЭТтік кешен Өскемен қорғасын-мырыш комбинатының ([[Қазмырыш|«Қазмырыш» ЖШС]]) қорғасын зауытында тұрғызылды, ол 12 жыл жұмыс істеді. 1987 жылы Италияда курорттық аймақта Сардиния аралында «Самим» компаниясының, қазір «Портовезме С.р.л» КИВЦЭТтік технология бойынша қорғасын зауыты салынды және де осы күнге дейін жұмыс істейді. 1997 жылы қорғасын мен мырыш өндіруші ең ірі әлемдік компания «Тек Коминко Металс ЛТД» (Канада), құрамында 75% тотыққан шикізаты бар қиын құрамды шикіқұрамды өңдеуге арналған қорғасын өндіру бойынша әлемдегі ең заманауи КИВЦЭТтік зауытты салды. Канада мен Италияда зауыттар, ШҒЗтүсметИдың лицензиясы бойынша «Снампрожетти С.р.л.» итальян компаниясымен жобаланған.<br /> <br /> Қытайдың ірі компанияларымен КИВЦЭТтік технологияға жасалған лицензиялық шарттар шеңберінде КИВЦЭТтік технологиялар бойынша қорғасын зауыттары салынып, пайдалануға берілді: <br /> - [[2012 жыл|2012 жылы]] «Jiangxi Gopper Gorporation» компаниясы жұмыс өнімділігі жылына 100 мың тонна қорғасын;<br /> - [[2013 жыл|2013 жылы]] «Zhuzhou Smelter Group Co» компаниясы жұмыс өнімділігі жылына 120 мың тонна қорғасын.<br /> <br /> КИВЦЭТ кешендерінің барлық жобалық көрсеткіштеріне қол жеткізілді, ал кейбірлері асып түсті.<br /> <br /> == Негізгі ғылыми бағыты ==<br /> Қызметінің негізгі ғылыми бағыты түсті және асыл металдарды өндірудің ғылыми-техникалық деңгейін көтеретін технологиялар мен жабдықтарды құру, жетілдіру және оларды іске асыру негізінде Қазақстан Республикасының тау-кен, металлургия кешенінің тұрақты жұмысын ғылыми-техникалық қамсыздандыру болып табылады, ол мына мәселелерді шешуді қарастырады:<br /> - шикізат базасын дамыту және нығайту;<br /> - минералды ресурстарды кешенді пайдалану, материалдық және отын-энергетикалық ресурстарды үнемдеу; <br /> - тауарлық өнімдер ассортиментін кеңейту және сапасын арттыру<br /> - қоршаған ортаны қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік.<br /> Қазақстан Республикасының Мемлекеттік лицензияларына сәйкес ШҒЗтүсметИ тау-кен өндіру, байыту және металлургия өнеркәсіптері үшін өндірістік нысандарды технологиялық жобалауды, жабдықтарды жобалау, өнімнің сапасын бақылауға арналған стандарттық үлгілерді өндіру, сонымен қатар, табиғатты қорғау мониторингін жүргізу, жобалау және нормалау мәселелерімен айналысады.<br /> ШҒЗтүсметИ мына қызметтерді атқарады:<br /> * Стандарттау бойынша мемлекет аралық техникалық комитеті – МТК 504 «Мырыш, қорғасын», мемлекет аралық және мемлекеттік стандарттар, ұйым стандарттары, техникалық шарттар, өлшеулерді орындау әдістерін әзірлеумен айналысады;<br /> * ҚР заттары мен материалдарының құрамы мен қасиеттерінің стандарттық үлгілері Мемлекеттік қызметінің мамандандырылған ұйымы мемлекеттік және мемлекет аралық стандарттарды ([[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]), өңірлік (КООМЕТ) стандарттық үлгілерді, кәсіпорындардың стандарттық үлгілерді әзірлеу мен дайындауды жүзеге асырады;<br /> * Сынақ орталығы, минералды шикізаттар, түсті металлургия өнімдері мен қоршаған орта нысандарының төрелік, сертификаттық, бақылау, аттестациялық талдауларын орындайды;<br /> * Заттар мен материалдардың физикалық тұрақтылығы мен қасиеттері туралы стандарттық анықтамалық мәліметтер Мемлекеттік қызметінің мамандандырылған Орталығы, мырыштың, кремнийдің, темірдің химиялық таза оксидтердің ұнтақтарының үлесті электрлік кедергісінің мәнісі бойынша стандарттық мәліметтер, сонымен қатар қышқылдарды бейтараптандыруға реагенттердің шығыны бойынша ұсынатын анықтамалық мәліметтерді әзірлеумен айналысады және т.б.<br /> Әртүрлі бағыттар бойынша барлық зерттеулер кешені заманауи эксперименттік, химиялық талдау, компьтерлік жабдықтар мен бағдарламаларды қолдана отырып жүргізіледі.<br /> Институт әлемдегі ең алдыңғы қатарлысы және технологиясы экологиялық таза болып келетін, мыс және қорғасын (әртүрлі), соның ішінде құрамында төмен сұрыпты қорғасыны бар шикізатты өңдеудің автогендік технологиясы * КИВЦЭТ-үрдісін жасады. ШҒЗтүсметИдің лицензиясы бойынша «Портовезме» - Италия, «Тек Коминко» - Канада, «Комибол» - Боливия, компанияларының зауыттарында ірі КИВЦЭТтік кешендер салынды және де жұмыс істеп тұр. Қазақстанда КИВЦЭТ-құрылғы алдымен Шығыс Қазақстан облысының Глубокое қала үлгісіндегі ауылында мысты шикізатқа арналып, кейін Өскемен қорғасын-мырыш комбинатында, қазір «Қазмырыш» қорғасынды шикізатқа арналып салынды.<br /> КИВЦЭТтік технологияға Қытайдың ірі компанияларымен жасаған лицензиялық шарттар шеңберінде КИВЦЭТтік технология бойынша жұмыс істейтін қорғасын зауыттары салынып, өнеркәсіптік пайдалануға берілді, мынадай технологиялық шешімдерді қолданады:<br /> * 2012 жылы «Jiangxi Copper Corporation» компаниясы, жұмыс өнімділігі – жылына 100 мың тонна қорғасын;<br /> * «Zhuzhou Smelter Group Co.» компаниясы, жұмыс өнімділігі – жылына 120 мың тонна қорғасын.<br /> Іс жүзінде біршамасы асырылып, КИВЦЭТ кешендерінің барлық жобалық көрсеткіштеріне қол жеткізілді. <br /> <br /> Институт әзірлемелері бойынша Қазақстан мен Ресейдің 500 астам патенттері, алыс шетелдердің 140 патенттері алынды. Қазақстан және алыс шетелдердің кәсіпорындары мен ұйымдарымен 40 лицензиялық келісімдер жасалды.<br /> Институттың кітапханасында институтта орындалған барлық жұмыстардың есептері бар. Бұл есептерде соңғы 65 жылдардағы ғылыми-техникалық жетістіктері жинақталған, бұл институттың ғалымдарына кен-металлургия кешеніндегі күрделі мәселелерде хабардар болуға жағдай туғызады. Сонымен қатар институт жыл сайынғы Ғылыми жұмыстардың жинағын басып шығарады. Аталмыш жинақтың мақалалары институт мамандарының, сондай-ақ басқа да кәсіпорындар мен ұйымдардың ең пайдалы ғылыми жетістіктерін іріктеп таңдап алуға мүмкіндік береді.<br /> Институт жыл сайын ШҒЗтүсметИдің ғылыми еңбектерінің жинағын шығарады, жинақтар Қазақстанның барлық ірі кітапханаларына таратылады. <br /> Тау-кен ісі, металлургия және көмір өнеркәсібі бойынша «Min Teсh-2011» халықаралық мамандандырылған көрмесі аясында институт 2004 жылдан бастап халықаралық конференциясын ұйымдастырады. Конференция баяндамалары Баяндамалар жинағында басылып шығарылады.<br /> ВНИИцветметте әзірленген технологиялар мен жабдықтар Қазақстанның тау-кен, металлургиялық кешендерінің объектілерінде және ТМД мен алыс шетелдердің көптеген елдерінде өндіріске енгізілген.<br /> == Тапсырыс ==<br /> Қазақстан Республикасы бойынша институттың негізгі тапсырыс берушілері «Қазмырыш» ЖШС, «Корпорация Қазақмыс» ЖШС, «Бақыршық тау-кен өндіру кәсіпорны» ЖШС, «Қаржылық инвестициялық корпорация «Алел», «NOVA-Цинк» ЖШС, «Шалкия Цинк Лтд.» ЖШС, «Ертіс сирек жер компаниясы» ЖШС, «Сары Қазына» ЖШС және көптеген басқалар.<br /> <br /> Таяу және алыс шетел мемлекеттерінің ірі тапсырыс берушілері: «Уралмехонобр» ААҚ, «Орал тау-кен металлургия компаниясы» Холдингі, «Алроса» ЖАҚ, «Электроцинк» ААҚ, «Бурятзолото» ААҚ (Ресей), «Алтынкен» фирмасы (Қырғыз), «Сагамар» ЖАҚ (Армения), «СП «Анзоб» ТӘЖШҚ (Тәжікстан), LTD «Caucasian Mining Group» (Грузия), «Jiangxi Copper Corp.» және «Zhuzhou Smelter Co.» (ҚХР), «Портовезме С.р.л.» (Италия), «AHG Metals Group LLC» (Моңғолия) және басқалар.<br /> <br /> ШҒЗтүсметИдің ғылыми-техникалық әзірлемелерін өндірісте іске асыру, Қазақстан мен Ресейдің жетекші ғылыми-зерттеу және жобалау ұйымдарымен шығармашылық ынтмақтастықта жүзеге асырылады.<br /> <br /> ШҒЗтүсметИдің ғылыми-зерттеу қызметі инновация, шығармашылық үлгілерінің жоғары және үздік сапасы үшін 1998 жылдан бастап жыл сайын беделді халықаралық мадақтамалармен марапатталады.<br /> == Марапаты ==<br /> 2015 жылы желтоқсанда Қазақстан Республикасының Президентінің № 125 Жарлығымен ШҒЗТКМтүсметидің үш қызметкеріне «Еліміздің инновациялық дамуына айтарлықтай үлесін қосқан және технологиялардың әлемдік нарығында Қазақстанның беделін көтерген, қорғасын және алтын металлургиясы саласындағы әзірлемелерді өнеркәсіптік іске асыру» жұмыстарының топтамасы үшін Қазақстан Республикасының әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы Мемлекеттік сыйлығы берілді. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауареттары Игорь Владимирович Старцев, «ҚР МШКҰЖ ҰО» РМК «ШҒЗТКМтүсмети» филиалының директоры, Николай Николаевич Ушаков, бас ғылыми қызметкер, т.ғ.к., МРХА академигі, Виктор Александрович Шумский, директордың орынбасары, т.ғ.к.<br /> <br /> == Ғылыми бөлімшелер ==<br /> * Қоршаған ортаны қорғау бөлімі:<br /> ** Экологиялық зерттеулер және қоршаған ортаны дамыту зертханасы<br /> ** Атмосфералық ауаны қорғау зертханасы<br /> ** Су ортасын қорғау зертханасы<br /> ** Өнеркәсіптік қауіпсіздік қамтамасыз ету бөлімі<br /> * Тау-кен өндірісі және байыту<br /> ** Геотехнологиялық үдерістер зертханасы<br /> ** Асыл металдар мен флотореагенттер зертханасы<br /> ** Пайдалы қазбаларды байыту зертханасы<br /> * Металлургия<br /> ** Гидрометаллургия зертханасы<br /> ** Минералды шикізатты технологиялық сынау зертханасы<br /> ** Металлургиялық үдерістерді физика-химиялық зерттеу зертханасы<br /> ** Стандарттау және метрология зертханасы<br /> * Институттың аналитикалық қызметі (Химия-аналитикалық зертхана және спектрлік анализ зертханасы)<br /> * Жобалау-құрылмалық қызмет<br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі Ұлттық орталығы]]<br /> * [[Қазмеханобр|Мемлекеттік өнеркәсіптік экология ғылыми-өндірістік бірлестігі филиалы «Қазмеханобр»]]<br /> * [[Д. А. Қонаев атындағы тау-кен ісі институты]]<br /> * [[Ж. Әбішев атындағы химия-металлургия институты]]<br /> <br /> == Сілтеме ==<br /> * [http://vcm.ukg.kz/kz/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412071247/http://vcm.ukg.kz/kz/ |date=2021-04-12 }}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%80 Қазмеханобр 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''«ҚР МШКҚӨҰО» РМК Мемлекеттік өнеркәсіптік экология ғылыми-өндірістік бірлестігі филиалы ҚАЗМЕХАНОБР''' — Қазақстанның ғылыми-зерттеу институты, пайдалы қазбаларды өңдеу саласындағы іргелі және қолданбалы зерттеулермен айналысады. [[Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі Ұлттық орталығы|Қазақстан Республикасының минералдық шикізатын кешенді қайта өңдеу ұлттық орталығының]] құрамына кіреді.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> 1958 ж. – «Механобр» бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және пайдалы қазындыларды механикалық қайта өңдеу жобалау институтының Филиалы.<br /> <br /> 1966 ж. – «Казмеханобр» мемлекеттік ғылыми-зерттеу және түсті металдар кендерін байыту жобалау институты.<br /> <br /> 1992 ж. – Институт экология бойынша бас ұйым ретінде ҚР табиғи ресурстары және экология министрлігінің ведомствосына ауыстырылды.<br /> <br /> 1998 ж. – Бірлестік ҚР ғылым академиясы – ғылым министрлігінің ведомствосына ауыстырылды.<br /> <br /> 1999 ж. – ҚР жоғары білім және ғылым министрлігі «ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК құрамына кірді.<br /> <br /> 2000 ж. – «ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК мемлекеттік еншілес кәсіпорыны.<br /> <br /> 2012 ж. – «ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК «Казмеханобр» МӨЭҒӨБ филиалы.<br /> <br /> Кәсіпорынды ұйымдастыру 1958 жылдың 30 қарашасынан басталды, Алма-Ата қаласында КСРО Министрлер Кеңесінің Мемлекеттік жоспарлау Комитетінің №585 бұйрығына сәйкес «Қазмеханобр» бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және пайдалы қазындыларды механикалық қайта өңдеу жобалау институтының Филиалы ретінде құрылды.<br /> <br /> Қазақ ССР Тау-кен металлургиясы өнеркәсібінің дамуына және қара, түсті, сирек кездесетін металдардың кендерін байыту облысында ғылыми-зерттеу, жобалау және құрастырымдық жұмыстарын үлкен көлемде өткізу қажеттілігіне байланысты 1966 жылдың 16 қырқұйегінде КСРО түсті металлургия Министрлігінің №565 бұйрығымен «Механобр» институтының Қазақ филиалы Мемлекеттік ғылыми-зерттеу және түсті металдар кендерін байыту жобалау институты - «Казмеханобр» болып қайта құрылып оған келесі міндеттер жүктелді: <br /> <br /> Қазақстан және Орта Азия кен көздерінің түсті металдар кендерін байыту облысында зерттеулер жүргізу;<br /> Түсті металлургия кәсіпорындарының өнеркәсіптік сарқынды суларын тазарту құралдары мен әдістерін әзірлеу;<br /> Байыту фабрикаларының тізбекті шаруашылықтары және тазарту құрылыстары жұмыстарының тиімділігін жоғарылату әдістерін әзірлеу;<br /> Түсті металлургия байыту фабрикаларының байыту үдерістерін автоматтандыру және кешенді механизациялау жүйелерін, әдістері мен құралдарын әзірлеу;<br /> Қазақстан және Орта Азияда түсті металдар кендерін байыту облысында техникалық-экономикалық зерттеулер өткізу;<br /> Қазақстан және Орта Азияда байыту фабрикаларын жобалау;<br /> Түсті металлургия кәсіпорындарында тізбекті шаруашылықтар мен сарқынды суларды тазарту құрылыстарын жобалау.<br /> Кәсіпорынның әр түрлі салада айналымды сумен жабдықтау, сарқынды сулармен ауыз суды тазалау, табиғатты ұтымды пайдалану және қоршаған ортаны қорғау, құрамында алтын бар және полиметалл кендерінің аса тиімді байыту технологияларын жобалап әзірлеуде көп жылдық тәжірибесі бар. «Казмеханобр» Ресей, Қырғызстан, Өзбекістан, Қытай, Монғолия, Италия, Финляндия, Австралия, АҚШ сияқты алыстағы және жақындағы шетел тапсырыс берушілері, серіктестерімен тығыз іскерлік байланыста. Бүгінгі күнде «Казмеханобр» – құрамында ғылыми және жобалау бөлімдері, жабдықтар мен құралдарды құрастыратын арнайы конструкторлық бюросы, қазіргі заманға сай жабдықталған тәжірибелік зауыты, жоғары кәсіптік кадрлары бар аса ірі ғылыми-өндірістік кәсіпорын. Бұл қысқа мерзімде әлемдік стандарттарға сай жобалар мен әзірленімдер жасауға мүмкіндік береді.<br /> <br /> == Басшылары ==<br /> «Қазмеханобрдің» қалыптасуы мен дамуына оған әр кезде басшылық еткен адамдардың үлесі зор. Әр жылдарда «Қазмеханобрдің» директорлары болғандар:<br /> *Ревазашвили Борис Иванович, т.ғ.д. – 1958-1967 жж.<br /> *Шелестов Михаил Сергеевич, т.ғ.к. – 1967-1969 жж.<br /> *Свядощ Юрий Николаевич, т.ғ.к. – 1969-1985 жж.<br /> *Попов Геннадий Семенович, т.ғ.к. – 1985-1992 жж.<br /> *Клец Александр Николаевич, т.ғ.д. академик МАМР – 1992-2013 жж.<br /> *Шалғымбаев Серікбол Тілеулесұлы х.ғ.к., доцент — 2013 жылдан бастап<br /> <br /> == Зерттеулер және технологиялық жобалаудың негізгі бағыттары ==<br /> *Тәуелсіз мемлекеттер достастығы және Қазақстан Республикасында отын-энергетикалық кешенін, тау-кен-металлургиялық қалдықтар және техногендік шикізаттың, кендердің әр түрін қайта өңдеу және байытудың аса тиімді жаңа технологиясын құру.<br /> *Қатты тұрмыстық қалдықтарды кәдеге жарату, химиялық және тау кендерін өңдейтін кәсіпорындарда жобалау.<br /> *Гидротехникалық құрылғыларын жобалау (қалдықтар қоймасы, сорғы стансалары, буландырғыш- тоғандар).<br /> *Мониторинг, қоршаған ортаның жағдайын бағалау және болжау, табиғатты қорғау жобасы, нормативтік құжаттарды әзірлеу.<br /> *Химия өнеркәсібі және түрлі-түсті металлургия кәсіпорындарының өндірістік сарқынды суларын тазалау және рециклингілеу.<br /> <br /> == Бөлімдері ==<br /> * Ғылыми бөлімшесі<br /> ** Минералды шикізатты байыту және жартылай өндірістік сынақ бөлімі<br /> ** Қоршаған ортаны қорғау және жер қойнауын басқару бөлімі<br /> ** Асыл металдар зертханасы<br /> ** Г.П.Штреккер атындағы Химия-аналитикалық зертханасы<br /> ** Қоршаған ортаға әсерді бағалау және қалдықтарды дұрыс пайдалану нормативтері зертханасы<br /> * Жобалау бөлімшесі<br /> ** Жобалау бөлімшесі<br /> ** Жобалардың бас инженерлері бюросы<br /> ** Құрылыс бөлімі<br /> ** Сантехникалық бөлімі<br /> ** Технологиялық бөлімі<br /> ** Электротехникалық бөлімі<br /> ** Сметалық бөлімі<br /> ** Гидротехникалық құрылғылар бөлімі<br /> ** Ақпараттық технологиялар және сервистік қызмет көрсету бөлімі<br /> ** Жобалық жұмыстарын механизациялау бөлімі<br /> * Тәжірибелі-эксперименталдық цех<br /> * Жартылай өнеркәсіптік сынақтар фабрикасы<br /> <br /> == Қызмет көрсету аясы ==<br /> === Технологиялық ===<br /> Шикізатты дайындау, байыту және металлургия бойынша:<br /> *Ірілігі 300-340 мм 5-10 мм –ден 0,04-0,04 мм дейін кенді, құрылыстық және басқа материалдарды уату, ұсату, топтастыру;<br /> *Полиметалдық, барит-полиметалдық, қорғасын-мырыштық, мыс – мырыштық, мыс-құрамында алтыны бар, моно алтын, моно баритті, марганецті, мыс-молибдендік, титан-цирконийдік және басқа құрамды шикізаттарды қайта өңдеудің технологиялық сызбасы мен тәртібін әзірлеу;<br /> *Толық су айналымы жағдайында технологиялық сызбасы мен тәртібінін әзірлеу;<br /> *Қолданыстағы байыту фабрикасы мен тәжірибелі құрылғыларды жаңарту және жаңадан салу бойынша технологиялық тәртіптемені әзірлеу;<br /> *Сульфидті және сульфидті емес шикізаттарды қайта өңдеу кезіндегі технологияларды жетілдіру;<br /> *Кедей кен шикізат және техногендік қалдықтардан алтынды үйілмелі сілтілеп айыру технологиясын жүзеге асыру;<br /> *Алтынды тікелей және сорбциялық цианидтеу, десорбциялау, сорбенттер және электролиз қалпына келтіру үдерістерін қоса ала отырып, алтын құрамды кендер мен байыту өнімдерін қайта өңдеудің гидрометаллургиялық технологиясын жүзеге асыру;<br /> *Күрделі қиын байытылатын өнімдерді қайта өңдеу үшін жаңа әдістер мен аппараттарды әзірлеу;<br /> *Асыл металдар құрамдас шикізаттарды, байыту өнімдері мен техногендік шикізатты технологиялық сертификаттау;<br /> *Мыс, алтын, күміс, никель, кобальт, қалайы және басқа құнды құрамдастарды алу үшін электрохимиялық және электромембрандық үдерістерді пайдаланумен полиметалды кендерін, концентраттар мен байыту өндіріс өнімдерін қайта өңдеудің гидрометаллургиялық технологиясын жүзеге асыру;<br /> *Ерітінділерден ағызынды суды залалсыздандырып металды электрохимиялық әдісімен алу технологиясын әзірлеу;<br /> *Таза тауарлы өнімдерді: әлемдік стандарттарға сәйкес мыс, мырыш, никель, алтын алуымен қиын алынатын техногендік шикізатты қайта өңдеудің жаңа тиімді электрохимиялық технологиясын әзірлеу және жүзеге асыру;<br /> *Тапсырыс берушінің талабы бойынша жартылай өндірістік сынақтарды жүргізу үшін технологиялық сызбаны таңдау;<br /> *Тапсырыс берушінің сызбасы және меншікті әзірлемелер бойынша жабдықтар мен құрылғыларды, бақылау құралдарын дайындау.<br /> <br /> === Экологиялық ===<br /> *Жер қыртысы мен топырақтың сынамасын іріктеп алу;<br /> *Қоршаған ортаның реңкілі жай-күйін зерделеумен экологиялық және өндірістік мониторингтеуді жүзеге асыру;<br /> *Жоспарлы жобалау және жобалау құжаттама құрамындағы «Қоршаған ортаның жай-күйін шолу», «Қоршаған ортаға әсерін бағалау», «Қоршаған ортаны қорғау» бөлімдерін әзірлеу;<br /> *Суды пайдалану жүйелерін нормалау және өндірістің әр түрлі салалары үшін өнім бірлігіне суды тұтыну және су бұру нормаларын әзірлеу.<br /> *Шығару көзін түгендеу және атмосфераға ластаушы заттарды шығару (ШРШ) жобаларын әзірлеу;<br /> *Ағызынды сумен су объектілеріне, жердің бедеріне, сүзгілеу алаңшасына, жинақтауыштарға ластаушы заттарды тастау (ШРТ) жобаларын әзірлеу;<br /> *Қоршаған ортаны қорғау саласындағы аумақтық және мемлекеттік бағдарламаларды, баяндамаларды әзірлеу;<br /> *Өндіріс және тұтыну қалдықтары бойынша паспорттарды әзірлеу (қауіптілік класын анықтауымен);<br /> *Нормативтік, әдістемелік, құжаттарды, нұсқаулықтар, әдістемелерді әзірлеу;<br /> *Жобалардың техникалы- экономикалық негіздемесін әзірлеу;<br /> *Экологиялық сараптау объектілерінің және арнайы мәселелерді пысықтау материалдары бойынша ескертулер мен ұсыныстарды әзірлеуге байланысты жұмыстарды орындау;<br /> *Қолданыстағы қалдықтар жинақтауыштар топырақтануын және топырақ құнарлығын қалпына келтірудің алдын алу әдістерін жүзеге асыру;<br /> *Әр түрлі ортада ластаушы заттарды бақылау құрылғылары мен құралдарды шығару;<br /> *Ауыз су, техникалық ағызынды су және өндірістік ерітінділерді тазарту үшін сүзгілеу бұйымдары мен қондырғыларды шығару;<br /> *Өнеркәсіптік кәсіпорындарына қатысты жерлер, аумақтарды экологиялық- агрохимиялық бағалау жұмыстарын жүргізу;<br /> *Топырақ құнарлығын басқарудың әзірленген әдістеріне экологиялық баға жүргізу;<br /> *Азықтану негізгі элементтерімен қамсыздандыру бойынша ауыл шаруашылық бағыттағы жерлерге агрохимиялық бағалау жұмыстарын жүргізу;<br /> *Ауыл шаруашылық пайдалану жерлердің агрохимиялық топырақ картограммасын құрастыру;<br /> *«Құнарлығы» әзірленген бағдарламалы кешені негізінде тыңайтқыштарды пайдалану және тыңайтқыштардың жалпы қажеттілігін анықтау бойынша нұсқаулықтарды құрастыру;<br /> *Нақты шаруашылық үшін ауыл шаруашылық пайдалану жерінің құнарлығын басқару бойынша нұсқаулықтарды әзірлеу;<br /> *Техногендік жүктемесіне байланысты топырақ жамылғысы мен өсімдіктердің өзгерістерін бағалау және болжау;<br /> *Топырақ жамылғысына дозиметриялық бақылау жүргізу.<br /> <br /> === Жобалау ===<br /> *Алаңшаның геологолитологиялық құрылымын және гидрологиялық жағдайын зерделеу мақсатында инженерлік-барлау ізденіс жұмыстарын жүргізу: ұңғыманы бұрғылау, топырақтың құрамын және жер асты суларының орналасу тереңдігін анықтау, геотехникалық зертханалық жұмыстары;<br /> *Құрылыс барысында келесі геотехникалық бақылау жүзеге асырылады: тау кенді қосымша өндіру, топырақтардың нығыздалу дәрежесін анықтау (ең жоғарғы тығыздық және негіз астындағы топырақтың оңтайлы ылғалдылығы);<br /> *Инженерлік-геодезиялық түрлері: жоспарлы-биік геодезиялық желілердің құрылуы, «AutoCad» бағдарламасында өңделген мәліметтерді бере отырып, заманауи электрондық құралдарда топографиялық түсірілімнің жасалуы;<br /> *Индустрияның барлық салаларына арналған түрлі түсті, қара металлургия нысандарын, химиялық мұнай мен мұнайды өңдейтін өнеркәсіпті, құрылыс материалдарын, күкірт қышқылының зауыттарын, тазалау құрылғыларын, қалдықтар мен қалған заттарды сақтайтын орындарды, сонымен қатар бағалы құрамдас бөліктерді жоюға арналған қоқысты қайта өңдеу кешендерін, мелиоративті құрылымдарды жобалау; <br /> *Құрылысты ұйымдастыру жобаларын жасау;<br /> *Архитектуралық нысандардың құрылысы мен қайта салынуға арналған қала құрылысы мен жобалау құжатын кешенді түрде әзірлеу, жобалық құжаттың сараптамасы, авторлық қадағалау;<br /> *Жобалау жұмыстарын орындау кезіндегі инжинирингтік қызметтерді орындау.<br /> <br /> == Технологиялар ==<br /> Жасалынған жұмыстар арасында ғылыми-техникалық және инновациялық мәні бойынша өңдіріске енгізілген келесі әзірленген технологияларды атап өтуге болады:<br /> *кедей алтынқұрамды және техногендік шикізаттан үйінді шаймалау әдісімен алтынды алу технологиясы. Ион алмастырғыш шайырлар мен белсендірілген көмірлерді қолдана отырып ерітінділерден алтын алу технологиясы (Жанан, Мұқыр, Суздаль, Миялы, Мизек, Балажал, Комаровский, Бестөбе, Ұзбой);<br /> *бір аппаратта жүзеге асырылатын аса тиімді ион алмастырғыш шайырларын регенерациялау және алтынды десорбциялау технологиясы («Алтын-Төбе» АШК ЖАҚ МРК, Доре зауыты «Андас-Алтын» ЖШС МРК, «Семгео» АҚ Балажал кеніші, Васильковский ТКБК, Аси зауыты (Қытай), Доре зауыты ЖШС СП Сага Крик Голд Компани», Жалтырбұлақ кеніші);<br /> *қымбат платина анодтарының орнына арзан анодтарды қолданумен тиомочевина қышқыл ерітіндісінде алтынның электролизі (Аси зауыты (Қытай), «Алтын-Төбе» АШК ЖАҚ МРК, Доре зауыты «Андас-Алтын» ЖШС МРК, «Семгео» АҚ, Васильковский ТКБК, Доре зауыты ЖШС СП Сага Крик Голд Компани», Жалтырбұлақ кеніші, Макмал АШФ (Қырғызстан);<br /> *Кентөбе кенішінде темір кендерін қайта өңдеу технологиясы («Өркен» ЖШС, «Испат-Кармет» АҚ);<br /> *Рубцовское кенішінде мыс-қорғасын-мырыш-алтынқұрамды колчедан кендерін қайта өңдеу технологиясы («Ресей кен компаниясы» АҚ, Ресей);<br /> *Шевченко кенішінде тотықтырылған никель-кобальт кендерін қайта өңдеу технологиясы пирометаллургиялық әдіспен ферроникельді және гидрометаллургиялық әдіспен никельді алу әдістемелері;<br /> *Дрожиловский, Смирновский кеніштері және Шорский кен басқармасындағы мыс-молибден кендерін қайта өңдеу технологиясы;<br /> *Қазақстанда бірінші және әлемдегі екінші рет салынып өнеркәсіпке пайдалануға берілген «Суздальский» учаскесіндегі көміртекті-күшәнді сульфидті кендерінің ағымдағы қатты қалдықтарынан алтынды алу бойынша ыстық цианирлеу өндірістік цехы. Негізіне HiTeCC инновациялық технологиясы алынған;<br /> *Южный және Северный Райгородок кеніштерінің әр түрлі учаскелерінде жүргізілген кендерді зерттеу жұмыстары негізінде Тапсырыс беруші алтын өндіретін фабриканың жобасын және құрылысын жасау үшін әзірленген технологияның техникалық-экономикалық бағалауын өткізді;<br /> *әзірленген технологиялық регламент және зерттеулер қорытындысы бойынша Қарағанды облысындағы Жалтырбұлақ кенішінде өнімділігі жылына 500 мың тоннаға дейін кен өндіретін үйінді шаймалау учаскесі өнеркәсіптік пайдалануға берілді;<br /> *әзірленген технологиялық регламент негізінде инновациялық технология бойынша Жалтырбұлақ кенішінде үйінді шаймалау учаскесінде алтынқұрамды шайырды қайта өңдеу технологиясы бойынша цех пайдалануға берілді;<br /> *Шығыс-Қазақстан облысында Васильевское кенішінде әзірленген технология бойынша ион алмастырғыш шайырын пайдаланумен өнімділігі жылына 500 мың тоннаға дейін кен өндіретін үйінді шаймалау учаскесі салынды;<br /> *алтынды сорбциялау және шаймалау үрдісіне кері ықпалын төмендету мақсатында цианидті алтынқұрамды ерітінділерден мысты алу бойынша инновациялық технология. Қазіргі кезде бұл технология аса сұраныста және алтын-мысты кендерді өңдеу үшін мақсатында сынақтан өтуде;<br /> *Суздаль зауытында қайта өңделетін шикізат қорын толықтыруға мүмкіндік беретін Шығыс-Қазақстан облысындағы Жерек кенішінің қиын байытылатын көміртекті-мышьякты сульфидті кендерін флотациялық байыту технологиялық сұлбасы;<br /> *Шығыс-Қазақстан облысында Васильевское кенішінің қиын байытылатын көміртекті-күшәнді сульфидті кендерін флотациялық байыту технологиялық сұлбасы;<br /> *кеніштің жаңа учаскелерінде кендерді өңдеу үшін флотациялық байыту операциялары енгізілінді және фабриканың өнімділігі 2,5 млн. тоннаға дейін артуына байланысты Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы Пустынное кенішінде кендерді қайта өңдеу бойынша алтын өндіретін фабрикасын жобалауға технологиялық регламенттің түзетуі орындалды. «АК Алтыналмас» АҚ жаңа технологиялық үдерістерді сәтті іске қосты;<br /> *CIP технологиясы бойынша өнімділігі жылына 2,5 млн. тоннаға дейін кен өндіретін Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы Долинное кенішінің кендерін қайта өңдеу технологиялық регламенті әзірленді. «АК Алтыналмас» АҚ «Долинное» алтын шығаратын фабрикасын пайдалануға берді, алғашқы алтын құймасы шығарылды;<br /> *полиметалды кендердің флотациясы барысында десорбент ретінде және алтынқұрамды кендерді үйінді шаймалау үшін қазақстандық сорбент ретінде шұбаркөлдің белсендірілген көмірін пайдалану мүмкіндіктері бойынша зерттеулер өткізілді;<br /> *жоғары деңгейде өткізілген зерттеулердің арқасында Қарағанды облысындағы Ақтас 2 және Ақтас-1 кеніштерінде 15 тонна алтын қоры және Шығыс-Қазақстан облысындағы Васильевское кенішінде кенді ашық өндіру жағдайы үшін 3,5 тонна көлемінде тотықтырылған кен қорлары бекітілді. Васильевское кенішіндегі бекітілген қорларында жылына 500 мың тоннаға дейін кен өндіретін үйінді шаймалау учаскесі пайдалануға берілді;<br /> *технологиялық регламент әзірлеумен қайта өңдеу құрамдастырылған флотациялық-гидрометаллургиялық сұлба бойынша Хаджиконган кенішінде құрамы күрделі тотықтырылған мыс кендерін қайта өңдеу инновациялық технологиясының жартылай өнеркәсіптік сынақтары өткізілді;<br /> *орындалған ғылыми-зерттеу жұмыстарының қорытындысы бойынша «Тау-кен экономикалық консалтинг» ЖШС ҚР МЗК бекітіп Мемлекеттік балансқа 100 мың тонна мыс кендерінің қоры қойылды;<br /> *Қазмеханобрдің тәжірибелік байыту фабрикасында жартылай өнеркәсіптік жағдайында Шалқия кенішінің қиын байытылатын полиметалды кендерінен алдағы металлургиялық зерттеулер үшін флотациялық ұжымдық концентрат алынды;<br /> *қорғасын-мырыш кендерінде тәжірибелік байыту фабрикасының Ақжал кенішінде күріш кебегі пиролизы негізінде алынған жаңа әмбебап реагентінің жартылай өнеркәсіптік сынақтары өткізілді;<br /> *зерттеулер жиынтығы орындалып және минус 40+10 мм класты марганецқұрамды өнеркәсіптік өнімді қайта өңдеу гравитациялық технологиясына технологиялық регламент берілді;<br /> *өткізілген байыту зерттеулерінің қорытындысы бойынша Ақжар Сарытумское кенішінің марганец кендерін қайта өңдеуге экологиялық таза гравитациялық технологиясы әзірленді. ҚР МЗК бекітіліп және Мемлекеттік балансқа 12 млн. тонна көлемінде марганец кендерінің қоры қойылды;<br /> *өткізілген зерттеулердің қорытындысы бойынша ҚР МЗК бекітіліп және Мемлекеттік балансқа Атығай кенішінің алтынқұрамды кендерінің қоры, Шоқпар және Гагаринское кеніштерінің алтын-полиметалды кендерінің қоры қойылды;<br /> *Қазмеханобрдің тәжірибелік байыту фабрикасында алғашқы рет Дүбірсай және Дон ТКБК («Ғылыми-зерттеу инжиниринг орталығы ERG» ЖШС) ескі қалдықтарына пилоттық сынақтар және флюорит-фенакит-бертрандит кендерінен берилл концентратын алу бойынша жартылай өнеркәсіптік сынақтары өткізілді («[[Үлбі металлургиялық зауыты]]» АҚ).<br /> <br /> Әртүрлі кәсіпорындардың объектілері бойынша жұмыс жобалары мен техникалық қолдаулары әзірленді:<br /> <br /> *«МДМ», «DRА International» (ОАР);<br /> *«Кожема» (Франция);<br /> *«Золото Китая» корпорациясы (Қытай);<br /> *Имабе-Иберика (Испания);<br /> *«Desmet Ballestra s.p.a.» (Италия);<br /> *«Баран Инжиниринг» (Израиль);<br /> *«Алтын-ТЕТ» ЖШС, «Oriel Recourses (Ұлыбритания);<br /> *«Метчел», «Союз» (Ресей);<br /> *«Гео Резерв» ТК ЖАҚ, «Қырғызалтын» АҚ (Қырғызстан);<br /> *«Тау-Кен Алтын» ЖШС, «ФИК Алел» АҚ, «СКЗ-U» ЖШС, «Комаровское горное предприятие» ЖШС, «Казмарганец» КБ «ҰАК «Казхром» АҚ Филиалы, «Варваринское» АҚ, «Восход Хром» ЖШС, «Атығай Голд Майнинг» ЖШС (Қазақстан Республикасы).<br /> <br /> == Халықаралық ынтымақтастық ==<br /> *ҚХР СУАР «Аси» кеніші. Тазарту құрылыстары мен алтын шығаратын фабрика.<br /> *МХР «Хор-Айраг» кәсіпорыны. Байыту фабрикасының тізбекті шаруашылығы.<br /> *«Оутокумпу» (Финляндия), Лениногорск және Николаевск байыту фабрикалары бойынша.<br /> *«Килборн» (Канада) және «Казголд» (Австралия), Лениногорск байыту фабрикасының жатып қалған тізбектерін қайта өңдеу үшін алтын шығаратынфабрика бойынша .<br /> *МДМ &quot;Ferroman&quot;, Оңтүстік-Африка республикасы, мыс және алтын шығаратын фабрика бойынша (Қазақстан РеспубликасыныңВарваринское кеніші).<br /> *&quot;Минтек&quot;, &quot;Bateman&quot;, Оңтүстік-Африка республикасы, никель-кобальтты зауыты бойынша (Қазақстан Республикасының Шевченковское кеніші).<br /> *Бестөбе кенішінде алтын шығару бойынша жобаны іске асыру үшін (ҚХР) алтын бойынша Всекитайская корпорациясына қарасты Чаньчун институты әзірлеген сызбалармен танысу жұмыстары.<br /> *«DRA INTERNATIONAL» (ЮАР), хром алу бойынша «Восход-Хром» ЖШС үшін байыту фабрикасын жобалау.<br /> *«Имабе-Иберика» испан компаниясы, Астана және Алматы қалаларында қоқысты сұрыптау кешенін жобалау және оның жабдықтарын таңдау.<br /> *«Якутзолото» (РФ), алтынды кендерді қайта өңдеу бойынша фабрикасын жобалау және технологиясын әзірлеу.<br /> *Қырғыз Республикасы (ҚР), Талдыбұлақ (ҚР) және Аллах-Юньский (Ресей Федерациясы) фабрикаларын жобалау және алтынды шығару технологиясын әзірлеу.<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]]<br /> * [[Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі Ұлттық орталығы]]<br /> * [[Д. А. Қонаев атындағы тау-кен ісі институты]]<br /> * [[Ж. Әбішев атындағы химия-металлургия институты]]<br /> <br /> == Сілтеме ==<br /> * [http://kazmekhanobr.kz/index.php/kz/ Ресми сайты]<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94._%D0%90._%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%96%D1%81%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Д. А. Қонаев атындағы тау-кен ісі институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>'''Д. А. Қонаев атындағы тау-кен ісі институты''' — Қазақстанның ғылыми мекемесі, пайдалы қазбаларды өндіру және өңдеу саласындағы іргелі және қолданбалы зерттеулермен айналысады. Ол [[Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі Ұлттық орталығы|Қазақстан Республикасының минералдық шикізатын кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығының]] құрамына кіреді.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Халық комиссалар кеңесі|халық комиссалар кеңесінің]] 1944 жылғы 6 желтоқсандағы №689 қаулысына сәйкес КСРО ҚазҒАФ Геология ғылымдары институтының «Тау-кен секторы» КСРО ҚазҒАФ Тау-кен институты болып өзгертілді. 1945 жылы 25 сәуірде бұйрық бойынша КСРО ҚазҒАФ мәліметі бойынша институттың алғашқы директоры техника ғылымдарының кандидаты, Кривой Рог тау-кен институтының түлегі И.З.Лысенко болды. 1946 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Тау-кен институты болып өзгертілді.<br /> <br /> Қазақстандағы кендерді пайдалану мен жобалаудағы көпжылдық тәжірибенің ашық кен қазу теориясы мен тәжірибенің маңызды мәселелеріне, ашық карьерлерде руданы бұзудың тиімді әдістерін зерттеу және енгізуге арналған іргелі еңбектерімен танымал [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Д.А. Қонаев]] институтты ұйымдастыруға және дамытуға ерекше үлес қосты.<br /> <br /> Д.Қонаевтың зерттеулері республиканың тау-кен өнеркәсібінде өндіріс тиімділігінің едәуір артуына ықпал етті.<br /> <br /> Тау-кен ғылымының дамуына институт ғалымдары: [[Өмірхан Аймағамбетұлы Байқоңыров|Ө.А. Байқоңыров]], [[Алай Нүсіпбекұлы Жақыпбаев|А.Н.Жақыпбаев]], Ж.М.Қанлыбаева және басқалар айтарлықтай үлес қосты.<br /> <br /> == Басшылары ==<br /> * техника ғылымдарының докторы [[Иван Захарович Лысенко|И.З. Лысенко]]<br /> * Қазақ КСР Ғылым академиясының корреспондент мүшесі [[Әлихан Шөжебайұлы Мусин|Ә.Ш. Мусин]]<br /> * профессор, техника ғылымдарының докторы А.М. Сиразутдинов<br /> * техника ғылымдарының докторы [[Иван Захарович Лысенко|И.З. Лысенко]]<br /> * техника ғылымдарының кандидаты В.Г. Береза<br /> * ҚР ҰҒА корреспондент мүшесі Ш. Болғожин<br /> * ҚР ҰҒА корреспондент мүшесі Е.И. Рогов<br /> * техника ғылымдарының докторы, профессор М.Ж. Бітімбаев<br /> * техника ғылымдарының докторы, профессор С.Ж. Ғалиев (2001 жылдан бастап)<br /> <br /> == Негізгі ғылыми бағыттар ==<br /> * табиғи және техногендік пайдалы қазбалар кен орындарын игерудің тиімді және экологиялық таза және қауіпсіз технологияларын әзірлеу;<br /> * кенді жер астынан өндіруде геомеханикалық үдерістерді болжау және бақылау;<br /> * карьерлердегі технологиялық үдерістерді басқарудың автоматтандырылған жүйесін құру, тау-кен жұмыстарын жоспарлау және жобалау;<br /> * табиғи және техногендік ресурстарды игеру кезінде жерасты және ашық тау-кен жұмыстарын механикаландыру, автоматтандыру және роботтандыру;<br /> * жер қойнауын және қайталама ресурстарды кешенді игеру;<br /> * жаңа жарылғыш заттарды, жеткізу машиналарын және пайдалану орнында жарылғыш заттарды дайындау тәсілдерін әзірлеу және құру;<br /> * кеншілер үшін қауіпсіз және жайлы еңбек жағдайларын жасау;<br /> * жобалық-конструкторлық жұмыстар;<br /> * тау-кен құқығы, тау-кен экономикасы, геоэкология және геотехнология, бұрғылау-жару жұмыстары және т.б. саласындағы ақыл-кеңес беру қызметтері;<br /> * тау-кен ісі саласындағы жоғары білікті мамандарды даярлау.<br /> <br /> == Ғылыми бөлімшелер ==<br /> * «Кенорнын дамыту технологиялары» бөлімі<br /> ** «Кен орындарын жерасты қазу технологиялары» зертханасы<br /> * «Минералды шикізатты кешенді игерудің физикалық-техникалық мәселелері» бөлімі<br /> ** «Кен орнын игерудің физикалық және техникалық мәселелері» зертханасы<br /> ** «Жер қойнауын игерудің арнайы әдістері» зертханасы<br /> ** «Жер қойнауын кешенді игеру» зертханасы<br /> * «Геомеханика» бөлімі<br /> ** «Тау қысымы» зертханасы<br /> ** «Геомеханикалық үдерістерді басқару» зертханасы<br /> ** «Тау жыныстарын жылжыту және кен қазбаларын қорғау» зертханасы<br /> * «Геотехника» бөлімі<br /> ** «Жерасты тау-кен жұмыстарын механикаландыру және роботтандыру» зертханасы<br /> ** «Тау жыныстарын жою және жеткізу» зертханасы<br /> ** «Жарылыс жұмыстары» зертханасы<br /> * «Экология және тау-кен жұмыстарының қауіпсіздігі» бөлімі<br /> ** «Минералды шикізатты өңдеудің физикалық-химиялық әдістері» зертханасы<br /> ** «Кеніштік аэрология» зертханасы<br /> ** «Экология және жер қойнауын ұтымды игеру» зертханасы<br /> * «Тау-кен жүйелеу» бөлімі<br /> ** «Жоспарлау мен басқарудың экономикалық талдауы» зертханасы<br /> ** «Автоматтандырылған жобалау» зертханасы<br /> ** «Пайдалы қазбаларды өндіру технологиясы теориясының негіздері» зертханасы<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі Ұлттық орталығы]]<br /> * [[Қазмеханобр|Мемлекеттік өнеркәсіптік экология ғылыми-өндірістік бірлестігі филиалы «Қазмеханобр»]]<br /> * [[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]]<br /> * [[Ж. Әбішев атындағы химия-металлургия институты]]<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]</div> Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты 2026-07-12T19:23:32Z <p>Moderator: 1 түзету</p> <hr /> <div>{{Ұйым<br /> |атауы = Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence (ISSAI)<br /> |альтернативті = Ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты<br /> |background_color = <br /> |атау түсі = <br /> |логотип = ISSAI logo.png<br /> |логотип ені = 250px<br /> |анықтама = ISSAI логотипі<br /> |карта1 = <br /> |карта1 ені = <br /> |аңыз1 = <br /> |карта2 = <br /> |карта2 ені = <br /> |аңыз2 = <br /> |мүшелік = <br /> |орталық типі = Штаб-пәтері<br /> |орталық = Астана<br /> |орналасқан жері = Қазақстан<br /> |шыққан елі = Қазақстан<br /> |тип = Ғылыми-зерттеу институты<br /> |тілдер = қазақ, ағылшын, орыс<br /> |тіл = <br /> |басшы мансабы1 = Бас директор<br /> |басшы есімі1 = Хүсейін Атакан Варол<br /> |басшы мансабы2 = <br /> |басшы есімі2 = <br /> &lt;!-- … --&gt;<br /> |басшы мансабы10 = <br /> |басшы есімі10 = <br /> |негізін салушы1 = Назарбаев Университеті<br /> |құрылу оқиғалары1 = Құрылды<br /> |құрылу мерзімі1 = 2019<br /> |негізін салушы2 = <br /> |құрылу оқиғалары2 = <br /> |құрылу мерзімі2 = <br /> &lt;!-- … --&gt;<br /> |негізін салушы6 = <br /> |құрылу оқиғалары6 = <br /> |құрылу мерзімі6 = <br /> |ыдырау оқиғалары = <br /> |ыдырау уақыты = <br /> |түсініктемелер1 = Жасанды интеллект, машиналық оқыту, компьютерлік көру, табиғи тілді өңдеу және робототехника салаларында ғылыми зерттеулер жүргізеді.<br /> |түсініктемелер2 = <br /> &lt;!-- … --&gt;<br /> |мекен-жай = Қабанбай батыр даңғылы, 53, 1 блок, Астана, Қазақстан<br /> |сайт = https://issai.nu.edu.kz/<br /> |ортаққор = <br /> }}<br /> <br /> '''Ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты''' ('''ISSAI''', '''NUISSAI''') — [[Астана]] қаласындағы [[Назарбаев университеті]]не қарасты ғылыми-зерттеу институты. Ол [[жасанды интеллект]] (ЖИ) саласындағы ғылыми-зерттеу мен әзірлемелерді дамытуға бағытталған. Негізгі назар компьютерлік көру, табиғи тілді өңдеу және сөйлеу технологияларына аударылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nla.nu.edu.kz/ai#:~:text=The%20Institute%20of%20Intelligent%20Systems,in%20Kazakh%2C%20English%2C%20and%20Russian |title=AI |language=en |publisher=Астана ұлттық зертханасы |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Тарихы==<br /> ISSAI 2019 жылы робототехника және ЖИ саласындағы зерттеуші доктор Хүсейін Атакан Варолдың бастамасымен құрылды.&lt;ref name=&quot;sakenova&quot;&gt;{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2024/07/kazakhstan-to-launch-first-kazakh-large-language-model-in-december/ |title=Kazakhstan to Launch First Kazakh Large Language Model in December |language=en |publisher=[[Astana Times]] |last=Sakenova |first=Saniya |date=2024-07-19 |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt; Алғашында университетке қарасты зертхана ретінде жұмыс істеген бұл құрылым 2024 жылы Назарбаев университетінің автономды ғылыми-зерттеу институтына айналды.<br /> <br /> ==Құрылымы==<br /> 2025 жылғы жағдай бойынша ISSAI құрамында шамамен 70-тен астам зерттеуші, компьютерлік инженер мен деректер ғалымы жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/392007-ulttyq-kod-engizilgen-zhi-dguyesi |title=Ұлттық код енгізілген ЖИ жүйесі |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Жүнісхан |first=Айтолған |date=2025-07-25 |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt; Топ құрамында қазақстандық жоғары оқу орындарының түлектерімен қатар, шетелдік жетекші университеттер мен «[[Болашақ (стипендия)|Болашақ]]» халықаралық стипендиялық бағдарламасының түлектері де бар.&lt;ref name=&quot;sakenova&quot; /&gt;<br /> <br /> ISSAI KAZ-LLM — [[қазақ тілі]]не арналған үлкен тілдік модельдер отбасы, [[Meta Platforms]] компаниясының LLaMA архитектурасына негізделген. ISSAI әзірлеген KAZ-LLM 2024 жылғы желтоқсанда [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]қа таныстырылып, [[Astana Hub]]-қа табысталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2024/12/kazakhstan-embraces-future-of-ai-with-its-first-large-language-model |title=Kazakhstan Embraces Future of AI with Its First Large Language Model |language=en |publisher=[[Astana Times]] |last=Nakispekova |first=Aiman |date=2024-12-21 |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/407893-kazllm-qalay-dgumys-isteydi |title=КазLLM қалай жұмыс істейді? |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Жүнісхан |first=Айтолған |date=2026-02-27 |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Зерттеулері мен жобалары==<br /> ISSAI ашық дереккөздерге үлес қосып, [[Hugging Face]], [[GitHub]] және [[ModelScope]] платформаларында модельдер мен деректер жиынтықтарының кең репозиторийін жүргізіп келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://huggingface.co/issai |title=Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence, Nazarbayev University |language=en |publisher=huggingface.co |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://github.com/IS2AI |title=ISSAI |language=en |publisher=github.com |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://modelscope.cn/organization/issai |title=Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence |language=en |publisher=modelscope.cn |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Негізгі жобалары ISSAI Playground-ында қолжетімді. Бірнеше жобасы:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/kazakstandik-zhi-end-videoni-5-tlge-audarip-ulttik-nakishta-suret-saladi-0805bc/ |title=Қазақстандық ЖИ енді видеоны 5 тілге аударып, ұлттық нақышта сурет салады |language=kk |publisher=kaz.inform.kz |date=2025-07-17 |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nazarmedia.kz/issai-momentum-kazakstannyn-otandyk-zhasandy-intellekt-zhetistikteri-tanystyryldy/ |title=ISSAI Momentum: Қазақстанның отандық жасанды интеллект жетістіктері таныстырылды |language=kk |publisher=nazarmedia.kz |date=2025-12-10 |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;<br /> *Оylan — қазақ, орыс және ағылшын тілдерін қолдайтын көптілді көру-түсіну моделі;<br /> *MangiSoz — аударма, мәтінді дыбыстау, оптикалық таңбаларды тану, және диаризация қызметтерін ұсынатын веб-платформа;<br /> *TilSync — көптілді іс-шараларға арналған нақты уақыттағы субтитрлеу құралы.<br /> <br /> Сонымен қатар, ISSAI 2025 жылы суперкомпьютерлерге тәуелділікті азайту мақсатында Qolda моделін әзірледі. Бұл — ноутбук пен смартфондарда жұмыс істеуге арналған 4М-параметрлі ашық бастапқы тілдік-көру моделі. Ол қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде тиімді мультимодальды ойлауды қамтамасыз етеді және зерттеушілерден бастап студенттер мен шағын бизнеске дейін кең аудиторияға ЖИ мүмкіндіктерін қолжетімді етеді деп жоспарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://research.nu.edu.kz/en/publications/qolda-a-small-vision-language-model-for-the-kazakh-language/ |title=Qolda: A Small Vision-Language Model for the Kazakh Language |language=en |publisher=[[Назарбаев университеті]] |date=2026 |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/400244-qazaq-tilin-tsifrlandyru-qadget |title=Қазақ тілін цифрландыру қажет |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Серікқызы |first=Эльвира |date=2025-10-28 |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Коммерциялық компоненттер негізінде жасалған Mangitas инференс сервері, ЖИ үлгілерін жергілікті ортада іске қосуға бейімделген және ұйымның жабық ішкі желісі шегінде қауіпсіз орналастыруға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2025/07/kazakhstan-develops-national-ai-technologies-that-work-offline/ |title=Kazakhstan Develops National AI Technologies That Work Offline |language=en |publisher=[[Astana Times]] |last=Omirgazy |first=Dana |date=2025-07-18 |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ISSAI жыл сайын Жазғы ғылыми-зерттеу бағдарламасын ұйымдастырып, бакалавр және магистратура студенттеріне, сонымен қатар жоғарғы сынып оқушыларына ЖИ саласында тәжірибе жинауға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://farabi.university/news/36701?lang=ru |title=ЛЕТНЯЯ НАУЧНАЯ СТАЖИРОВКА/Кафедра искусственный интеллект и Big Data |language=ru |publisher=[[Қазақ ұлттық университеті]] |date=2023-04-10 |accessdate=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> {{Дереккөздер}}<br /> <br /> ==Сыртқы сілтемелер==<br /> *[https://issai.nu.edu.kz/kk/home-kaz/ Ресми сайты]<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]<br /> [[Санат:Қазақстан ұйымдары]]<br /> [[Санат:Жасанды интеллект зерттеулері]]<br /> [[Санат:Қазақстандағы жасанды интеллект индустриясы]]</div> Moderator