Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Бессаусақты ергежейлі қосаяқ

2021-01-17T22:23:36Z

Matsievsky:

{{Taxobox
| name = Бессаусақты ергежейлі қосаяқ
| fossil_range = Recent
| image = Почтовая марка СССР № 5659. 1985. Животные Красной книги СССР.jpg
| status = DD
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = <ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Batsaikhan, N., Avirmed, D. & Tinnin, D. |year=2008|id=3858|title=Cardiocranius paradoxus|downloaded=15 наурыз 2009}} Database entry includes a brief justification of why this species is of</ref>
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Сүтқоректілер]]
| ordo = [[Кеміргіштер]]
| familia = [[ Қосаяқтар]]
| subfamilia = [[Cardiocraniinae]]
| tribus = '''Cardiocraniini'''
| tribus_authority = Vinogradov, 1925
| genus = '''''Cardiocranius'''''
| genus_authority = Satunin, 1903
| species = '''''C. paradoxus'''''
| binomial = ''Cardiocranius paradoxus''
| binomial_authority = [[Константин Алексеевич Сатунин]], 1903
| synonyms =
}}
'''Бессаусақты ергежейлі қосаяқ''' ({{lang-la|Cardiocranius paradoxus}}) – [[кеміргіштер]] отрядының [[қосаяқтар]] тұқымдасына жататын кішкентай [[аң]].

[[Қазақстан]]да Солтүстік [[Балқаш]] өңірінде кездеседі.

Көбінесе, ұсақ [[Қиыршық тастар|қиыршық тасты]] [[шөл]]дерді мекендейді. Дене тұрқы 5,7 — 6,5 см, салмағы 15 — 17 г. Артқы аяғы бес бармақты, [[Құлақ|құлағы]] түтік тәрізді, құйрығы денесінен 2 еседей ұзын. Табанында сүйелді-мүйізді қабат бар. Ін қазып тіршілік етеді. Қорегін түнде аулайды. Негізінен өсімдік [[жапырақ]]тарымен, тұқымымен қоректенеді. Бір жасында жыныстық жағынан жетіледі. [[Мамыр]] — маусымда ұрғашысы 2 — 4 [[қосаяқ]] табады. [[Қыркүйек]]тің аяғынан сәуірдің ортасына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Сирек кездесетін түр болғандықтан [[Қазақстан]]ның [[Қызыл кітап|“Қызыл кітабына”]] енгізілген (1996).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Cardiocranius}}

[[Санат:Қосаяқтар]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]]
[[Санат:Мәртебесі айқындалмаған түрлер]]
[[Санат:Азия сүтқоректілері]]
[[Санат:1903 жылы зерттелген жануарлар]]

Мензбир суыры

2021-01-17T20:59:37Z

Matsievsky:

{{Taxobox
| name = Мензбир суыры
| image = Почтовая марка СССР № 5828. 1987. Красная Книга СССР. Млекопитающие.jpg
| status = VU
| status_system = iucn3.1
| status_ref = <ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Tsytsulina, K.|year=2008|id=12827|title=Суыр menzbieri|downloaded=6 қаңтар 2009}}</ref>
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Сүтқоректілер]]
| ordo = [[Кеміргіштер]]
| familia = [[Тиінтәрізділер]]
| genus = ''[[Суыр]]''
| species = '''''M. menzbieri'''''
| binomial = ''Суыр menzbieri''
| binomial_authority = (Kashkarov, 1925)
| synonyms =
}}
'''Мензбир суыры''', '''көк суыр''' ({{lang-la|Суыр menzbieri}}) – [[сүтқоректілер]] класы [[кемірушілер]] отрядының тиіндер тұқымдасына жататын ең кішкентай [[суыр]].

[[Қазақстан]]да [[Сайрам]], [[Сарыайғыр]], [[Бадам (өзен)|Бадам]] және Өгем өзендерінің таулы аңғарларында теңіз деңгейінен 2000–3400 метр альпі және субальпі шалғындарын мекендейді. Дене тұрқы 41–50 см, салмағы 2,6–4,6 кг. Арқа жотасы сарғыш қоңыр, бауыры ақшыл-сарғылт. Тұрақты індерінде 7–8 айға созылатын қысқы ұйқыдан наурыз – сәуір айларында оянады. Жыныстық жағынан үш жылда жетіледі. Жылына 1 рет көбейіп, 2 – 7-ден ұрпақ береді. Көктемде өсімдік тамырын, жуашығын, ал жазда өсімдіктердің бұтағымен, жапырағымен, гүлімен қоректенеді. Сондай-ақ жауын құрты, қоңыз, моллюскілермен де қоректенеді. Негізгі жаулары – [[түлкі]], [[қасқыр]], [[бүркіт]] және [[аю]].

Мензбир Суырының саны жылдан жылға азаюда. [[1940]] жылы [[Қазақстан]]да 40–50 мыңдай Мензбир суыры болса, қазіргі саны 20–25 мыңнан аспайды. Мензбир Суыры – терісі бағалы аң, майының шипалық қасиеті бар. Аулауға тыйым салынған, Халықараралық табиғат қорғау Одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref><ref>Красная книга Казахстана|Красная книга Казахстана, 3 изд., А., 1996</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Суырлар]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]]

Райт ағайындылар

2015-11-28T11:22:15Z

Matsievsky:

[[File:1974 CPA 4422.jpg|thumb|202x202px]]
'''Райт ағайныдылар''' ({{lang-en|Wilbur Wright}} ([[1867]]—[[1912]]) және {{lang-en|Orville Wright}} ([[1871]]—[[1948]])) — адам тарихындағы ең алғашықы ұшқыштар болып саналады. 19 ғасырдың аяғында автомобильдерде кеңінен қолданылған іштен жанатын қозғалтқыштардың жетілдірілуі жеңіл әрі қуатты авиациялық қозғалтқышты жасауға жол ашты. Оны ұшаққа алғаш болып америкалық ағайынды механиктер [[Уилбер]] мен [[Орвилл Райт]] пайдаланды.

Орвилл жаңа заттарды құрастыруға құмар болатын. Ал бұл құлшыныс інісі екеуін жаңа жобаға итермелейді. 1889 жылы олар баспа құралын құрастырып, біраз уақыт күнделікті газетті баспадан шығарумен айналысады. Ал 1892 жылы велосипед моделін құрамдап, жеке дүкендерін ашады. Бұл өте сәтті бизнес болды және олардың әрі дизайнер, әрі инженер ретінде біліктілігін арттырды.

Жаңа ғасырдың басында ұшудың мүмкіндіктеріне қызығушылық пайда болады. Осылай ағайынды Райттар алғашқы механикалық ұшу аппаратын жасауға кірісіп кетеді. Олар жаңа құрылғының әрі қуатты, әрі жеңіл, әрі басқару жабдығының қарапайым болуына аса көп көңіл бөледі.

Тәжірибе орны ретінде Солтүстік Каролинаның Китти Хоук деген желді аймағы таңдалып алады. Басты себеп желдің ұшақ текті құрылғыға демеу болуы еді.

==Алғашқы көкке самғауы==
[[File:Wrightflyer.jpg|thumb|1903 жылы 17 желтоқсан]]
1903 жылы 17 желтоқсанда ағайынды Райттар тұңғыш ұшақтың жобасын аяқтап, оны іс жүзінде тексеріп көреді. Орвилл алғашқы ұшқыш болады. Ал инженер-құрастырушы Уилбер болады. Сол бір тарихи ұшақ «Ұшқыш» деп аталған. Орвилл 10,9 км/сағ. жылдамдықпен көкте 12 секунд (37 м биіктікте) самғайды.

==Ағайынды Райттардың жетістіктері==
*1903 – алғашқы оң нәтиже
*1905 - Көкте жарты сағат үздіксіз ұша алатын көпқұрылымды ұшақты жасайды.
*1908 – Орвилл Райт АҚШ-тың Вирджиния штатында әскери күштердің бақылауында ұшақтың аскери бағытта қолданылу мүмкіндіктерін көрсетеді.
*1908 – Уилбер Ла Манш бұғазында 100 реттен астам ұшып, тәжірибе жасайды. Желтоқсанның 31 күні аспанда ең көп самғаған ұшақтың уақыты тіркеледі: 2 сағат, 19 минут.

Олардың 1903 жылы жаңа механикалық құрылғыны патенттеуге өтініші қабылданбай қалады. Дегенмен, олар жобаны одан әрі жетілдіріп, кейінірек патентке ие болады.<ref>[http://www.nasm.si.edu/wrightbrothers/ Авиация тарихы] {{ref-en}}</ref><ref>Johnson, Mary Ann. [http://www.libraries.wright.edu/special/symposium/Johnson.html =On the Aviation Trail in the Wright Brothers' West Side Neighborhood in Dayton, Ohio] Wright State University, 2001. {{ref-en}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/11/98/great_balloon_challenge/299568.stm BBC News: Flying through the ages] {{ref-en}}</ref>

Қазіргі күнде Райттардың «Ұшқышы» АҚШ астанасы Вашингтон қаласындағы Ұлттық Әуе және Ғарыш Мұражайында көрмеге қойылған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Авиация]]
[[Санат:Ұшқыштар]]