Қызылқұм (шөл)

2023-10-23T15:36:09Z

Krok6kola: (GR) File renamed: File:Sand-dune.JPG → File:Kisil Kum Uzbekistan.jpg Criterion 2

{{мағына|Қызылқұм}}
[[Сурет:Qizilqum Xorazm.JPG|230x300|thumb|Қызылқұм шөлі]]
'''Қызылқұм шөлі''' <ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> — [[Әмудария]] мен [[Сырдария]] аралығындағы [[құм]]ды алқап. Ауданы 300 мың км² (оның 1/3 -інен астамы [[Қазақстан]] аумағында ([[Қызылорда]], [[Оңтүстік Қазақстан]] [[облыс]]тарында).

== Географиялық орны ==
Қызылқұм шөлі [[Өзбекстан]], Қазақстан ([[солтүстік]] бөлігі) және шағын оңтүстік-[[батыс]] бөлігі [[Түркіменстан]] республикасында жатыр. Солтүстік-батысы [[Арал теңізі]]не, оңтүстік-шығысы Өзбекстандағы Зеравшан [[аңғар]]ы мен [[Нұратау]] [[тау]]ларына ұласады.
 
Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 53 м-ден ([[Қызылорда облысы]] Арал теңізі жағалауы) 300 м-ге дейін (Оңтүстік Қазақстан облысы Қайрақтау таулары, 388 м).

== Геологиялық құрылымы мен жер бедері ==
[[Сурет:Qyzyl-Qum-Desert-landscape.JPG|thumb|left|150px|Қызылқұм шөлінің ландшафты]]
[[Сурет:Kisil Kum Uzbekistan.jpg|thumb|left|150px|Құм төбелер]]
Қызылқұмның орта бөлігінде [[палеозой]] кезеңінде пайда болған [[бұйрат]]ты қалдық тау [[жұрнақ]]тары([[Бұқантау]], Тамдытау, Құлжықтау т.б. Өзбекстанда) кездеседі. Олардың ең биік жері 992 м (Тамдытау тауы, Өзбекстан аумағында). Жалпы, шөлдің жер бедері жазық. Геологиялық тұрғысынан 3 құрылымдық [[ярус]]тан тұрады. Олар бірнеше [[жарылыс]]тармен қиылған палеозойдың [[магмалық тау жыныстары]] құрайды. Жер қыртысында қалыңдығы 500-2000 м болатын юра және [[бор]] жүйелері мен [[кайнозой]]дың құмды-сазды, [[мергель]]ді [[шөгінді]]лерінен тұрады. [[Тақыр]] жерлерде де кездеседі. Юра және бор қабаттарында [[мұнай]]-[[газ]] [[кен]] орындарының барлығы анықталды (Қызылорда облысында). Бор, палеозой қабаттарында [[артезиан сулары]] бар. Қызылқұм шөлінің басым бөлігін [[қырқа]]лы-ұялы және қырқалы [[құм төбелер]] алып жатыр. Кейде биіктігі 10-15 м болатын [[шағыл]] құмдар да кездеседі.

== Климаты ==
[[Климат]]ы континенттік. [[Қаңтар]] айының орташа [[температура]]сы -7-9°С, кей жылдары температура -40°С-қа дейін төмендейді. [[Шілде]] айының орташа температурасы 26-29°С, кейде ауада температура 46°С-қа дейін жетсе, ал құмда 70-72°С-қа дейін жетеді.
 
[[Жауын-шашын]] мөлшері 100-175 мм-ден аспайды, оның 60-65% -ы [[қыс]] және [[көктем]] айларына келеді. [[Шөл]]де [[қар жамылғысы]] тұрақсыз. Алғашқы [[қар]] [[қараша]] айының соңында түседі. Шөлдегі салыстырмалы [[ылғалдылық]] [[жаз]] айларында 16-25% -ға дейін (оңтүстікте 11-15% ) төмендейді.
 
[[Жел]]дің орташа жылдамдығы 3-5 м/с. Жаз айларында шаңды дауыл соғады.

== Су жүйесі ==
[[Сурет:Cattle.JPG|thumb|right|150px|Өзен аңғарларындағы мал жайылымы]]
Қызылқұм шөлінде тұрақты ағын [[өзен]]дер жоқ. Тек солтүстігімен өтетін Сырдария өзенінен тартылған [[канал]]дар [[өзен аңғары]] бойын ғана суландырады. Қызылорда облысының оңтүстігінде Қызылорда, [[Қуаңдария]], [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадария]] және [[Іңкәрдария]], т.б. ірі су жүйелері тартылған. 
Көктемде құм төбелер, қырқалар арасында шағын [[көл]]дер мен өзендер пайда болады. Төңірегі жыл бойы [[мал]] [[жайылым]]ы ретінде пайдаланылады. Қызылқұмның қазақстандық бөлігін Қызылорда облысының әкімшілік аудандары алып жатыр.<ref>Қазақ Энциклопедиясы III том 12 тарау</ref><ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>

== Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ==
Шөлдің басым бөлігін (92% -ын) [[құм]] басып жатыр. Сондықтан қандай [[топырақ]] болмасын [[құрам]]ында құм болады. Жалпы алғанда топырағы бозғылт [[қоңыр]], құмдақты қызғылт және [[сұр]], [[сортаң топырақ]] қалыптасқан. [[Мәрмәр]], [[графит]], [[тас көмір]], [[алтын]], оңтүстік-батысында ірі газ [[кен орны]] бар.
 
Өсімдік жамылғысында [[эфемер]] аралас [[жусан]], [[сексеуіл]], [[жүзгін]], құмқияқ, [[бұйырғын]], [[тораңғы]], т.б. өседі. Сырдария атырауының төңірегінде [[тоғай]] өседі. Қызылқұм өңірі [[қаракөл қойы]]н, етті-сүтті мал өсіруге қолайлы.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref>
 
Шөл құмдарында [[қарақұйрық]], [[ақ бөкен]], [[тышқан]], [[сарышұнақ]], [[тасбақалар]], т.б. мекендейді.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қызылқұм артезиан алабы]]
* [[Қызылқұм суару жүйесі]]

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қызылқұм]]
[[Санат:Қызылорда облысы географиясы]]
[[Санат:Түркістан облысы географиясы]]

Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қызылқұм (шөл)