Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қыш-құмыра өндірісі

2016-06-11T15:45:18Z

Messir:

[[Сурет:Лат-гонч.jpg|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Pottery kathmandu.jpg|thumb|right|200px|]]
'''Қыш құмыра өндірісі''' — қыш-саз бен олардың минералды қоспаларымен араласқан қоспаны [[Көзеші ұршығы|көзеші ұршығында]] қалыпқа келтіріп, сосын оны күйдіріп [[керамика]]лық [[қыш құмыралар]]ға айналдырумен айналысатын өндіріс. Осы тәсілмен үй тұрмысында қолданатын әр түрлі ыдыстар, құрылыста қолданатын бұйымдар: кірпіш, қыш, құбыр, тақта, т.б., техникада, темір жол, су және әуе көлігінде, мүсін өнерінде т. б. кеңінен қолданылатын бұйымдар жасалады.
{{main|Қыш құмыралар}}

== Қыш құмыра өндірісініӊ технологиясы ==
Бұл тәсілдіӊ өнімдерін үш топқа бөлуге болады:
* құрылыста қолданатын бұйымдар: кірпіш, қыш, құбыр, тақта, т.б. жасау
* үй тұрмысында қолданатын әр түрлі ыдыстар, техникада, темір жол, су және әуе көлігінде, кеңінен қолданылатын бұйымдар;
* [[фаянс]] және [[фарфор]]дан жасалған бұйымдар, мүсін өнері

Жоғарыда аталған заттардыӊ бәрініӊ өндірісі технология жағынан ұқсас. Айырмашылығы — қолданылатын қыш–саздыӊ құрамы.

Қыш құмыра өндірісініӊ технологиясында алдымен қалыпқа келтіру, күйдіру, сосын өнімді шыны әшекейімен жалату сатылары болады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Керамика]]
* [[Қыш құмыралар]]
{{commons|Category:Pottery|Қыш құмыра өндірісі}}

{{бастама}}

[[Санат: Өнер]]

Жоғары мектеп

2016-04-21T20:41:45Z

Messir:

'''Жоғары [[мектеп]]''' – жалпы немесе арнаулы орта дәрежелі білім негізінде жоғары білімді мамандар даярлайтын оқу орындарының жалпы атауы.

Оларда әр түрлі өнеркәсіптер мен құрылыстар, жол қатынасы, байланыс бөлімдері, [[ауыл шаруашылығы]], [[денсаулық сақтау]], [[мәдениет]], [[ғылым]], т.б. салалардағы практикалық, педагогикалық немесе ғылыми қызметке мамандар даярланады. Жоғары мектепке университеттер, политехникалық және салалық (инженерлік, ауыл шаруашылығы, экономикалық, [[медицина]]лық, [[заң]], [[педагогика]]лық, көркемөнер, т.б.) институттар, [[академия]]лар, [[жоғарғы училище]]лер, т.б. жатады. [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] анықтамасы бойынша, беретін білімнің көлеміне, даярланатын мамандардың біліктілік деңгейіне қарамай, толық орта білім негізінде мамандыққа даярлайтын кез келген оқу орны Жоғары мектеп болып есептеледі. Сондықтан бірқатар елдерде Жоғары мектеп қатарына тек жоғары оқу орындары ғана емес, сонымен бірге техникумдар мен арнаулы орта оқу орындары дәрежесінде кадрлар даярлайтын оқу орындары да жатады.

Жоғары оқу орындары – экономиканың, ғылым мен мәдениеттің түрлі салалары үшін жоғары білімді мамандар, ғылыми және педагог кадрлар даярлайтын, жоғары білімді мамандар даярлау ісін жетілдіруге бағытталған ғылыми-зерттеушілік жұмыстарын жүргізетін, [[өнеркәсіп]], ауыл шаруашылығы , мәдениет, т.б. салаларда еңбек ететін мамандардың біліктілігін жетілдіретін оқу орындары. Жоғары оқу орындарына академиялар, университеттер, институттар, т.б. жатады. Сонымен қатар бұлардан тыс түрлі әскери, діни, т.б. Жоғары оқу орындарыда бар. Б.з.б. [[Афина]] мен [[Рим]]де, б.з. 425 ж. Константинопольде ашылған, өз дәуірі үшін Жоғары оқу орындары болып саналған философиялық мектептер “университет” деп аталды. Нағыз Жоғары оқу орындары түріндегі университеттер 11 – 12 ғ-ларда Италияда ([[Салерно]] және [[Болонья]]), Францияда ([[Париж]]), 12 – 13 ғ-лар аралығында Испанияда ([[Саламанка]]), Англияда ([[Оксфорд]]) пайда болды. ТМД елдеріндегі алғашқы жоғары мектептер [[Грузия]]дағы [[Колхида]] (4 ғ.), [[Икалто]], [[Герм]], [[Гелат]] (11 – 12 ғ-лар) академиялары болды. 13 – 14 ғ-ларда [[Англия]], [[Италия]], [[Португалия]], [[Испания]], [[Чехия]], [[Польша]], [[Германия]], т.б. елдерде университеттер құрылды. 1579 ж. [[Вильнюс академиясы]], 1632 ж. Киев – [[Могилян академиясы]], 1687 ж. Мәскеуде [[Славян-грек-латын академиясы]], т.б. Жоғары оқу орындары құрылды.

17 – 18 ғ-лардағы өнеркәсіп пен мәдениеттің зор қарқынмен дамуы университеттердің және маманданған жоғары мектептердің ашылуына ықпал етті. Ресейде [[Мәскеу математика және навигация ғылымдар мектебі]] (1701), [[Санкт-Петербург теңіз академиясы]] (1715) мен Тау-кен училищесі (1773), т.б. оқу орындары ашылды. Тұңғыш орыс университеті 1725 ж. Санкт-Петербургте ғылым академиясының жанынан ([[Академиялық университет]]) ашылды. 1755 ж. М.В. Ломоносовтың ұсынысымен Мәскеу университетінің іргесі қаланды. 1804 ж. [[Қазан университеті]] құрылды. 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың бас кезінде [[машина өндірісі]]нің [[даму]]ына байланысты көптеген елдерде университеттермен қатар инженерлік және басқа да Жоғары оқу орындары ашылды.

Қазақстандағы Қазан төңкерісіне дейінгі Жоғары оқу орындарыдары ретінде [[Шымкент]], [[Әулие-Ата]], [[Түркістан]], [[Ақмешіт]] медреселерін атауға болады. 1919 – 20 ж. Орынборда, Ордада, Семейде халық ағарту институттары ашылды. Бұл институттар жоғары білімді мұғалімдер даярлауда зор рөл атқарды. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында жұмысшы және шаруа жастарына жалпы орта білім беру және Жоғары оқу орындарына түсуге мүмкіндік туғызу мақсатында жұмысшы факультеттері ашылды. 1921 ж. ашылған Орынбордағы жұмысшы факультетін [[С.Мұқанов атындағы Солтүстік Қазақстан облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы|С.Мұқанов]], [[Ғ.Мүсірепов көшесі (Астана)|Ғ.Мүсірепов]] тәрізді танымал жазушылар оқып бітірді. 1920 ж. қарашада [[Түркістан мемлекеттік университеті]] (кейінгі [[Орта Азия университеті]]) құрылды. Бұл университет Орта Азия мен Қазақстанға маман кадрлар даярлаудың негізгі Орталық болды. Университет жанында қазақ жастары үшін арнаулы даярлық бөлімі ашылды. Одан жүздеген қазақ жастары білім алды. 1920 ж. Ордада Бөкей халық ағарту бөлімі Бөкей ағарту институтын құрды. Сондай-ақ, осы жылдың күзінде Семейде халық ағарту институты құрылса, 1921 ж. Орынборда Қазақ халық ағарту институты (кейін Қызылордаға көшірілді) және Верныйда ([[Алматы]]) Қазақ ағарту институты ашылды.

1926 ж. 2 шілдеде Ташкенттегі халық ағарту институты [[Қазақ педагогикалық институты]] болып қайта құрылды. Бұл институттың тұңғыш директоры [[Жүргенов Темірбек Қараұлы|Т.К. Жүргенов]] болды. Институттың [[физика]]-[[математика]], [[жаратылыстану]], әлеуметтік-экономикалық және [[лингвистика]] бөлімдері болды. Қазақстандағы тұңғыш жоғары оқу орны – 1928 ж. Алматыда ашылған Қазақ педагогикалық институты ([[Алматы мемлекеттік университеті]]). Бірінші жылы онда 124 студент, 9 мұғалім болды. Алғашқы оқытушылар қатарында [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[М.Әуезов]], [[С. Сейфуллин атындағы тарихи-өлкетану мұражайы|С.Сейфуллин]], [[Жұбанов Қайыр Ахметұлы|Қ.Жұбанов]], т.б. дәріс оқыды. Бұдан кейін Алматы малдәрігерлік институты (1929), Қазақ ауыл шаруашылығы институты (1930), Қазақ медицина институты (1931), Орал педагогикалық институты (1931) ашылды. 1932 ж. Қазақстанның 6 Жоғары оқу орындарында 2 мың студент оқыды, оның 40,5%-ы қазақ жастары болды. 1934 ж. [[Қазақ мемлекеттік университеті]] мен Кен-металлургия институты ашылды. 1950 – 60 ж. [[Ақтөбе]], [[Атырау]], [[Тараз]], [[Қостанай]], [[Көкшетау]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Петропавл]], [[Ақмола]] (қазіргі [[Астана]]) қалаларында педагогикалық институттар, Ақтөбе, Қарағанды, Семей, Ақмолада медициналық институттар, Алматыда халық шаруашылығы, Қарағандыда политехникалық және кооперативтік, Павлодарда индустриалдық, Өскеменде жол құрылысы, Ақмолада инжерлік құрылыс, Таразда гидромелиоративтік-құрылыс және технология институттары, 1972 ж. [[Қарағанды мемлекеттік университеті]], Арқалық, Талдықорған педагогикалық институттары ашылды.

1986 – 87 оқу жылында Қазақстанда 55 Жоғары оқу орындарында 247 мыңнан астам студент оқыды. Кеңес өкіметі жылдарында Жоғары оқу орындарын [[ректор]], оның факультеттерін [[декан]] басқарды. Оқу-әдістемелік және ғылыми-зерттеушілік жұмыстарын кафедралар ұйымдастырды. Жоғары оқу орындарының немесе [[факультет]]тің атқаратын негізгі қызметіне орай тиісті шешім қабылдау үшін ректор немесе декан басқаратын ғылыми кеңес құрылды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстандағы Жоғары оқу орындарыдары елеулі құрылымдық өзгерістерге ұшырады. Республиканың жоспарлы экономикадан бас тартып, [[нарықтық экономика]] жолын таңдауына байланысты бұрыннан қалыптасқан Жоғары оқу орындарын қайта жасақтап, оларды басқаруды жетілдіру (ықшамдау, [[қосу]], тарату) және соған орай әлеуметтік сұраныс пен талапқа жауап бере алатын сапалы мамандар даярлау қажеттілігі туындады. Сонымен қатар өзге меншік нысандары тәрізді Жоғары оқу орындарын да ішінара мемлекет иелігінен алу, жекешелендіру процесі жүргізілді, сондай-ақ көптеген мемлекеттік емес Жоғары оқу орындары құрылды. Қазақстандағы Жоғары оқу орындарына Білім және ғылым министрлігі басшылық етеді және олар меншік түрлеріне қарамастан сол министрлік бекіткен негізгі бағдарламалар бойынша жұмыс істейді, сондай-ақ меншік түріне қарамастан студенттерге бірдей дәрежедегі дипломдар тапсырылады. Сабақ курстық жүйемен жүреді. Оқу жылы 2 семестрден құралады. Әр [[семестр]] соңында студент сынақтан өтіп, [[емтихан]] тапсыруы тиіс. Соңғы [[курс]] студенттері барлық бағдарламалық жұмыстарды орындап, сынақтардан өткен соң, [[мемлекеттік емтихан]] тапсырады. [[Техника]]лық Жоғары оқу орындарында дипломдық жоба, кейбіреулерінде дипломдық жұмыс қорғалады. Сонымен қатар өндірістен қол үзбей оқитындар үшін Жоғары оқу орындарының кешкі және сырттай оқу бөлімдері ұйымдастырылған. 2001 ж. 5 шілдеде Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен 8 Жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе берілді. Олар:

# [[әл-Фараби]] атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]];

#[[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев]] атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]];

# [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]];

# [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ.И. Сәтбаев]] [[Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрaсы|атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті]];

# [[Асфендияров Санжар|С.Ж. Асфендияров]] атындағы [[Қазақ ұлттық медицина университеті]];

# [[Жүргенов Темірбек Қараұлы|Т.Қ. Жүргенов]] атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]];

# [[Құрманғазы]] атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]];

# [[Қазақ ұлттық музыка академиясы]].

Ерекше мәртебесі бар Жоғары оқу орындарына құрылымы мен құрамын жасақтап, [[еңбекақы]] тағайындауда, оқу, ғылыми және әдістемелік жұмыстарды жүргізуде, жоғары білім беру жүйесін дамытуда, ғылыми-педагогикалық кадрларға [[доцент]] және [[профессор]] ғылыми атағын тағайындауда, т.б. мәселелерде еркіндік беріледі. 2001 ж. 19 шілдеде 58 Жоғары оқу орындары мемлекеттік аккредитациялаудан өтті. Осы жылы мемлекеттік емес оқу орындарының саны 121-ге жетті. Қазақстандағы Жоғары оқу орындарының 73% мемлекеттік емес оқу орындары. Жастардың Жоғары оқу орындарында оқып білім алуы үшін оқудың ақылы түрінен өзге грант және несие жүйесін ұйымдастыру қарастырылған. Жергілікті жерлердегі мамандарға сұранысты арнайы зерттеушілік теуден кейін жасалған қорытынды бойынша аса қажетті мамандықтарға [[грант]] пен [[несие]] бөлуде басымдылық беріліп, мемлекеттік бюджет тарапынан жыл сайын қаражат бөлінеді. [[Сынақ]] талаптары бойынша тестік көрсеткіштерден қажетті балл жинаған абитуриенттер Жоғары оқу орындарына қабылданады. 2000 – 2001 оқу жылында Қазақстандағы Жоғары оқу орындары студенттерінің саны 267447 болды.<ref>Қазақ ұлттық энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жоғарғы оқу орындары]]
[[ru:Высшая школа]]

Бес кітап

2016-03-14T11:44:15Z

Messir:

[[File:Köln-Tora-und-Innenansicht-Synagoge-Glockengasse-040.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Тора]]''.|180px]]
'''Бес кітап''', Тора, Таурат — [[Інжіл]]дің бір бөлігі болып табылатын Көне Өсиеттің алғашқы бес кітабының аты. Бес кітапты [[еврейлер]] [[Тора]] (яғни, “нұсқау”, “ғаламға жетекші”), [[мұсылман]]дар [[Таурат]] деп атайды. Оған “Жаратылыстың басталуы”, “Шығу”, “Левит”, “Сандар”, “Екінші заңдастыру” кітаптары (бөлімдері) жатады. Бес кітапты [[Мұса кітабы]] деп те атайды, ол осыдан 3300 жылдан астам бұрын, [[Синай]] тауында Мұса пайғамбарға уахи келгенде түсірілген кітап болып есептеледі. Зерттеуші ғалымдардың (Ж. Астрюк) болжауынша, Бес кітап б.з.б. 444 ж. шамасында біржола құрастырылып болған. Еврейлердің дәстүрінде Тора деп кең мағынада Бес кітаптың өзін (Танах) және оған түсініктемелерді ([[Мишна]], [[Талмуд]]) атайды. Бес кітап жаратылыс туралы, [[Адам Ата]] мен [[Хауа Ана]], топан су, көне еврейлердің патриархтары ([[Ибрагим]], [[Жақып]], [[Ысқақ]], [[Жүсіп]], т.б.) жайында әңгімелейді. Сол сияқты онда еврейлердің тарихына қатысты көптеген оқиғалармен қоса (көбінесе, [[Мұса]] төңірегінде) яхуди дініне қатысты заңдар мен рәсімдер жазылған. Бес кітаптың негізгі идеясы — жалғыз ғана Құдайға ([[Яхве]], [[Иегова]]) сыйынып, дін жолымен жүріп-тұру, еврейлерді Құдай таңдаған халық ретінде уағыздау. Таурат ислам мойындайтын төрт қасиетті кітаптың біреуі ретінде шариғат заңдарының, мұсылмандық дүниетанымның қалыптасуына едәуір ықпал еткен.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]

{{Islam-stub}}

Шіркеу

2015-08-09T17:54:13Z

Messir:

[[Сурет:Buberel StPetersburg StNicolas Cathedral.jpg|thumb| [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтағы]] Николай Әулиенің шіркеуі]]
'''Шіркеу''' ({{lang-grc|Κυριακη (οικια)}})– [[діни ғұрып]]тары мен [[ғибадат]]тарын атқаруға арналған [[ғимарат]].

Қаланың не [[монастырь]]дің басты шіркеуін «собор» (жиын шіркеуі) деп атайды; ''собор'' деп бас епископтың кафедрасы орналасқан шіркеуді атайды.

[[Христиандық|Христиан дінінің]] көпғасырлық даму тарихында әр халықта әр алуан шіркеу түрлері қалыптасқан. Жалпы шіркеуге ортақ белгі Шығысқа бағытталған михрабтық бөлігі және оған жалғас ғибадат етушілерге арналған бөлмесі болады. Шіркеу одан басқа [[Капелла]], [[Крипта]], [[Придел]], [[Трапезная]], тағы басқа бөліктерден құралады. Лютерандық шіркеу – [[кирха]], поляктарда католик шіркеуі – [[костёл]] деп аталады. <ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 9 т.</ref>

== Христиан шіркеуі ==
{{main|Христиан шіркеуі}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шіркеулер]]
[[Санат:Ғимараттар мен құрылыстар]]

Православ шіркеуі

2015-08-09T17:51:15Z

Messir:

[[File:Саратов православный храм Утоли моя печали.jpg|thumb|Саратов православ шіркеуі(Ресей)]]
'''Православ шіркеуі'''<ref name="source1">Қазақстан энциклопедиясы, VII-том</ref> — [[христиан діні]]нің негізгі тармағының бірі. 395 ж. [[Рим]]нің батыс және шығыс империясына бөлінуіне байланысты туындады. Православ шіркеуінің теологиялық негізі [[Византия]]да 9 — 11 ғ-ларда қалыптасты. Өз алдына шіркеу ретіндегі бағыты 1054 ж. христиан шіркеуінің [[католик]]тік және православтық болып бөлінуіне байланысты айқындалды. Бөлінудің басты себептерінің бірі [[Рим папасы]]н бүкіл христиандардың бірінші басшысы деп тануы және батыс шіркеуінің киелі рух, әке және бала “құдайлар” жайлы ұғымдарының қайшылығынан туындады. Православ шіркеуі бірнеше автокефальдық шіркеулерден құралады. [[Ресей]]де 1448 жылдан орыс православ шіркеуі бар. Діни сенім негізі [[Інжіл]]ге және киелі өсиетке жүгінеді. Негізгі қағидалары Құдайға үштік бірлік тұрғысынан сену. Қазақстандағы христиандардың басым бөлігін православ сеніміндегілер құрайды. Бұл сенімдегілердің дүние жүзіндегі саны 150 млн. шамасында.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Христиандық]]
[[Санат:Экклезиология]]

Несториандар

2013-03-23T17:40:41Z

Messir:

[[Сурет:Museum für Indische Kunst Dahlem Berlin Mai 2006 061.jpg|right300px|thumb| Несториан уағыздаушылары]]

(Nestorian), Нестория көзқарасының әсерінен [[Кіші Азия]] мен [[Сирия]]да [[5 ғ.|V ғасырда]] пайда болған [[Христиандық|христиан]] [[секта]]сы. Несториандар [[Иисус Христос|Христостың]] адами және құдайлық мәнін бір-біріне тәуелсіз екі бөлім деп санады. Персияны арабтар басып алған соң, араб мәдениетінің қалыптасуында несториандық ғалымдары ерекше рөл атқарған; несторияндықтар [[Үндістан]]ға, [[Қытай]]ға, [[Мысыр]]ға және [[Орта Азия]]ға тараған, оны бүтін бір тайпа қабылдаған. Қазіргі уақытта несториандар шығыстық немесе Персия шіркеулері деп беріледі, Батыста әдетте Ассирияның немесе Несториандық шіркеу делінеді. Оның көптеген мүшелерінің жалпы саны — 200 000-дай, олар [[Ирак]]та, [[Сирия]]да және [[Иран]]да өмір сүреді.

== Тағы да қараңыз ==
* [[Диофизиттер]]

== Сілтемелер ==
* [http://vstrecha-mpda.ru/archive/03/nasledniki_assirii_v_khkh_veke Голубцов Владимир. ХХғ. Ассирия мұрагерлері]
* [http://www.klikovo.ru/db/book/msg/4862 ''Вселенские Соборы''. Париж, 1963 // Бөлімі: ''Несторианство.'']
* [http://www.portal-credo.ru/site/print.php?act=lib&id=1275.htm Мерв метрополиясы]

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Дін]]
[[Санат:Несториандар]]
[[ru:Несторианство]]
[[Санат:Христиандық]]
[[Санат:Христиандық ағымдары]]