https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=MaqsatuluҚазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]2026-04-18T12:48:44ZҚатысушы үлестеріMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8FДедукция2016-05-15T17:08:10Z<p>Maqsatulu: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */</p>
<hr />
<div>'''Дедукция''' ({{lang-la|deductio}} — бөліп шығару) - сенімді сипатқа ие [[логика]] заңдары негізінде бір немесе бірнеше басқа [[тұжырымдама]]лардан (шарттар) бір [[Тұжырымдама|тұжырымды]] (салдар) дәлелдеп, шығару.<ref name=a1>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.Дедукция, профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref><br />
<br />
'''Дедукция''' — білімнің көбіне жалпыдан жекеге қарай көшуі, салдардың алғышарттардан шығарылуы; ғылыми танымда дедукция [[индукция]]мен ажырағысыз байланысты. [[Психология]] дедукциялық пайымдаулардың дамуы мен бұзылуын зерттейді. Білімнің көбінесе жалпыдан кемірек жалпыға қарай қозғалысы оның барлық психикалық процестермен, тұтас алғандағы ойлау қарекетінің құрылымымен шарттастылығында талданады. Дедукдиялық пайымдауларды эмпириялық зерттеулердің, мысалы, алғышарттарға және олардан шығатын қорытындыларға деген сенімнің талдануы болып табылады. Дедукция - жалпы білім негізінде белгілі бір объект туралы жаңа білім тұжырымдалатын ой қорытындыларын пайдалану. Мұнда материалға сәйкес [[логика]]лық процесс пен мазмұндау жолы жалпы қағидалардан басталып, оларды сол немесе басқа нәрсеге пайдаланумен аяқталады. Дедукция - жалпыдан жекеге қарай дамитын ой қорытындысы, логикалық ойлау формасы. Дедукциялық ойдың кең тараған түрі — [[силлогизм]]. Екі немесе одан көп пікірлердің байланысы нәтижесінде жаңадан бір пікір<br />
шығару.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref><br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Ғылым]]<br />
[[Санат:Әлеуметтану]]<br />
[[Санат:Саясаттану]]<br />
[[Санат:Сөздік]]<br />
[[Санат:Жантану]]<br />
[[Санат:Медицина]]</div>Maqsatuluhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81Синтаксис2016-03-15T19:59:39Z<p>Maqsatulu: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */</p>
<hr />
<div>{{Shortcut1|Грамматика}}<br />
'''Синтаксис''' ( {{lang-el|σύνταξις}} - құру, тәртіп, амал-тәсіл ) - [[сөз тіркесі]] туралы, [[сөйлем]] туралы ғылым. Сөйлеу дағдысы бойынша сөздер өзара белгілі бір жүйемен тіркеседі. Сол тіркестердің де, сөйлемдердің де өз жүйелері, өз заңдары болады. '''Синтаксис''' сөйлеудің калыптасу ережелерін зерттейді. [[Қазақ тілі]]нің синтаксисі [[грамматика]]лық ілім ретінде екі салада зерттеліп келеді: сөз тіркесінің '''синтаксисі''', сөйлемнің '''синтаксисі'''. Соңғысы өз ішінен жай [[сөйлем]] '''синтаксисі''', [[құрмалас сөйлем]] синтаксисі болып жіктеледі.<br />
<br />
* '''Синтаксистік байланыс''' — сөздерді түрліше [[грамматика]]лық тәсілдер арқылы мағыналық, [[форма]]лық жақтарынан өзара байланысқа түсіретін, [[сөз тіркесі]]н, сөйлем жүйесін кұрастыратын [[форма]]лардың көрінісі. [[Сөз]]дер негізінен бір-біріне бағынынқылық және тен дәрежеде қатынас жасау арқылы Синтаксистік байланысқа түседі. Синтаксистік байланыстың екі түрі қалыптаскан: <br />
** '''Синтетикалық байланыс''' — [[сөз]]дердің [[қөсымша]]лар арқылы бір-біріне бағына байланысуы:'' жасымда ескермедім, өмірде кездесу, түсініп сөйлеу.'' '''Синтетикалық байланыс''' сабақтаса байланысу арқылы жүзеге асады. <br />
** '''Аналитикалық байланыс''' — [[сөз]]дердің [[қосымша]]сыз, орын тәртібі, [[интонация]] арқылы тен дәрежеде байланысуы:'' темір пеш, ағаш курек, осы ауыл.'' '''Аналитикалық байланыс''' салаласа байланысу арқылы жүзеге асады.<br />
<br />
* '''Синтаксистік емес категориялар''' — жасалу формасы жағынан сөйлемдегі басқа формаларға тәуелді емес, яғни [[сөйлем]]дегі бір сөздің басқа сөздерге бағыныштылығы байқалмайтын [[лингвистикалық категория]]лар. Бұған, мысалы, [[сын есім]] шырайларын, [[етістік]]тің етіс түрлерін, [[зат есім]]дердің көпше түрін жаткызуға болады. '''Синтаксистік категорияларға''' қарама-қарсы құбылыс.<br />
<br />
* '''Синтаксистік категориялар''' — [[сөйлем]]дегі бір [[сөз]]дің не [[форма]]ның баска сөзге не [[форма]]ға бағыныштылығын білдіретін [[лингвистикалық категория]]лар. Мысалы: [[зат есім]]нің [[септік жалғау]]лары, синтаксистік Жақ категориясы, байланыс түрлері т.б. '''Синтаксистік емес категорияларға''' қарама-қарсы құбылыс.<br />
<br />
* '''Синтаксистік қатынастар''' — синтаксистік құрылымдардың ([[сөз тіркестері]], [[сөйлем]]дер) компоненттері арасындағы қатынастар. Синтаксистік қатынастар компоненттердің категориалды-[[семантика]]лық, [[грамматика]]лық қасиеттеріне негізделеді. Синтаксистік қатынастардың көп кездесетін түрлері [[предикатив]]тік, [[атрибутив/атрибутивтік]], [[объект]]ілік, [[пысықтауыш]]тық т. б. қатынастарға байланысты.<br />
<br />
* '''Синтаксистік құрылым''' — белгілі грамматикалық белгілердің негізінде бірлескен синтаксистік тілдік құралдардың тұтастығы. Синтаксистік құрылым атқаратын қызметінің сипатына қарай әртүрде кездеседі. Мысалы: сөзтіркесінің Синтаксистік құрылымы есімді немесе етістік тіркестерден әр түрлі жолдармен жасалса, жай сөйлемнің Синтаксистік құрылымы жеке сөздер мен синтагмалық топтардан жасалып, предикаттық, айқындауыштық немесе жақты, жақсыз, қыстырынды т. б. құрылымдарда көрінеді.<br />
<br />
* '''Синтаксистік мағына''' — синтаксистік категориялар мен құралдардын ішкі мазмұны. [[Сөйлем]]дегі, сөз тіркестеріндегі [[тіл]] құралдарының өзара байланысынан, қарым-қатынасынан туады. Мысалы: [[предикат]]тық ([[баяндауыш]]тық) мағына, [[бастауыш]]тық (тәуелсіз заттық) мағына, [[толықтауыш]]тық (тәуелді заттық) мағына, [[аныктауыш]]тық (заттың тәуелді белгісі) мағына, [[пысыктауыш]]тық (белгінің белгісі) мағына т. б. түрде көрінеді.<br />
<br />
* '''Синтаксистік талдау''' — [[сөйлем]]ді түрлеріне, [[сөз]] тіркестеріне, [[сөйлем мүшелер]]іне қарай талдау.<br />
<br />
==Тағы қараныз:==<br />
Аралас байланыс<br />
* [[Парадигма]]<br />
* [[Синтагматика]]<br />
* [[Парадигматика]]<br />
* [[Лексика]]<br />
* [[Морфология]]<br />
* [[Орфография]]<br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Лингвистика]]<br />
[[Санат:Қазақ тілі]]<br />
[[Санат:Грамматика]]<br />
[[Санат:Синтаксис]]<br />
<br />
<br />
{{Stub}}</div>Maqsatuluhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0Сараптама2016-02-26T17:30:45Z<p>Maqsatulu: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */</p>
<hr />
<div>'''Сараптама''' — [[ғылым]], [[техника]], [[өнер]], т.б. салаларда арнайы таным, [[білім]] мен [[білік]]тілікті талап ететін қандай да бір мәселеге зерттеу жүргізу. Сараптаманың ғылыми зерттеуден айырмашылығы сол, ол [[құбылыс]]тарды емес, болып кеткен жағдайды және оның себептерін анықтау мақсатында жүргізіледі. Көбіне экономикалық, бухгалтерлік, [[медицина]]лық, соттық сараптамалар жүргізіледі.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: Жеті жарғы, 2008. ISBN 9965-11-274-6</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
{{wikify}}<br />
{{stub:Заң}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Құқық]]<br />
[[Санат:Заң]]<br />
[[Санат:Қаржы]]<br />
[[Санат:Экономика]]<br />
<br />
<br />
{{Economy-stub}}</div>Maqsatulu