Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Мергентөбе

2026-04-02T19:45:44Z

Milenioscuro: (GR) File:Kazakhstan-South Kazakhstan.png → File:Turkistan in Kazakhstan.svg svg

[[File:Turkistan in Kazakhstan.svg|thumb|alt=A.| ''[[Түркістан облысы]]'']]
'''Мергентөбе'''– көне бекініс орны.

[[Түркістан облысы]] [[Арыс]] темір жол станциясынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>. 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі [[А.Н. Бернштам]]) зерттеген. Мекеннің құрылыс жүйелері әбден бұзылып, төбеге айналған орны ғана сақталған. Қазба жүргізу нәтижесінде табылған құты, құман, саптаяқ сияқты қыштан жасалған ыдыстардың сынықтарына қарағанда, Мергентөбе б.з. 1 ғасырнда өмір сүрген қаңлы тайпаларының мекенжайы болған. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

==Дереккөздер==
<references />
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Түркістан облысы]]
[[Санат:Қазақстан аумығындағы көне бекіністер]]

Шақшақ Көшекұлы

2026-04-02T19:33:31Z

Milenioscuro: (GR) File:Sew-Kz obl.svg → File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg updated svg

[[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]'']]
'''Шақшақ Көшекұлы''' (1740, қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Жамбыл ауданы]] Майбалық ауылына жақын жердегі қыстау — 1837, сонда) — батыр, би. [[Ашамайлы керей]] тайпасының көшебе руынан шыққан. Жоңғарларға және Еділ қалмақтарына қарсы азаттық соғыстарына қатысып, жүзбасы, кейіннен мыңбасы болған. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында Марал ишан Құрманұлының Ресей өкіметінің отарлау саясатына қарсы азаттық үшін күресіне қолдау көрсеткен. 1819 жылға дейін керей және уақ тайпаларына басшылық етіп, әділ би атанды. 1830 — 37 ж. аға сұлтан [[Жалбыр Абдуллин]] мен [[Шыңғыс Уәлиханов]] өздері иелік ететін рулардың біріне старшина етіп сайлаған. Меккеге барып, қажылық сапарын өтегеннен кейін Петропавл қаласында өз қаражатына мешіт пен медресе тұрғызған. Шақшақтың “Ақтық пен шақтық” өлеңі біздің заманымызға жеткен. Шақшақ — белгілі ақын, әнші әрі композитор Сегіз серінің туған атасы.
<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref>
==Сілтемелер==
*[[Жоңғар шапқыншылығы]]
*[[Батырлар]]
*[[Сегіз сері]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Шағырай Төбетұлы

2026-04-02T19:33:21Z

Milenioscuro: (GR) File:Sew-Kz obl.svg → File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg updated svg

{{merge|Шағырай шешен}}[[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]'']]
'''Шағырай Төбетұлы''' (1836, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Архангелка ауылы — 1933, сонда) — әнші-ақын.

Жас кезінде Біржан салға ілесіп, шәкірт болған. Өзі ән шығармаса да халық әндерін, ұстазы Біржан мен Арқаның басқа да әйгілі әншілерінің шығармаларын орындап, әнші-ақын ретінде танылған. Нұралы (1897), Есенбай (1903), [[Доскей Әлімбайұлы|Доскей]] (1923) тәрізді белгілі ақындармен айтысқан. Кейбір өлең-жырлары Солтүстік Қазақстан облысы “Бостандық туы” газетінде жарияланған. Қопабайұлы Қарсақпен айтысы (1923) арнайы жинақта (“Айтыс”, 3-том, 1966) басылған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Шағырай Мырзагелдіұлы

2026-04-02T19:15:53Z

Milenioscuro: (GR) File:Kiz obl.svg → File:Kyzylorda in Kazakhstan.svg updated svg

[[File:Kyzylorda in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Шарығай өмір сүрген Қызылорда облысы]]'']]
'''Шағырай Мырзагелдіұлы''' (шамамен 1780, қазіргі [[Қызылорда облысы]] “[[Қарақ]]” өңірі — 1848/50, [[Қуаңдария]] өзені маңы) — батыр, би. [[Кіші жүз]] әлім тайпасының қарасақал руынан шыққан. Қол бастаған батырлығымен қатар, елдің бірлігін сақтаған әділетті би болған. Шағырайдың ерліктері мен билігі ауызша, жазбаша деректерде, [[Жанқожа батыр]] туралы архив құжаттарында, [[Төремұрат]] жыраудың жырында, ақын [[Бегежан]] Наурызбайұлының “[[Тоғанас батыр]]” (1992), [[Ә.Оспанов]]тың “[[Жанқожа батыр]]” (1993), [[Н.Мұсабаев]] пен ауылы [[Мұсабаева]]ның “Ортаймаған қазаны — қасиетті Қазалы” (1998) кітаптарында көрініс тапқан.
<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref>
==Сілтемелер==
*[[Қызылорда]]
*[[Кіші жүз]]
*[[Билер]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]

{{stub}}

Ақшұңқыр

2026-04-02T19:15:53Z

Milenioscuro: (GR) File:Kiz obl.svg → File:Kyzylorda in Kazakhstan.svg updated svg

[[Сурет:Kyzylorda in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|Қызылорда облысы]]
'''Ақшұңқыр''' – [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]]ның солтүстігі бөлігіндегі құдық. [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]]нда орналасқан. Солтүстік-батысын сексеуіл шоғыры алып жатыр. Батысында [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадария]]ның ескі арнасы бар.<ref>Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, V- том</ref>
== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]

{{stub}}

Орақбай

2026-04-02T18:52:29Z

Milenioscuro: (GR) File:Zhamb obl.svg → File:Jambyl in Kazakhstan.svg updated svg

[[Сурет:Jambyl in Kazakhstan.svg|thumb|Alt=A|Жамбыл облысы]]
'''''Орақбай''''' (''1841, [[Жамбыл облысы]] [[Талас]] бойындағы [[Түймекент]] мекені – 1917, [[Шу ауданы]]'') – [[ақын]]. Жасынан ақындығымен елге танылған. Өлеңдерінде замана жайын, өмір мен жастық шақ туралы жырлады. '''''“Бәсеке мал жинауды әдет етті”''''' атты өлеңінде ел арасында кеңінен етек алған ''ұрлық-қарлық'', ''зорлық-зомбылық'', [[барымта]], [[жесір дауы]] секілді қиянат істер мен ел басқарғандардың байлық жолында бәсекеге түскен жемқорлық әрекеттері батыл сынаған. ''1880 жылы'' [[Жиенбай ақын]]мен айтысқан. Ақын өлеңдері баспасөз беттерінде жарияланған, әдеби мұрасы [[ҚР ҰҒА]] [[Әдебиет және өнер институтында]] сақтаулы.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том</ref>
== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Жақия Шайжүнісов

2026-04-02T18:46:38Z

Milenioscuro: (GR) File:Wost-Kzl obl.svg → File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg updated svg

[[File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|thumb| alt=A.| ''[[Шығыс Қазақстан облысы]]'']]
'''Шайжүнісов Жақия''' (1914, қазіргі [[Семей облысы]] [[Абай ауданы]] [[Құлменді]] ауылы — 2.9.1983, [[Семей]] қаласы) — ұстаз, Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1961). Руы [[Арғын]] [[Тобықты]].
1953 жылы [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|Семей педагогикалық институтын]] бітірген. 1933 жылдан 1938 жылға дейін [[Семей]] облысындағы [[Көкпекті (Абай облысы)|Көкпекті]] балалар үйінде оқу ісінің меңгерушісі, 1938 жылдан демалысқа шыққанша осы балалар үйінің директоры болды. Шайжүнісов басқарған тәрбиешілер ұжымының тәжірибесі республикалық деңгейде насихатталды. Шайжүнісов Социалистік Еңбек Ері, Ленин ордені, “[[Құрмет белгісі]]” ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref>
Қазір Көкпекті ауданының орталығы Көкпекті ауылындағы қазақ орта мектебіне Жақия Шайжүнісовтың есімі берілген.

==Сілтемелер==
*[[Семей]]
*[[Өскемен]]
*[[Ғылым]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]

{{stub}}