Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Жильбер Лафайет

2016-07-31T07:40:21Z

Materialscientist: better rendering (GlobalReplace v0.6.5)

{{Тұлға
|Есімі = Жильбер Лафайет
|Шынайы есімі =
|Сурет = Gilbert du Motier Marquis de Lafayette.jpg
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі = Мари Жозеф Поль Ив Рош Жильбер дю Мотье
|Туған күні = [[1757 жыл]] [[6 қыркүйек]]
|Туған жері = [[Шаваньяк (Канталь)]]
|Мансабы = француз саяси және әскери қайраткері
|Азаматтығы ={{FRA}}
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні = [[1834 жыл]] [[20 мамыр]]
|Қайтыс болған жері = [[Париж]]
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Мари Жозеф Поль Ив Рош Жильбер дю Мотье, маркиз де Ла Файет''' ({{lang-fr|Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier, marquis de La Fayette}}; [[1757 жыл]] [[6 қыркүйек]], [[Шаваньяк (Канталь)]] - [[1834 жыл]] [[20 мамыр]], [[Париж]]) - француз саяси қайраткері.
==Саяси өмірі==
[[1777 жыл]]ы [[Солтүстік Америка]]ға барып, [[Англия]] тағына қарсы шыққан ''көтерілісшілер күресіне'' қатысты. ''Америка әскерінің'' [[генерал]]ы атағын алды. [[Франция]]ға келген соң, [[1789 жыл]]ы ''Генералдық штатқа'' депутат болды. [[Бастилия]] алынған күннің ертеңінде ([[1789 жыл]]дың [[14 шілде]]сі) ''ұлттық гвардия қолбасшысы'' болып тағайындалды. Кейін Лафайет [[революция]]ның одан әрі дамуына кедергі жасауға тырысты. [[Реставрация]] жылдарында ол ''либерал-буржуазиялық оппозиция'' басшыларының бірі болды.<ref> Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж., 7 том </ref>

==Дереккөздер==

<references/>

[[Санат:Саясаткерлер]]
[[Санат:Франция тұлғалары]]
[[Санат:1757 жылы туғандар]]
[[Санат:1834 жылы қайтыс болғандар]]

Қаттылық

2016-06-03T00:08:34Z

Materialscientist: better rendering (GlobalReplace v0.6.5)

[[Сурет:Vickers-tester.jpg|thumb|right|Викерстің қаттылықты тексеретін құралы]]
1) '''''Қаттылық''''' ({{ lang-ru | твердость }})<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2</ref> — металдың ішіне басқа қаттырақ дененің кіруіне қарсылық жасау қабілеті<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Машинажасау. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6</ref>; материалдардың жергілікті жанасқан күштік әсерлер кезінде беттік қабатының созымды [[деформация]]ға немесе [[морт]] қирауға қарсыласу қасиеті тексеру.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар : «ЭКО»ҒӨФ. 2007.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0</ref>

2) '''''Қаттылық''''' - деп минералогия ғылымында көбінесе бір минералды екінші минералмен тырнап сызғанда соған қарысу дәрежесін айтады. Мұнымен қатар [[минерал]]дың қаттылығы сыртқы [[механика]]лық күштің әсеріне қарысу дәрежесі деп те аталады. Бірақ сыртқы механикалық әсердің өзі де бірнеше түрлі болады, соған қарай минералдың қарысу дәрежесі де әр түрлі болады. Мысалы, минералдың сызуға, бұрғылауға, тілуге, қайрауға, қысуға көрсететін қарысу әсері түрлі-түрлі болмақ . Сондықтан минералдың қаттылығы дегенде оның қандай механикалық әсерге қарысуы екендігін қоса айта кету керек. Мысалы, минералдың сызғандағы қаттылығы немесе минералдың қайрағандағы қаттылығы деген сияқты. Минералдардың қаттылық дәрежесін анықтау үшін шкала ретінде он түрлі минерал алынған. Мұны алғаш ұсынған неміс ғалымының атына [[Моос шкаласы]] деп атайды. Моос шкаласындағы он минералдың ең жұмсағы бірінші, ең қаттысы оныншы болып нөмірленген. Әрбір үлкен нөмірлі минерал өзінен кейінгі әрбір кіші нәмірлі минералдың бетіне сызық түсіре алады.

[[Сурет:Ac тұзының қаттылық розеткасы.jpg|right|180px|thumb|Ac тұзының қаттылық розеткасы]]
Моос шкаласының эталоны (өлшеуіші) ретінде алынған он минерал мыналар:
# Тальк — Mg3[Si4O10][OH]2
# Гипс — CaSO4 • 2Н2O
# Кальцит— СаСО3
# Флюрит — СаF2
# Апатит —Са5 (РO4)3F
# Ортоклаз — K(AlSi3 O8)
# Кварц — SiO2
# Топаз — Al2(SiO4) (F,ОН)2
# Корунд — Аl2O3
# Алмаз — С

Осы '''қаттылық''' шкаласын пайдалана отырып, минералдың қаттылығын анықтау әдісіне тоқталайық. Ол үшін қаттылығы анықталатын минералдың бетін бір эталон минералмен, мысалы кварцпен сызып көреді. Егер [[кварц]] сызық қалдыратын болса, онда онан кейінгі ортоклазбен сызып көреді. Біздің қаттылығын айырайық деп отырған минералымыз ортоклаз бетіне сызат қалдыратын болса, оның қаттылығы 7-ден төмен, 6-дан жоғары, яғни 6,5 болғаны.

Моос шкаласы онша дәл өлшеуіш емес, бірақ ол іс жүзінде қолдануға қолайлы. Мұнан басқа қаттылықты дәлірек өлшейтін шкалалар бар. Солардың бірі — Ауэрбахтың абсолюттік шкаласы. Бұл шкала Моос шкаласына дәл келмейді. Мысалы, Моос шкаласында тальк 1-орында болса, Ауэрбах шкаласында ол 5-орында, Моос шкаласында корунд 9-орында болса, Ауэрбах шкаласында ол 1000-орында, алмаз—10-орында болса, кейінгі шаклада 2500-орында. Алайда 2—7 орындары аралығындағы қаттылық ты алатын болсақ , онда бұл екі шкаланың бір-біріне едәуір сәйкес келетінін көреміз. Көпшілік минералдардың каттылығы шындығында сол 2 мен 7 орындарының аралығында болады. Сондықтан Моос шкаласы көп жерде қолайлы шкала болып табылады.

Жаңадан жасалған тағы бір абсолюттік шкаланы қарастырайық. Ол шкала ПМТ-3 атты аспаппен елшеу арқылы жасалған. Бұл аспап кәдімгі [[микроскоп]], оның тубусына алмаз [[пирамида]] орнатылған ерекше жабдығы бар. Микроскоп столын 180° айналдыруға болады. Минералдың қаттылығы өлшенетін жеріне (бетіне) алмаз ұшын (пирамида ұшын) қояды да, оның үстіне салмақ түсіреді. [[Салмақ]] қысымының әсерінен минералдың бетіне алмаз ұшының батқан дағы түседі. Столды 180°-қа айналдырғанда ол дақ микроскоп астынан көрініп тұрады. Алмаз пирамидасының минерал бетіне батқан дағын микроскоп арқылы өлшейді. Минерал бетіне дақ түсіретін пирамиданың үстін басқан салмақ шамасы минералдық қаттылық саны болады. Мұнда қолданылатын салмақ 2—200 г шамасында. Пирамиданың, табаны [[квадрат]] болады, ал оның қарама-қарсы жақтары арасындағы [[бұрыш]]ы <math>~{\alpha}</math>=136°, бет ауданы мм2-мен өлшенеді. Осы әдіспен өлшенген минералдың микроқаттылығы (Н) әрбір мм2 бетке түсетін кг салмақ (яғни кг/мм2) түріндегі сан болып табылады. Сонымен, қаттылық саны төмендегі формула бойынша табылады: <math>H=2\sin\frac{\alpha}{2}\bullet\frac{P}{d^2}</math> (25)

мұнда,

d — пирамида дағының диагоналі (мм),

Р — салмақ (кг),

<math>~{\alpha}</math> — пирамиданың қарсы беттері арасындағы бұрыш (136°).

(25) формуладағы <math>\sin\frac{\alpha}{2}</math> мәнін орнына қойғанда формула мына түрге келеді:

<math>H=1,854\frac{P}{d^2}</math>

Осы қаттылық саңының куб түбірі Моос шкаласының нөміріне шамалас деп есептейді. Сонда микроқаттылық дәрежесін мынадай [[формула]] бойынша белгілеу ұсынылады:

<math>H_{0}=0.7\cdot\sqrt[3]{H}</math>

Минералдардың барлық бағытындағы қаттылығы бірдей бола бермейді. Кейбір минералдардың қаттылығы, оның оптикалық қасиеті сияқты, әр бағытында әр түрлі, яғни [[Анизотроптық|анизотроп]] болады. Дистен (Al2SiO5) минералы қаттылық анизотропиянық айқын мысалы бола алады. Оның ұзынша кристалынық бойлық бағыты бойынша қаттылығы 4,5, оған көлденең қысқа бағыты бонынша қаттылығы 6,5. [[Дистен]] деген атының өзі сол екі түрлі қаттылығына байланысты қойылған: ди — грекше екі (екі түрлі), стенос — қарысу деген мағынада. Кейінгі кездегі зерттеулерге қарағанда кристалдардың анизотроп (векторлық қаттылығы көп минералдарда болатындығы байқалған. Тіпті кубтық сингонияға жататын минералдардың өзінде векторлық қаттылық болатын көрінеді. Мысалы, [[ас тұзы]] кристалы кубының бір жағындағы қаттылығы көрсетілген (оны «қаттылық розеткасы» дейді). Сонымен минералдың жымдастығы көрініп тұратын бағытында қаттылығы нашар, оған көлденең бағытта жақсы болады.

Біз жоғарыда кристаллохимияда және баска да бөлімдерде минералдардың, [[кристалдар]]дың барлық қасиеттері олардың ішкі құрылысына байланысты екенін көрдік. Қаттылық қасиеттер де сол атомдардың (иондардыд) орналасу құрылысына байланысты беріктігіне негізделген.

Мұнда ерекше көзге түсетіні су молекуласы (Н2O) бар минералдар әр қашанда жұмсак келеді.

[[Катион]]дардың валенттігі өскен сайын минералдың қаттылығы арта беретіні байқалған. Сонымен қатар, координация санының артуы да қаттылықтың артуына себепші болады. Оған керісінше, иондық [[радиус]] артқан сайын қаттылық кеми береді.

Бірақ қаттылық женінде біздің білгеніміз әлі де жеткіліксіз. Кейбір жағдайларда координациялық сан кеп болса да, атомдардың орналасуы өте тығыз болса да зат жұмсақ болады. Мысалы: [[алтын]], [[күміс]], [[мыс]] сияқты металдардың координациялық саны 12 болғанмен, олардың каттылығы 3—4-тен артпайды.

Дүниедегі ең катты минерал — [[алмаз]]. Минералдардың басым көпшілігі орташа қаттылықта болады (2-ден 6-ға дейін). Орташадан көрі жоғарырақ қатты минералдар сусыз тотықтар мен кейбір силикаттар қатарына жатады. Мысалы: кварц — SiO2 ( қаттылығы 7), касситерит — SnO2 (6—7), корунд — Аl2O3 (9), шпинельдер — MgAl2O4 (8), топаз (8), берилл (7,5—8), турмалин (7—7,5), анарлар (7 шамасы) т. б.<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Техника]]
[[Санат:Машинажасау]]
[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Механика]]

[[Санат:Материалдар механикасы терминдері]]

Масжид әл-Ақса

2015-11-14T09:34:26Z

Materialscientist: (GR) File renamed: File:Alaksa1.jpg → File:Al-Qibli Chapel.jpg File renaming criterion #2: To change from a meaningless or ambiguous name to a name that describes what the image displays.

{{мешіт
| мешіт атауы = Масжид әл-Ақса Al-Aqsa Mosque
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы =
| суреті = Al-Qibli Chapel.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Палестина
|lat_dir = N|lat_deg =31 |lat_min =47 |lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg =35 |lon_min =13 |lon_sec =
| карта атауы =
| карта ені =
| ізашары =
| ізбасары =
| сәулет стилі =
| классификациясы =
| орналасуы =
| мекен жайы =
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| мешіттің маңыздылығы =
| құрылысы басталды =
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты =
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| сәулет өнері =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| мешіттің ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =

| latitude = 31.77617
| longitude = 35.23583
| Орналасқан жері = ескі қала, [[әл-Құдыс]]
| year = 705 CE
| administration = [[Waqf]]
| imam = [[Muhammad Ahmad Hussein]] [[Ekrima Sa'id Sabri]]
| tradition = [[Sunni Islam|Sunni]]
| specifications = yes
| dome_quantity = 2 large + tens of smaller ones
| capacity = 5,000+
| minaret_quantity = 4
| minaret_height = {{convert|37|m|ft|sp=us}} (tallest)
| renovations = 638; 685;<ref> Al-Ratrout, H. A., The Architectural Development of Al-Aqsa Mosque in the Early Islamic Period, ALMI Press, London, 2004.</ref> 771; 774; 1035; 1922;
| Құрылысы =[[мешіт]], [[Islamic architecture#Mamluk|Mamluk]]
| facade_direction = north-north-west
| materials = Limestone (external walls, minaret, facade) stalactite (minaret), Gold, lead and stone(domes), white marble (interior columns) and mosaic <ref> Al-Ratrout, H. A., The Architectural Development of Al-Aqsa Mosque in the Early Islamic Period, ALMI Press, London, 2004.</ref>
}}

'''Масжид әл-Ақса,''' Масджид ул-Ақса, әл-Ақса мешіті ([[араб тілі|арабша]]:<big>المسجد الاقصى</big> ''al-Masjid al-Aqsa'', {{IPA-ar|ʔælˈmæsʒɪd ælˈʔɑqsˤɑ|IPA|ArAqsaMosque.ogg}}, — тым шалғайдағы [[ғибадатхана]]) — “Масжид ул-Харамнан” кейін [[әл-Құдыс|Құдыс]] ([[Иерусалим]]) қ-нда салынған ең алғашқы мешіт.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
[[Сурет:Al-Aqsa Mosque by David Shankbone.jpg|thumb|right|Қасиетті жердегі мешіт пен оңтүстіктегі керегесімен]]
[[Сурет:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|thumb|right|Мешіт күмбезі 1982 жылы. Алюминийден жасалған (бірақ күміс сияқты көрінген), бірақ бастапқы қоғасынды материалмен қайта жамылған1983 жылы]]
[[Сурет:Saladin Minbar-Aqsa.JPG|thumb|right|Салах ад-Дин мінбері есігі, 1900 жылдар. ''[[мінбар]]'' [[Нұр әл-Дин]] бұйрығымен жасалған, бірақ Салах ад-Дин орнатқан]]
Әл-Ақса мешітінің іргетасын [[Дәуіт Пайғамбар]] (ғ.с.) қалаған, құрылысты аяқтау үшін [[Сүлеймен пайғамбар]] (ғ.с.) [[Финикия]]дан сәулетшілер алдыртқан. [[Пайғамбар]] хадисінде мешіт құрылысына жындар да жегіліп, жеті жылда салынып біткен делінген. Әл-Ақсаны [[Ассирия]] әміршісі талқандап, парсы патшасы [[Кейқұсрау]] қалпына келтірді. 

Б. заманымыздың 70-жылдары [[рим]]діктер қайтадан қиратып, [[123 жыл]]ы [[Византия]] патшасы қайта жөндеді. 

Мешіт әл-Ақсаның шынайы мәртебеге ие болуы [[ислам діні]]мен тікелей байланысты. [[Мұхаммед пайғамбар]] (ғ.с.) [[хадис]]інде зиярат етуге болатын үш мешіттің бірі ретінде аталған Масжид әл-Ақса ([[һижра]] бойынша 16 жылға дейін) мұсылмандар үшін құбыла саналды. [[Құран Кәрім]]нің “әл-Ісра” сүресінде Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) [[миғраж түні]] Мешіт әл-Ақсаға барып, намаз оқығандығы жайлы айтылады. Әл-Уәлид тұсында (705 —715) мешіт зәулім ғимаратпен алмастырылды, көп ұзамай (780) зілзаладан зардап шеккен ғимаратты Әбу Жапар Мансұр мен Мәһди бин Мансұр халифалар қайта қалпына келтірді. Мешіттің көл. 105 70 м, оңт. қабырғасы әл-Харам аш-Шарифпен жапсарласқан. Масжид әл-Ақса [[12 ғасыр]]дың басында король сарайы болды, [[1128 жыл]]ы Балдуин ІІ оның бір бөлігін рыцар орденіне сыйға тартты. Жөндеу жұмыстары кезінде ғимарат көп өзгеріске ұшырамай, бастапқы қалпын сақтаған. 

Масжид әл-Ақса орналасқан мекен қазір [[Израиль|Израиль мемлекетінің]] аумағында. 1988 жылы Израиль әскері Ақса мешітін басып алған.
[[Сурет:AlAqsaFromKotel.JPG|thumb|left|Мешіт көрінісі, 2005 жыл.]]
[[Сурет:Ghawanima Minaret-Aqsa.JPG|thumb|left|Ғауанима минареті, 1900]]
[[Сурет:Aqsa 2.jpg|thumb|Мешіт ішіндегі ''[[михраб]]'', ''[[құбыла]]'' нышаны]]

== Дереккөздер ==
<references/>

{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:VIII ғасыр]]
[[Санат:Әл-Құдыс]]
[[Санат:Палестина]]
[[Санат:Ислам сәулет өнері]]
[[Санат:Мешіт]]