Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Хасен Нұрмұхамедов

2026-05-31T09:14:43Z

Kvazimodo:

'''Нұрмұхамедов Хасен''' 1900 жылы қазіргі [[Ақмола облысы]] [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданында]] туған. [[«Алаш»]] партиясының мүшесі болған. Атбасарда мұғалімдер курсында, Омбыда партия-кеңес қызметкерлерін даярлайтын курста оқыды. 1926 жылы [[Орынбор]] жұмысшы факультетін, 1930 жылы [[Мәскеу]]де К.А. Тимирязев атындағы ауылшаруашылық академиясын бітірген. 1919-1920 жылдары Атбасар уезінде мұғалім, 1920-1921 жылдары уездік партия комитетінің қазақтар секциясын басқарды, [[Азамат соғысы]]на қатысты. 1922-1923 жылдары [[« Еңбекші қазақ»]] газеті редакциясының алқа мүшесі, әрі [[« Қызыл Қазақстан»]] журналының редакторы. 1923-1928 жылдары [[Қазақ тілі|Қазақ]] АКСР-і егін шаруашылық халық комиссариатында, [[Семей]] және [[Ақмола]] губернияларында лауазымды кызметтер атқарды, 1930-1932 жылдары Мәскеудегі ұжымшар ғылыми-зертпу институтының директоры, 1933-1937 жылдары [[Қазақ тілі|Қазақ]] АКСР-і Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары, Бүкілодақтық ауылшаруашылық ғылымдары академиясының [[Қазақ тілі|Қазақ]] бөлімі төралқасының төрағасы, Шығыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы, [[Қазақ тілі|Қазақ]] КСР-і Денсаулық сақтау халық комиссары қызметтерін атқарды. 1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілген.<ref>« Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>
==Хронология==
*1919 – 20 жылдары Атбасар уиверситетінде мұғалім, 1920 – 21 жылдары уездік партия комитетінің қазақтар секциясын басқарды, Азамат соғысына қатысты.
*1922 – 23 жылдары “[[Еңбекші Қазақ газеті|Еңбекші қазақ]]” газеті редакциясының алқа мүшесі әрі “[[Қызыл Қазақстан]]” журналының редакторы.
*1923 – 28 жылдары Қазақ АКСР-і егін шаруашылығы халық комиссариатында, [[Семей]] және [[Ақмола]] губернияларында лауазымды қызметтер атқарды, 1930 – 32 жылдары Мәскеудегі ұжымшар ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер болды.
*1932 – 33 жылдары [[Алматы]]да ауыл шаруашылығын қайта құру жөніндегі ғыл.-зерт. ин-тының директоры, 1933 – 37 жылдары Қазақ АКСР-і Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары, Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғалымдары академиясының Қазақ бөлімі төралқасының төрағасы, [[Шығыс Қазақстан облысы]] атқару комитетітінің төрағасы, Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау халық комиссары қызметтерін атқарды.
*1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілген. 1957 жылы желтоқсанда ақталды.

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:К. А. Тимирязев атындағы РМАУ-МАША түлектері]]

Хасен Нұрмұхамедов

2026-05-31T09:14:43Z

Kvazimodo:

Хасен Нұрмұхамедов

2026-05-31T09:14:43Z

Kvazimodo:

Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков

2026-05-31T09:14:33Z

Kvazimodo:

'''Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков''' (1896-1938), [[журналист]], [[жазушы]] және қоғам қайраткері.

[[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руының Тоқа бөлімінен шыққан.<ref>{{кітап|авторы=[[Жарылқасын Бикенов|Бикенов Ж.Б.]] Жәкенов Ж.М. [[Тұяқ Көпейұлы Исабек|Исабек Т.К.]] |тақырыбы=Тоқа шежіресі |сілтеме =https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572 |орны=Қарағанды |баспасы=Қарағанды полиграфиясы ААҚ |жыл=2000 |барлық беті=402 |isbn=5-7667-9037-6 |тиражы=1000}}</ref>.

''«Біздің де күніміз туды», «Октябрь күнінде»'' атты деректі повестері 1921 ж. [[Орынбор]] қаласында жеке кітап болып басылып шықты. [[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]]нің ''«[[Тар жол, тайғақ кешу]]»'' атты романында Абдолла туралы толық мағлұмат берілген.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9</ref>

Турашыл, ер мінезді, ұлт мүддесін түсінетін азамат ретінде Асылбеков ''«[[Алашорда]]»'' үкіметі қайраткерлерінің оқу-ағарту, жерге қоныстандыру, дербес экономикалық бағытты ұстанужөніндегі көзқарастарына іштартты. Ол 1922 ж. қазақ қызметкерлерінің кеңесінде [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсынов]] пен [[Сәдуақасов Смағұл|С. Сәдуақасов]]тың, [[Әуезов]]тің ''«коммунистік-колонизаторлық саясатқа қарсы»'' пікірлері мен ашаршылықтың зардаптарын жою туралы ұсыныстарын қолдады. 1921 жылы Әуезовпен бірге [[Қоянды жәрмеңкесі]]нде қазақ автономиясының бір жылдық тойын өткізуге жетекшілік етті. [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы|Қажымұқан]], [[Майра Уәлиқызы Шамсутдинова|Майра]], [[Иса Байзақов|Иса]], Жынды Омар, Зәрубай, [[Әміре Қашаубаев|Әміре]], [[Шашубай]], Ғаббас, [[Қалибек Қуанышбаев|Қалибек]] сияқты ел өнерпаздарын жәрмеңкеге қатыстырып, ойын-сауық ұйымдастырды, М. Әуезовтің шығармашылығын жоғары бағалады. Ол 1932 жылғы ашаршылықты айыптап, үкіметтің алдына тиісті мәселе қойған. Асылбеков пен Әуезовтің арасындағы достық қарым-қатынас туралы деректер С. [[Бегалин Сапарғали Ысқақұлы|Бегалин]]нің, Қ. Қуанышбаевтың, Қ. Тоғызақовтың естеліктерінде баяндалған.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>

Мақалалары мен очерктері «[[Тіршілік газеті|Тіршілік]]», «[[Еңбекші Қазақ газеті|Еңбекші Қазақ]]», «Советская степь» газеттері мен «[[Қызыл Қазақстан журналы]]нда» жарияланып тұрды.

==Шығармалары==
Біздің де күніміз туды. Повесть. Орынбор, 1921.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

== Сыртқы сілтеме ==
* [http://www.inform.kz/kaz/article/1223299/ Асылбеков Абдолла Әбдірахманұлы]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1896 жылы туғандар]]
[[Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша журналистер]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]
[[Санат:Қазақ КСР саясаткерлері]]
[[Санат:КСРО одақтас республикаларының халық комиссарлары мен министрлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:К. А. Тимирязев атындағы РМАУ-МАША түлектері]]

Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы Бөкейханов

2026-05-31T09:13:21Z

Kvazimodo:

'''Бөкейханов Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы'''(15.4. 1896, Бөкей ордасы, Шонай ауылы — 25.2.1938, Алматы облысы, Талғар ауданы Жаңалық ауылы) — мемлекет және қоғам қайраткері. Бөкей ханның ұрпағы. Белгілі күйші [[Махамбет Нұрмұхамбетұлы Бөкейханов|М. Бөкейхановтың]] інісі. Бөкей ордасындағы [[Жәңгір хан]] ашқан мектепті, Орал әскери училищесін (1917), Ауыл шаруашылығы академиясын (Мәскеу, 1922 — 25) бітірген. Бөкейханов 1918 жылы Бөкей ордасы атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды. 1-қазақ атты әскер полкін құруға тікелей қатысты. 1919 жылы [[Қазревком]] мүшесі ретінде [[Кеңес өкіметі]] жағына тарту мақсатында [[Алашорда]] жетекшілерімен келіссөз жүргізді. Қазревкомның ұлттық кадрларды іріктеп, қызметке тағайындау комиссиясының мүшесі бола жүріп, көптеген Алаш қозғалысы қайраткерлерін ОАК мен ХКК-ндегі жауапты қызметтерге тағайындауға көмегін тигізді. 1920 жылы БОАК-де Қазревком өкілі болды. 6-, 7- және 10-Бүкілресейлік Кеңестер съезіне, сондай-ақ, Коминтерннің 4-конгресіне қатысты. 1921 — 22 жылы Семей губуберния атқару комитетінің және Семей мен Ақмола губернияларының Ашыққандарға көмек көрсету комиссиясының төрағасы. 1925 — 32 жылы Жер халкомының алқа мүшесі, [[Қарақалпақ]] атқару комитеті төрағасының орынбасары, Қазақ мақта комитеті төрағасының орынбасары, 1933 — 37 жылы КСРО мақта-трактор орталығы тресінің өкілі, [[Түркістан облысы]]ның Жер басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. Қуғын-сүргінге ұшырап, 1938 жылы ату жазасына кесілді. 1957 жылы ақталған. Бөкейханов дәстүрлі халық мәдениетінің қамқоршысы болған. [[Затаевич|А.В. Затаевичке]] қазақтың “Шалқыма”, “Қос алқа”, “Мерген”, “Соқыр Есжан” [[күй]]лерін, “Екі жирен”, “Атырау”, “Қарашаш”, т.б. жалпы саны 27 әнін жаздырып, [[Дәулеткерей]], [[Салауаткерей]] және өзі тәрбиесін көрген Әлікей, Макар сынды халық композиторлары туралы құнды деректер берген.

==Дереккөздер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Төрелер]]
[[Санат:К. А. Тимирязев атындағы РМАУ-МАША түлектері]]

{{stub}}

Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы Бөкейханов

2026-05-31T09:13:21Z

Kvazimodo:

Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы Бөкейханов

2026-05-31T09:13:21Z

Kvazimodo:

Андрей Вадимович Макаревич

2026-05-30T14:23:38Z

Kvazimodo: «МАРХИ түлектері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Андре́й Вади́мович Макаре́вич''' (11 қараша 1953, [[Мәскеу]]) — кеңес жәнек ресей музыканты,әншісі,ақыны,композиторы, суретшісі, тележүргізушісі және «Машина времени» рок-тобының бастаушы және жалғыз ауыспайтын мүшесі. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі (1991). Ресей Федерациясының Халық әншісі (1999).
== Жеке өмірі ==
=== Әйелдері ===
*Алғашқы әйелі- Елена Игоревна Макаревич (Фесуненко), неке 3 жылдан кейі бұзылды (1976—1979).
*Екінші әйелі-Алла Михайловна Макаревич, 1987 жылы ұлдары Иван туылғаннан кейін айырылысты.
*Үшінші әйелі-Наталья Голубь. 2010 жылы айырылысты.
В середине 1990-х СМИ писали о романе и возможном браке Андрея с ведущей радиостанции «Еуропа-плюс» Ксенией Стриж. Позже в интервью она называла слухи «сильно преувеличенными», хотя подтвердила, что в 1991—1995 годах они действительно были близки[25][27].
=== Балалары ===
Андрей Макаревияте 3 бала бар
*Дана Макаревич (1975 жылы туды)-некесіз баласы
*Иван Макаревич (1987 жылы 310 шілдеде туды)-ресейлік актер.
*Анна Рождественская (2000 жылы 23 қыркүйекте туды)
== Дереккөздер ==
http://snob.ru/profile/5134

[[Санат:1953 жылы туғандар]]
[[Санат:КСРО әншілері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]
[[Санат:КСРО ақындары]]
[[Санат:Ресей әншілері]]
[[Санат:Ресей сазгерлері]]
[[Санат:Ресей ақындары]]
[[Санат:МАРХИ түлектері]]

Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан

2026-05-30T14:23:04Z

Kvazimodo: «МАРХИ түлектері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Сәулетші
| есімі = Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан
| суреті = Shota Walihan.jpg
| ұлты =
| азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} {{байрақ|Қазақстан}}
| туған күні = 26.4.1932
| қайтыс болған күні = 31.3.2021
| туған жері = [[Сырымбет (Солтүстік Қазақстан облысы)|Сырымбет]] ауылы, {{туғанжері|Айыртау ауданы|Айыртау ауданында}}, [[Көкшетау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| қайтыс болған жері = [[Қазақстан]]
| білімі = [[Мәскеу сәулетшілік институты]]
| жұмыс істеген қалалар = [[Алматы]], [[Астана]]
| басты құрылыстары = * [[Қазақстан елтаңбасы]]ның дизайны
* [[Алматы]]дағы [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], 1998
* [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] ескерткіші
* [[Тоқаш Бокин]] ескерткіші
| марапаттары = {{Қатар
|{{Парасат ордені}}
|{{Құрмет ордені}}
|{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
|{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
|{{Еңбек ардагері медалі}}
}}
{{Қатар
|{{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
|[[Сурет:Medal Nur Otan Rib.png|40px|«Нұр Отан» «Белсенді қызыметі үшін» медалі]]
}}
{{Қатар
|{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}
|{{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты}}
|{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
}}
}}
'''Шот-Аман (Шота) Ыдырысұлы Уәлихан''' ([[26 сәуір]] [[1932 жыл]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Айыртау ауданы]], [[Сырымбет (Солтүстік Қазақстан облысы)|Сырымбет ауылы]] – [[31 наурыз]] [[2021 жыл]]) — [[сәулетші]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-інің]] еңбек сіңірген сәулетшісі (1978), [[профессор]], Шығыс елдері Халықаралық сәулетші академиясының академигі (2001).

== Қысқаша өмірбаяны ==
[[1932 жыл]]ы [[26 сәуір]] күні [[Көкшетау облысы]]ның (қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]]) [[Айыртау ауданы]]ндағы [[Сырымбет (Солтүстік Қазақстан облысы)|Сырымбет]] ауылында туған.

Шот-Аман Уәлихан — [[төре]] руының өкілі, әйгілі қазақ пен ресей ғалымы [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Шоқан Уәлихановтың]] бауырының ұрпағы. Қазақ ақыны [[Бақытжан Мұсаханұлы Қанапиянов|Бақытжан Қанапияновтың]] немере ағасы.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

[[Мәскеу сәулетшілік институты]]н бітірді.

«Қазақстан қала құрылысын жобалау» институтының қызметкері, [[Алматы]] қаласының бас сәулетшісінің орынбасары,

[[Қазақстан сәулетшілер одағы]] басқармасының төрағасы болды.

Республикалық тарихи және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының төрағасы.

{| class="wikitable"
|-
! Жыл !! Оқиға
|-
| 1956 || [[Мәскеу]] мемлекеттік сәулетші институтын бітірген
|-
| 1956–1965 || Қазақ қала құрылысын жобалау институтында, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрылыс және сәулетші академиясы Қазақ бөлімшесінде сәулетші, кіші ғылымының қызметкері болды
|-
| 1966–1967 || [[Алматы]] қаласы бас сәулетшісінің орынбасары
|-
| 1967–1970 || Қазақ [[өнеркәсіп]] құрылысын жобалау институтының аға ғылымының қызметкері
|-
| 1971–1978 || ҚР тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы төрағасының орынбасары
|-
| 1976 жылдан || ҚР тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы төрағасының 1-орынбасары
|-
| 1973–1982 || [[Қазақстан сәулетшілер одағы]] басқармасының төрағасы
|-
| 1975 жылдан || КСРО Сәулетшілер одағы басқармасының хатшысы
|-
| 1982 жылдан || Қазақ азаматтық село құрылысын жобалау институтында бас сәулетшісі
|-
| 1990–1995 || [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы]]ның [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]ндағы өнер және сәулетші бөлімінің меңгерушісі
|-
| 1995 жылдан || ҚР Тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы Орталық кеңесінің төрағасы әрі Халықаралық [[Абылай хан]] қорының президенті
|}

== Жетістіктері ==
Шот-Аман Уәлиханов бірнеше ірі [[ғимарат]]тардың, 20 монумент пен [[ескерткіш]]тің (басқалармен бірге) авторы. Солардың қатарында: Алматы қаласындағы «Динамо» [[стадион]]ы (1958), «Универсам» дүкені (1979), «Казгипрозем» үйінің (1983 жыл) ғимараттары; Уәлиханов ескерткіші (1969 жылы; Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы, 1970 жыл), [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]], [[Тоқаш Бокин]] (екеуі де 1975 жылы), [[Ғани Мұратбаев]] (1984 жыл), [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қарауыл ауылдық округі|Қарауыл ауылындағы]] Абай (1970), [[Көкшетау]] қаласындағы [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов|Талғат Бигелдинов]] (1998), [[Қостанай]] қаласындағы [[Ахмет Байтұрсынұлы]] (1999), [[Астана]] қаласындағы [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]] (2001), т.б. ескерткіштері; [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]] бюсті (1985 жылы), [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] (1996 жылы, жоба авторы әрі жетекшісі), т.б. Уәлиханов 1996 жылы [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның жаңа мемлекеттік [[Қазақстан елтаңбасы|елтаңбасы]] бойынша өткен байқауында ҚР сәулетшілер одағының алтын медалі мен дипломын алды, елтаңба авторы. Сондай-ақ ол Қазақстан сәулет және бейнелеу өнерінің көкейтесті мәселелерін көтерген көптеген ғылыми мақалалар; сонымен қатар бірқатар [[драма]]лық шығармалардың да (“Шоқан”, алғаш рет 1962 жыл қойылған; “Ағнұр”, 1982; “Тағдыр”, 1984; “Террор”, 2000) авторы; бірқатар пьесалары республикалық (Алматы) және облыстық ([[Көкшетау]], [[Қарағанды]], [[Шымкент]]) [[театр]]лары сахнасында қойылды. Халықаралық сәулетшілер одағының дүниежүзілік 12–13, 20-конгрестеріне ([[Мадрид]], 1975 жыл; [[Мехико]], 1978 жыл; [[Бейжің]], 1999 жыл) қатысты.

=== Негізгі шығармашылық жұмыстары ===
* [[Алматы]]дағы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] (1969);
* [[Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин|Әліби Жанкелдин]] (1975);
* [[Тоқаш Бокин]] (1975) ескерткіштері;
* «Динамо» стадионы құрлысының (шығармашылық топ құрамында) жобалары;
* [[Алматы]] Тәуелсіздік монументі авторлар тобының жетекшісі (1998);
* [[Қазақстан елтаңбасы]].

== Марапаттары ==
=== Атақтары ===
* [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
=== Премиялары ===
* [[Қазақ КСР Мемлекеттік премиясы]]
* [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік премиясы]] (1990)
=== Марапаттары ===
* [[Парасат ордені]]
* [[Құрмет ордені]]<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]]
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]
* [[Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі]]

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстан мүсіншілері]]
[[Санат:КСРО мүсіншілері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Алматының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:МАРХИ түлектері]]

Ким Владимир Николаевич

2026-05-30T14:22:50Z

Kvazimodo: «МАРХИ түлектері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Ким Владимир Николаевич''' (20.2.1937 жылы туған, [[Ресей]], [[Приморье]] өлкесі, [[Артем]] қаласы) – [[сәулетші]], Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1984). [[Мәскеу]] архит институтын бітірген (1962). 1962 жылдан [[Алматы]]ға келіп, 1962 – 74 жыдары “Қазгорстройпроект”, 1974 – 86 жыдары [[“Алматыгипрогор”]] жобалау инистутттарында қызмет істеді. 1986 – 89 жыдары Алматы үй құрылысы комб-ның жобалау-құрылыс бірлестігінде бас [[архитектор]] болды. 1991 жылдан өндірістік шеберхана жетекшісі. Ким нің жобасымен Алматы қаласында Республика сарайы (1970, Ю.Г. Ратушный, Н.И. Рикинский, Л.Л. Ухоботовпен бірге; [[КСРО]] Мемлекеттік сыйлық, 1971), Ұлттық кітапхана ғимараты (1970, В.И. Ищенко, К.Н. Кальной, Е.Н. Кузнецовпен бірге), Даңқ мемориалдық кешені (1975, Т.Қ. Бәсенов, Р.А. Сейдалинмен бірге), Республикалық оқушылар сарайы (1983, А.П. Зуевпен бірге), т.б. салынды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1937 жылы туғандар]]
[[Санат:МАРХИ түлектері]]

Станислав Ильич Мордвинцев

2026-05-30T14:22:40Z

Kvazimodo: «МАРХИ түлектері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Станислав Ильич Мордвинцев''' (18.12.[[1934]], [[Тәжікстан]], [[Душанбе]] ) – [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген [[сәулетші]]сі (1978 жылы).

* 1958 жылы [[Мәскеу архитектура институты]]н бітірген.
* “''Қарағандыгорсельпроект''” институтында бас архитектор, [[Қазақстан архитекторлар одағы]]ның [[Қарағанды]] бөлімшесінің төрағасы қызметінде болды.

Мордвинцев жобасы бойынша Қарағанды қаласында облыстық кәсіподақ кеңесінің үйі (1960), “''Степной''” экспериментті ықшамауданы, “''Майбұлақ''” профилакторийі (1982), т.б. салынды.
* “''Қарағанды қалалық-селолық жобалау''” (1989 жылдан “''Қарағанды азаматтық құрылыс жобалау''”) институтында жұмыс істеп, “''Гүлдер''”, “''Орбита''” ықшамаудандарының жобасын жасауға қатысты.

== Марапаттары ==
Қарағанды қаласының жаңа жобасын сызып, құрылысты салуға қатысқаны үшін [[ҚазКСР]]-і Мемлекеттік сыйлығын алды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том 27 бет.</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:18 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1934 жылы туғандар]]
[[Санат:Душанбеде туғандар]]
[[Санат:Қазақстан сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Мәскеу архитектура институты түлектері]]
[[Санат:Қазақстан сәулетшілері одағы мүшелері]]
[[Санат:МАРХИ түлектері]]

Адамбек Кәдірбекұлы Қапанов

2026-05-30T14:22:16Z

Kvazimodo: «МАРХИ түлектері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[Сурет:Архитектор Капанов Адамбек Кадырбекович.jpg|thumb|right|200px|Адамбек Кәдірбекұлы Қапанов]]
'''Адамбек Кәдірбекұлы Қапанов''' (9.3.[[1927 жыл]], қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Ақсуат ауданы]] - 8.08.2011) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1971), профессор (1999).

[[Мәскеу сәулет институты]]н бітірген (1951). 1951 — 1967 жылдары [[Қазақ мемлекеттік қала құрылысы бас жобалау институты]]нда архитекторлық шеберхананың бас архитекторы, [[Алматы мемлекеттік қала құрылысын жобалау институты]]ның директоры (1967- 1997), 1971 - 1983 жылдары Алматы құрылыс-жобалау бас басқармасының бастығы әрі қаланың бас архитекторы қызметін атқарды.

[[Алматы]] қаласының орталығын қайта құруға, көрікті архитекторлық ансамбльдерді қалыптастыруға белсене қатысты. Оның жобасы бойынша Орталық мәдениет және демалыс басының қақпасы (1954 - 55 ), [[Орталық стадион (Алматы)|Республикалық Орталық стадион]] спорт кешені (1958 - 1964, архитектор [[Косовский|А.Я. Косовскиймен]] бірге), қазіргі [[Қазақ спорт және туризм академиясы]] кешені (1964) салынды. [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Д.Қонаев]] мүсіні, қазіргі Алматы қалалық әкімшілік, ғимарат (1976 - 80), [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңы]] (1980 жылы [[КСРО]] Мемлекттік сыйлығы, 1982) авторларының бірі болды.

Алматы қаласының 1978, 1989, 2000 жылдарындағы бас жоспарын жасауға қатысты.

Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1987), "Еңбек Қызыл Ту", "Құрмет белгісі" ордендерімен, медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub}}

[[Санат:9 наурызда туғандар]]
[[Санат:1927 жылы туғандар]]
[[Санат:Тарбағатай ауданында туғандар]]
[[Санат:8 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Тың жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген құрылысшылары]]
[[Санат:Алматы сәулетшілері]]
[[Санат:Мәскеу сәулет институты түлектері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]]
[[Санат:МАРХИ түлектері]]

Орысбай Жұбайұлы Баймырзаев

2026-05-30T14:22:05Z

Kvazimodo: «МАРХИ түлектері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Баймырзаев Орысбай Жұбайұлы''' (17.10.1939 жылы туған, [[Нүкіс]]) —[[сәулетші]], [[Қазақстан]]ның еңбек сіңерген архитекторы (1981). [[Мәскеу]] архитектуралық институтын бітірген (1967). Сол жылдан бастап [[Қарақалпақстан]] құрылыс және сәулет істері жөніндегі басқармасының аға сәулетшісі, Беруни қаласының бас сәулетшісі болған. 1970—1982 жылдары Алматы қала құрылысын жобалау институтында сәулетшілер тобының жетекшісі, жобалау ісінің бас сәулетшісі, жобалау шеберханасының жетекшісі. 1982—1983 жылдары Алматы құрылыс жобалау бас басқармасы бастығының, кейін қаланың бас сәулетшісінің орынбасары, 1983—1993 жылдары Алматы сәулет және қала құрылысы Бас басқармасының бастығы болды. 1993 жылдан “Рахат” біріккен кәсіпорны бас директорының орынбасары. Баймырзаев — Қазақ драма театры (1980), “Байланыс” көрме павильоны (1981), Жер серіктерімен байланыс жасайтын лаборатория (1982), “Рахат” қонақ үйі (1993), т.б. авторы. Қазақ драма театры ғимаратының жобасы үшін Қазақстан [[Мемлекеттік сыйлық|Мемлекеттік сыйлық лауреаты]] атағы берілген (1982).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1939 жылы туғандар]]
[[Санат:Қарақалпақстан]]
[[Санат:Қазақстан сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:МАРХИ түлектері]]

{{stub}}

Мәжит Боранбайұлы Дәулетбаев

2026-05-30T14:10:06Z

Kvazimodo:

'''Мәжит (Ғабділмәжит) Боранбайұлы Дәулетбаев'''([[1900]], [[Қызылжар]] - [[1938]]) - жазушы, ақын, драматург.

* 1904 - 12 ж. Хасан Пономарев [[медресе]]сінде мұсылманша, Шығыс әдебиеті үлгісінде, онан кейін Сухотин екі сыныптық училищесінде орысша білім алады.
* 1918 - 21 ж. ауылдық мектептерде мүғалім,
* 1921- 25 ж. "Бостандық туы" (Қызылжар) газетінде әдеби қызметкер болды.
* 1922 - 24 ж. [[Мәскеу]]дегі Шығыс еңбекшілері коммунистік университетінде оқиды. "[[Еңбекші Қазақ газеті|Еңбекші қазақ]]" газетінде әдеби қызметкер болып істеді. Өмірдің соңғы жылдарында [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағында]] қызмет атқарған.
* 1920 жылдан бастап "Қызыл Қазақстан", "Еңбекші қазақ", "Бостандық туы", т.б. газет, журналдарда өлең, [[очерк]], [[фельетон]], сын мақалалары үздіксіз жарияланып тұрды. Тұңғыш өлеңдер жинағы 1928 ж. жарық көрген. "Жүректен (1932), "Толқында" (1933), Социализм жыры" (1933) шығармалар жинақтары басылып шықты.

Драматургия жанрында да еңбек етіп "Сүрқақпайлар" (1930) комедиясын жазды. 1933 ж. "Партизан Алпысбай" повесі (1935 ж. - орыс тілінде), 1935 ж. "Партизандар" кітабы қазақ және [[Орыс тілі|орыс тілдерінде]] басылды. Дәулетбаевтың үлкен еңбегі - "Қызылжар" трилогиясының 1-кітабы 1935 ж. жарық көрді. Романның 1-, 2-, 3- кітаптары аяқталмай қалған. Дәулетбаев көркем аударма саласында жемісті еңбек етті.

Ол ағылшын драматургі [[Шекспир Уиллиам|У.Шекспирдің]] "Гамлет" (1927), орыс жазушысы [[Гоголь|Н.В. Гогольдің]] "Үйлену" (1923), неміс жазушысы Э.М. Ремарктің "Күнбатыс майданында бір қалыпты" (1930) пьесаларын, орыс жазушылары Г.И. Серебрякованың "Маркстің жастық шағы" (1934), Н.С. Тихоновтың "Сотые" (1935), А.С. Серафимовичтің "Темір тасқын" (1935) романдарын, орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкиннің]] көптеген өлеңдері мен "Мыс салт атты" поэмасын, т.б. шет ел әдебиеті шығармаларын қазақ тіліне аударған.

==Шығармалары: ==
* Өлеңдер, А., 1927; Мәжит өлеңдері, А., 1927;
* Сүрқақпайлар. Комедия. А., 1932;
* Партизандар. Повесть. А., 1933;
* Қызылжар. Роман. А., 1935;
* Қызылжар. Роман. А., 1976.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}

[[Санат:1900 жылы туғандар]]
[[Санат:Петропавлда туғандар]]

[[Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]

[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті түлектері]]

Мәжит Боранбайұлы Дәулетбаев

2026-05-30T14:10:06Z

Kvazimodo:

Мақсұт Махмұт

2026-05-30T14:09:40Z

Kvazimodo:

'''Мақсұт Махмұт''' (1900-1962) - татар ақыны, жазушы, сыншы.

[[Абай]] өлеңдерін татар тіліне аударды. 1947 жылы жеке кітапша етіп шығарған. Ол Абайдың ''«[[Әбдірахман өлгенде]]», «Көк ала бұлт сөгіліп», «[[Әсемпаз болма әрнеге]]», «Ғашықтың тілі - тілсіз тіл», «Өзгеге, көңлім, тоярсың»'' т. б. өлеңдері мен ''«[[Өскендір]]», «[[Масғұт]]»'' дастандарын аударып, ақынның 1981 жылы татар тілінде Қазанда жарық көрген бір томдық жинағында жариялады. Абай өлендерінің [[1947]], [[1949]] жылдардағы басылымдарына көлемді алғы сөздер жазып, қазақ ақынының шығармаларына жан-жақты талдау жасайды.

Татар ішінде шығатын ''«Совет әдебиеті»'' журналында ''«Сәулелі сөзім жырлары»'' (1954, N2 7) деген мақаласында Абай [[лирика]]сына жоғары баға береді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Татар ақындары]]
[[Санат:Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті түлектері]]

{{Bio-stub}}

Мақсұт Махмұт

2026-05-30T14:09:40Z

Kvazimodo:

Мақсұт Махмұт

2026-05-30T14:09:40Z

Kvazimodo:

Бейсенбай Кенжебаев

2026-05-30T14:09:07Z

Kvazimodo:

{{Ғалым
|Есімі = Бейсенбай Кенжебаев
|Шынайы есімі =
|Суреті = Б. Кенжебаев.png
|Сурет ені = 200 px
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 4.10.1904
|Туған жері = [[Бөген (Түркістан облысы)|Бөген ауылы]], {{туғанжері|Ордабасы ауданы|Ордабасы ауданында}}, [[Түркістан облысы]]
|Қайтыс болған күні = 17.7.1987
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Азаматтығы = [[Сурет:Flag of Russia.svg|25px]] [[Ресей империясы]] → [[Сурет:Flag of the Soviet Union (1936 – 1955).svg|25px]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] {{байрақ|Қазақ КСР}}
|Ғылыми аясы = [[филология]]
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі = филология ғылымының докторы (1959), профессор (1961)
|Ғылыми атағы =
|Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері = [[Мырзатай Жолдасбеков]], [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин|Мұқтар Мағауин]], [[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали|Рымғали Нұрғали]], [[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева|Алма Қыраубаева]], [[Құлбек Сәрсенұлы Ергөбек|Құлбек Ергөбек]], [[Қабиболла Сыдиықұлы]], [[Жанғара Дәдебаев]]
|Несімен белгілі =
|Марапаттары = {{Ленин ордені}}
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Бейсенбай Кенжебаев''' ([[4 қазан]] [[1904 жыл|1904]], [[Бөген (Түркістан облысы)|Бөген ауылы]], [[Ордабасы ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[17 шілде]] [[1987 жыл|1987]], [[Алматы]]) – ғалым, [[филология]] ғылымының докторы ([[1959 жыл|1959]]), профессор ([[1961 жыл|1961]]).

==Өмірбаяны==
[[1925 жыл|1925]] жылы - Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері коммунистік университетін, Әдебиет институтының 2-курсын, [[1942 жыл|1942]] жылы - [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-ды]] (қазіргі ҚазҰУ) бітірген.

«Жас қайрат», «Лениншіл жас» (қазіргі «[[Жас Алаш (газет)|Жас алаш]]», 1923–28), «Кеңес туы» (1929–30), «Оңтүстік Қазақстан» (1932–33), «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «[[Егемен Қазақстан]]», 1928–29, 1931–32, 1933–35), т.б. газет-журналдарда бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, редактор, 1938–1941 - «[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Жоғарғы Кеңесінің Ведомостарында» аудармашы, 1941–1944 - Қазақстан мемлекеттік біріккен баспасының бас редакторы болып қызмет істеген. 1961 - жылдан ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі. 1975–1987 жылдары осы университетте профессор болды.

''«XX ғасырдың бас кезіндегі қазақтың демократ жазушылары (монография бойынша)»'' деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Кенжебаев – қазақ әдебиетінің мәселелеріне, қазақ баспасөзінің тарихына арналған іргелі еңбектердің, [[Абай]], [[Сұлтанмахмұт Торайғыров|С.Торайғыров]], [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл Жабаев]], [[Мұхамеджан Сералин|М.Сералин]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.О.Әуезов]], [[Сабыр Шарипов|С.Шәріповтің]] өмірі мен шығармалары туралы зерттеулердің авторы. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған «XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті» оқулығын, «Ертедегі қазақ әдебиеті хрестоматиясын» (1967) жариялады. Ауыз әдебиеті үлгілерін жинау, жүйелеу, зерттеумен айналысты. Кеңестік кезеңде коммунистік идеологияға орай, қазақ әдебиетінің тарихы [[Бұқар жырау]]дан (XIX ғ.) басталады деген жаңсақ пікірді теріске шығарып, оның [[Орхон-Енисей]] жазбаларынан басталатындығын ғылыми тұрғыдан дәлелдеді.

==Атақты шәкірттері==
*[[Мырзатай Жолдасбеков]]
*[[Мұхтар Мағауин|Мұқтар Мағауин]]
*[[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали|Рымғали Нұрғали]]
*[[Алма Қыраубаева]]
*[[Құлбек Сәрсенұлы Ергөбек|Құлбек Ергөбек]]
*[[Қабиболла Сыдиықұлы]]
*[[Жанғара Дәдебаев]]

==Еңбектері==
*''«Көне әдебиет туралы»'' ([[1969 жыл|1969]]),
*''«Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері»'' ([[1973 жыл|1973]]) атты еңбектерін жазды.
*''«Қазақ әдебиеті тарихы»'' ([[1948 жыл|1948]]) кітабының фольклорға қатысты тарауларын жазып,
*''«Жамбыл Жабаев – қазақ халқының жыршысы»'' ([[1955 жыл|1955]]),
*''«Біржан сал мен Сараның айтысқаны»'' ([[1955 жыл|1955]]), т.б. зерттеулерін жариялады.
*''«Тымпи»'' ([[1943 жыл|1943]], [[1981 жыл|1981]]),
*''«Көңіл ашар»'' ([[1971 жыл|1971]]) сатиралық фольклор мұраларын бастырды.

Кенжебаев – көркем проза (''«Асау жүрек»'', [[1928 жыл|1928]]) және аударма саласында да (''[[Ги де Мопассан|Г.Мопассан]], [[Эрнест Хемингуэй|Э.Хемингуэй]], Лу Синь, Я.Гашек, [[Антон Павлович Чехов|А.П.Чехов]]'', т.б. жазушылардың әңгімелері) еңбек етті. ''[[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкин]]'' шығармаларының қазақша библиографиялық көрсеткішін (М.М.Фетисовпен бірге) жасады. Бірнеше орденмен және медальдармен марапатталған.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:КСРО әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:КСРО аудармашылары]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:КСРО журналистері]]
[[Санат:Қазақстан редакторлары]]
[[Санат:КСРО редакторлары]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:КСРО педагогтары]]
[[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті түлектері]]

{{stub}}

Өтебай Тұрманжанов

2026-05-30T14:08:43Z

Kvazimodo: «Шығыс еңбекшілері Коммунистік университеті түлектері» деген санатты алас

{{Жазушы|Есімі=Өтебай Тұрманжанов|Суреті=Utebay Turmanzhanov.jpg|Туған күні=15.12.1905|Қайтыс болған күні=1978|Туған жері=Бөген ауылы, {{туғанжері|Ордабасы ауданы|Ордабасы ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Ресей империясы]]|Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]|Азаматтығы=[[File:Flag of Russia (1858–1896).svg|22px|border]] [[Ресей империясы]] 
{{USSR}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Мансабы=Ақын, Прозашы, Әдебиеттанушы, Фольклоршысы, Балалар жазушысы|Шығармашылық жылдары=[[1925 жыл|1925]] – [[1978 жыл|1978]]|Жанры=Әңгімелер, Өлеңдер, Поэмалар|Шығармалардың тілі=[[Қазақ тілі]]|Бағыты=Балалар әдебиеті, социалистік реализм|Марапаттары={{Еңбек Қызыл Ту ордені}}}}

'''Өтебай Тұрманжанов''' ([[15 желтоқсан]] [[1905 жыл]], Бөген ауылы, [[Ордабасы ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[1978 жыл]], [[Алматы]]) — қазақ ақыны, прозашы, әдебиеттанушы, фольклоршысы, қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі және классигі.

== Өмірбаяны ==
Өтебай Тұрманжанов 1905 жылы 15 желтоқсанда қазіргі Ордабасы ауданындағы "Бөген" ауылында туған. Ташкентте N14 жетім балалар үйінде тәрбиеленді. Мәскеуде [[Шығыс еңбекшілері Коммунистік университеті]]нде оқып білім алды. Ташкенттегі [[Орта Азия университеті]]нің оқытушысы, кафедра меңгерушісі болды (1927 - 30 жылдары).

1939 жылы Өзбекстан Жазушылар Одағы жанынан құрылған қазақ секциясын басқарды. 1931 жылы өлкелік партия комитетінің шақыруымен Алматыға ауысады. ҚазПИ - де профессор міндетін атқарады. Кейін Қазақ мемлекеттік баспасында бөлім меңгерушісі, "Қазақ әдебиеті", "Әдебиет майданы", "Жұлдыз" газет - журналдары бас редакторларының орынбасары, бас редакторы (1935 - 37 жылы) болды. Саяси қуғын - сүргінге ұшырап, түрмеде лагерьде айдауда болды. Өмірінің соңғы жылдары "Жазушы" баспасында бөлім меңгерушісі кызметін атқарған.

Тұңғыш жинағы "Таң өлеңдері" (1925 жыл) Мәскеуден шықты. 1937 жылы - "Қошан кедей", 1929 жылы - "Таң сыры" т. б. 40 - тан аса кітаптың авторы.
Таңдамалылары 1959, 1964, 1975 жылдары жарық көрді. Л. Н. Толстойдың балаларға арналған шығармаларын аударды. "Қазақтың мақал - мәтелдері", "Асыл сөздер" атты жинақтарды құрастырды.

Ауыз әдебиетінің белгілі зерттеушісі, көрнекті ақын Ө. Тұрманжанов Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. Ө. Тұрманжанов 1978 жылы Алматы қаласында дүние салды.

* [[Мәскеу]]дегі Шығыс жастарының коммунистік университетін бітірген (1927).
* 1927 – 1978 жылы [[Ташкент]]тегі Орта Азия университетінің оқытушысы, даярлық курстың және қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының меңгерушісі (1927 – 1930)
* Өзбекстан Жазушылар одағы жанындағы қазақ секциясының басшысы (1929)
* ҚазПИ-де (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]]) профессоры
* Қазақ мемлекеттік баспасында бөлім меңгерушісі
* “Қазақ әдебиеті” газетінде редактордың орынбасары.
* “Әдебиет майданы” (қазіргі “Жұлдыз”) журналында редактордың орынбасары, редактор (1935 – 37)
* [[Жазушы баспасы|“Жазушы” баспасында]] бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған.

== Шығармашылығы ==
Тұрманжанов шығармалары негізінен балаларға арналған.

=== Кітаптары ===
* Алғашқы өлеңі Ташкентте қазақ тілінде шығып тұрған “Ақ жол” газетінде 1920 жылы жарияланған.
* “Таң өлеңдері” жинағы Мәскеуде жарық көрген (1925).
* 1927 жылы тұңғыш әңгімелер жинағы (“Қошан кедей”)
* 1929 жылы өлең кітабы (“Таң сыры”) басылған.

Тұрманжанов 40-қа жуық еңбектің авторы.
=== Аудармалары ===
Ол [[Толстой|Л.Н.Толстойдың]] балаларға арналған көптеген шығармаларын қазақ тіліне аударған.

=== Басқа тілдерде шыққан кітаптары ===
* “Родные просторы”
* “Орлиное племя”
* “Моя книга”
* “Медовой город”
* “Золотой топор”, т.б. орыс тілінде жарияланды

=== Оқулықтар ===
* Ш.Сарыбаевпен бірге “[[Әліппе]]ні” (“Пионер”, 1931)
* С.Сейфуллинмен бірлесіп 5-сыныпқа арналған әдебиет оқулығын (1933) жазды
* әдебиет [[хрестоматия]]сы (“[[Еңбек пен мектеп]]”, 1934) авторларының бірі болды.

=== Жинақтаған қазақ ауыз әдебиеті үлгілері ===
* “[[Қазақтың мақал-мәтелдері]]” (1934, 1957, 1959, 1972, 1980)
* Балаларға арналған нақылдарды “[[Асыл сөздер]]”, (1963) құрастырып шығарған.

== Марапаттары ==
* Еңбек Қызыл Ту орденін (1974)
* бірнеше медальдармен марапатталған.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://bilimdiler.kz/akin_zhazushi/23051-otebay-turmanzhanovtyn-olenderi-kyskasha-omirbayany.html

[[Санат:КСРО ақындары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Балалар ақындары]]
[[Санат:КСРО фольклоршылары]]
[[Санат:Қазақстан фольклоршылары]]
[[Санат:КСРО-да қуғындалғандар]]
[[Санат:КСРО-да ақталғандар]]
[[Санат:Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті түлектері]]

Людмила Николаевна Турпаян

2026-04-17T06:00:29Z

Kvazimodo:

[[File:Schiller.jpg|thumb|Alt=A.|[[Ф.Шиллер]]]]

'''Людмила Николаевна Турпаян''' (Ванюкова-Турпаян) (19.5.[[1946 жыл]]ы туған, [[Петропавл қаласы]] – 10.4.2026) – актриса, ҚР-інің халық артисті (1998).

1965 жылы [[Солтүстік Қазақстан облысы]] орыс драма театрының студиясын бітірген соң [[Орал облысы]] орыс драма театрында актриса болды. 1968 жылдан [[Петропавл қаласы]]ндағы облытық орыс драма театры құрамында қызмет етеді. Турпаян өзінің шығармашылық өнер жолында 200-ден астам рөлдерде ойнаған. Ол осы заманғы орыс және шетел драматургиясынан Жанна (А.М. Галин, “Жанна”), Филумена Мартурано (Э. Де Филиппо, “Филумена Мартурано”), классикалық шығармалар бойынша қойылған спектакльдерде Надежда (А.М. Горький, “Соңғылар”), Аркадина (А.П. Чехов, “Шағала”), Гурмыжская (А.Н. Островский, “Орман”), Луиза (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), сондай-ақ “Орыс құпиясы” мюзиклінде Машенька секілді сан алуан сахналық бейнелерді шеберлікпен жасады.
<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:1946 жылы туғандар]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы]]
[[Санат:Қазақстан актрисалары]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]

Жұмабай Медетбаев

2025-10-27T06:44:59Z

Kvazimodo: «Қарақалпақстанда туғандар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Жұмабай Медетбаев''' (08.03.1935, [[Қарақалпақстан]], [[Қожелі ауданы]] Шоманай ауылы — 10.05.2005, Алматы) — актер, Қазақстанның (1998) және Қарақалпақстанның (1993) халық әртісі.

1960-62 жж. Ташкент қаласындағы театр және көркемсурет институтында оқыды; Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1965). 1965-66 жж. Қарағанды облыстық драма театрында қызмет етті. Оның алғашқы сомдаған рөлі — М.Әуезовтің "Еңлік - Кебек" трагедиясындағы Кебек рөлі (1965). 1966 жылдан Қазақ академиялық драма театры құрамында актер.

Негізгі ойнаған рөльдері: Шуақ, Әлібек, Маман, Асан (Әуезовтің "Қара қыпшақ Қобыланды", "[[Айман-Шолпан|Айман - Шолпаны]]" мен "Қарагөзінде"), Төлеген (Ғ.Мүсіреповтің "[[Қыз Жібек|Қыз Жібегінде]]"), Долгов (Әуезов пен Л.С. Соболевтің "[[Абай]]ында"), Баттал (Ә.Тәжібаевтың "Майрасында"), Ознобин (Ә.Нұрпейісовтің "[[Қан мен тер]]інде"), Барақ (Т.Ахтановтың "Антында"), Табай (Қ.Мұхамеджановтың "Біз періште емеспізінде"), Ақжігіт (М.Көрімнің "Ай тұтылған түнінде), Орынбай, Ғани (С.Ахмадтың "Келіндер көтерілісі" мен "Күйеуінде"), Театр директоры (Ф.Эрвенің "Түлкі бикешінде"), Корифей (Еврипедтің "Медеясында"), Абыз (Софоклдың "Эдип патшасында"), т.б.

Домбырамен терме айтып, жыраулық өнермен де айналысқан; кезінде көп сериялы "Қымызхана" телеспектакліне қатысқан. Медетбаев радио, телевизия және кино өнері саласына да қатысып, еңбек сіңірген. Медетбаевтың орындауында "[[Қамбар Батыр|Қамбар батыр]]" жыры (1978) күйтабаққа жазылды. 1970 жылдан бастап киноға да түскен: Әубәкір ("Құрманғазы" телефильмінде), Орынбай ("[[Ебелек]]те", 1975), Қапан ("Ақырғы аманатта", 1980) т.б.

Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1976).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Қарақалпақстан]]
[[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]]

Әдима Ділханқызы Сисекенова

2025-09-20T17:26:11Z

Kvazimodo: дүниеден озғаны жайлы

'''Әдима Ділханқызы Сисекенова''' ([[11 сәуір]] [[1939 жыл|1939]], [[Атырау облысы]], [[Махамбет ауданы]], Соройченко кенті — [[20 қыркүйек]] [[2025 жыл|2025]]) — әнеші, биші, Қарақалпақ АКСР халық әртісі (1965)

== Өмірбаяны ==
* [[Нүкіс]] музыкалық училищесінде оқыған.
* 1961 жылдан - «Қарақалпақ» ән-би ансамблінің әншісі және бишісі (Нүкіс, Қарақалпақстан).
* 1971 жылдан бері - Махамбет атындағы Гурьев облыстық қазақ драма театрының (қазір - Махамбет атындағы [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры|Атырау облыстық қазақ драма театры]]) актрисасы.

== Рольдері ==
«Айман - Шолпан» (Айман), «Қамбар батыр» (Назым), «Келіндер көтерілісі» (Фәрман), «Жесірлер» (Ана) және т.б.
спектакльдерде ойнаған.

== Қоғамдық қызметі ==
Қалалық халық депутаттары кеңесінің 6-шы шақырылымының депутаты (1965).

== Марапаттары ==
* ҚҚ АКСР Еңбек сіңірген әртісі (1965).

* ҚҚАКСР Халық әртісі.

== Отбасы ==

* Тұрмыс құрған. Жұбайы - Оразымбетов Әділ Орынбайұлы, шофер.

* Қызы - Оразымбетова Анаргүл.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Bio-stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:11 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1939 жылы туғандар]]
[[Санат:Махамбет ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Қазақстан бишілері]]
[[Санат:Қарақалпақстан халық әртістері]]