Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Жүктемелі трансформатор

2015-05-12T09:26:43Z

Maksatanarkulov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Жүктемелі трансформатор''' . Екінші реттік тізбекке қандай да бір жүктеме қосайық. Онда бұл тізбекте жиілігі бірінші реттік тізбекті [[ток]] жиілігіне тең айнымалы ток туады. Сондықтан екінші катушкада өзіндік индукция ЭҚК-і пайда болады, оның ұштарындағы [[кернеу]] аздап төмендейді. [[Ленц]] ережесі бойынша өздік [[индукция]] ЭҚК-і [[магнит]] ағынын азайтады. Бұл [[магнит]] ағыны екі катушканы бірдей тесіп өтетін болғандықтан, оның азаюы бірінші реттік катушкадағы өздік индукция ЭҚК-і ξ-дің кемуіне әкеп соғады. Ал, онда бірінші тізбекте U кернеудің мәні тұрақты болса да ток күші артады.<ref>"Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық"</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Физика]]

Үйлестіру мен реттеу

2015-05-12T09:00:33Z

Maksatanarkulov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Үйлестіру мен реттеу''' ''тірі организм мен қоршаған орта бір-бірімен тығыз байланысты''. Қоршаған ортадағы кез келген өзгеріс бірден тірі организмге әсер етеді, бұл әсерге [[организм]] өз тіршілік әрекетімен жауап қайтарады. Мысалы, күздегі күн ұзақтығының қысқаруы жыл құстардың ұшуына, ал қыстайтын [[құстар]] мен [[аң]]дардың түлеуі мен [[май]] қабатын жинауына белгі болып табылады. Шөл даласының көптеген [[жануарлар]] [[температура]]ның жоғарлауы кезінде індеріне тығылады, тіпті ұйқыға да кетеді.

== Үйлестіру мен реттеу түрлері ==
Тірі организмдердің сыртқы ортаның әсеріне осылайша жауап қайтару қабілеті тітіркенгіштік немесе сезгіштік деп аталады. [[Тітіркенгіштік]] барлық тірі организмдерге тән.
Егер амебалары бар суға тұздың бір түйірін салсақ, қарапайымдардың денесі жиырылады, ал қозғалғыш кебісше инфузориялар тамшының тұз концентраиясы аз жағына ұмтылады.
[[Амеба]]да оның іс-әрекетін басқаратын құрылымдар жоқ, ал одан күрделіре ұйымдасқан кебісшеде мұндай құрылымдар бар. Бұл денеге тармақталған ерекше талшықтар. Бұлар кірпікшелер қызметін үлестіреді. Егер бұл талшықтарды зақымдаса, [[кірпікше]]лердің соғуы тәртіпсіз, ал кебісше ретсіз қозғалатын болады.

== Жануарлардың жүйке жүйесі ==
[[Сурет:Haeckel Batrachia.jpg|thumb| Көп клеткалылардың өкілдерінің бірі - бақалар.]]
Маманданған жүйке клеткалары алғашқы рет ішек қуыстыларда пайда болған. Бұларға біздің тоғандарымызда мекендейтін тұщы [[су]] гидрасы, сондай-ақ медузалар мен маржандар жатады. Бұл жануарлардың жүйке клеткалары бір-бірімен қосылып торлы жүйке жүйесін түзеді. Бұл жұйке жүйесінің ең қарапайым типі. Егер гидраның қармалауышына инемен тиісіп қалса, ол жиналып қалады. Бұл организмнің тітіркендіргішке деген жауабы. Жүйке клеткалары сезгіштік қасиетке ие. Біз гидраға тиіп, оның денесінде қозу туғыздық. Қозу тез-ақ бүкіл жүйке тобына таралып, [[бұлшық ет]] клеткаларына жетті де, бұлардың жиырылуын туғызды – қармалауыш жинала бастады. Организмнің тітіркендіргішке жүйке жүйесінің көмегімен қайтаратын жауабы [[рефлекс]] деп аталады (латынша "рефлексус" - шағылған).
Көп клеткалы жануарлардың ішінде шын мәнінде күрделі жүйке жүйесі шұбалшаңда пайда болған. Оның жүйке клеткалары денесінде шашыраңқы емес, жүйке түйіндеріне жинақталған. Бұлардың ең үлкені жұтқыншақ үстінде орналасқан, сондықтан да жұтқыншақүсті түйіні деп аталады. Одан көптеген жүйке талшықтары тарайды. Құрт денесінің алдыңғы ұшының өте сезгіш болуы осыдан. Жұтқышақүсті түйін құртта «[[ми]]» сияқты рөлді атқарады. Егер оны зақымдаса құрт қозғала береді, бірақ жолында кедергіге кезіксе, оны айналып өте алмай ұзақ, бекер кедергіге соға береді.
Жұтқыншақүсті түйін жұтқыншақасты түйінмен қосылып, жұтқыншақ маңы жүйке сақинасын түзеді. Жұтқыншақасты түйінмен құрсақ жүйке тізбекшесі тарайды. Тізбекше құрттың бүкіл денесімен өтіп, өзара байланысқан, әр буылтықта орналасатын түйіндер жұптарынан тұрады. Осы түйіндерден құрт денесінің барлық бөліктеріне – бұлшықеттерге, ішкі мүшелерге – көптеген жүйкелер тарайды. Құрттың барлығы мүшелерінің жұмысын жүйке жүйесі бақылайды.

=== Бунақденелілердің жүйке жүйесі ===
Буынаяқтылардың осыған ұқсас жүйке жүйесі болады, бірақ бунақденелілерде жұтқыншақүсті түйіні ерекше жетілген. Бұл сезім мүшелерінің жақсы жетілуі мен күрделі мінез – құлқының болуына байланысты. Құмырсқалардың қандай орасан күрделі «үйлер» салатынын есімізге түсірейік! Бұлардың жанұясында «еңбек бөлінісі» белгіленген: біреулері жем аулайды, басқалары үй күзетеді, енді біреулері "құрылыс материалдарын" (қылқандарды) желдетіп кептіреді.
[[Сәулет өнері]] мен құрылыстағы қабілеті жағынан бал араға [[жануарлар]] әлемінде ешкімге тең келмейді. Бұлар тұрғызатын ұялар – мейлінше аз материалдан салынған барынша сыйымды конструкция.

=== Буылтықденелердің жүйке жүйесі ===
[[Сурет:Leech blutegel.jpg|thumb|Сүлік]]
Омыртқалылардың жүйке жүйесі [[буынаяқтылар]] мен буылтық құрттардағыдай құрсағында емес арқа жағында орналасқан. Жүйе [[ми]], [[жұлын]] және жүйкелерден тұрады. Жұлын [[омыртқа]] жотасының ішінде орналасқан және ұзын тәжіге ұқсас келеді. [[Ми]] бассүйекте орналасқан. Оның алдыңғы, ортаңғы [[ми]], артқы [[ми]] және тағы бірнше бөліктерін ажыратады.
[[Сурет:Brain 090407.jpg|thumb|right|150px|Адам миы]]
Әр түрлі жануарларда мидың бұл бөліктері әр түрлі дамыған. Бұған бұлардың ұйымдасу деңгейі мен [[тіршілік]] әрекеті себепші. Мысалы, барлық балықтарда артқы және ортаңғы бөлімдер жақсы жетілген, бірақ таза мөлдір суда тіршілік ететін қарауыз (хариус) балығының ортаңғы миының көру бөліктері өте жақсы жетілген, ал тоғанның лай суында мекендейтін оңғақ (линь), мөңке балықтың артқы миының сипап сезуге жауапты құрылымдары бөлігі жақс жетілген. Балықтардың судағы қозғалысы өте күрделі әрі алуан түрлі, сондықтан бұларда қозғалыстрды үйлестіру денені кеңістікте бағдарлауға жауапты артқы [[ми]] бөлімі – [[мишық]] – өте жақсы жетілген.

=== Сүтқоректілердің жүйке жүйесі ===
[[Сурет:Среднеазиатские овчарки (кобель и сука).jpg|right|thumb|Сүтқоректілердің бірі - иттер]]
Жүйке жүйесі ең жоғарғы дамыған жануарлар – сүтқоректілер. Олардың жүке жүйесі барлық омыртқалыларда болатын бөлімдерден тұрады, бірақ [[ми]] әлдеқайда күштірек дамыған. Бұның ең ірі бөлімі – үлкен [[ми]] сыңарлары. Сыңарлардың беткейін миллиардтаған жүйке клеткалары – қыртыс қаптады. Қыртыстың беткейі болса, көп жануарларда тегіс емес, көптеген жүлгелер мен иірімдер түзеді. Үлкен [[ми]] сыңарларының қыртысы барлық мүшелердің жұмысын реттеп, бағыттап отырады; бұған адамның санасы, есі, еңбек етуі байланысты болады.
Эндокринді жүйе жүйке жүйесі сияқты бүкіл организмнің жұмысын реттеп отырады. Бірақ бұл реттеу механизмі мүлде басқа. Оны химиялық реттеу деп атайды. Химиялық реттеу ішкі заттар – гормондардың әсеріне негізделген.

=== Өсімдіктердің жүйке жүйесі ===
[[Сурет:Apricot Blossom. North Bergen, NJ.jpg|thumb|left|Бүршіктеніп көбейетін өсімдіктердің бірі өріктер.]]
Өсімдіктердің [[жүйке жүйесі]] болмайды, бұлардың тіршілік әрекеті бөлінетін химиялық заттар арқылы реттеледі. Бұларды, әдетте, өсу не бой заттары деп атайды, өйткені бұлар көбіне [[өсімдік]] бойының немесе белгілі бір бөлігінің өзгеруіне әсер етеді. Өсу заттары өсіп жатқан ұлпаларда – [[тамыр]] ұшында, өркен ұшында – әсіресе көп түзіледі. Өсу заттары [[өсімдік]] ұшынан тамырға қарай қабықтың өткізгіш жүйесі арқылы қозғалады. Өсу заттарының өркен ұшында (төбе бүршікте) бөлінетіндігін тәжірибе жасау арқылы оңай көз жеткізуге болады. [[Өсімдік]] бұл кезде өсуін тоқтатады. Жалпы өсу заттары негізгі сабақтың ұзынынан өсуіне жәрдемдесіп, оның бүйір өркендерінің өсуін тежейді. Егер төбе бүршікті кесіп тастасақ, біз бәсіңдеткіш күштен босаған өркендерінің тез өсетіндігін байқай аламыз. Жүйке қызметі рефлекске негізделген. Рефлекстерді шартты және шартсыз деп екіге бөледі. Шартсыз рефлекстер тұқым қуалайды, сондықтан бұларды кейде туа біткен деп атайды. Мысалы, қолымызды ыстық үтікке тигізіп алсақ, ауырғанын әлі сезбей-ақ қолымызды тартып аламыз. Бұл шартсыз рефлекстің мысалы.

== Жануарлардың мінез-құлқы ==
[[Инстинкт]] немесе түйсікті сезім дегеніміз – [[қоршаған орта]] әсерінің әр түріне деген ерекше, белгілі бір туа біткен жауап реакциялар кешені. Рефлекстен [[инстинкт]] күрделірек болуымен ерекшеленеді.

=== Балықтардың мінез-құлқы ===
[[Сурет:Atlantischer Lachs.jpg|thumb|left|alt=A.| ''[[Өз мінез құлқын көрсетуші балық]]''.]]
Балықтарға мінез-құлықтың күрделі формалары тән. Мысалы, көбею кезінде жыланбалықтар [[уылдырық]] шашатын жерді мыңдаған километр жүзіп өтіп, адаспай бірден табады. Ал, албырт тұқымдасының балықтары [[уылдырық]] шашу кезінде орасан үлкен топтарға бірігіп үлкенді-кішілі өзендерге ұмтылады; жол бойында қиын кедергілерді жеңеді: [[су]] ағынына қарсы жүзеді, табылдырықтардан, тіпті кішілеу құлама сулардан өтеді. Осының барлығын бұларға көбею инстинкті істетеді.

=== Құстардың мінез-құлқы ===
[[Сурет:Galapagos penguin (Spheniscus mendiculus) -Isabela2.jpg|160px|left|thumb|Өз мінезін көрсетуші Галапагос пингвині]]
Құстардің мінез – құлқы [[балық]]тардан, тіпті [[қосмекенділер]] мен [[бауырымен жорғалаушылар]]дан да анағұрлым күрделірек. Бұлар ұя салады, [[жұмыртқа]] басады, [[балапан]]дарын өсіреді, жауларынан қорғайды, ұшуды үйретеді. Көптеген [[құстар]] бірнеше жыл жұп құрады, кейде бүкіл тіршілікін бірге өткізеді. Жыл құстары жылы жаққа ұшқан кезде ұзақ сапар шегеді.
Ұшу қабілеті мен [[көз]]інің көргіштігіне байланысты [[құстар]] басқа жануарларға қарағанда қорегін оңайырақ табады, жақындап келе жатқан жауын тез байқайды. Мінез-құлық пен [[тіршілік]] әрекеті алдыңғы [[ми]], мишықтың және ортаңғы мидың көру бөліктерінің дамуына себепші болды.

== Үйлестіру мен реттеудегі гормондардың рөлі ==
Жоғарғы сатыдағы омыртқалыларда бірнеше [[ішкі секреция бездері]] болады. Енді бұлардың жануар организміне қалай әсер ететіндігін қалқанша без мысалында қарастырайық. Организмнің өсуі мен дамуы осы безге байланысты. Міне, осы өзгерістердің барлығы қалқанша без гормонының әсерінен жүреді. Егер оны қолдан [[қалқанша без]] бөлшектерімен қоректендіретін болса, онда бақашабақ әлдеқайда тезірек кішкене бақаға айналады. Ал, қалқанша безді алып тастау организм өсуін бірден бәсеңдетеді.

=== Омырқалы жануарлардағы гормондардың рөлі ===
Омыртқасыз жануарларда, мысалы, бунақденелілердегі қоректену мен зат алмасу, өсу мен [[көбею]], қуыршақтану, оның түлеуі және тағы басқа көптеген процестер гормондар әсерінен жүреді. Омыртқасыздардың дене түсін қоршаған ортаға байланысты өзгеруіне тікелей әсер ететін де гормондар. Мысалы, таңқы шаянның түсі сарғыш топырақта ақшыл, қара топырақта қоңыр болады. Жануарлардағы гормондар сияқты өсу заттары да күрделі органикалық қосылыстар, бұлардың болар-болмас мөлшерінің өзі зат алмасуға әр түрлі әсер етеді. Мысалы, клеткалардың өсуі мен дамуын жылдамдатады не бәсеңдетеді, бүршіктің пайда болуы мен дамуына, жаңа тамырлардың пайда болуына, [[камбий]] клеткаларының бөлінуіне әсер етеді.
Жоғарғы сатыдағы омыртқалыларда бірнеше [[ішкі секреция бездері]] болады. Енді бұлардың жануар организміне қалай әсер ететіндігін [[қалқанша без]] мысалында қарастырайық. Организмнің өсуі мен дамуы осы безге байланысты. Міне, осы өзгерістердің барлығы қалқанша без гормонының әсерінен жүреді. Егер оны қолдан қалқанша без бөлшектерімен қоректендіретін болса, онда бақашабақ әлдеқайда тезірек кішкене бақаға айналады. Ал, қалқанша безді алып тастау организм өсуін бірден бәсеңдетеді.

=== Үйлестіру мен реттеудегі гипофиздің рөлі ===
'''[[Гипофиз]]''' – мида орналасқан кішкентай [[без]]. Бұл без зат алмасу процесіне әсерін тигізетін ондаған гормондар түзеді. Бұлардың біреуі бойдың өсуіне әсер етеді. Адамда осы гормонның даму кезеңінде аз болуы, бойдың өсуін тежеуі мүмкін. Мысалы, мұндай жағдайда ересек адамдар бар болғаны 70-80 см- ге дейін ғана өседі, ал гормонның шамадан тыс көп болуы бойдың өте ұзын – 2 м-ге дейін не одан да артып кетуіне әкеледі. Гормондық реттеу [[жүйке жүйесі]] арқылы реттеуге қарағанда баяу жүреді.

== Рефлекс және оның түрлері ==
'''[[Рефлекс]]''' — ағзаның ішкі немесе сыртқы тітіркендіргіштер әсеріне орталық жүйке жүйесінің қатысуымен қайтаратын жауабы. {{Толықтыру}}

=== Шартты рефлекстер ===
'''Шартты рефлектер''' дегеніміз – өмір тәжірибесі негізінде жүре пайда болған рефлекстер. Мысалы, аквриум балықтарында шартты рефлексті қалыптастыруға болады. Егер балықтарға жем берген сайын аквариум қабырғасын тықылдатса немесе қоңырау соқса, біршама уақыттан соң олар жемсіз-ақ қоңырауға не тықылдатқанға жүзіп келетін болады.
Жануарларда шартты рефлекстер үйрету, жаттықтыру негізінде қалыптасады. <ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Биология 6 сынып энциклопедиясы ISBN 9965-732-80-9</ref>

== Тағы қараңыз ==
* [[Биология]]
* [[Анатомия]]
* [[Өсімдіктер]]

{{wikify}}

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Бас миы]]
[[Санат:Эндокриндік жүйе]]
[[Санат:Жануарлар]]
[[Санат:Өсімдіктер]]
[[Санат:Ботаника]]
[[Санат:Зоология]]

Sea Dart (зымыран)

2015-04-21T09:42:54Z

Maksatanarkulov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

"Sea dart" (теңіз найзасы) - әуе шабуылына қарсы қорғанысқа арналған британдық зенитті [[зымыран]] кешені. [[Ағылшын тілі]]нен аударғанда "[[теңіз]] найзасы" деген мағына береді. "Хаукер Сиделей Динамикс" [[фирма]]сы жасап шығарған. 1967 жылдан бастап Вае Динамикс Компаниясы шығарып келеді. "Си Слаг" зымыран кешенін алмастыру мақсатында дайындалған болатын. 1965 жылы жазғы сынақтан өтіп, 1967 жылы зымырандарды топпен шығаруға тапсырыс берілді. Бұл бірінші буынның алыс аумақты қамтитын "жер- әуе" класында жасалған қаруы "Си Слаг" зымыранның орнын басты.

==Дереккөздер==
1100 қызықты деректер

[[Санат:Зымырандар]]
[[Санат:Қарулар]]

Үрмелі түтік

2015-04-21T09:35:00Z

Maksatanarkulov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:blowgun.jpg|thumb|300px]]

'''Үрмелі түтік''' ({{lang-en|blowgun}}) - үрлеу арқылы қозғалысқа келетін [[қару]] бір түрі. Оның ұзындығы 45 сантиметрден 7 метрге дейін жетеді. <ref>{{cite book | title=1100 қызықты мәлімет}}</ref>

Үрмелі түтіктің негізгі төрт түрі бар. Ең қарапайымы – [[бамбук]] ағашынан немесе қамыстан жасалған бір- ақ рет қолданылатын түтік. Үрмелі түтіктің тартылыс күші шектеулі. Түтік ұзын болған сайын оқ алысқа ұшады. Таза [[табиғат]] аясында өмір сүріп, [[аң]] аулауды кәсіп еткен Австралия аборигендері сияқты тұрғындар [[жебе]] жасауға қажетті [[ағаш]] табылмаса, осындай үрмелі түтіктерді жасап алатын. Үрмелі түтік жебесінің үшкір басын уға малып, аң ататын болған.

Осындай қарудың ең қарапайым әрі қолайлы түрін африкалықтар ойлап тапқан: олар 50 см түтіктен ұзындығы 10 см- ге жететін жебені үрлеп ататын. [[Африка]]лықтардың қаруы, негізінен, аң- құстарды ұстауға арналған. Осы қарумен олар [[құс]]ты 10- 20 метр қашықтықтан ататын. Удың күші адам үшін аздау, адамның жүрегіне немесе бетіне бірнеше рет тигенде ғана адам қаза табатын.

Ал индонезиялық тұрғындар мен бразилиялық үндістердің аңшылық түтігінің ұзындығы 2,5 метрге жететін, нысанысында саңылуы бар болатын. Солтүстік Латын Америка тұрғындары пальма бұтағынан үрмелі түтік жасаған. Құстардан басқа ірі аңдарды ұстаған кезде міндетті түрде жебелерге у жағатын болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қарулар]]

AGM–28 Hound Dog

2015-04-21T09:33:23Z

Maksatanarkulov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''AGM – 28 Hound Dog''' ''(ағыл. тазы ит)'' - [[АҚШ]] стратегиялық бомбалаушылары жасаған алғашқы қашықтан басқарылатын шабуылдау [[зымыран]]ы. [[1956]] жылы АҚШ әскери әуе- куштері мықты қорғанысқа ие нысандардың үстінен тікелей ұшып өтетін ұшақтардан қорғану үшін ''[[«Б-2 Стратофортресс»]]'' бомбалаушы ұшақтарын кең ауқымды ядролық зымырандармен жасақтау қажет деген шешім қабылдады. Зымыран төмендеп ұшқанда тиімді әрекет ету үшін ''[[«GAM- 77А»]]'' улгісіне радар альтиметрі мен бұрынғыдан үлкен жанармай құятын ыдыс орнатылған болатын. Зымыран [[1100]] шақырым аумаққа әсер ете алады. Оның қанатының құлашы- ''3,66'' метр. [[1957]] жыдың басында жоба ''[[«131В қару жүйесі»]]'' деген атқа ие болды, зымыран үлгісін сомдау [[«Солтустік Америка авиациясы»]] компаниясына бұйырды. «Хаунд Дог» зымыранының бастапқы сынақтық үлгісі ХGAM – 77 1959 жылдың тамыз айында зымыранның өзі ұшырылды. 1959 жылдың желтоқсан айында АҚШ әскери- әуе күштерінің стратегиялық тобы GAM- 77 «Хаунд Дог» зымырандары жарыққа шығатынын ресми түрде мәлімдеді. [[«GAM- 77»]] әуеде іске қосылатын зымыран болғандықтан «Б-52G/H Стратофортресс» бомбалаушы ұшақтары зымыранның екеуін қанатының астына салып, әуеге алып шығатын. Зымыран біртіндеп от алатындықтан, оның іске қосу тірегінде онраласқан Коллсман КС-120 жүйе дерекқорын үнемі жаңартып отырады. Бомбалаушы ұшақтың шолу жүйесі істен шықса, Б-52 экипажы зымыранның шолу жүйесін пайдалана алатын. «Хаунд Дог» - жоғарыға да көтеріле алатын, төменге де түсетін және ұшу бағытындағы өзгерістер мен ұшу биіктігін алдын ала бағдарлайтын зымыран. Басында жүргізілген сынақтар нәтижесінде зымыранның бірнеше кемшілігі анықталды. Соның бәрі ескеріліп, кеін оның «[[GAM- 77А]]» атты жетілген жаңа нұсқасы жасап шығарылды.

===Дереккөздер===
"1100 қызықты мәлімет"кітабы

[[Санат:Қарулар]]
[[Санат:Зымырандар]]

Авиация медицинасы

2015-04-20T10:56:26Z

Maksatanarkulov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Авиация медицинасы''' - [[медицина]] ғылымының бір саласы.<br />Негізгі міндеті - [[авиация]] қызметкерлерінің жұмыс ерекшеліктерін зерттеу және ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Атап көрсеткенде: ұшқыштар, штурмандар т.б. авиациялық қызметкерлерін медициналық байқаудан өткізіп, олардың бұл қызметке жарамдылығын анықтау, ұшу кезіндегі әр қилы жағдайларға төзімділігін арттыру; иженерлермен бірлесе отырып, [[экипаж]] мүшелері мен [[жолаушы]]<nowiki/>ларға қолайлы жағдай жасау, ұшқан тікұшақ кенеттен қонуға мәжбүр болған жағдайда ондағы адамдарды аман сақтауға қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету; ұшып келе жатып теңіз айдынында, тау ішінде, шөл далада апатқа ұшыраған тікұшақ экипажы мен жолаушылар үшін медициалық шаралар мен жолаушылар үшін медициналық шаралар кешенін жасау; [[зымыран]]дарда, ғарыш [[кеме]]лерінде ұшқан кезде адамның тіршілік қажетін қамтамасыз етіп, өте жоғары қысымнан қорғайтын киімдердің тиімділігін зерттеу т.б.<br />Тікұшақтардың ұшуы кезіндегі қысым өзгерісі, ұшу бағыты мен жылдамдығының кенеттен құбылуы және орталықтан тепкіш күштің өзгеруі - қан мен лимфаға, орталық жүйке жүйесіне әсерін тигізеді. Осыған орай, Авиация медицинасында ұшқыштардың еңбек ету, тынығу, ұйықтау және тамақтану жағдайларын жақсарту мәселесіне ерекше көңіл бөлінеді.

== Дереккөздер ==
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

[[Санат:Авиация]]
[[Санат:Авиация медицинасы]]

Авиациялық астрономия

2015-04-20T10:53:52Z

Maksatanarkulov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Авиациялық астрономия''' - [[астрономиялық навигация]]ны тікұшақтың ұшуына пайдалану тәсілдерін қарастыратын ''практикалық астрономияның'' саласы.<br />
Оның негізгі міндеті - [[авиасекстант]] жәрдемімен аспан шырағының биіктігін өлшеу арқылы ұшып бара жатқан тікұшақтың орнын анықтау. Аспан шырағының орнын, биіктігін дүркін-дүркін өлшеу карта бетінде [[астрономия]]лық сызық жүргізуге мүмкіндік береді. [[Тікұшақ]]тың орны сол сызықтың бойындағы нүктелердің бірінде болады. Мысалы, жер центрі мен кез келген аспан шырағын қосатын түзу сызық жердің бетін бір нүктеде қиып өтеді. Ол нүкте әлгі шырақтың географиялық орнында тұрған бақылаушы үшін оның зениттегі биіктігі 90° болады, ал бақылаушы қанша жүрсе, аспан шырағы да зенитте сонша қашықтайды. Осылайша, аспан шырағының географиялық орнына байланысты жер бетінде сызылған шеңбер бақылаушының позициялық сызығы болады. Оның радиусы аспан шырағының зениттен қашықтығына тең. Аспан шырағының географиялық орны "Астрономиялық ежегодниктен", ал шеңбердің радиусы аспан шырағының биіктігінен өлшеу арқылы табылады. Екі аспан шырағының биіктігі өлшеніп, олар бойынша картаға екі позициялық сызық түсірілсе, оның қиылысқан нүктесі тікұшақтың орнын 5-10 км дәлдікпен көрсетеді. [[Авиациялық астрономия]] тәсілдерінің дәлдігі тікұшақтың ұшу биіктігі мен қашықтығына байланысты. Бұл тәсілдер КСРО-да 1937 ж. Мәскеуден Америкаға ұшып барғанда, Отан соғысы кезінде және Арктиканы зерттеу сапарларында кең қолданылған.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Авиация]]
[[Санат:Астрономия]]

Сцинтилляциялық санағыш

2015-04-17T07:27:55Z

Maksatanarkulov: Жаңа бетте: '''Сцинтилляциялық санағыш''' . Энергиясы жоғары, шапшаң қозғалатын зарядталған бөлшектердің лю...

'''Сцинтилляциялық санағыш''' . Энергиясы жоғары, шапшаң қозғалатын зарядталған бөлшектердің люминесценттік кристалға(NaJ, ZnS және т.б.) соғылғанда заттың қас қағым уақытта жарқ етіп жарық шығаруын, яғни сцинтилляция деп аталатын құбылысты тудырады. Міне, осы жарықтануларды санау арқылы сол затпен әрекеттескен зарядталған бөлшектердің санын есептейді.<ref>Физика 11 сынып</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Физика]]

Термоядролық қару

2015-04-17T06:35:08Z

Maksatanarkulov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:Operation Upshot-Knothole - Badger 001.jpg|left|200px|thumb| Ядролық жарылыс]]
'''Термоядролық қару''' - термоядролық зарядты ракетаның немесе [[авиация]]лық [[бомба]]ның жойғыш бөлігі. Термоядролық [[қару]] термоядролық зарядтан, 239- плутоний (немесе 235 - [[уран]]) зарядынан, 238 - урандық қабықшадан, жарғыш құрылғыдан және [[ракета]] ([[бомба]]) корпусынан тұрады. Термоядролық [[қару]] жарылысы миллиондаған градуспен өлшенетін өте жоғары температурады өтетін жеңіл элементтер ядроларының қосылыс (синтез) реакциясына негізделеген. <ref>Балалар энциклопедиясы 3 том ISBN 9965-893-61-6</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қарулар]]

Астана аймағы

2015-04-16T11:18:21Z

Maksatanarkulov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

Бұл жинақ - тәуелсіз еліміздің астанасы [[Ақмола]] өңірі мен Елорда өмірі туралы тарихи еңбек. Кітапта “Еуразия кіндігі” - Ақмоланың бұрын да [[Орта Азия]] мен [[Ресей]]ді байланыстырып тұрған саяси-әкімшілік, сауда-саттық орталығы ретіндегі маңызды рөлі баса көрсетіледі. Ақмола аймағындағы алғашқы мектеп-медреселердің нақты тарихы баяндалады. Мұнда еліміздің кіндік тұсы, Сарыарқа аймағындағы осыдан бір жарым ғасыр бұрын және одан кейінгі кезеңде хатқа түсіп сақталып қалған ел, жер-су атаулары, ауылдар мен болыстар, сол кезде өмір сүрген адамдардың нақты аты-жөні, тұрмыс-тіршілігі мәліметтермен беріледі. Және бұл құнды материалдар тұңғыш рет жарық көріп отыр. <ref>"Астана аймағы" Т. Сәдуақас</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кітаптар]]

Қаһарлы күндер

2015-04-16T09:42:49Z

Maksatanarkulov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''«Қаһарлы күндер»''' – [[Ұлы Отан соғысы]] тақырыбын арқау еткен [[Тахауи Ахтанов]]тың романы. <ref> Қазақ әдебиеті. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математикалық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық. Алматы «Жазушы» 2011 жыл.</ref>

Романда [[Мәскеу түбіндегі шайқас]], генерал Панферов бастаған дивизияның жан қиярлық ерлігі суреттелген. Взвод командирі Ержан, бұрынғы әскери комисариат қызметкері Мұрат, т.б кейіпкерлердің алдындағы мақсат біреу.Ол - Отанды сыртқы жаудан қорғау. Шығармада сонымен қатар жаумен беріспей күрескен өзге де батырлардың ерліктері сипатталған. Кітап қалың оқырман қауымға арналған

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Әдебиет]]

Толқынның ұзындығы

2015-04-16T09:09:57Z

Maksatanarkulov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Толқынның ұзындығы''' - кез келген [[уақыт]] мезетінде бірдей [[жылдамдық]]пен және бірдей үдеумен қозғалатын ең жақын орналасқан екі нүктенің арақашықтығы. Толқын ұзындығы грекше λ («Лямбда»)белгісімен белгіленеді
Жылдамдығы ϑ толқын бір период Т аралықта λ толқынның ұзындығына тең қашықтықта тарайды:

λ = ϑ · Т

Период Т және жиілік v: Т = 1/v байланыста болғандықтан:

ϑ = λ · v

Толқын туындағанда, оның жиілігін тербеліс көзінің жиілігі анықтайды, ал толқынның жылдамдығы - ортаның қасиеттеріне тәуелді. Сондықтан жиілігі бірдей тербелістер әр түрлі болуы мүмкін.

== Дереккөздер ==
<ref>Оқушы анықтамасы: 5-11 сыныптар. 2-кітап - Астана: «Арман-ПВ» баспасы, 2008ж - 536 бет. ISBN 9965-861-72-2</ref>
[[Санат:Физика]]
[[Санат:Математика]]