https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Mariko 2026-04-18T09:33:47Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D1%8C%D0%B5%D0%B7%D1%96 2012-09-10T23:34:21Z

<p>Mariko: Жаңа бетте: '''Сырдария облыстық қазақ сьезі''', 1918 жылы 6-9 қаңтар аралығында Түркістан қаласында өтті. Оған С...</p> <hr /> <div>'''Сырдария облыстық қазақ сьезі''', 1918 жылы 6-9 қаңтар аралығында Түркістан қаласында өтті. Оған Сырдария облысының уездерінен 79 өкіл, [[Алашорда үкіметі]] атынан 3 өкіл - [[Б.Құлманов]], [[М.Дулатов]] және [[Т.Құнанбаев]] қатысты. Съездің күн тәртібіне Сырдария облысы қазактарының Алаш автономиясына қосылуы жайлы жергілікті қазақтар атынан Түркістан (Қоқан) автономиясының Уақытша кеңесіне мүшелер сайлау, милиция құру, т.б. мәселелер қойылды. Сырдария облысы қазақтары қайда багынуы керек, [[Түркістан]] ([[Қоқан]]) автономиясы мен Алаш автономиясының қайсысының құрамында болғаны дұрыс деген мәселе съезде 2 күн бойы қызу талқыланып, бұл жөнінде мынадай қаулы қабылданды: Сырдария облысы,Түркістан өлкесінде болғандықтан әзірге [[Түркістан]] (Қоқан) автономиясы құрамында қалсын; [[Алаш автономиясы]] жарияланғаннан кейін Түркістан (Қоқан) автономиясымен одақтасатын болса, онда сол уақыттан бастап Сырдария облысы қазақтары Алаш автономиясына қосылсын; Сырдария облысы қазақтары қосылғаннан кейін Алаш автономиясының астанасы Түркістан қаласы болсын. Съезд басталғаннан кейін [[Ташкент|Ташкенттегі]] кеңес өкіметінің өкілі ретінде келген П.Г. Полторацкий кезектен тыс сөз алып, Түркістан (Қоқан) автономиясына қолдау көрсетудің қажеті жоқ, өйткені ол халық тілегіне сай келмейді деп сөйлей бастады. Полторацкийдің мұндай мазмұндағы сөздеріне съезге қатысушылар қарсы екендіктерін танытып, оның өзін съезден қуып шықты. Съезде Түркістан (Қоқан) автономиясының Уақытша кеңесіне мүшелікке облысы қазақтары атынан [[М.Шоқай]], [[Ә.Кенесарин]], [[Ә.Көтібаров]], [[Д.Алтынбаев]], [[М.Күзембаев]] секілді қайраткерлерді сайлау керектігі жөнінде ұйғарым жасалды. Съезд облысы қазақтарының милициясын құру мәселесін талқылап, облыста қазақ милициясы құрылсын, милиция құруда екінші жалпықазақ съезінің шешімдері басшылыққа алынсын, милиция құру ісі уездердегі ұлттық ұйымдарға жүктелсін деген қаулы қабылдады. Съезде бірқатар өкілдер большевиктердің қазақтарға жасап жатқан қысымшылықтарына тосқауыл қою керектігі жөнінде мәселе көтерді. Осыған орай съезде қазақтар кеңес өкіметін мойындамайды, большевиктердің зорлық-зомбылығына тыйым салу ісі қазақ милициясына жүктелсін, большевиктерге еріп халықтың берекесін кетірген қазақтар ұлт дұшпаны деп жариялансын деген қаулы қабылданды. Осы съездің қаулылары сол кезде шығып тұрған «[[Бірлік туы]]», «[[Сарыарқа]]», «[[Қазақ]]» газеттерінде және Ташкентте татар тілінде шығатын [[«Ұлығ Түркістан»]] газетінде жарияланды.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.<br /> ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D1%8B 2012-09-10T20:01:39Z

<p>Mariko: </p> <hr /> <div>'''Сапы''' — қарудың (қылыш) бір түрі. 5 — 19 ғасырларда бір жүзді етіп жасалып, кесу қаруы ретінде пайдаланылды. Көшпелі халықтарда кең қолданыста болып, бірте-бірте семсерді ығыстырған. 18 — 19 ғасырларда қазақтар басы түзулеу келген балдақсыз Сапыны қолдана бастады. Қазақ Сапысы ғылыми әдебиетте “Ортаазиялық шашка” немесе “Қоқан шашкасы” деп аталатын Сапының бір үлгісі. Қазақ Сапыларының жүзі, сабының кескіні “Кавказ шашкасынан” бөлекше, бұл оның өзіндік жолмен дамығанын дәлелдейді. Сапының бұл түрінің пайда болуы ұрыс тактикасының өзгеруімен тікелей байланысты болды. Оның 2 түрі болған, бірінің басы түзулеу, екіншісінің бас жағы қайқы келеді. Сабының кескіні негізінен біркелкі, түбіне қарай жуандана түседі. Қазақ Сапыларының ұзындығы 87 — 97 см. Сапыны қынапқа салып, белге тағады. Қынабы ағаштан жасалып, сыртынан терімен, барқытпен, металмен қапталады. &lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt;<br /> ==Пайдаланылған cілтемелер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub}}<br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Қарулар]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%C2%AB%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%C2%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2012-09-10T16:46:37Z

<p>Mariko: </p> <hr /> <div>'''«Отан қорғаушылар»''' мемориалы, '''«Отан-Ана»'''монументі - '''2001 жылы''' 7 мамырда [[Астана]] қаласының казіргі Тәуелсіздік және Қ.[[Мұңайтпасов]] даңғылдарының қиылысындағы алаңда тұрғызылды. «Отан қорғаушылар» мемориалы символикалық мазмұны кешегі мен бүгінгі, ертеңгі ұрпақтар жалғастығын білдіреді. «Отан қорғаушылар» мемориалының өзегі - биіктігі 37,5 метр, салмағы 63 тонналық алып монумент - ана бейнесі. Ақ кимешекті әйел-ана алтындатылған зерлі кесесіне ақ құйып оны, ұлттық дәстүрге толы көңілімен, келе жатқандарға қос қолдап ұсынуда.Сондай- ақ соғысқа аттанған жарын, алысқа кеткен ұл-қыздарын алаңдай күтіп тұрған ананың бейнесінен бүкіл қазақ әйеліне тән ұлттық болмыс-бітім аңғарылады. [[Қола]] бағанның ([[ескерткіш]] діңінің) ұшар басында 121 алтын масақтан тұратын нысан - көпұлтты қазақстандықтардың тереңнен тамырланған бірлігі мен берік достығының нышаны. Масақтардың іргесі қазақ жерінде әр ұлттың рухани және мәдени мұрасын бейнелейтін ою-өрнектермен безендендірілген. Бұл сонымен бірге жаңа өскін-өмір, бейбітшілік, молшылық пен тұрақтылық белгісі. Үш бөлікті тұтқырдың тағы бір ерекше көңіл аударатын тұсы - жер шарының бейнеленуі: онда сонау ескі дәуірден бастау алған Жібек жолымен сапар шеккен керуендер түркі халықтарының ертедегі кіндік шаһары - [[Түркістан]] мен рухани орталық болған [[Қожа Ахмет Яссауи]] кесенесіне соғып, одан ары талай тарихи кезеңдерді артқа тастап, жаңа Елордамыз [[Астана]] қаласына ат басын тірегені мүсіндік тәсілмен тайға таңба басқандай айшықталған. Қырық метрдей қола бағанның екі жақ қапталының бірінде-ата-бабаларымыздан қалған кең байтақ мекенімізді әртүрлі басқыншылардан қорғаған хас батырлар, екінші жағында - [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары ерлік көрсеткен қазақстандық әскерилер бейнеленген. Бүл - қаһарлы соғыс жылдары майданда елінің бостандығы үшін мерт болған жауынгерлер мен арамызда өнеге көрсетіп жүрген соғыс ардагерлеріне деген ерекше кұрмет ескерткіші. «Отан қорғаушылар» мемориалы тәуелсіздігіміздің 10 жылдығы аясында Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 56 жылдығына және ҚР ҚК іргетасы қалануының 10 жылдығы мерекесі қарсаңына орай ашылды. ҚР Президенті Н.Ә.[[Назарбаев]] Отан қорғаушылар күні - 2001 жылы 7-9 мамыр Ұлы Жеңіс күніне арналған салтанатты шеру мерекесіне қатысып, сөйлеген сөзінде ел тарихына шолу жасай келіп, халқымыздың бастан өткерген жылдары қашан да ерлікке толы болғанына тоқталды. Аталған мерекенің барлық қазақстандықтар үшін киелі екеніне ерекше мән берді. Бұдан соң «Отан қорғаушылар» мемориалы жайында: Бұл - жауды тізе бүктірген [[Жеңіс мерекесі]] болуымен бірге жалпыхалықтық еске алу күні, аға ұрпақтың өшпес ерлігіне бас иію күні. Сондықтан бұл мемориал ұрпақтарымыз бейбіт өмірімізді құрметтеп, қан құйлы соғыстың зардабының қандай болатынын естен шығармау үшін ұлағатты ескерткіш болуы керек. Біз ата- бабаларымыз бен әкелерімізді мақтан тұтамыз. Біз өз иықтарымен бар ауыртпалықты арқалаған айрықша аналарымызды мақтан етеміз. Оларсыз жеңіс те болмас еді. Мынау монументтің айрықша көрініп тұрған бөлігі де сол - әйел- ана бейнесі. Мына ашылып отырған ескерткіш Ұлы Отан соғысындағы ерлікті ғана бейнелемейді, қазақ халқының батырлығын, ержүректігін де сипаттайды. Бүл есімі мәлім және есімі беймәлім жандардың аруағын тербетіп, топырағын торқалайтын перзенттік махаббатымыздың көрінісі, соның куәсі. Отын өшірмеген ержүрек аталарымыз бен шаңырағымызды шайқалтпаған мейірбан аналарымыздың қадірі мен қасиетіне қойылған киелі белгі! - деді. Үш бөліктен тұратын кешеннің қандай ой-мақсатты білдіретіндігі түсіндірілген шығармашылық топ М.Т.[[Әлиақпаров]], мүсінші Ю.[[Баймұқашев]] пен архитектор, сәулетші, суретшілер ''Б.Тайталиев, Т.Баймырза, Е.Шахиев, Е.Ержанов, А.Бексұлтанов, Н.Конапольев, А.Курицындер'' мемориалдың сәулеттік-көркемдік композициясын ойдағыдай іске асырды.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.<br /> ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Ескерткіштер]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2012-09-10T04:39:31Z

<p>Mariko: </p> <hr /> <div>{{cleanup}}{{wikify}}<br /> '''Тілеуұлы Мөңке би''' — белгілі би, Әбілқайыр хан кеңесшілерінің бірі, жырау.<br /> <br /> Шамамен 1675 жылы дүниеге келген. Ата тегі шежіре бойынша өз әкесі Тілеу әрі қарай Айт, Бөлек, Қалу, Сирақ, Мұса хан, Уақас би, Нұраддин болып жалғаса береді.<br /> <br /> [[Әбілқайыр хан]] дүние салған соң [[Нұралы хан]]ның билігін тану туралы Елизавета Петровнаға жазылған хатқа [[Орта жүзд]]ің беделді адамдары Жәнібек тархан мен керей Наурыз би бастаған топпен, сондай-ақ [[Кіші жүз]]дің 30 би, батырларымен бірге қол қойған.<br /> <br /> Мөңке би өз заманында «ердің құнын екі ауыз сөзбен шешкен сұңғыла би», келер күнді айнытпай болжайтын сәуегей және дала даналығының көрінісі іспетті ой-тұжырымын тағылымды поэтикалық жырға айналдырған жырау ретінде танылды. Мөңке бидің философиялық толғаулары, риторикалық сұрақ-жауап, болжау, билік, кесім, шешім түріндегі мұралары өзіндік ерекшелігімен көзге түседі. Көшпелі тірліктің тіні бұзылмаған қоғамда заман аңысын аңдап, оның келешек кескін-кейпін дәл болжай білу Мөңке би шығармашылығының басты белгісі.<br /> Оның “Түрлі-түрлі халық болады‚ Күндіз-түні жарық болады… Дүниенің жүзіне‚ Өре мен темірден жол тартылады… Адам ақысыз жұмыс істемейді‚ Дүниені түрлеп кестелейді” деген толғау жолдарынан келер күнді болжаған сәуегейлік көрінеді. Сондай-ақ, <br /> <br /> “Құрамалы-қорғанды үйің болады‚ <br /> <br /> Айнымалы‚ төкпелі биің болады. <br /> <br /> Халыққа бір тиын пайдасы жоқ <br /> <br /> Ай сайын басқан жиын болады.<br /> <br /> Домалақ-домалақ түймедей дәрің болады‚ <br /> <br /> Жастарға билігі жүрмейтін кәрің болады, <br /> <br /> Алашұбар тілің болады‚ <br /> <br /> Дүдәмалдау дінің болады. <br /> <br /> Әйелің базаршы болады‚ <br /> <br /> Еркегің қазаншы болады” деп келетін жолдардан болашақтың бет алысын‚ бағыт-бағдарын тап басып танығандығы аңғарылады.<br /> <br /> Мөңке бидің [[Сырым батыр]]ға қойған астыртын сұрақтары мен оған Сырымның қайтарған жауаптары, сондай-ақ оның шеркеш Түрке би, тана Нүрке билермен кеңесе отырып айтты дейтін «Бұл, бұл үйрек, бұл үйрек» дейтін толғаулары белгілі.<br /> <br /> Оның көркем бейнесі Ж. Аймауытовтың «Ақбілек» романы мен «Ел қорғаны» пьесасында, Ә. Кекілбаевтың «Үркер» романында көрініс тапты. Мөңке бидің өмірі мен шығармашылық мұрасы туралы әр жылдары А. Жұбанов, Т. Кәкішев, С. Негимов, Б. Адамбаев, Қ. Сыдиықұлы, М. Тілеужанов,С. Байменше, Б. Омаров, Ж. Асанов, К. Төлеубайұлы, тағы басқалар ғалымдар ғылыми-зерттеу еңбектерін жазды.<br /> <br /> «Шекті Мөңке би жеті жасында билік айтып, кісі құны дауды бітірген екен». (А.Байтұрсынов).<br /> <br /> Мөңке би, тарихымызда есімі құрметпен аталатын, үлкен философ, терең ойшыл, ұлы ақын. Қара қылды қақ жарған, мың жылдығын болжаған дала кемеңгері Мөңке бидің ұрпақтары Ақтөбе облысы көптеген аудандарында тұрады.<br /> <br /> Республикаға танымал мүсінші Құрақбай Егізбаевтың граниттен ойып жасаған Мөңке бидің мүсіні Ақтөбе қаласының 101 атқыштар дивизиясы атындағы көшеде орнатылды. Мүсін ақшыл түсті мәрмәр тастан жасалынған. Тұғырдың биіктігі — 2,7 м, ескерткіштің биіктігі − 1,5 м. Суретші С.Әлімбетов.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.<br /> ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Қазақ билері]]<br /> [[Санат:Туған жылы белгісіздер]]<br /> [[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%AD%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2012-09-09T17:05:47Z

<p>Mariko: Жаңа бетте: '''Элжан Қарабаев'''(1874, бұрынғы Орынбор облысы,Торғай ауылы ,Жыланшық өзенінің бойы, қазір...</p> <hr /> <div>'''Элжан Қарабаев'''(1874, бұрынғы [[Орынбор]] облысы,[[Торғай]] ауылы ,[[Жыланшық]] өзенінің бойы, қазіргі Қостанай облысы,Амангелді ауданы- 1960, сонда) - [[1916 жылғы Торғай көтерілісі]]нің батыры, мыңбасы. Элжан қыпшаққа кіретін алпыс рулар бірлестігінің [[нәнжіл]] атасынан шыққан. Торғай қазақтарының [[Ресей]] патшасының 1916 жылы маусым жар- лығына қарсы басталған ұлт-азаттық көтерілісін ұйымдастыруға белсене қатысып, [[Қайдауыл]] болысы сарбаздарын баскарған. Көтеріліс басшысы Амангелді Имановтың ең сенімді серіктерінің бірі болған. Көтеріліске алғаш 500 сарбазбен келіп қосылған. [[Торғай]] қаласына шабуыл кезінде, полковник [[Тургенев]] бастаған жазалаушы отрядқа қарсы [[Күйік]] қопасындағы, [[Доғал-Үрпек]]тегі шайқастарда Қарабаев бастаған мыңдық ерекше ерлік көрсетті. Қазан төңкерісінен кейін Қайдауыл болыстық кеңесінің төрағасы (1918-20) болды, Торғай кеңестерінің 1-съезіне делегат болып қатынасты. Кейін әртүрлі басшы шаруашылық жұмыстарын атқарған.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.<br /> ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2012-09-09T09:28:26Z

<p>Mariko: </p> <hr /> <div>'''Көшпелілердің дәстүрлі әскери өнері ''' – сақ, ғұн, түркі, түркі-моңғол, қазақ, т.б. халықтардың ежелден келе жатқан әскери тәсілдерінің жиынтығы. Көшпелілер қоғамындағы мифтік түсінік бойынша, хан әлем кіндігі саналып, оған бағынған ру-тайпалар оң қанат пен сол қанатқа бөлінген. Мысалы, Түрік қағандығының әскері оң қанат (телес) пен сол қанатты (тардуш), оғыздарда бұзықтар оң қанатты, үш оқтар сол қанатты құраған. Шыңғыс хан әскерлері де жоңғарлар (сол қанат) мен барұңғарлардан (оң қанат) тұрған. [[Қ.Жалаири]] еңбегінде [[Ресей]] ішіндегі [[Қасым хандығы]]нда да рулар осылай екі топқа бөлінгендігі айтылады. Егер мемлекеттің осы екі бөлігі жеке мемлекетке бөлініп кетсе, жаңа мемлекет өз ішінде екі қанатқа бөлінген. Айталық, [[Шыңғыс хан]] империясынан бөлініп шыққан Жошы ұлысында ([[Алтын Орда]]) халықтың оң және сол қанаттарға бөлінуі сақталып қалды. Әр қанатқа кіретін рулар әрқайсысы мың немесе түмен (он мың) әскер шығаруға міндетті болды да, ол әскерлер оң немесе сол қанат әскерлері деп аталды. Екі қанаттың әскерлерінен таңдаулы жауынгерлер іріктелініп алынып, хан жасағы құралды. Ол (кешіктер, хебтегулдер, т.б.), негізінен, әскербасылардың балаларынан тұрып, мәртебесі басқа әскерлерден жоғары болады (қ. [[Кешік]]). Әскерлер үш негізгі жікке: соғысатын әскерге, басқару қызметіне (хан, кеңесшілер, дін қызметкерлері, сот, т.б.), шаруашылықпен айналысатын бөлікке жіктелді. Әскери бөлікте – жауынгерлер, батырлар, сардарлар, басқару қызметінде – абыздар, білімпаздар, шаруашылық бөлігінде – малшылар, қолөнершілер, саудагерлер қызмет атқарды. Ұрыс алдында сап түзеуді қазақтар шеп құру деп атаған. Шеп құрғанда әскер оң және сол қанатқа бөлінген. Олардың алдында жаудың бағытын барлайтын қарауыл топ жүріп отырды. Әскердің арт жағында орналасқан ханды хан жасағы қорғады. Хан жасағын тосқауылшы бөлік деп атады. Ең артта әскердің қосалқы аттары, құрал-жабдықтар тиелген арбалар, малшы, қызметшілер, яғни әскердің шаруашылық бөлігі немесе салықшы тобы еріп жүрген. Көшпелілер әскерінің сандық құрылымы ондық жүйеге негізделген. Әскердің ең төм. бөлігі ондық, олардан жүздік, мыңдық, түмен (он мың әскер) құралған. Он түмен әскерді “ту” (лек) деп атаған. Әскердің ондық жүйесі түркі халықтарында ежелгі заманнан 19 ғасырға дейін сақталып келді. Мыңбасылар мен түменбасылар түркіше бек, моңғолша – ноян, арабша – әмір деп аталып, әкімш. билікке де (уәлаят, ұлыс басшылары) тағайындалған. Олардың ішінен бас қолбасшы бекітіліп, оған беглер бегі (араб. әмір әл-умара) лауазымы берілген. Әдетте, әскери-әкімш. билікті қатар ұстаған адамдардың саны 12 адам болған. Мыс., [[Шыңғыс хан]], [[Құбылай хан]] және [[Әмір Темір]] тұсында 12 жоғары дәрежелі ноян басқарған. Дәрежелеріне қарай онбасы, жүзбасыларына байрақ, ал, мыңбасы мен түменбасыларына ту беріліп, әскер саны байрақпен, тумен есептелетін болған. Байраққа аттың құйрығы мен түсті мата бау жекелей не қосарланып тағылған. Белгінің қосарлануы дәреженің өскендігін білдірген. 17 – 18 ғасырларда дәреже белгілері киім арқылы көрсетіліп, байрақтар қолданыстан шығып қалды; қ. Жыға. Көшпелілер ерте заманнан бастап әскерлерін қолданатын қару түріне қарай бөлген. Әр қару түрінен тұтас мыңдық, түмендер құралған. Көшпелілердің соғыс тактикасында алыстан атысу ерекше рөл атқарғандықтан әскердің маңызды бөлігі садақшылар саналған. Садақшылардың ішіндегі ең мергендерінен “мергендер тобы” құрылған. Оларға жаудың қолбасыларын, басты батырларын жою жүктелді. Көшпелі халықтардың әскері тек қару түріне ғана емес, жарақ түріне қарай да бөлінеді. Мыс., өзі де аты да сауыт киіп, бес қаруын асынған ауыр атты әскер көшпелілерде өте ерте заманнан (сарматтарда, массагеттерде) белгілі. Көне түркілердің осындай әскерлерін қытайлар жылнамаларында “фула” (бөрілер) деп атаған. Оған қоса біркелкі кіреуке немесе берен сауыт киген, жеңіл жарақтанған әскерлер де болған. Көшпелі халықтар әскер бөліктерін мінген аттарының түсімен де айырған. Мыс., Шыңғыс ханның кешіктері кілең қара түсті арғымақтар мінген, ал Ақсақ Темірдің жеке гвардиясы да біркелкі атқа мініп, сауыттарына жолбарыс терілерін жапқан. Әскердің сырт киімінің (шапан) түсі де айыру белгісі болып, жауынгерлер біркелкі киім киген. Өмірі ат үстінде өтетіндіктен көшпелілердің басты күші – атты әскер. Бірақ жауынгерлер ат үстінде ғана емес, жаяу соғысу әдістеріне де машықтандырылған. Елді жау шапқан кезде тұрақты кәсіби әскерлермен бірге халық жасақтары да құрылған. Жорыққа шыққан кезде ұрысты алдын ала болжайтын көріпкелдер, жауырыншылар, құмалақшылар ұстаған. Шеру кезінде әскердің жауынгерлік рухын көтеру үшін ''керней, сырнай, дабыл, дауылпаз, шыңдауыл'' ойнайтын музыканттар тобы да болған. Шайқас басталарда олар бас қолбасшының маңында, ал шеру кезінде қосынның алдында жүрген. Көшпелілердің шекара қорғайтын, қала күзететін, елшілік, жаушылық қызметтерді атқаратын тұрақты әскері болған. Оларға бөлінетін азық “улафа”, ал аттарына берілетін жем “алафа” деп аталған. Жауынгерлердің ақшалай жалақысы “нафак” делінген. Кейіннен қазақтар “алафаны” – [[Алапа|алапа]], “нафаканы” нәпақа атап кеткен. Нәпақаның алғашқы мағынасы өзгеріп, күнделікті қаржы, күнкөріс мағынасында қолданыла бастаған. Майдан алдында атақты жауынгерлердің жекпе-жегін өткізу ерте замандағы барлық халықтардың әскери күштеріне ортақ дәстүр. Батырлар жекпе-жегін өткізу қазақтарда 19 ғасырға дейін сақталып келді. Жекпе-жекке шығу батырлардың жауынгерлік борышы еді. Жеңген батыр қарсыласының атын, қару-жарағын олжалаған. Батыры өлген жақ оның денесін жауға бермеуге тырысып, “сүйекке шапқан”, яғни батырдың денесін бермей алып қалу ерлікке саналған. Жорыққа шыққанда көшпелілер әскерді бірнеше топқа бөліп, алдын ала белгіленген жерде тосыннан жиналған. Бұл көп әскердің қалай, қайдан келгенін байқатпай, жау жағын қапыда қалдыру айласы еді. 1838 жылы [[Кенесары]] [[Ақмола]] бекінісін аларда осы әдісті қолданған. Айқас кезінде жау жағы басым бола бастаса – көшпелілер әскері, жан-жаққа шашыла шегініп, белгіленген жерде жиналып, кенеттен шабуылды қайта бастаған. Тактик. мақсатқа қарай әскер санын көп етіп көрсету үшін аттарға киіндірілген қуыршақтар да отырғызылған. Ашық далада жау әскерімен кездескенде соғысты, әдетте, жеңіл қаруланған садақшылар бастаған. Алыстан атыс жүргізу арқылы олар дұшпан жауынгерлерін, аттарын шығынға ұшыратуға, шебін бұзуға, сөйтіп қоян-қолтық айқасты жеңілдетуге тырысқан. Мұндай әдісті моңғолдар “тулучма”, қазақтар “толғама” деп атаған. Осыдан кейін айқасқа шайқастың тағдырын шешетін ауыр қарулылар, қылышкерлер, айбалташылар, шоқпаршылар бірнеше қосынға бөлініп кезек-кезегімен кіргізілген. Шегінуді олар жаудың әскер шебін бұзып, қозғалтуға мәжбүр ету үшін, немесе жауды бекінген қамалынан шығару үшін, соңынан ілестіріп, жасырын тұрған негізгі күштің үстінен түсіру немесе қайта шабуылға шығу мақсатында қатарын жинап алу үшін қолданған. Соғыс кезінде барлау жұмыстарына көп көңіл бөлінген. Жолдарға күзетші қойылып, алдын ала шолғыншылар жіберілген. Төбелердің үстіне орналасқан қарауылдар жау жақындағанда “ұран-оттар” жағып хабар беріп отырған. Көшпелілердің садақ ату шеберлігі отырықшы халықтарды қатты таңдандырған. [[Гректер]], [[парсылар]] өз балаларын садақ атуға үйрету үшін сақтарға жіберіп отырған. Қытай тарихшылары: “Ғұндардың ойынға жараған баласы садақпен ұсақ аң, құс атып жаттығады”, – деп жазады. Араб тарихшылары: “Түркілер садақты атпен шауып келе жатып алға да, артқа да, оңға да, солға да, жоғары да, төмен де ата береді. Араб-харидтер бір оқты садағына салғанша, олар он оқты атып үлгереді. Түркінің 4 көзі бар – екеуі алдында, екеуі артында”, – деген мағлұмат береді. Қазақ батырлары да “оғын жүзіктің көзінен өткізетін”, “құралайды көзге атқан” садақкерлер болған. Найза қолданудың да көптеген түрлері, тәсілдері бар. ''“Шаншу”'' – жоғарыдан төмен найза салу, ''“түйреу”'' – найзаны алға қарай сұғу, ''“Найза тіреу”'' – қолды қозғалтпай аттың күшін пайдалану. Еуропа рыцарлары өз турнирлерінде, қазақ батырлары жекпе-жекте мұндай тәсілдерді жиі қолданған. Ал жалпылама шайқастарда [[Олжабай батыр]], [[Наурызбай батыр]] (Кенесарының інісі), т.б. қарсыласының денесіне найза тигізбей, киімінен іліп алып аттан түсіру тәсілін жиі қолданған. Қылыш, семсер қолданудың “бауырын жаза шабу”, “қиялай тарту”, т.б. түрлері бар. Салмағы ауыр шоқпар, гүрзілермен айқасу үлкен күш, әдіс-айла керек еткен. Ауыр болғандықтан шоқпарды көбіне айналдырып, үйіріп ұрған. Өйткені, шоқпарды жоғарыдан төмен сілтегеннен кейін, қайта көтеру қиын болатын. '''Айбалта''' 18 ғасырдан бастап қолданыстан шықты. Ерте заманда көшпелілер тосын жау шабуылынан қорғану үшін арбаларды бір-біріне тіркеп, дөңгелете бекініс жасаған (қ. [[Күрен]]). Жаугершілік уақытта қазақ ауылдары да осылай “алқақотан отырған” Соғыс кезінде көшпелілердің әскери лагерлері осы әдіспен құрылып, кейде сыртынан топырақ үйіліп, бекініс жасалған. Шабуыл кезінде көшпелілер арбалардан жылжымалы бекініс жасап, жауға тойтарыс берген. Қорғанудың тағы бір түрі табиғи бекіністерді (тау қойнаулары, үңгірлер, шатқалдар, т.б.) пайдалану. 1643 жылы [[Андасай]] бойында жоңғар әскеріне қарсы [[Жәңгір хан]] осы әдісті қолданған. Бұдан басқа тастан, балшықтан тұрақты соғылған, сыртынан ор қазылып, су жіберілген бекініс, қамалдар да болған. Көшпелілердің соғыс тәжірбиесінде қамал алудың көптеген әдіс-тәсілдері бар. Соның бірі қамалға өрт қою. Ол үшін жебелердің ұшына майлы шүберек байлап, оны тұтатып атқан. [[Ақмола]] бекінісін алу кезінде Кенесары сарбаздары осындай отты жебелерді пайдаланған. Тас қамалды алу үшін жер астынан үңгір жол қазу да көшпелілерде жиі қолданылған. Қамал шетіндегі орларға топырақ салынған қаптар тастап, ішке кіретін жол салған, қамал қабырғаларына шығу үшін арқан сатылар жасалған. Ашық майданда шайқасудан гөрі қамал бұзу күрделі болғандықтан, қамал алу және оған алғашқы болып кіру батырлар үшін аса мәртебе, құрметті дәреже саналған. Шаған бойындағы шайқаста жау қамалын бұзғаны үшін Қабанбай батыр “Дарабоз” атанған, ал Көкалажар қамалын алғаны үшін [[Иман батыр]]ды Кенесары “Аяке” деп атаған. Көшпелілердің дәстүрлі әскери өнері өте күрделі өнер. Оны дамытуға көшпелі халықтардың бәрі де үлес қосты. Соның ішінде қазақ халқын құраған ру-тайпалар осы өнерді жетік меңгерген. <br /> &lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.<br /> ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> <br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Әскери өнер]]<br /> [[Санат:Көшпенділер]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2012-09-09T05:25:46Z

<p>Mariko: </p> <hr /> <div>'''Жантайлақ ''' (туған жылы белгісіз — 9.1931, [[Қытай]], [[Шіңгіл]] ауданы) — Қытайдағы жергілікті әкімшіліктің қазақ ауылдарына жасаған империялық өктемдігіне қарсы шыққан күрескер. 1928 жылы жазда [[Алтай]] аймағының [[губернатор|губернаторы]] болып тағайындалған [[Ви Жыңго]] [[Алтай]] қазақтарына әскери қысым көрсетіп, ауыр салық салады. Бұған Жантайлақ, [[Зұха]] бастаған қарулы топ қарсы шығады. Бұл топ басшыларының соңына түскен губернатор [[Ви Жыңго]] 1930 жылы [[Мадарың]] дейтін жендетін жіберіп, Зұханы өлтіртеді. 1931 жылы қыркүйекте “Жантайлақ биыл жайлаудан ерте түсті. [[Базарқұл]] елін бастап, [[Моңғолия|Моңғолияға]] көшіп кетпекші” деген жалған жаламен [[Шіңгіл]] ауданының Бұлғын деген жерінде отырған Жантайлақты да өлтіртеді. Жантайлақ жазықсыз жазаланғаннан кейін Зәйіп тәйжі бастаған мыңнан астам [[қазақ]] отбасы Шіңгілден [[Боғда]] өңіріне үдере көшеді. <br /> == Сілтемелер ==<br /> Қазақ энциклопедиясы<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2012-09-09T05:18:05Z

<p>Mariko: </p> <hr /> <div>'''Жанайдар Орынбайұлы ''' (шамамен 1818, [[Ұлытау]] өңірі — 19 ғ-дың 70-жылдары) — батыр, Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі. 1837 жылы [[Ақмола]] дуанына қарайтын арғын тайпасының Қуандық, Сүйіндік, Төртуыл, Қойлыбай, Қалқаман, Темеш, Тінәлі руларының жасақшыларын бастап Кенесары әскеріне келіп қосылады. [[Кенесары]] Ақмола бекінісіне шабуыл жасар алдында Жанайдарды бас етіп бекіністі барлауға шолғыншылар жіберді. Шабуыл кезінде ерлігімен, мергендігімен көзге түскен Жанайдар ханның сенімді серігі, қол бастаушы батырларының біріне айналады. Жанайдар өзінің бауырлары Жанатай, Бектұрған, Өтебайлармен бірге Кенесарыға еріп, он жыл бойы азаттық жолындағы шайқастың бел ортасында жүрген. Жанатай осы жорықта қаза табады. Кенесары мен Наурызбайдан айырылып, көтеріліс тығырыққа тірелген тұста Жанайдар амалсыздан ат басын [[Арқа|Арқадағы]] еліне бұрады. Ұлытаудағы ата қонысын бағаналы найман елінен қайтаруды талап етіп, Санкт-Петербургке барады. Көтеріліске қатысқанына Ресей патшасы кешірім жасағаннан кейін Жанайдар [[Терісаққан]] өз. бойы мен Арғанаты тауының етегіне қоныстанады. Жанайдар 1868 жылы қазақтың игі жақсыларымен бірге князь Владимирдің [[Омбы|Омбыға]] келген құрметіне жасалған салтанатқа қатысады. Қажылық сапардан қайтып келе жатып жолда қайтыс болған. Баласы Мейрам Қайрақты деген жерде ат шаптырып ас берген. Жанайдарды “Баласы Орынбайдың Жанайдарды, Адасқан жөнге салған талайларды”, “Төртуылда Жанайдар жиҝан асқан ер еді” деп ақын-жыраулар жырға қосып, Сарамен айтысында Біржан да: “Кім жетер Жанайдарға [[Алтай|Алтайдағы]], Алты жүз жас бота мен тайлағы бар” деп, байлығын, парасаттылығын тілге тиек еткен.<br /> Көрнектi жазушы I.[[Есенберлин|Есенберлиннiң]] &quot;Қаһар&quot; романында Жанайдардың Ақмола дуанының аға сұлтаны Қоңырқұлжаның ауылын шапқанда оны ажалдан қалай алып қаламын деп, &quot;Ақ жол&quot; атты қазақы ем-дом жасататыны жан-жақты баяндалған. Сол оқиға негiзiнде ел есiнде сақталған мынандай өлең де бар:<br /> &lt;u&gt;<br /> Жанайдар артық туды жатырынан,<br /> 'Оқ тидi Жанайдардың балтырынан.<br /> Бiр айла өлмес жанға бола ма деп,<br /> Аттайтын қатын iздедi ата ұлынан.<br /> Аттайтын бiр де қатын табылмады,<br /> Төрелер тұңiлiп тұр қатынынан!<br /> &lt;/u&gt;<br /> &lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.<br /> ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] <br /> [[Санат:Қазақ батырлары]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2012-09-09T05:10:09Z

<p>Mariko: </p> <hr /> <div>'''«Жалбыр батыр»''' – [[хикая]]. [[Қарасөз]] араласқан өлеңмен жазылған. Қызылордалық [[Бекмұхамед Құрманбаев]] деген азамат 1955 жылы ел арасынан жазып алған. Хикаяда 19 ғасырда [[Сыр ]]өңірінде[[ өмір]] сүрген Жалбыр батырдың ерлігі баяндалған. «Ақайдар қарияның аңыз-әңгімесі», «Бекберген қарттың әңгімесі», «Жалбырдың қызы Сүліктің әңгімесі», «Қара деген қарттың әңгімесі», «Сумұрын Жаппас Ораз жыраудың өлеңі», «Кеншімбай ақынның Жалбырдың ата¬тегін өлеңмен сипаттап айтқаны» атты бөлімдерден тұрады. Хикаяның қолжазбасы Әдебиет және[[ өнер]] институтының Қолжазбалар қорында сақтаулы. &lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.<br /> ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Әдебиет]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%C2%AB%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%C2%BB 2012-09-09T05:07:07Z

<p>Mariko: Жаңа бетте: '''«Жалаңтөс батыр»''' - хикая. Онда Жалаңтөс баһадүрдің ерлік істері баяндалады. Хикая нұсқасы...</p> <hr /> <div>'''«Жалаңтөс батыр»''' - хикая. Онда [[Жалаңтөс баһадүр]]дің ерлік істері баяндалады. Хикая нұсқасы толық емес, қарасөз үлгісімен жазылған. Ел аузынан жазып алған [[Шайхы Ғалихайдарұлы]]. Хикаяның қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.<br /> ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Әдебиет]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5 2012-09-08T17:53:05Z

<p>Mariko: </p> <hr /> <div>[[File:A.Moshin Legendy Velikih Luk 1915.djvu|thumb|alt=A.|]]<br /> '''Есенбике''' — 18 ғасырда өмір сүрген Қаратай батырдың қызы, [[Олжабай]] батырдың шешесі. Есенбике кішкентайынан [[Айдабол]] бидің бәйбішесінен туған кенже ұлы [[Кенжеқозы|Кенжеқозыға]] атастырылған. Алайда [[Кенжеқозы]] жастай өліп, Есенбике Айдабол бидің бәйбішеден туған екінші ұлы Малқозының баласы Толыбайға (басқа құжаттарда Төлебайға) ұзатылады. [[Мәшҝүр Жүсіп]] [[Көпеев]]тің дерегі бойынша, [[Толыбай]] кедей адам болған. Ал [[Ә.Марғұланның]] жазуынша, Толыбай 1723 жылы жоңғар шапқыншылығы кезінде оққа ұшып, Есенбике баласы Олжабайды Қаратай батырдың тәрбиесіне беріпті. Аңыз бойынша, Олжабай батыр ең алғаш рет сол нағашы атасы Қаратай батырдың туын ұстап, ұрысқа кіреді. Ел аузында есімінің сақталуына қарағанда, Есенбике Олжабайдың батыр болып қалыптасуына көп әсерін тигізген. <br /> ==Сілтемелер==<br /> Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> [[Санат: Әдебиет]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2012-09-08T13:36:14Z

<p>Mariko: </p> <hr /> <div>'''Елбарыс хан ''' (туған жылы белгісіз — 1740) — Хиуа ханы (1728 — 40), [[Шерғазы]] мен [[Батыр]] хандардың мұрагері, Қазақ хандығының негізін салушылардың бірі. Жәнібек ханның баласы ҙсек сұлтанның ұрпағы, Әбілқайырдың немере інісі. Әбілқайыр ханның ықпалымен өзбек әмірі Ишмұхаммед би Елбарысты Хиуа ханы етіп сайлайды.Елбарыс хан билік еткен тұста Хиуа хандығы Әбілқайыр хан мен Кіші жүз сұлтандары арқылы Ресеймен сауда қатынасын орнатып, бірнеше рет Ор бекінісіне елшіліктер жібереді. Елбарыс хан 1740 жылы парсы шаhы Нәдірдің Орта Азияға жасаған жорықтарына қарсы күресіп, сол жылы күзде 20 шақты Хорезм әмірлерімен бірге өлтіріледі. Кейін Елбарыс ханның ұрпақтары [[Хиуа|Хиуадан]] [[Арал]] маңының солтүстік-шығысына қоныс аударады. &lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.<br /> ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Қазақ хандары]]<br /> [[Санат:1740 жылы қайтыс болғандар]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%C2%AB%D0%95%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%C2%BB_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 2012-09-08T13:33:36Z

<p>Mariko: </p> <hr /> <div>'''Ел айырылған''' - [[қазақ]] және [[ноғай]] халықтарының бір-бірінен бөліну оқиғасы. Қазақ тарихында 17 ғасырда сыртқы жаулар тарапынан болған шапқыншылықтың ауыр зардабы мен ішкі қырқыстың кайғылы заманы болды. Мейірімсіз хан халықты атамекенінен тықсы рып, қазақ пен ноғайды айырды. Қалмақ ханы [[Хо-Урлық]] шапқыншылығынаи соң ногайлар Жайық пен [[Еділ|Еділдің]] арғы бетіне өтіп, қазақтар [[1636 жылы]] оңтүстікке ығысады. Қазақтың өзі екіге бөлініп, [[Есім хан]] [[Түркістан|Түркістанды]] билесе, [[Тұрсын хан]] [[Ташкент|Ташкентке]] табан тіреді. Қазақтар мен ноғайладың жылап айырылысуы сол кезде дүниеге келген аңыз дастандарда, күйшілердің қобызда ойнаған күйлерінде өшпес ізін қалдырды. &lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.<br /> ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Mariko https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB%D1%96 2012-09-08T13:29:16Z

<p>Mariko: </p> <hr /> <div>'''Екібастұз көміршілерінің ереуілі''' ([[1903]] ж.) — [[Екібастұз]] көміршілерінің [[20 ғасыр]] басындағы наразылық қимылдары. Екібастұз [[көмір]]ін өндіріп, оны [[Ертіс]]тен [[Омбы]]ға жеткізіп тұрған «Воскресен» акционерлік қоғамы 1903 жылға қарай [[дағдарыс]]қа ұшырады. Оған Транссібір темір жолы құрылысының шығыс жаққа асып кетуі және [[Кузбасс]], [[Судден]] көмір кендерінің ашылуы себеп болған. Бір жылдай еңбек ақыларын ала алмаған 300-ден аса көмірші ереуілге шығады. Көміршілердің 85-і қазақтар болатын. Көпес [[Деров]] бастапқыда ереушілерді айламен тоқтатады.<br /> <br /> Екібастұздың алғашқы молдасы [[қанжығалы]] руынан болғандықтан, ол қазақ десятниктеріне молданы қаржас руынан сайлауды үсынып, қазақтар арасына іріткі салады. Көтерілісшілер өзара жақ-жақ болып екіге бөлінеді. Көтерілістің алғашқы мақсаты жайына калады. Кейін олар [[Ақсу]] пристаны жұмысшыларына қосылып, [[уезд]], облыс әкімдеріне [[хат]] жолдап, қоғамнан жұмысшыларға тиесілі қаржыны төлеуді талап етеді. Сол жылдың күзінде жергілікті [[үкімет]] органдары [[Екібастұз]] жұмысшыларының талабын қанағаттандыру үшін 25,5 мың [[рубль]] бөлуге мәжбүр болады. Екібастұз көміршілерінің ереуілі саяси сипатта болмағанымен, қазақ жерінде жүмысшылардың топтасып бас көтеруінің алғашқы көрінісі болды.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.<br /> ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Жұмысшы қозғалысы]]</div>

Mariko