Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Екімүше

2013-12-10T04:26:44Z

LArhunl: Жаңа бетте: "'''Екімүше''' — екі бірмүшенің алгебралық қосындысы. Екімүше көбінесе би..."

'''Екімүше''' — екі бірмүшенің [[алгебралық қосынды|алгебралық қосындысы]]. Екімүше көбінесе [[бином]] деп аталады<ref>"Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
{{math-stub}}
[[Санат:Математика]]

Бір (математика)

2013-12-04T09:16:22Z

LArhunl:

'''БІР''' — [[натурал сан]] қатарының ең алғашқы орындағы саны, сонымен қатар санаудың [[ондық жүйе|ондық жүйесіндегі]] цифрлардың бірі. <math>~1</math>-дің негізгі қасиеттері мынадай: кез келген a саны үшін <math>~a \cdot 1 = a,\quad1 \cdot a = a;\quad a\vdots 1 = a;\quad 1\cdot1= 1^{2}= 1;\quad1^{0}=1;\quad 1!=1.</math>

<math>~1</math>-дің осы қасиеттерін математикалық өзге жайттарға да қолдануға болады: кез келген а (<math>~a \neq 0</math> болса) үшін <math>~a^{1}</math> саны болады, ол

<math>a\cdot a^{-1} = a\cdot \frac{1}{a} =1</math>

<math>~1</math> саны [[Жай сан|жай санға]] да, [[құрама сан|құрама санға]] да жатпайды, себебі жай сан болу үшін <math>~1</math>-ге және өзіне бөлінуі тиіс. Олай болса кез келген жай санның екі [[Бөлгіш|бөлгіші]] болуы тиіс. Ал <math>~1</math> санының тек бір ғана [[бөлгіш сан|бөлгіші]] бар: ол тек өзіне ғана бөлінеді.

Ежелгі грек математиктері сандар деп тек натурал сандарды ғана түсінген. Олар натурал сандардың әркайсысын бірлердің жиынтығы деп есептеген. Сөйтіп, <math>~1</math>-ге ерекше орын берген, солай бола тұрсада <math>~1</math>-ді сан қатарына қоспаған.

Тек ағылшын ғалымы (физик әрі математик) [[Исаак Ньютон]] (1643 -1727): "... біз сан деп тек бірлердің жиынын ғана емес, өзіміз шартты түрде бірлік деп кабылдаған бір шаманың екіншісіне дерексіз катынасын да ұғынамыз" деуінен соң ғана <math>~1</math> саны өзге сандар арасынан тиісті орнын алған.<ref>"Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Математика]]
[[Санат:Сан]]

Бүйір бет

2013-11-30T09:55:45Z

LArhunl: математика

БҮЙІР БЕТ — [[геометриялық денелер|геометриялық денелердің]] [[табан]] [[Аудан|аудандары]] ескерілмеген шекаралық беті және осы беттің аудан шамасы. Мысалы, [[тік призма|тік призманың]] [[бүйір беті]] 4 [[Тіктөртбұрыш|тіктөртбұрышты]] [[Жақ|жақтарының]] аудандарының қосындысына тең. <math>~S_b = Pl</math> формуласымен анықталады. Мұндағы <math>~P</math> — [[Призма|призманың]] [[Биіктік|биіктігіне]] [[перпендикуляр]] [[Қима|қимасының]] [[периметрі]], <math>~l</math> — бүйір қабырғасының (немесе биіктігінің) ұзындығы.

* Дұрыс пирамиданың бүйір бетінің ауданы: <math>~S_{b} = \frac{ P_{a} }{2}</math> (мұндағы <math>P</math> — табанының периметрі, <math>a</math> — апофемасы).

* Дұрыс қиықпирамиданың бүйір беті: <math>~S_{b} = \frac{ P_{1} + P_{2} }{2} a</math> (мұндағы <math>~P_{1}</math> және <math>~P_{2}</math> — табандарының периметрі, <math>~a</math> — апофемасы).

* [[Конус|Конустың]] бүйір беті: <math>~S_{b} = \pi Rl</math>, (мұндағы <math>~R</math> — табанының радиусы, <math>~h</math> — конустың жасаушысының ұзындығы).

* Қиық конустың бүйір беті: <math>~S_{b} = \pi(R_{1} + R_{2})l</math> (мұндағы <math>~R_{1}</math> және <math>R_{2}</math> -қиық конустың табандарының радиустары, <math>~l</math> — конустық жасаушысының ұзындығы).

* [[Цилиндр|Цилиндрдің]] бүйір беті: <math>~S_{b} = \pi R h</math> (мұндағы <math>~R</math> — табанының радиусы, <math>h</math> — цилиндрдің биіктігі).

* [[Шар|Шардың]] беті: <math>~S_{b} = 4\pi R^{2}</math> (мұндағы <math>~K</math> — сфераның радиусы). Шардың беті — сфера, ол толық бетке жатады.<ref>"Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Математика]]

Бөлінді

2013-11-30T07:15:38Z

LArhunl: математика

'''БӨЛІНДІ''' — бөлу амалының [[Нәтижелік|нәтижесі]]: <math>~a : b = x</math>, мұндағы <math>~x</math> — [[бөлінді]], <math>~a : b</math> [[Өрнек|өрнегі]] де жалпылама бөлінді делінеді. <math>~a</math> — [[бөлінгіш]], <math>~b</math> — [[бөлгіш]]. <math>~a : 1 = a</math>, <math>~a:a= 1</math>, <math>~0:a = 0</math>.<ref>"Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Математика]]

Бөлінгіш

2013-11-30T04:30:37Z

LArhunl: математика

'''БӨЛІНГІШ''' - өзге бір [[Сан|санға]] бөлінетін сан. Мысалы, <math>~a:b = x</math> өрнегіндегі <math>~a</math> — саны [[бөлінгіш]], <math>~b</math> — саны [[бөлгіш]], <math>~x</math> — саны [[бөлінді]].<ref>"Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Математика]]