Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қожахмет Қоңырқожаұлы Қожықов

2023-04-16T17:24:38Z

Kunanbai Nurasyl: әкесі мен анасы туралы ақпарат қостым

'''Қожықов Қожахмет Қоңырқожаұлы''' (1910, [[Қызылорда]] қаласы – 10.9. 1953, [[Алматы]]) – қазақтың ұлттық бейнелеу өнерінің негізін салушысы, тұңғыш кәсіби суретшілердің бірі, [[Кескіндеме|кескіндемеші]], [[Карикатура|карикатурашы]], графикик.

== Өмірбаяны ==
Қорасан [[Қожа|қожа руы]]нан шыққан.<ref>http://adebiportal.kz/upload/iblock/bfa/bfab34d734260576a5104d7f05a6725c.pdf</ref>
Әкесі Қоңғыр-Қожа Қожықов ғалым-ағартушы, ал анасы Ләтипа Хожықова костюмер.

1926 – 28 жылы Мәскеудегі мемлекеттік жоғары көркемөнер техникалық шеберханасында оқыған. Оның 30-жылдары салынған “Егін орағы”, “Газет оқу” атты ұжымшар тыныс-тіршілігін көрсететін туындылары, “Алқызыл моншақты келіншек”, “Ақын толғанысы” (Жамбыл бейнесі) атты картиналары ұлттық бейнелеу өнерінің алғашқы қарлығаштары саналады. Қожықов Қазақ мемл. драма және опера театрлары спектакльдерінің алғашқы суретші-безендірушісі болды. 1938 жылы қуғынға ұшырап, ұзақ жылдар лагерь азабын тартты. Айдаудан оралған соң, шығармашылық және ұстаздық жұмыстармен айналысты. 1944–53 жылы “[[Қазақфильм]]” киностудиясының декораторы болды.

Заманауи өзекті тақырыптарды қамтыған жүзден астам сатиралық линогравюралар жазды. Нәзік сыршылдыққа тұнған “Жайлауда” (1948), “Кешқұрым” (1949), “Қызыл көш” (1950), “Шабындық” (1950), “Асы жайлауына барарда” (1952), “Құлынды бие” (1952) атты акварельмен орындалған туындыларды өмірге әкелді. “Мың бір түн”, тағы да басқа кітаптарды көркемдеді. Қожықов туындылары Ә.Қастеев атындағы өнер мұражайында, ҚР Орталық мұражайында, Қарақалпақстанның бейнелеу өнері мұражайында (Нөкіс), сондай-ақ, С.Қожықовтың жеке қорында сақтаулы.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1910 жылы туғандар]]
[[Санат:1953 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан суретшілері]]

Төленді Ғарифұлы Мұстафин

2023-04-01T03:04:17Z

Kunanbai Nurasyl: сілтемелер қостым

{{Ғалым
|Есімі = Төленді Ғарифұлы Мұстафин
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 1942
|Туған жері = {{Туғанжері|Меркі|Меркіде}}
|Қайтыс болған күні = 1994
|Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}
|Азаматтығы = {{flagicon|Kazakhstan}}
|Ғылыми аясы = математика
|Жұмыс орны = Қолданбалы математика институты
|Ғылыми дәрежесі = физика-математика ғылымдарының докторы
|Ғылыми атағы =
|Альма-матер =
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Төленді Ғарифұлы Мұстафин''' ([[1942]], [[Жамбыл облысы]], [[Меркі ауданы]], [[Меркі]] ауылы - [[1994]], [[Қарағанды]]) - математика, логика саласының маманы, физика-математика ғылымдарының докторы (1991).

==Өмірбаяны ==
[[Новосібір мемлекеттік университеті]]н бітірген (1965).

Ол НМУ-да кандидаттық және докторлық диссертациялар қорғады, оның жетекшісі академик А.Д.Таймановты қазақстандық математикалық логика мектебінің негізін салушы деп санаса, Төленді Ғарифұлын ұстаз еңбегінің лайықты жалғастырушысы, математиканың осы саласындағы халықаралық ынтымақтастық негізін қалаушысы деуге әбден болады. Жасы 24-ке толмаған Төленді Ғарифұлы Мәскеуде өткен халықаралық математиктер конгресінде баяндама жасап, бірден назар аудартады. Оның бастамасымен және жетекшілігімен алғаш рет ҚарМУ-да математика пәнінен проблемалық ғылыми-зерттеу зертханасы құрылды. Содан кейін оның жетекшілігімен [[Қарағанды|Қарағандыда]] жаңадан ашылған Қолданбалы математика институтында теориялық және қолданбалы логика зертханасы ұйымдастырылып, сәтті жұмыс істеді. Кейін ол математикалық логика және информатика зертханасы деп аталды.

ҚарМУ-дағы жұмысының алғашқы күндерінен-ақ студенттерді Қарағанды ғылыми мектебінің болашақ мүшелері ретінде көріп, ғылыми жұмысқа кірісті. Ғылыми жұмысын дамыту барысында Т.Ғ.Мұстафиннің өзі өсті.

Ол әрқашан алдыңғы қатарда болуға ұмтылды. Ол - С. Сейфуллин атындағы ЦМПИ алгебра және геометрия кафедрасының физика-математика ғылымдарының бірінші кандидаты, [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті|Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінде]] жоғары алгебра кафедрасының бірінші меңгерушісі. КСРО Ғылым академиясының Сібір бөлімінің математика институты жанындағы мамандандырылған кеңестің отырысында "тұрақты теориялар"тақырыбында докторлық диссертация қорғаған орталық және [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] физика-математика ғылымдарының бірінші докторы (1990 ж.).

1994 жылы қайтыс болды.

== Еңбек жолы және ғалымның өміріндегі кейбір күндер ==

* 1965-1967 жылдары С.Сейфуллин атындағы Целиноград педагогика институтында қызметінде болды.
* 1966 жылы (тамыз) Т. Г. Мұстафин Мәскеудегі Халықаралық математиктер конгресіне қатысуға жеке шақыру алады. Оның баяндамасы конгреске қатысушылар арасында үлкен резонанс тудырды.
* 1967 жылы ҚазКСР Ғылым академиясының аспирантурасына түседі.
* 1970 жылы Т. Г. Мұстафин Линденбаум-Тарскийдің алгебраларының суператомдылығы тұрғысынан жалпы-трансценденттік теориялардың модельдері туралы алғашқы нәтижелерді алды. Т. Г. Мұстафиннің бұл жұмысы КСРО-да Тұңғыш және Морлидің еңбектерінен кейін әлемде алғашқылардың бірі болды.
* 1971 жылы (Наурыз) т. Г. Мұстафин кандидаттық диссертациясын қорғайды, Целиноградқа жұмысқа оралады (пед.институт).
* 1972-1992 жылдары [[ҚарМУ]] жоғары математика кафедра меңгерушісі, математика факультетінің деканы, оқу ісі жөніндегі проректор.
ҚарМУ-дегі алғашқы күндерінен бастап Мұстафин студенттермен үлкен жұмыс жүргізді. Бұл болашақ жас ғалымдар: А. А. Викентьев (ф.-м. ғ. к., РҒА СО, Новосибирск қ.), т. а. Нұрмағамбетов ф.-м. ғ. к., доцент, экономика бойынша PhD дәрежесін АҚШ-та (АҚШ-та жұмыс істейді, Атланта), Н. Бокаев (Д. ф.- м.ғ. д., ЕҰУ профессоры. Л. Н. Гумилева), А. Р. Ешкеев (ф.-м.ғ. д., проф., меңгерушісі. кафедра меңгерушісі), К. Ж.Жетпісов (ф.-м. ғ. к., ЕҰУ доценті. Л. Н. Гумилева), Е. Нұрхайдаров (проф. Пенсильвания университеті, АҚШ), сондай-ақ сол кездегі кафедраның жас оқытушылары:

З. А. Боярская-Житникова (ҚазКСР ҒА академигі, ф.-м. ғ. д. а. д. Таймановтың жетекшілігімен КСРО ҒА жанынан тағылымдамадан өткен, сондай-ақ ҚазМУ проф. М. А. Тайцлиннің жетекшілігімен аспирантурадан өткен), М. и. Бекенов (1975 жылдан 1980 жылға дейін КСРО ҒА жанынан тағылымдамадан және аспирантурадан өткен ҚазКСР ҒА академигі А. Д. Таймановтың жетекшілігімен НМУ-да кандидаттық диссертация қорғады).

* 1987 жылы-Мәскеудегі логика, философия және ғылым әдіснамасы бойынша халықаралық конгреске қатысты
* 1990 ж. (шілде) - пленарлық отырыста, [[Хельсинки]] қаласында ([[Финляндия]]) өткен дүниежүзілік халықаралық логикалық семинарда бір сағаттық баяндамадағы сөзі.
* 1990 жылы - ҚарМУ-дегi Кеңес-Француз коллоквиумы өткізілді, оған Франция, АҚШ, Германия, Швейцария, Ресей ғалым-математиктері қатысты.
* 1990 жылы (қазан) - Новосибирск қаласында докторлық диссертация қорғады.
* 1990 жылы (қараша) - Франциядағы модельдер теориясы бойынша семинарда үлкен баяндама жасады (Париж VI—VII).
* 1990 жылы желтоқсанда [[Париж]] университеті Т.Мұстафинді математиканың таңдалған ғылыми саласындағы мәселелер бойынша тереңірек бірлесіп жұмыс істеуге шақырды.
* 1991 жылы-(қазан - қараша) - Париждегі VI постдокторантура
* 1992 ж. (қаңтар)- модельдер теориясы бойынша II Франко-ТМД коллоквиумы (Марсель қ.).
* 1992 жылы (тамыз) - ҚарМУ бірінші проректоры болып тағайындалды. Проректор ретінде салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде ол компьютерлерді қолдана отырып, оқу процесін ұйымдастыруға жаңа ағын енгізді. Ол университеттік білім беру тұжырымдамасына, студенттердің білімін бақылаудың рейтингтік формасына ие.
* 1992 жылы-Хельсинкидегі логикалық коллоквиумда бұрынғы Одақтан келген жалғыз спикер болды.
* 1993 жылдары [[қолданбалы математика институты]]ның директоры.
* 1994 жылғы маусымда Алматы қаласы модельдер теориясы бойынша III Қазақстан-Француз коллоквиумының жұмысына қатысады.
* 1994 жылдың 3-11 тамызы аралығында Цюрих, Швейцария ғалым халықаралық математиктер конгресінің жұмысына қатысты, онда заманауи математика мәселелері талқыланды, математикалық логика секциясында баяндама жасады. Ғылыми жұмыстардың жоғары деңгейін мойындаудың белгісі ретінде Т. Г. Мұстафинге Д.Соростың жеке гранты және Еуропалық Қоғамдастық гранты берілді.

==Ғылыми еңбектері==
Т.Ғ.Мұстафиннің 100-ге жуық ғылыми еңбектері бар: модельдер теориясы мен математикалық логиканың негізгі мәселелерін шешуге арналған монографиялар, мақалалар және басқа да басылымдар.

=== Монографиялары ===
Мұстафин Т.Г. Тұрақты теориялар. - Қарағанды, ред. ҚарМУ, 1981 ж.

Мұстафин Т.Г., Нұрмағанбетов Т.А. Қолданбалы модельдер теориясына кіріспе. - Қарағанды, ред. ҚарМУ, 1987 ж.

Мұстафин Т.Г.Теория модельдерінің саны. - Қарағанды, ред. ҚарМУ, 1983 ж

==Естелік==

* ҚарМУ-дың оқу корпусында (Гоголь к., 38) мемориалдық тақта орнатылған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

* 1995 жылы алгебра, математикалық логика және геометрия кафедрасына профессор Т.Ғ.Мұстафиннің есімі берілді.
* 2012 жылдың қыркүйегінде Қарағанды қаласында [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті|Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің]] базасында ҚР БҒМ ҒК Қолданбалы математика институты, Математика және ақпараттық технологиялар факультеті, «Модельдік теория және алгебра» халықаралық ғылыми конференциясы өтті. Атақты кеңестік және қазақ математигі, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Төленді Ғарифұлы Мұстафинді еске алуға және 70 жылдығына арналған.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ ғалымдары]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:КСРО математиктері]]
[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:XX ғасыр математиктері]]
[[Санат:Новосібір мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университеті қызметкерлері]]
[[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары]]
[[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті декандары]]
[[Санат:Қолданбалы математика институтының директорлары]]

Сейдіғапбар Мамадәлиев

2023-03-31T16:32:29Z

Kunanbai Nurasyl: сілтемелер қостым

'''Сейдіғапбар Мамадәлиев''' 1948 жылы 12 мамырда [[Шымкент облысы]] [[Түлкібас ауданы]]ның Сарыбұлақ ауылында туған. Қазақ.

== Өмірбаяны ==
Алматы зооветеринарлық институтының ветеринарлық факультетін бітірген (1972), мал дәрігері. Ветеринария ғылымдарының кандидаты (1984), докторы (2000). Докторлық диссертациясының тақырыбы: ''«Ірі қара обасының таралу жолдары және жедел алдын алу»''.

[[Профессор]] (2002 жылдан). Вена қаласы халықаралық университетінің құрметті профессоры. Оның жетекшілігімен 14 кандидаттық және 1 докторлық диссертация орындалып, қорғалған, қазіргі уақытта 13 жас маманның ғылыми жетекшісі болып табылады. ''«Медицинадағы заманауи жасушалық технологиялар»'' кітабының (2006); 345 ғылыми еңбектің авторы. Өнертабыстарға 87 авторлық куәлікке ие. Қазақ, орыс және ағыпшын (бастауыш деңгей) тіпдерін біледі.
''«[[Нұр Отан]]»'' ХДП мүшесі.

1973 жылдан - ''«ҒЗАШИ»'' (Ғылыми-зерттеу ауыл шаруашылық институты) РМҚК аға зертханашысы, кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері, 1990 жылдан-жетекші ғылыми қызметкері, 1992 жылдан - директоры. 2007 жылдан - ҚР ҒБМ ҚР Ұлттық биотехнология орталығының ''«Биологиялық» қауіпсіздік мәселелерінің ғылыми-зерттеу институты»'' ЕМК директоры.

== Әлеуметтік белсенділік ==
2010 жылдан бері - ҚР БҒМ Ғылым комитеті ''«Биологиялық қауіпсіздік мәселелерінің ғылыми-зерттеу институты»'' РМК бас директоры міндетін атқарушы.
Жамбыл облысы Қордай аудандық мәслихатының 4 шақырылым депутаты (1996-2010).
ҚР Қауіпсіздік кеңесі Сараптама комиссиясының мүшесі. «Биотехнология». Теория және практика» ғылыми журналы редакциялық алқасының мүшесі. ҚР БҒМ ҚР Ұлттық биотехнология орталығының 03.00.23 - «Биотехнология» мамандығы бойынша диссертациялық кеңесінің мүшесі.

== Марапаттары ==

* «[[Парасат ордені]]<nowiki/>» (2004);
* «Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісімен (2004);
* Бағдарлама міндеттемелері мен міндеттерін табысты орындағаны үшін «Нұр Отан» ХДП (2008)
* Рухани және әлеуметтік дамуға қосқан үлесі үшін ҚР БҒМ (2008)
* ҚР Білім министрлігі - Ғылым академиясының (1998) Құрмет грамоталарымен, Қазан революциясының 70 жылдығы құрметіне грамотамен (1987) марапатталған.

== Қосымша ==
Діни көзқарасы - мұсылман-суннит. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Д.А. Қонаев, М.К. Ататүрік.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Әлемдік демократияға толық кірігу және елдің ішкі әлеуетін дұрыс пайдаланудың нәтижесіндегі еркендеу». Хоббиі - табиғат аясында демалу, балық аулау. Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет.

== Отбасы ==

* Әкесі - Қоңырбеков Мамадәлі, марқұм.
* Анасы - Қоңырбекова Зайып, марқұм.
* Жұбайы - Мамадәлиева Любовь Сәдуақасқызы (1948 ж. т.), зейнеткер.
* Ұлдары - Мамадәлиев Марат Сейдіғапбарұлы (1973 ж. т.), Мамадәлиев Саян Сейдіғапбарұлы (1976 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ ғалымдары]]

Нұрлан Әбжаппарұлы Жылқышиев

2023-03-29T17:56:17Z

Kunanbai Nurasyl: лирикалары туралы жаздым

'''Нұрлан Әбжаппарұлы Жылқышиев''' (3.5.1953 жылы туған, [[Тараз]] қаласы) – қоғам қайраткері. [[Шымкент]] педагогикалық институтын (1978), [[Алматы]] ауыл шаруашылығы институтын (1986) бітірген. [[АҚШ]]-тың Тынық мұхиты жағалауы университетінде философия докторы ғылыми дәрежесін қорғаған (1998). 1972 – 73 жылдары Алғабас ауданы мәдениет бөлімінің автоклуб меңгерушісі. 1978 – 83 жылдары Келес ауданындағы Келес кеңшары комсомол комитетінің хатшысы, аудандық комсомол комитетінің хатшысы, бірінші хатшысы, партия комитетінің бюро мүшесі, 1983 – 89 жылдары [[Сарыағаш ауданы]] Қабыланбек кеңшары партия комитетінің хатшысы, 1989 – 90 жылдары Қазақстан Компартиясы [[Түркістан облысы]] комитеті ұйымдастыру бөлімінің жауапты қызметкері. 1990 – 95 жылдары Сарыағаш ауданы «Қабыланбек» жеміс-жүзім кеңшарында директордың орынбасары, бас агроном, директор. 1995 – 97 жылдары «Қабыланбек» агрофирмасының президенті. 1997 жылдан «Қабыланбек агрошарап компаниясы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің бас директоры. 2004 жылдан парламентте мәжіліс депутаты. Жылқышиев «Тың және тыңайған жерлерді игерудің 50 жылдығы» төсбелгісімен, Халықаралық ауыл шаруашылық институтының ([[АҚШ]]) дипломымен марапатталған.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref>

== Шығармалары ==

* Ләйлә Жапарова - махаббат лирикасы
* Жанмен үйлесетіні сөзсіз! - махаббат лирикасы
* Бұл үй басында ата-ана .. - махаббат лирикасы
* Ресейдегі ойраттар, Цинцзян-китадағы қалмақтар кімдер – азаматтық лирика
* Волыниядағы 100 мың поляктың өлімі - азаматтық лирика
* Ақ жолдан, - азаматтық лирика
* Үкімет емес! - философиялық лирика,
* Ол қарапайымнан туған емес - азаматтық лирика,
* Барша адамзат үшін! - азаматтық лирика
* Ефим Резван, Антрополо мұражайы директорының орынбасары - азаматтық лирика
* Кекі батыр еліне оралды – азаматтық лирика

* Тек жан сұрағанда! - махаббат лирикасы
* Жоңғарлар нені армандамаған! - азаматтық лирика
* Берілген тақырып бойынша экспромт - ертегілер
* Ұзақ өміріңді сынау - махаббат лирикасы
* Біз жолда қайғыны қабылдамаймыз! - пейзаждық лирика
* Ең нашар уақытты күткенде! - діни лирика
* Хризис пен хризис және әлі алда .., - діни лирика
* Қазақ философиясы – философиялық лирика
* Азаттық радиосы диссидент Қаріш туралы оқиғаны аяқтайды - философиялық лирика
* Үйге кіруге әрқашан уақытыңыз болады! - діни лирика
* Сонда біз кімбіз, қазақпыз ба? - философиялық лирика
* Жолда дұға етіңіз! Қоштасу сөздері - махаббат лирикасы
* Махаббат Құдайына жетіңіз! - махаббат лирикасы
* Түнгі вальс - махаббат лирикасы
* Бөлу - махаббат лирикасы
* Ғашықтар жыры - махаббат лирикасы
* Қазір де аз емес! - философиялық лирика
* Басурманның балтасымен шабылған! - айдары жоқ
* 2014 MU69 нысанын зерттеу - айдары жоқ

==Сілтемелер==
<references />
{{wikify}}

[[Санат:1953 жылы туғандар]]
[[Санат:Жамбыл облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақ ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан философиясы]]
[[Санат:Түркістан облысы тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]

{{stub}}

Нұргелді Мақажанұлы Уәлиев

2023-03-29T17:44:51Z

Kunanbai Nurasyl: тұтас мәтінді көзге жағымды көрінетіндей өңдедім

'''Уәлиев Нұргелді Мақажанұлы''' (01.07.1945 ж.[[Алматы облысы]] [[Көксу ауданы]] [[Еңбекшіқазақ ауданы]] т.) - [[филология]] ғылымдарының докторы (2007), профессор. (1968, қазіргі [http://kaznu.kz/ ҚазҰУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616002753/http://kaznu.kz/ |date=2011-06-16 }}) және [[Қазақстан]] ғылым академиясының Тіл білімі институтының аспирантурасын (1972) бітірген соң осы институтта кіші (1973–90), аға (1990–95) ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1995–96), институт директорының орынбасары (1995–2009) болды. 2009 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.<ref>Қазақстан ұлттық энциклопедиясы</ref>

==Н.Уәлиевтің ғылыми еңбектері==

Қазақ тілі мәдениетінің, әдеби тіл нормаларын кодификациялаудың теориялық әрі практикалық проблемаларына және қазақ фразеологиясының өзекті мәселелеріне арналған.

Олардың негіздері:

* «Сөз мәдениеті» (1984);
* «Қазақ орфографиясындағы қиындықтар» (1988);
* «[[Қазақ графикасы]] мен [[орфография]]сының [[фонология]]лық негіздері» (канд. дисс., (1993);
* «Қазақтың бата-тілектері» (1993; 2007)
* «[[Фразеология]] және [[тілдік норма]]» (1997);
* «Емлесі қиын сөздер» (2001, бірлескен авторлар);
* «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі» (1988, 2001, 2005, бірлескен авторлар);
* Қазақ [[сөз мәдениеті]]нің теориялық негіздері (докт. дисс., 2007) т.б.

Н.Уәлиев – жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 10-сыныбына арналған «Қазақ тілі. Сөз мәдениеті» (Алматы, 2006) атты оқулықтың авторы <ref>Қазақ тілі энциклопедиясы</ref>.

==Зерттеу бағдарламаларына қатысуы==

Институттың іргелі зерттеу бағдарламасы бойынша ол «Қазіргі қазақ тілі функционалдық стильдерінің қалыптасуы мен дамуы», «Бұқаралық ақпарат құралдарының тілі» (1997-2002), «Қазақ жазуының дамуы мен қалыптасу кезеңдері» (2005-2008) атты тақырыптардың ғылыми жетекшісі болды.

Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша Н. Уәлиевтің басшылығымен он бес томдық «Қазақ әдеби тілінің сөздігі» құрастырылуда. Қазіргі кезде [[Сөздік]]тің ХV томының барлығы дерлік жарық көрді<ref>Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Алматы,2011</ref>.

Н.Уәлиев – ғылыми ұйымдастыру жұмыстарына және жоғары білікті ғылым кадрларын даярлау ісіне атсалысып жүрген ғалым; қазіргі кезге дейін 13 ғылым кандидатын даярлады.

Н.Уәлиев ғылыми зерттеу жұмыстарымен шұғылдана жүріп, Қыздар педагогтік институтында дәрістер оқып, осы институттың аспиранты Ғалия Шәріпжанованың кандидаттық жұмысына ғылыми жетекшілік жасады. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында студенттердің практикалық жұмыстарын ұйымдастыруға басшылық жасап, Тіл білімі институты мен [[Университет]]тің [[Қазақ тілі кафедралары|қазақ тілі кафедрасы]] арасындағы ғылыми байланысқа ұйытқы болды. Сондай-ақ [[Университет]]тегі А.Байтұрсынұлы атындағы зертхана кабинеттің ашылуына атсалысты.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Филология ғылымдарының докторы (2007)
* [[Профессор]]
* «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі» төс белгісі (1996 ж.)
* «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісі (2006 ж.)
* Халықаралық INTAS қорының стипендиаты (1998-1999)
* Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдар мен мамандарға арналған Қазақстан Республикасының Мемлекеттік ғылыми стипендиясының лауреаты (2008-2010)
* [[Құрмет ордені]] (2013)

== Дереккөздер ==
<references/>
== Сілтемелер ==
*[http://kaznu.kz/ ҚазҰУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616002753/http://kaznu.kz/ |date=2011-06-16 }}
{{Суретсіз мақала}}{{wikify}}

[[Санат:Қазақ ғалымдары]]

{{stub}}

Жақсынтай Қайырбеков

2023-03-29T16:51:59Z

Kunanbai Nurasyl: қосымша сілтемелер қостым

'''Қайырбеков Жақсынтай'''<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref> - (16.3.1944 жылы туған, [[Қостанай облысы]] Жангелдин ауданы Торғай ауылы) – [[органикалық химия]], ұсақ органикалық синтез және [[катализ]] саласындағы кеңестік және қазақстандық маман, [[ғалым]], [[ұстаз]], химия ғылымдарының докторы, [[профессор]], қоғам қайраткері, Халықаралық шығармашылық академиясының академигі.

== Өмірбаяны ==
1944 жылы 16 наурызда [[Қостанай облысы]], [[Жангелді ауданы]], [[Торғай ауылдық округі (Қостанай облысы)|Торғай ауылында]] дүниеге келген.

1964 жылы Ы.Алтынсарин атындағы орта мектепті алтын медальмен бітірген.

1964-1969 жж. Қазақ мемлекеттік университетінің химия факультетінде оқыды.

1971 жылы Д.В.Сокольский атындағы Органикалық катализ және электрохимия институтының аспирантурасына оқуға түсті. 1973 жылдан ҚазҰУ-нің коллоидтық химия, катализ және мұнай химиясы кафедрасында жұмыс істеді. Әл-Фараби, бұрын катализ және техникалық химия кафедрасында кіші, аға, кейін жетекші ғылыми қызметкер қызметтерінде.

1977 жылы академик Д.В.Сокольскийдің жетекшілігімен «Қаңқалық рутений және осмий катализаторларының құрылымы мен физика-химиялық қасиеттерін зерттеу» тақырыбында кандидаттық диссертациясын қорғады.

1996 жылы, мамырда «Гетероциклді және ароматты аминдердің каталитикалық синтезі және олардың практикалық қолданылуы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

== Ғылымдағы жолы ==
ҚазМУ-ды (1969, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер (1975–1997) болды. 1997 жылдан профессор қызметін атқарады.

Қайырбеков Жақсынтай жасаған ароматты аминдер мен жартылай өнімді витаминдерді А, Е, В2 каталитикалық синтездеу жолдары Болохов, Долгопрудный, Краснодар, Березниковский химия зауыттарында өндіріске енгізілген.

4 монографияның, 450-ден астам ғылыми мақалалар мен авторефераттардың авторы, оқу процесіне енгізу туралы 7 акт алынды, 2 оқулық және 10 оқу-әдістемелік кешен (соның ішінде зертханалық шеберханаға арналған нұсқаулықтар, қоңыр көмірді каталитикалық гидрлеу процесі енгізілді) жарық көрді.

Қазақстан Республикасының 19 авторлық куәліктері мен патенттерін алды. Оның жетекшілігімен 2 докторлық, 17 кандидаттық және 1 PhD докторы қорғалды.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Химия ғылымдарының докторы (1996)
* [[Профессор]] (1998)
* Халықаралық шығармашылық академиясының академигі (2014)
* «Қазақстан Республикасы университетінің үздік оқытушысы» (2008, 2013)
* Ерен еңбегі мен жетістігі үшін» медалі (2014)
* «Даңқ жұлдызы – Қазақстан экономикасы» ордені (2014 ж.)
* «Әл-Фараби» атындағы күміс медаль (2019)

== Отбасы ==
Жұбайы – Есеналиева Мәншүк Зейноллақыз.

Балалары – Алтай, Ақмарал.{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1944 жылы туғандар]]
[[Санат:Жангелді ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақ ғалымдары]]
[[Санат:Химиктер]]

{{stub}}

Павел Яковлевич Зальцман

2023-03-19T16:20:54Z

Kunanbai Nurasyl: отбасы туралы ақпарат қостым

[[Сурет:Zaltsman.jpg|thumb|right|Павел Яковлевич Зальцман]]
'''Павел Яковлевич Зальцман''' ([[2 қаңтар]] [[1912 жыл]], [[Кишинёв]], [[Бессараб губерниясы]] — [[20 желтоқсан]] [[1985]] [[Алматы]]) — кеңес дәуірі суретші, кескінші, жазушы. [[Аналитикалық өнер]] деп аталатын ағымның өкілі, [[Павел Николаевич Филонов|П.Н. Филоновтың]] шәкірті, кейде «соңғы филоншыл» аталған. [[Қазақ КСР]] еңбегі сіңген өнер қайраткері.

== Өмірбаяны ==
Павел Зальцман [[Кишинев]]те (қазіргі [[Чишинеу]]) патша офицерінің әулетінде туған. Балалық шағы сол қалада өткен, [[Азаматтық соғыс]] аяқталғасын жанұямен бірге [[Рыбница]]ға көшкен, сосың [[Одесса]]да тұрып, [[1925]] ж. [[Ленинград]]та мекенденген.

=== Ленинград кезеңі ===
Ленинградтағы Өнерлер бірінші мемлекетттік студиясынның декоратор бөлімінде дәріс алған, сонымен бірге Өнер тарихы мемлекеттік институтында тәмамданған. 1920 жж. Ленинградтағы басылған «Резец», «Перелом», «Стройка», «Юный пролетарий» деген журналдарында суретпен безендірушы болып істей бастаған.

[[1929]] ж. [[Павел Николаевич Филонов|П.Н. Филоновпен]] танысып жолын ұстаушыға айналған, [[1930]] ж. «Аналитикалық өнер шеберлері мектебі» деген тобына қатыса бастады, сонымен бірге ЛОСХ (КСРО суреткер одағы Ленинград бөлімі) мүшесі болды.

1930 жж. Зальцман Филоновтың басқа шәкірттерімен бірге [[финндер]]дің «[[Калевала]]» (1932) дәстүрлі дастанына суретттеу дайындады, сол кезде портрет жасауға айрықша бейімділігін көрсетті.
[[Сурет:ZaltsmanAvtoportret2.jpg|thumb|left|Кескінді өз портреті]]
[[1931]] ж. А.А. Арапов басқарушылығымен [[Ленфильм]] киностудиясында жұмыс істей бастады, суреткер-қоюшы болып бірнеше филмдерге қатысқан: [[Васильев ағайындылар]]дың («Дербес іс», 1932), [[Илья Захарович Трауберг|Илья Траубергтің]] («Жеке жағдай», 1934), [[Эдуард Юльевич Иогансон|Эдуард Иогансонның]] («Демалыста», 1936) және [[Александр Гаврилович Иванов|Александр Ивановтың]] («Шекарада», 1938).

=== Алматы кезеңі ===
[[Ленинград блокадасы]] зардаптарын кешіп, [[1943]] ж. [[Қазақ КСР|Қазақстанға]] эвакуацияға көшірлді. Алматыдағы соғыс кезіндегі болған ЦОКС (Біріккен орталық киностудиясына) орналастырылған. [[Ұлы Отан соғысы]] біткесін [[Алматы]]да қалған, талай жыл [[Қазақфилм]] киностудиясында суреткер-қоюшы ([[1955]] ж. — студияның бас суреткері) болып жұмыс атқарған.

[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Аймановтың]] бірқатар кинокөріністерінің режиссёр-қоюшысы болған: «Ақ әтіргүл» (1943), «Дала қызы» (1954), «Махаббат туралы дастан» (1954) және «Жол түйісі» (1963); [[Арон, Ефим Ефимович|Ефим Арондың]] «Алтын керней» (1948) және «Ботагөз» (1958); Павел Боголюбовтың «Қыз-жігіт» (1955) т.б.

[[1948]] ж. бастап өнер тарихы пәнінен Алматыда сабақ беріп жүрді: өнер мектебі, Сәулет академиясы, педагогиқалық институт, Қазақ университетінің филология факультеті және Қазақфилм студиясының сценарий курсы.

Зальцман соғыстан соңғы шығармашылығы екі тақырыпқа зейін болды: [[Бессарабия]]дағы [[жебірей]] кенттерін еске салатын кескіндеу топтамалары және өзіне замандас [[қазақтар|қазақ]] ықпалына негізделінген портреттер салу.

== Отбасы ==
П.Я.Зальцманның жиені (үлкен әпкесі Нина Яковлевна Лебедеваның қызы) - Татьяна Борисовна Струве (1922-2005) және оның күйеуі, протоиерей және дәрігер Петр Алексеевич Струве (1925-1968, П.Б. Струвенің немересі) Франциядағы қарсылық қозғалыстың мүшелері болды.

== Өнер шығармашлығы мұрасы ==
Зальцманның кескіндері мен сұңғаттары [[Орыс мемлекеттік мұражайы]], [[Третьяков қоймасы]], А.С. Пушкин атындағы [[Бейнелеу өнерлері мемлекеттік мұражайы]] оймыш кәбинеті, [[Шығыс халықтар өнері мұражайы]], [[Қазақтың өнерлер мемлекеттік мұражайы]] және дербес жинақтамаларында сақталады.

== Әдебиет шығармашылығы ==
Өлең мен қарасөз жазуды 1930 жж. [[Обэриутттер]] ықпалына түсіп Ленинградта бастаған. Бірақ әдебиет мұрасы тек өзі дүние өтегесін [[Израиль]] (Зальцманның әулеті көшіп кеткен) мен [[Ресей]] баспасөздерінде жарық көрді. Алматы кезеңінде жазылған «Мадам Ф.» таңдамалы хикаялар мен әңгімелер<ref>[http://pavelzaltsman.org/prose/ Хикаялар мен әңгәімелер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008024439/http://pavelzaltsman.org/prose/ |date=2007-10-08 }}</ref> және өлеңдер<ref>[http://pavelzaltsman.org/verses/ Өлеңдер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008025753/http://pavelzaltsman.org/verses/ |date=2007-10-08 }}</ref> кітабы [[2003]] ж. Мәскеу «Лира» баспасөзінде шықты.

=== Кітаптары ===
* [[Калевала]] (Зальцман т.б. суреттеулері). Academia: Ленинград, 1933.
* Альбом (өңдетуші — [[Баян Кәрібайқызы Барманқұлова]]). Өнер: Алматы, 1983.
* Дербес көрме тізімдемесі. Қарағанды, 1983.
* Альбом (өңдетуші — Баян Барманқұлова). Қарағанды, 1989.
* Pawel Zaltsman. Katalog der Ausstellung im Maison des Vaches: IZBA Verlag: Blankenheim, 1998.
* «Мадам Ф.» Лира: Мәскеу, 2003.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелері ==
* [http://pavelzaltsman.org/ Сочинения и живопись П.Я. Зальцмана] {{Ru icon}}
* [http://pavelzaltsman.org/bib/tumanyan.html Анализ творческого наследия Павла Зальцмана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019091122/http://pavelzaltsman.org/bib/tumanyan.html |date=2007-10-19 }} {{Ru icon}}

[[Санат:2 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1912 жылы туғандар]]
[[Санат:Кишиневте туғандар]]
[[Санат:Бессарабияда туғандар]]
[[Санат:20 желтоқсанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1985 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Орыс авангарды суретшілері]]
[[Санат:Орыс авангарды ақындары]]
[[Санат:Орыс авангарды прозаиктері]]
[[Санат:Орыс авангарды мемуаршылары]]
[[Санат:Павель Филонов шәкіірттері]]
[[Санат:Ленфильм тұлғалары]]
[[Санат:XX ғасырдағы Ресей суретшілері]]
[[Санат:КСРО акварельшілері]]
[[Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:Орыс ақындары]]
[[Санат:Ресей ақындары]]
[[Санат:XX ғасырдағы Ресей жазушылары]]
[[Санат:КСРО кино суретшілері]]
[[Санат:Космополитизмге қарсы кұрес құрбандары]]
[[Санат:Ленинград блокадасы тұлғалары]]