Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Бата аяқ

2024-04-30T09:48:29Z

Meruyert Razbekova:

'''«Бата аяқ» (салт).''' Ұлдың атасы «Бата аяқ» деп бір [[Түйелер|түйе]], бір [[жылқы]] жібереді ([[Әубәкір Ахметжанұлы Диваев|Ә. Диваев]]). [[Құда]] болған кісі екі жақтың келісімінен кейін жігіт [[әке]]сі [[қыз]] ауылына келіп '''«бата аяқ»''' өткізеді. Кейде мұны '''«сырға тағар»''' деп те атайды. Осы жолы екі жақ тойды өткізу мерзімі, кәде-жора қалың мал жөнінде келіседі. Мұны [[бата]], келісуді «[[баталасу]]» дейді. Батаның екі түрі бар:

1. Келісімді [[бата]] жасау, мал мөлшері, той уақыты, шығын мөлшері: алас-беріс, келу-кету т.б.

2. Кесімсіз бата- мал саны, мүлік мөлшері кесілмейді. Жағдайға, уақытқа қарай кейін белгіленеді.

Ауқатты, елге есімі белгілі адамдар құдалығында бас жақсы, орта жақсы, аяқ жақсы деген ірі бағалы кәделер болады.
Бас жақсыға – боталы түйе, құлынды бие, жағалы киім, бағалы бұйым, алтын, күміс, жамбылар жатады.
Орта жақсыға – ең жақсы түйе не ат.
Аяқ жақсыға [[ат]], [[сиыр]], [[қой]] т.б. жатады. Қазақ халқының тұрмысында құда болу салты айрықша орын алғандығы белгілі. Әдетте, қызды бесіктегі кезінде немесе ол бой жете бастаған кезде атастырған. Егер екі жақ балаларын бесікте жатқан кезінде атастырса, ұлдың ата-анасы қыздың бесігін кертіп белгі салған.

=='''Дереккөздер'''==

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201180051/http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 |date=2014-02-01 }}

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

Бөрік

2024-04-30T06:43:30Z

Meruyert Razbekova:

[[Сурет:Бөрік.jpg|thumb|right]]
'''Бөрік''' – қазақтың ертеден қалыптасқан ұлттық [[бас]] киімі, оны бағалы [[аң]] терісінен және жас төлдің елтірісінен тігеді. Оның жаздық және қыстық түрлері болады. Қыстық бөрік ішіне жүн немесе мақта салып тігіледі. Ал жаздық бөрік мақта салынбай, қос астарланып тігіледі. Терінің түріне қарай бөрік әр алуан аталады. [[Құндыз]] бөрік, [[сусар]] бөрік, [[кәмшат]] бөрік, [[жанат]] бөрік, [[түлкі]] бөрік, [[елтірі]] бөрік, т. б. деп аталады. Оны ерлер де, қыздар да киеді. Бөріктің төбесі көбінесе алты сай (қиық), төрт сай болып келеді. Оны тіккенде алдымен өлшеп алып, жұқа киізден төрт не алты сай етіп пішеді. Әр сайдың төбеде түйісетін ұштары үш [[бұрыш]] тәрізді, етек жақтары тік төрт бұрыш болады. Осы қиындылардың бір бетіне шүберектей астар, екі арасына жұқа матадан бидай шүберек салып, жиі етіп сыриды. Одан соң жеке-жеке сайларды біріне-бірін өбістіріп ішінен де, сыртынан да жермен тігеді. Оның сыртын асыл матамен ([[барқыт]], [[пүліш]], [[қамқа]], т. б.) болады. Бөріктің іші сай болса, оның тысы да сонша сай болады. Бұдан кейін бөріктің төбесінің етегін жай матамен астарлан тігеді де төменгі жағын төрт елідей терімен (қылшығын сыртына қаратып) көмкереді. Бұрын қыздар киетін төбесіне үкі, жібек шашақ тағын, зер жіппен, жібек жіппен кестелеген, [[меруерт]], [[маржан]] тізбелер, [[алтын]], [[күміс]] түйме қадаған. Кейде бөріктің етегін жауып тұратындай етіп айналдыра зер не жібек шаш ақтар ұстаған. Бөрікті [[Қазақтар|қазақ]] халқы сияқты [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]], [[Қырғыздар|қырғыз]], [[Башқұрттар|башқұрт]], [[Татарлар|татар]], [[Ұйғырлар|ұйғыр]] т. б. халықтар да киеді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Бөрік тігу ==
Аң мен мал терілері иленіп, тазаланып болған соң далаға жайып, иіс-қоңысын кетіріп, бөрікке сәйкестендіріп пішіп, астарлап тігеді. Бөріктің төбесін қымбат күрең, қызыл, жасыл, көк, қара өңді бұлдан тігеді. Бөріктер ұзынша, сопақша, төбесі үшкір, күнқағарлы, үш, төрт немесе алты қиықтан құралады. Қиығына қарай оны үш, төрт, алты сай деп атайды. Қыздар киетін бөрік дөңгелек төбелі, конус тәрізді биіктеу болып келеді. Қыстық бөрік ішіне жүн, немесе мақта салып тігілсе, жаздық бөрік ішіне мақта салынбай, қос астарланып тігіледі. Төрт төбелі бөрік киізден сырылып үш құлақ тымақтың төбесіне ұқсас тігіледі. Бөріктің етегі түлкі, пұшпақ, құндыз, сусар, түлкі, қарсақ, мәлін терілерінен иленіп, етегі көмкеріле жұрындалып ұсталады. Төбесінің тысы қара, қара көк, жасыл болып келеді, оған үкі қадалмайды. Төрт төбелі бөрікті көбінде орта, орта жастан төменгі жастар, әйел, еркек демей, кибге болады. Қыз балалар мен келіншектердің бөріктерінің төбесінің тысы ашық өңді келеді. Бөрік – көне сөз, "бөрі" – қасқыр деген сөзден шыққан. Қасқыр –түрік тайпаларының ежелгі тотемі.

== Бөрік безендіру ==
Сәндік үшін төбесіне үкі, жиегіне моншақ, шашақ, түрлі асыл тастар, түйме, оқа, зер, күміс тағылады. Тысына маржан тағып, әшекей-сәндік үшін ою салады. Төбесіне шоқпардай үкі тағып, оның түбіне асыл тас маржан тағады. Оқалы бөрік құндызбен жиектеліп қызыл немесе көк масатымен тысталады. Бөріктің төрт сайының тігісін бастыра отырып оқа ұстайды. Сайларының арасы алтын, күміс жіптермен безендіріледі. Қыздардың бөркінің түрмесі көбінесе жалпақ, төбесі төрт сайлы, биіктеу болып келеді. Алтын, күміс теңгелермен, асыл жіптермен безендіріледі, үкі де тағылады. Дөңгелек бөрік төбесі киізден, не мақта тартылып, сырылып, қатырылып, астар, тыс қапталып тігіледі. Дөңгелек бөрікке үкі тағылады және оны тек қыз балалар киеді. Етегі сусар, құндыз, түлкі, қарсақ, мәлін, қоян терілерімен көмкеріліп жұрындалады. Бөріктің етегі жалпақ төбесінен 2-3 елі төмен болса жақсы жарасады. Қыс, жаз, көктем мезгілдерінде көп киіледі.<ref>"Қазақтың ұлттық киімдері" энциклопедиясы</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:Қазақ ұлттық киімдері]]

Құлақшын

2024-04-03T10:56:12Z

Meruyert Razbekova:

'''Құлақшын'''– ерлердің бас киімі.<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, VI-том</ref> [[Құндыз]], [[бұлғын]], [[сусар]], [[Жанаттар|жанат]], [[түлкі]], [[қарсақ]], [[суыр]], т.б. аңдар мен [[құлын]], [[бұзау]] терісінен, [[лақ]], [[қозы]] елтірісінен тігіледі. Төбесін екі түрлі тәсілмен пішеді. Алдымен теріні төрт не алты сай (қиық) етіп пішіп алады. Сайларының түйісетін ұштары үшкіл, етек жағы тік төртбұрышты. Етегін қусырып тігеді де, оған дөңгелек төбе қондырады. Құлақшын тіккенде теріге өлшеп пішілген астарға мақта не жүн тартып, екінші бетіне шүберек салып сырады. Сыртын терімен тыстап, қалыпқа кигізіп кереді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Құлақшынды басында шамандар киген. Ал төбесі сәл ғана шошайып тігілген құлақшынды сақ дәуірінде дінтанушылар мен шамандар киген. Өйткені, шошайып тігілген құлақшынның төбесі шаманды басқа адамға қарағанда тәңірге бір қадам жақындатады деген түсінік болған. Басқа кигенде ол құлақ үстінде қалқайып тұрғандықтан құлақшын деп атап кеткен.

==Дереккөздер</span>==
<references/>

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Киім]]