Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Амортизатор

2015-05-04T17:08:59Z

Kuanysh Ismailov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:Gas damper mov.gif|left|thumb|Бір құбырлы амортизатор]]
[[Сурет:Oil damper mov.gif|right|thumb|Екі құбырлы амортизатор]]
'''Амортизатор''' ({{lang-fr|Amortir}}-бесеңдету, жұмсарту). - [[көлік]] қозғалып жатқанда, [[механикалық тербеліс]]терді (көбінесе вертикалды) тұқыртатын ілмелі қондырғы.

== Амортизатор түрлері ==
'''Гидравликалық амортизатор''' - [[калибрлеген тесік]]терден сығымдалынатын майдың түтуырлың үйкелісі эсерімен тербелістерді басатын амортизатор.

'''Екі жақты амортизатор''' - екі жаққа да қозғалғандағы (мысалы піспек) пайда болатын тербелістерді тұқыртатын амортизатор.

'''Бір жақты амортизатор''' - бір жаққа ғана қозғалғандағы пайда болатын тербелістердегі тұқыртатын амортизатор.

'''Бір құбырлы амортизатор''' - [[инертті газдар|инертті газбен]] (мысалы [[азот]]) толтырылған компенсациялы қуысы бар телескоптық амортизатор.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2</ref>

'''Иінді амортизатор''' - піспек орын ауыстырылуы иін арқылы іске асырылатын гидравликалық амортизатор.

'''Телескоптық амортизатор''' - піспек орын ауыстырылуы шток арқылы іске асырылатын гидравликалық амортизатор.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Физика]]
[[Санат:Материалдар]]
[[Санат:Материалдар механикасы терминдері]]

Грузин тілі

2015-04-26T05:00:28Z

Kuanysh Ismailov: /* Диалекттері */

'''Грузин тілі''' ({{lang-ka|ქართული ენა}}, ''kartuli ena'') — [[Картвел тілдері|картвел тобына]] жататын тіл, [[Грузия]]ның ресми тілі, [[Кавказ]]дағы кейбір халықтардың әдеби тілі болып саналады.

Грузин тілі [[Грузин жазулары]]ның негізіндегі әліппені қолданады. Сөйлеушілер саны — Грузияның өзінде 4 млн астам және өзге елдерде бірнеше жүздеген мыңнан асады, негізінен [[Ресей]]де, [[АҚШ]] және [[Түркия]]да.

== Тарихы ==

== Жазуы ==
{{main|Грузин жазулары}}
Грузин жазулары V ғасырдың алғашқы ширегінде пайда болды.

== Диалекттері ==
Грузин тілі бірнеше диалектілерден құралады. Бірақ олардың арасындағы айырмашылық мардымсыз: картли, [[кахетилер|кахети]]лік, имеретиндік, гурийлік, пшавтық, рачалық, [[Аджарлар|аджарлық]], хевсурлық, мохевтік, тушетиялық және т.б.

== Тағы қараңыз ==

* [[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]]
[[Грузиндер]]
[[Санат:Грузин тілі]]
[[Санат:Тілдер]]
{{бастама}}

Резистор

2015-04-20T20:28:49Z

Kuanysh Ismailov:

[[File:6 different resistors.jpg|thumb|Резисторлар]]
'''Резистор'''<ref>Қазақша энциклопедия 7 том.</ref> (ағыл. ''resіstor'', лат. ''resіsto'' — қарсыласамын) — электр тізбегінің әртүрлі тармақтарындағы ток күшін, не кернеуді шектеу немесе реттеу үшін қолданылатын радиотех. немесе электртех. бұйым. [[Радиоэлектрон]]дық құрылғылардағы барлық бөлшектердің жартысынан астамы (80%-ға дейін) Резисторлар болады. Резистордың негізгі сипаттамаларына кедергісінің [[номинал]] мәні (0,1 Ом-нан 1 ГОм-ға дейін), [[кедергі]]нің номинал мәннен ауытқу мүмкіндігі (0,25%-дан 20%-ға дейін), макс. сейілу қуаты (Вт-тың жүздік үлесінен бірнеше МВт-қа дейін) жатады. [[Ток өткізгіш]] бөлігінің материалына қарай Резисторлар [[метал]]дық, шалаөткізгіштік, [[сым]]дық, таспалық, т.б.; құрылымына қарай тұрақты, айнымалы болады. Айнымалы Резистор кедергісі жылжымалы тетік арқылы, не ток күші мен кернеу арасындағы бейсызықтық тәуелділікке байланысты өзгеруі мүмкін.

==Дереккөздер==

<references/>

==Толықтыру==

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]

{{stub}}

Фюрер

2015-01-22T14:19:40Z

Kuanysh Ismailov:

{{Жойылған мемлекеттік қызмет
| political_office = Германия фюрері
| country = {{flagicon|Германия|1933}} [[Үшінші рейх|Германия]]
| insignia = Standarte Adolf Hitlers.svg
| insigniasize =
| insigniacaption = Фюрер және рейхсканцлер штандарты
| image = Hitler portrait crop.jpg
| caption =
| predecessor = [[Рейхспрезидент|Германия рейхспрезиденті]]
| successor = [[Рейхспрезидент|Германия рейхспрезиденті]]
| first_politician = [[Адольф Гитлер]]
| last_politician = [[Адольф Гитлер]]
| style =
| residence = [[Берлин]], [[Рейхсканцелярия]]
| appointer =
| began = [[2 тамыз]] [[1934 жыл]]
| ended = [[30 сәуір]] [[1945 жыл]]
}}
'''Фю́рер''' ({{lang-de|Führer}}) — «көсем», «көшбасшы», «жетекші» деген мағынаны білдіретін [[неміс тілі|неміс]] сөзі. Германиядағы 1934—1945 жылдарда [[ел басы]]ның және Ұлттық-социалистік неміс жұмысшы партиясының ([[1921]]—[[1945]]) ресми титулы. Бұл титулды ресми түрде тек [[Адольф Гитлер]] ұстаған.
== Тарихы ==
«Фюрер» лауазымын [[1934 жыл]]ы [[9 тамыз|тамыз айының 9 жұлдызында]] Веймар Республикасының рейхпрезиденті Гинденбургтің өлімінен кейін Гитлер иеленген. Заң бойынша, жаңадан қабылданған фюрер және рейхсканцлер лауазымы президент және канцлер лауазымдарын біріктірді. Бұл лауазым Гитлерді [[Германия]]ның жеке-дара басшысы етті.<ref name="bdp_2003">{{cite web|url=http://www.bpb.de/publikationen/02735619745887542775109928829773,5,0,Beginn_der_nationalsozialistischen_Herrschaft_%28Teil_2%29.html#art5|title=Beginn der nationalsozialistischen Herrschaft (Teil 2)|first=Hans-Ulrich|last=Thamer|year=2003|work=Nationalsozialismus I|publisher=Federal Agency for Civic Education|location=Bonn|language=german|accessdate=4 October 2011|quote=President [[Paul von Hindenburg|von Hindenburg]] died on August 2nd, 1934. The day before, the cabinet had approved a submission making Hitler his successor. The role of the president was to be dissolved and united with that of the chancellor under the title „Führer und Reichskanzler“. However, this was in breach of the Enabling Act. (shortened & paraphrased)|archiveurl=http://www.webcitation.org/684cWqa3l|archivedate=2012-05-31}}</ref> <ref name="winkler_germany">{{cite book|last = Winkler| first = Heinrich August|authorlink = Heinrich August Winkler| title = Germany: The Long Road West vol. 2: 1933-1990| url = http://books.google.com/books/about/Germany.html?id=gXflC2Ipo_QC| accessdate = 28 October 2011 | isbn = 978-0199265985| pages = 38–39 | chapter = The German Catastrophe 1933-1945}}</ref>. «Фюрерлік принцип» ({{lang-de|Führerprinzip}}) ұрандар «Бір халық, бір мемлекет, бір көсем» ({{lang-de|Ein Volk, ein Reich, ein Führer}}) деп есептелген, нацисттік партиядан насихатқа ие болған.
== Қазіргі таңдағы қолданылысы ==
Қазіргі кезде бұл сөз (ирониялы түрде) кез—келген [[охлократия]] көсеміне сәйкес қолданылады.

Сөз көптеген сөздердің құрамдық бөлігі болып табылады. Мысалы: Lokführer (машинист), Spielführer (топ капитаны), Führerschein (көлік жүргізу төлқұжаты) және т.б.
== Тағы қараңыз ==
*[[Көсемшілдік]]
*[[Дуче]]
*[[Охлократия]]

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Лауазымдар]]

Протеиндер

2015-01-14T18:42:24Z

Kuanysh Ismailov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Протеиндер''' — тек [[амиак қышқылдары]]ның қалдықтарынан тұратын қарапайым [[ақуыз]]дар. Оларға құрылымдық ақуыздар, биологиялық белсенді ақуыздар, оның ішінде ферменттер жатады. Кейде протеиндер деп барлық ақуыздарды атайды.

<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Вирусология]]
[[Санат:Иммунология]]
[[Санат:Генетика]]
[[Санат:Молекулалық биология]]

{{Stub}}

Дастарқан

2015-01-14T16:49:09Z

Kuanysh Ismailov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:Жайылған дастарқан.jpg|thumb|300px|Киіз үй ішінде, ақ жаулықты әжелер алдына жайылған дастарқан көрінісі]]

'''Дастарқан'''— [[ас]] қоюға арналған [[мата]] төсеніш. Дастарқанды кейде "[[Асжаулық]]" деп те атайды. Дастарқан сол үшін көбінесе ашық түсті не гүлді маталардан көлемі әртүрлі етіп тігіледі. Дастарқанның жиегін қайырып сыриды, сәнді болуы үшін [[шашақ]] тағады. Қазіргі кезде көбіне клеенкадан жасалған дастарқан пайдаланылады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Қазақ асханасы]]

Иммунитет түзуші ағзалар

2015-01-10T18:47:06Z

Kuanysh Ismailov: /* Көк бауыр */

==Иммунитет түзуші ағзалар==

[[Сурет:Illu thymus.jpg‎|thumb|300px.|Айырша безі]]
==Лимфоциттер==
Иммунды жүйенің орталық фигурасы лимфоциттер болып табылады.Иммунды жүйе дененің барлық лимфоидты жасушаларының жиынтығы және лимфоидты ағзалардың бірлестігі болып саналады.Ағзалардың лимфоидты жүйесі иммунды жүйенің морфологиялық синонимі түрінде көрініс табады.Лимфоидты ағзалардың және адам денесінің ұлпаларының лимфоидты ағзалардың бірлестігі(айырша без,көк бауыр,лимфа түйіні,топтық лимфатикалық фоллткулдар,пейер табақшалары) сүйек кемігі лимфоциттері және перифериялық қан лимфоциттері басқада лимфоидты жүйелер) иммуннологиның бірегей мүшесін құрайды.Бұл диффузды ағзалардың жалпы салмағы адамдарда 1,5-2 кг.Лимфа жасушаларының жалпы салмағы 10-12 дәрежелі құрайды.

Иммунологиялық реактивтіліктің 6 спецификалық реакциясы белгілі.

1. Антидене өндіру.

2. Жылдам дамитын гиперсезімталдық.

3. Баяу дамитын гиперсезімталдық.

4. Иммундық ес.

5. Иммундық толлеранттылық.

6. Идиотип-антиидиотиптік әсер.

Иммунды жауап лимфоидты жүйе иммунитет жүйесімен қамтамасыз етіледі.Лимфоидты жүйеде орталық және шеткері мүшелер ерекшеленді.Орталық мүшелерге сүйек кемігімен тимус жатады.Ал шеткері мүшелерге көк бауыр,лимфа түйіні,ішектің пейер табақшалары,аппендикс,бадамшалар,басқа лимфоидты түзілістер жатады.Антидене өндірілу және сенсибилирзерленген лимфоциттер жиыны шеткері мүшелерде жүреді.Олардың дамуы және функционерленуі орталық мүшелерге тәуелді.Иммунды реакцияларды қамтамасыз ететін жасушалар жалпы түрде иммуноциттер немесе иммунокомпетентті жасушалар деп аталады.1969ж И.Роид иммунологиялық әдебиетке Т және В символдарын енгізді.Тимус тәуелді жүйе эффекторлы лимфоциттердің жиналуымен жасушалы типтің иммунды жауапты жүргізеді.Бұл жүйе гуморалды иммунитет жауабына жауапты болады.Т-жүйе В-жүйенің жұмысын бақылайды.

Адамдарда иммунитеттің екі жасушалық иммунитет жүйесінің болуының дәлелі туа пайда болған иммунологиялық жетіспеушілік болады.Бұл генетикалық қамтамасызданған даму ақаулары біріншілік иммунодефицит деп аталады.
==Айырша без==
Айырша безді (тимус)-Д.Ж Миллер 1961ж П Фернет 1964ж және т б жұмыстары арқасында иммунитетте және лимфоидты жүйелердің түзілуінде айырша бездің маңызды рөлі анықталған.Айырша без біріншілік лимфоидты жүйе болып табылады (орталық).Ол екі үлкен үлестен тұрады. Бұл үлестер өзара ұсақ үлесшелерге бөлінеді.Әрбір үлес қыртысты және милы қабаттан тұрады. Айырша без стромасы өсімді формалы спецификалық эпителиалды жасушалармен көрініс табады.Қыртысты қабаты жоғары метотикалық активтілігімен ерекшелінетін кіші лимфоциттермен толтырылған (тимоциттер).

Морфологиясы жағынан басқа ұлпалардың кіші лимфоциттерімен олар ерекшеленбейді.Милы қабатта тимоциттер аз болады.Айырша безде ұйымдастырылған бастама орталықтар жоқ. Милы қабаттың эпителиалды жасушалары компакты аралшалар – айырша без денешіктерін түзеді.
Афферентті лимфо түйіндері мүшелерде жоқ. Қыртысты қабатта тимоциттердің белсенді дамуы жүреді.Бұл жерде митоз темпі өте жоғары жасушалы цикл 3-6 сағат жүреді.Кортикалды лимфоциттер дамымағанымен ерекшеленеді және прогрессивті жетілген Т- лимфоциттерге дифференцирленеді.Мұндайда олар милы қабатқа одан қанға мигрейленеді.Т-лимфоциттерден басқа айырша без қанға Т- лимфоциттердің жетілуіне қатысатын активті гормон тәрізді заттарды тастайды.
===Тимоциттер.===

Тимоциттер бір- бірінен эпителиалды жасушалармен шектелетін үлкен емес аралшықтарда орналасады.Бұл жиындарды кларк- пакеті деп аталады. Әрбір пакетте міндетті түрде 1-2 макрофактар болады. Пайда болатын тимустық лимфоциттердің жарты бөлігі осы жерде бұзылады, басқа бөлігі циркуляцияға ұшырайды.

Айырша без эмбриогенездік дамудың алғашқы кезеңінде яғни алғашқы айында да бронх қалтасының 2-3 энтодермасынан бастама алады.Лимфо түйіндері тек 3 айдан соң түзіледі.Лимфо түйіндерінің синустарымен стромалық түзілуі туғаннан кейін аяқталады.Лимфоидты фолликулалар өмірінің алғашқы айында дамиды, ал лимфоидты ұлпа толығымен 5 жасқа толғанда толығымен дамиды.Айырша без біртіндеп атрофирленеді.Бұл мүшелердің абсалютті массасы жыныстық жетілу кезеңіне дейін жоғарлайды,содан соң төьендейді. Толығымен мүше ешқашан жойылмайды.Айырша бездің лимфоидты паренхимасы 17 жаста барлық ағза салмағының 50-50% , 60 жаста 10% құрайды.Жаңа туған жануарларда безді алып тастау 1,5-3 айдан кейін ауыр трофикалық иммунды бұзылыстарға әкеледі.(Wasting-синдромы) Бұл күрт ауырумен кішкентай бойлықпен, жүндердің түсуімен диарея, дерматитпен сипатталады.Көк бауыр операциясынан кейін алғашқы күндері лимфоидты элементтің түзілуінің тежелуімен эмбрионалды қан айналым жалғасады. Кеш мерзімінде көк бауырдың лимфоидты ұлпасы ретикулоэндотелиалды элементтің активті өсуінде атрофияланады, лимфоидты фолликула және лимфоциттер деструкциясы басқа лимфотүйіндерінде лимфоидты элементтер ретикулоэндотелиалды және плазмалық жасушалармен ауысуы жүреді.Түйіндер атрофирленеді перифериялық қанда лимфопения,нейтрофиллез байқалады. Көк бауырмен лимфотүйінде атрофияға тимус тәуелді аймақтар ұшырайды.Айырша безді алып тастағанда иммуиды реакция төмендейді баяу типті гипер сезімталдық реакциясы тежеледі.

==Сүйек кемігі==
Сүйек кемігі- ретикулярлы стромадан құралады.Олардың арасында көбейетін және дифференцияланатын миелоидты эритроидты, мегакариоцитті элементтер орналасады.Адам сүйегінде 1,5% ретикулярлы жасуша 60-65% миелоидты жасуша 6-8 % лимфоциттер 1-3% моноцит 0,4 % мегакориоцит 0,4% плазматикалық ретикулоядерны жасушалар 26% құрайды.
==Көк бауыр==
Көк бауыр – организмнің негізгі элементі болып табылады. Оның құрамында қызыл пульпасы бар көп мөлшерде эритроциттер бар синусоидтармен қапталған.Олар синусоидтарда артериола бойымен өрім түрінде орналасады.Бұнда лимфо тамырлары жоқ. Лимфоидты ұлпамен қан арасындағы жасуша алмасу синусоидттардың ретикулярлы ұлпалармен трабекулалардың арқасында қамтамасыз етіледі. Антидене синтезімен көп мөлшерде плазматикалық жасушалар жиналуын қамтамасыз етеді. Антигенді көктамырға енгізгенде антиденелер көк бауырда өндіріледі.

==Қан==
Қан – иммунды жүйенің перифериялық ұлпаларына жатады.Онда бағаналық қан жасушалары және екі типті циркурленеді. Моноциттермен неитрофилдер фагоцитарлы қызмет атқарады.Адам қанының 30% лимфоциттерді құрайды. Адам қанында циркурленетін қанның жалпы саны 10-10 дәрежесіне тең.

==Дереккөздер==

1. Краткая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б.В.Петровский — издание второе. — М.: «Советская энциклопедия», 1989.

2. Галактионов В.Г. Эволюционная иммунология: Учеб. пособие — М.: ИКЦ «Академкнига», 2005. — 408 с. — 2000 экз. — ISBN 5-94628-103-8.

3. “Жалпы иммунология”, Ә.Ә. Шортанбаев, С.В. Қожанова. Алматы 2008жыл

[[Санат:Медицина]]

Тән

2015-01-10T18:04:00Z

Kuanysh Ismailov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Тән''' – адам [[жан]]ының мекені, дүниедегі тіршілігін атқаруға мүмкіндік беретін физикалық денесі. Тән саулығы, тазалығы, сұлулығы адамның сыртқы келбетінен көрініс беретін жағымды қасиеттер ғана емес, сонымен қатар адамның ішкі жан дүниесін сипаттайтын белгі, адам жанының саулығы мен тазалығына негіз болатын алғышарт ретінде танылады. Тән жанмен өзара тығыз байланыстағы, өзара ықпалдастықтағы үйлесімді құбылыстар ретінде көрініс береді. Жанды көзбен көріп, қолмен ұстауға келмейтіндіктен де Тән жанның шұғылаланған сәулесі яки көлеңкесі ретінде немесе жанның барлығын айқындайтын қарама-қарсы құбылыс ретінде де үнемі қатар айтылады. [[Тән құмары]], Тән қызығы, Тән рақаты, т.б. тіркестерде Тән сөзі – [[нәпсі]] ұғымының баламасы ретінде қолданылады. “Тән – жанның терезесі” деген түсінік ежелден келе жатқан Тәннің жанмен ықпалдастығын, үйлесімін айқындайтын ұғым. Демек, Тән жанның тек тіршілігі үшін ғана қажет емес, оның көркейіп өсуіне, тәрбиеленіп қалыптасуына, дүниетаным көкжиегінің кеңеюіне ықпал ететін таным көзі.
<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref>

==Сілтемелер==
<references />
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Адам денесі]]

[[hi:ताजिक]]
[[ko:타지크족]]

Адам денесінің пропорциясы

2015-01-10T17:59:27Z

Kuanysh Ismailov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:Human body features.svg|thumb|Адамның дене құрылысы]]
'''Адам денесінің пропорциясы''' - антропология мен медицинада дене мүшелерін (бой, тұлға, нық, қол, аяқ т.б.) бір-бірімен салыстыру, олардың ара қатынасын, өзара сәйкестігін анықтау.<br />
Адам денесінің пропорциясын аықтауда көп қолданылатын әдістің бірі иықтың кеңдігі мен қол-аяқтың ұзадығын дененің тұрқымен салыстыру. Осы әдіспен алынған көрсеткіштерге қарай жалпы адам денесіні құрылысы 3 түрге бөлінеді:
# брахиморфт - тұлғасы кең, қол-аяғы қысқа
# долихоморфт - тұлғасы қушық, қол-аяғы сидаң
# мезоморфт - жоғарғы екеуіні аралығындағы адамдар.

Жасына, жынысына қарай Адам денесінің пропорциясында өзгешеліетер болады. Еркектерге қарағанда әйелдердің бөксе (жамбас) сүйектері қомақты, ал нықтары қушық келеді, қол-аяғының пропорциясында айырма болмайды. Ересектерге қарағада балаларды аяғы қысқа, тұлғасы ұзын, басы үлкен болады. Дене пропорциясыдағы өзгешеліктер нәсілдік ерекшеліктерге байланысты болады. Ұзын бойлы негр мен эфиопиялықтар долихоморфтарға, полинезиялықтар мезобрахиморфтарға жатады. Брахиморфтарға көбінесе Орал антропологиялық типіне жататын халықтар кіреді.

== Дереккөздер ==
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Адам денесі]]

Адам денесі

2015-01-10T17:58:14Z

Kuanysh Ismailov:

[[Сурет:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|200px|Адам денесі, Леонардо да Винчи, [[1492]]]]

'''Адам денесі''' ({{lang-la|corpus humanum}}) - адамның бүкіл құрылымы болып табылады, яғни [[бас]], [[мойын]], [[бағана]], [[қол]]дар және [[аяқ]]тар. Биологтардың есебі бойынша ересек адамның денесі отыз триллион [[жасуша]]дан турады.

== Адам организмінің жүйелері ==
{{main|Адам анатомиясы}}
Адам организмі - адам өмір сүруін қамтамасыз ету үшін бағытталған функцияларды жүзеге асыратын өзара байланысты жүйелер жиынтығы.

Адам организмінде [[қаңқа|қаңқа жүйесін]], [[бұлшық ет жүесі]]н, [[жүйке жүйесі]]н, [[жүрек-қантамырлар жүйесі]]н, [[дем алу жүйесі]]н, [[ас қорыту жүйесі]]н, [[зәр шығару жүйесі]]н, [[репродуктивті жүйесі]]н, [[эндокриндік жүйесі]]н, [[иммунды жүйесі]]н және [[жабынды жүйесі]]н айқындайды.

{| class="wikitable"
| || '''Жүйе''' || '''Зерттейтін ғылым'''
|-
| [[File:Human brain NIH.jpg|50px]] ||[[жүйке жүйесі]] || [[Нейрофизиология]]
|-
| [[File:Skelett-Mensch-drawing.jpg|50px]] || [[қаңқа|қаңқа жүйесін]]|| [[Ортопедия]]
|-
| [[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|50px]] || [[жүрек-қантамырлар жүйесі]] || [[Кардиология]]
|-
| [[File:heart-and-lungs.jpg|50px]] || [[дем алу жүйесі]] || [[пульмонология]]
|-
| [[File:Stomach colon rectum diagram.svg|50px]] || [[ас қорыту жүйесі]]|| [[Гастроэнтерология]]
|-
| [[File:Skin-no language.PNG|50px]] || [[жабынды жүйесі]]|| [[Дерматология]]
|-
| [[File:Gray1120.png|50px]] || [[зәр шығару жүйесі]] || [[нейрология]], [[урология]]
|-
| [[File:Male anatomy.png|50px]] || [[репродуктивті жүйесі]] || [[гинекология]] (әйелдер), [[андрология]] (еркектер), [[сексология]], [[эмбриология]]
|-
| [[File:PBNeutrophil.jpg|50px]] || [[иммунды жүйесі]]|| [[иммунология]]
|-
| [[File:Sobo 1909 605.png|50px]] || лимфа жүйесі || [[онкология]], [[иммунология]]
|-
| [[File:Illu endocrine system.png|50px]] || [[эндокриндік жүйесі]] || [[эндокринология]]
|}

== Адам органдарының салмақтары ==
Салмағы 70 кг, бойы 170 см және денесінің ауданы 1,8 кв,м 20 — 30 жасар адамның органдарының орта есеппен алынған салмақтары:
* [[бұлшық ет]]і: 30 кг = денесінің салмағынан 43%
* [[қаңқа]] жілік майысыз: 7 кг = 10%
* [[тері]] және [[тері асты клетчаткасы]]: 6,1 кг = 8,7%
* [[қан]]: 5,4 кг = 7,7%
* [[ас қорыту жүйесі]]: 2,0 кг = 2,9%
* [[бауыр]]: 1,7 кг = 2,4%
* қызыл [[жілік майы]]: 1,5 кг = 2,1%
* [[өкпе]]: 1,0 кг = 1,4%
* [[жүрек]]: 0,3 кг = 0,43%
* [[бүйрек]]: 0,3 кг = 0,43%
* [[қалқанша без]]: 0,02 кг = 0,03%
* [[ми]]: 1,3 кг = 1,8%
* [[көкбауыр]]: 0,18 кг = 0,26%

==Дене құрылысы==
{{main|Адам денесінің пропорциясы}}
Дамыған елдерде орта есеппен алғанда ересек ер адамның бойы 1,7—1,8 м-дей, ересек әйелдің бойы 1,6—1,7 м болып саналады. Адамның бойын [[генотип]]ке және [[фенотип]]ке байланысты.

== Химиялық құрамы ==
Адам денесінің органдары орта есеппен 60% [[су]]дан, 34% [[Органикалық заттар]]дан, 6% — [[бейорганикалық заттар]]дан тұрады. Органикалық заттарын құрайтын негізгі элементтер: [[көміртек]](~18%), [[оттек]](~65%), [[сутек]](~10%) және [[азот]](~3%), одан басқа [[фосфор]](~1%) және [[күкүрт]](~0,25%). Бейорганикалық заттардың құрамына 22 химикалық элементтер — [[кальций]], [[фосфор]], [[оттек]], [[натрий]], [[магний]], [[күкүрт]], [[Бор (элемент)|бор]], [[хлор]], [[калий]], [[ванадий]], [[марганец]], [[железо]], [[кобальт]], [[никель]], [[мыс]], [[мырыш]], [[молибден]], [[хром]], [[кремний]], [[йод]], [[фтор]], [[селен]] кіреді<ref>[http://www.alhimik.ru/kunst/man%27s_elem.html Кукушкин Ю.Н. — Химические элементы в организме человека]</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Адам денесі]]

Биохимия

2015-01-10T17:51:57Z

Kuanysh Ismailov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:1GZX Haemoglobin.png|thumb|right|і00px|Гемоглобинның биомолекуласы]]
[[Сурет:Ciclo di Krebs.svg|thumb|right|і00px|Кребс циклы]]

'''Биохимия''', биологиялық [[химия]] — тірі организмдердің химиялық құрамын, ондағы биохимиялық қосылыстардың синтезделіну жолдарын, заңдылықтары мен қасиеттерін, молекулалық құрамын, жасушалардың биологиялық, биохимиялық және физиологиялық қызметін зерттейтін [[ғылым]].

Организмдегі биохим. процестер үш түрлі бағытта зерттеледі: статикалық Биохимия— организмнің химиялық құрамын анықтайды; динамикалық Биохимия — организмдегі биохимиялық қосылыстардың бір түрден екінші түрге айналу жолдарын зерттейді; функционалдық Биохимия — [[тіршілік]] әрекетіне арқау болатын химиялық құрылымдарды, процестерді зерттейді. Организмдердегі қоректік заттарды сіңіруінен ([[анаболизм]]) бастап, олардың толық ыдырауына ([[катаболизм]]) дейінгі биохимиялық реакциялардың барлығы — бүкіл тірі организмдердің басты және тұрақты белгісі — зат алмасуға негізделген. Сондықтан да организмдегі [[зат алмасу]], яғни [[метаболизм]] процестерін терең зерттеу Биохимияның негізгі міндеттерінің бірі. Биохимия [[биология]]лық, химиялық, [[медицина]]лық ғылымдарымен тығыз байланыста дамиды. Ол жеке ғылым ретінде 19 ғасырдың аяқ кезінде қалыптасты. 20 ғасырдың басында Биохимия адам Биохимиясы (оған медициналық Биохимия да кіреді), [[өсімдіктер]] Биохимиясы, [[жануарлар]] Биохимиясы, микроорганизмдер Биохимиясы болып бөлінді. Биохимиялық зерттеулер [[Қазақстан]]да 20 ғасырдың 30-жылдары Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі [[Аграрлық университет]]) және қазіргі [[Қазақ мемлекеттік медициналық университеті]]нде Биохимия кафедралары ашылғаннан кейін басталды. Қазіргі кезде Биохимия саласындағы жүйелі зерттеулермен “Биоген” жабық акциондық қоғамы, [[Микробиология және вирусология институты]], [[Онкология және радиология ғылыми-зерттеулер институты]], [[Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеулер орталығы]], Ұлттық академиялық аграрлық зерттеу орталығының институттары, медициналық, [[ауыл шаруашылығы]] оқу орындары айналысады. Өсімдік ақуызы және оның биохимиялық қасиеттері ашылып, бидай, т.б. бағалы тағамдық дақылдардың құрамындағы ақуыз мөлшерін молайту жолдары анықталды ([[Дарқанбаев|Т. Дарқанбаев]], т.б.), дәрілік-техникалық, илік [[өсімдіктер]]дегі қосалқы заттар Биохимиясы ([[Қылышев|Л.Қылышев]],[[Қонаева|Р.Қонаева]]) зерттелді. Өсімдік химиясы қалыптасып, дәрілік, тағамдық, хош иісті заттар, арнайы препараттар алынды ([[Горяев|М.И. Горяев]], [[Шомбалов|Т.Шомбалов]], т.б.). Витаминдер Биохимиясы, бұғақ ауруы мен қан ұю әсерінен туатын биохимиялық өзгерістер зерттелді (Б.И. Ильин-Какуев). Гистохимия мәселелері, [[миоглобин]], [[гемоглобин]] ақуыздары, тотығу-тотықсыздану процестеріне қатысатын ферменттер Биохимиясы ([[Қайыпова|З. Қайыпова]], [[Өтешев|А. Өтешев]], т.б.), [[Қазақстан]]ның [[шөл]]-[[шөлейт]]ті жерлері мен таулы өңірінде өсетін [[өсімдіктер]] Биохимиясы ([[Жатқанбаев|Ж. Жатқанбаев]], т.б.) зерттелді. [[Микроорганизмдер]] мен [[вирустар]] Биохимиясы дамытылды ([[Жұматов|Х. Жұматов]], [[Исаева|Е. Исаева]]). [[Гипоксия]] (оттегі жетіспеуі) кезінде адамға қажетті [[ақуыз]], май, көмірсулар, витамин мөлшерлері анықталды ([[Алдашев|А. Алдашев]]). [[Қой]] организміндегі биохимиялық өзгерістер, төл организміндегі зат алмасу процесі зерттелді ([[Ташмұхаметов|Ө.Ташмұхаметов]], [[Сәрсенов|Ә. Сәрсенов]], [[Ертаев|Е. Ертаев]], [[Қарабалин|Б. Қарабалин]]), малда сүт шығару механизмі ашылды (ТәшеновҚ. Тәшенов). Сиыр мен бие сүтіндегі ақуыздар, липидтер зерттеліп, осының нәтижесінде төлдің тіршілікке бейімділігін арттыру шаралары белгіленді ([[Сейітов|З. Сейітов]], [[Жұмашев|Ж. Жұмашев]]). Аусыл, сарып, эхинококкоз, ценуроз патогенезіне биохимиялық тұрғыдан сипаттама берілді ([[Красов|В.М. Красов]], [[Омаров|Т. Омаров]], т.б.). Эукариоттық жасушаларда кездесетін жасушалық бөлшектердің жаңа класы — ақпараттық [[РИБОНУКЛЕИН ҚЫШҚЫЛЫ (РНҚ)|рибонуклеин қышқылы]] ([[аРНҚ]]) ашылды ([[Айтхожин|М. Айтхожин]]). Биохимия саласындағы зерттеулерді негізінен [[Молекулалық [[биология]] және биохимия ғылыми-зерттеулер институты]] үйлестіріп отырады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Биохимия]]
[[Санат:Ғылым]]

Иммунды организм

2015-01-08T20:02:55Z

Kuanysh Ismailov:

'''Иммунды организм''' — бөтен [[генетика]]лық информация белгілері бар [[антиген]]дердің ([[бактерия]]лар мен [[вирус]]тарды қоса) әрекетіне төзімді адам мен жануарлар организмі. Иммунды организмнің ауруға қарсы тұра алушылығы [[иммунитет]]тің торшадағы және [[қан]]дағы факторларымен байланысты.
<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Вирусология]]
[[Санат:Иммунология]]
[[Санат:Генетика]]
[[Санат:Молекулалық биология]]

{{Stub}}

Жануар ақуызы

2014-11-19T19:04:04Z

Kuanysh Ismailov: Kuanysh Ismailov Жануар белогы бетін Жануар ақуызы бетіне жылжытты

'''Жануар ақуызы''' (''{{lang-ru|Животный белок}}'') — өте сапалы жануарлардан алынатын ақуыздар. Әсіресе жылумен өңделмеген [[Ақуыз, протеиндер|ақуыздар]]. Өсімдік ақуыздарында ауыстырылмайтын [[амин қышқылдары]] бірнеше болса, жануар ақуыздарында олардың бәрі бар. Сонымен бірге жануар ақуыздары адам организміне өсімдік ақуызынан гөрі жылдам әрі жақсы сіңеді.Жануар ақуыздарын үнемі шамадан асырып тұтыну әдетте [[нуклеин қышқылдары]]ның көбеюіне ұштасып, [[организм]]де [[пуриндер]] алмасуы өнімінің — несеп қышқылының жинақталуына себеп болады. [[Өсімдік]] ақуыздарының жануар ақуыздарына қарағанда неғұрлым толымсыз екенін ескере отырып, жануар ақуызының белгілі бір бөлігін тұтыну әбден қажет. Ересек адамдар үшін жануар ақуызы үлесі рациондағы ақуыздардың жалпы мөлшерінің орта есеппен 55 пайызына жуық болуға тиіс. Жануар ақуызы жетіспеушілігі әсіресе балаларға ауыр тиеді, олардың өсуі мен ақыл-ойының дамуы тежеледі. Жануар ақуызы негізгі көзі — [[ет]], [[сүт]] және [[сүт өнімдері]].<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биология]]

{{stub}}

Микобактериялар

2014-11-19T18:42:01Z

Kuanysh Ismailov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:Mycobacterium tuberculosis 01.jpg|right|250px|thumb|Микобактериялар көрінісі]]

[[Микобактериялар]] (mycobacterium) – бактериялардың таяқша тәріздес түрі. [[Mикробактериялардың]] екі маңызды түрі адам организмінде [[туберкулез]] бен [[алапесті]], ал басқа түрлері ірі қара мен адамдарда [[туберкулез]] тудырады. Кейбір [[микробактериялар]] шіріген органикалық қалдықтарда мекендейді, ал басқалары [[паразит]] болып саналады. Еркін қозғалатын бактериялардың көбі [[топырақ]] пен [[суда]] немесе ауру жануарлардың ұлпаларында мекендейді. [[Микробактериялар]] тудыратын инфекцияларға қарсы күрес жүргізу үшін түрлі [[антибиотиктер]] қолданылады.

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Бактериялар]]
[[Санат:Микобактериялар]]

== Сыртқы сілтемелер ==
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Дан Бэлан

2014-11-12T18:27:29Z

Kuanysh Ismailov:

{{Музыкант 
| Есімі = Дан Балан
| Сурет =Дан_Балан_1.jpg
| Сурет тақырыбы =
| Фон = solo_singer
| Туылған кездегі есімі = Dan Mihai Bălan, Дан Михай Балан
| Туылған күні = 6.2.1979
| Қайтыс болған күні =
| Мемлекет = {{flagicon|Moldova}} [[Молдова]],[[Кишинев]]
| Жанрлары = [[Поп]], [[Dance]]
| Белсенділік жылдары = 1997-бүгінге дейін
| Лейблдер = [[:ro:MediaPro Music|MediaPro Music]] [[:ru:GALA Records|GALA Records]] [[:ru:Universal|Universal]] [[:ru:LoopProduction|Loop Production]]
| Ұжымдары =[[Pantheon]], [[Inferialis]], [[O-Zone]], [[Balan]]
| Сайты = [http://www.danbalan.com/ Dan Balan]
}}

'''Дан Бала́н''' (Dan Mihai Bălan, [[ақпанның 6]] [[1979]]) — [[Молдова]] музыканты, өлеңдер авторы және продюсер, бұрын [[O-Zone]] тобының солисті болған. Қазіргі кезде [[Нью-Йорк]] қаласында тұрып жатыр.

== Дискографиясы ==

===Альбомдары===

*Dar, Unde Eşti (1999, O-Zone-ның кұрамында)
*Number 1 (2002, O-Zone-ның кұрамында)
*DiscO-Zone (2004, O-Zone-ның кұрамында)
*The Power Of Shower (2006, Crazy Loop псевдонимімен)
*Crazy Loop Mix (2009)

=== Синглдері ===
*'''Ma Ya Hi''' ( '''Lucas Prata'''мен дуэт)
*'''Crazy Loop (Mm Ma Ma)''' ( '''Crazy Loop''' псевдонимімен)
*'''Johanna (Shut Up!)''' ( '''Crazy Loop''' псевдонимімен)

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://danbalan.com/ '''Dan Bălan''''s official website]
*[http://www.facebook.com/pages/Dan-Balan-Chica-Bomb/113735538662218/ '''Dan Bălan''''s official page] at [[Facebook]] website
*[http://www.myspace.com/balanmusic/ '''Dan Bălan''''s official page] at [[MySpace]] website
*[http://www.flickr.com/photos/dan_balan/ '''Dan Bălan''''s official page] at [[Flickr]] website
*[http://twitter.com/danbalan1/ '''Dan Bălan''''s official page] at [[Twitter]] website
*[http://www.crazy-loop.com/ '''Crazy Loop''''s official website]
*[http://www.dan-balan.eu Dan Balan Official Fan Club]

[[Санат:Тұлғалар]]

Аэродром

2014-11-09T18:52:57Z

Kuanysh Ismailov:

'''Аэродром ''' — құрылыстар салынған, құрал-жабдықтар орналастырылған, сондай-ақ ұшақтардың ұшып-қонуына, қозғалуына, тоқтап тұруына және күтімделуіне арналған кең аймақты жер.
'''Аэродром''' — ұшу аппараттарын ұшыру, қондыру, оған қызмет көрсету үшін кажетті түрліше ғимараттары бар алаң.
[[Сурет:Planes in Chicago - 16.JPG|thumb|Аэродром]]
'''Аэродром ауданы''' (Аэродромный район) — қатынас жолдары және байланыс құралдары арқылы өзара байланысқан бірнеше аэродром тораптарының жиынтығы. Аэродром ауданына кіретін аэродромдар саны [[авиация]] құрамы және [[авиация]]лық бөлімдердің орналасу тығыздығына қарай белгіленеді. Аэродром ауданына 2-4 және одан көп аэродромдық тораптар кіруі мүмкін.

'''Аэродром желісінің сыйымдылығы''' (Емкость аэродромной сети) — ұрыстық қимылдар театры, стратегиялық бағытта немесе белгілі бір ауданда бар аэродромдарға бір уақытта орналасуы мүмкін [[авиация]] түрлеріндегі [[авиация]]лық құрамалар, бөлімдер, бөлімшелердің ең көп саны. Ол дайындалған аэродромдар санына және оның сыйымдылығына байланысты.

'''Аэродром сыйымдылығы''' (Емкость аэродрома) — қабылданған бытыратып орналастыру нормаларына сәйкес аэродромда бірыңғай орналастырылған ұшу аппараттарының (әуе бөлімшелерінің) ең көп мөлшері. '''Аэродром сыйымдылығы''' ұшу алаңының көлеміне, ұшу-қону жолақтарының санына, ұшу аппаратының тұрағындағы орындардың болуына, аэродромның жарақталуы дәрежесіне, техникалық құралдармен қамтамасыз етілуіне, сонымен бірге ондағы орналасқан ұшу аппараттарына байланысты болады.

'''Аэродром торабы''' (Аэродромный узел) — [[авиация]]лық құрамаларды орналастыруға арналған аэродромдар тобы. Аэродром торабына қатынас жолдары және байланыс желілері арқылы өзара байланысқан майдандағы, қордағы және жалған аэродровдар, сонымен бірге маневр аэродромдары да жатады. Әрбір аэродром торабы үшін оның шеқарасы, жалпы ұшу тәртібі белгіленіп, ұшуды өткізу бойынша нұсқаулар даярланады және аға [[авиация]] бастығы тағайындалады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Аэродромдар]]
[[Санат:Авиация]]

{{stub}}

Квинтет

2014-11-05T19:07:36Z

Kuanysh Ismailov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:Deep Purple in 2004.jpg|thumb|right]]
'''''Квинтет''''' ({{lang-it|quіntetto – 1}}) 5 музыкант орындаушыдан құралған [[ансамбль]] (музыкалық аспапта орындаушылар немесе әншілер тобы). Ол аспаптардың құрамына байланысты ''бірыңғай'' (мысалы, ''ысқылы ішекті аспаптар'') немесе ''аралас құрамды'' (мысалы, ішекті аспаптар [[кларнетпен]] немесе [[фортепиано]]мен) квинтеттер болып бөлінеді; 2) 5 аспапқа немесе 5 әнші дауысына арнайы жазылған музыкалық шығарма.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Музыка]]