https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Kmoksy 2026-04-18T10:40:02Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 2016-04-16T11:50:31Z

<p>Kmoksy: Санат:Жартылай хордалылар</p> <hr /> <div>[[File:Thallograptus.jpg|thumb|250px|right]]<br /> '''Граптолиттер'''&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2&lt;/ref&gt; - [[палеонтология]]да: суда еркін жүзген немесе су түбіне жабыса тіршілік еткен теңіз жәндіктерінің түгелімен қырылып біткен түрлерінің бірі. Граптолиттердің шөгінді таужыныстар бетінде сақталған таптарын зерттеу арқылы осы [[Тау жыныстары|таужыныстардың]] салыстырмалы көнелігі анықталады. Граптолиттер ортаңғы [[Кембрий кезеңі|кембрийден]] ерте [[таскөмір дәуірі]]не дейін тіршілік еткен.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Жартылай хордалылар]]<br /> <br /> <br /> {{Geology-stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%AE%D1%88%D0%BA%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2016-04-15T23:59:35Z

<p>Kmoksy: Санат:Жұмырқұрттар‎</p> <hr /> <div>[[Сурет:Evermicularis SC posterior.jpg|thumb|300px|Үшкірқұрт]]<br /> <br /> '''Үшкірқұрт''' ({{lang-la|enterobius vermicularis}})- [[энтеробиоз]] ауруын тудыратын, кең таралған және жиі кездесетін адам паразиті. Үшкірқұрт адамның аш ішегінің (жіңішке ішек) төменгі, тоқ ішектің алдыңғы бөлімінде кездеседі.<br /> <br /> Морфофизиологиялық ерекшеліктері<br /> Ұрғашылары 10-12мм, еркек даралары 2-5мм болып келетін ақ түсті құрт. Ауыз қуысын кутикула ісіндісі-везикула қоршап тұрады, ол ішек қабырғасына бекіну үшін қажет. Жұтқыншақтың артқы жағында да шар тәрізді ісінді- бульбос болды, ол да бекіну қызметін атқарады. Үшкірқұрт ішекте қорытылған аспен, кейде қанды жұтып қоректенеді.<br /> <br /> ==Тіршілік циклы==<br /> Ішек ішінде ұрықтанады, ұрықтанғаннан кейін еркек даралары өліп қалады. Ұрғашы дараларының жұмыртқаға толтырылған жатыры өте ұлғайып, бульбосты қысады да, құрттың ішек қабырғасынан босануына мүмкіншілік туғызады. Олар ас ағынымен, ішектің жиырылуы салдарынан тік ішекке келіп жетедеі. Түнде анустан сыртқа шығыпанус айналасындағы тері бетіне, шапқа жұмыртқалайды (13000 данаға дейін). Содан кейін, құрт өліп қалады.<br /> Жұмыртқалардың әрі қарай дамуы үшін 34-36 градус жылылық, 70-90% ылғал қажет. Анус айналасында, шапта жоғарыдағыдай жағдайлар болғандықтан 4-6 сағат ішінде жұмытқалар дамып инвазиялық сатыға жетеді. Инвазиялық жұмыртқа адам ішегіне түсіп ересек формаға айналады. Ересек даралар ішекте 30 тәулікке дейін өмір сүреді.<br /> [[Энтеробиоз]]ды толық емдеу өте қиын, себебі бұл аурумен көбінесе жас балалар ауырады, және ауру адамдар үшкірқұрт жұмыртқаларын өздеріне өздері жұқтырады. Ұрғашы даралары жұмыртқалағанда теріні қышытады, сол кезде ол инвазиялық сатығы жетеді. Лас қолмен тамақ жеген адам оларды ішке жұтады.<br /> <br /> ==Патогендік әсері==<br /> Қышу, тәбеттің болмауы, әш өту, мазасызданып ұйқының бұзылуы.<br /> <br /> ==Лабораториялық анықтау==<br /> Шап терісінің жұғындысын микроскоп арқылы зерттеу.<br /> <br /> ==Алдын алу шаралары==<br /> Жеке тазалықты сақтау.<br /> <br /> == Суреттер ==<br /> &lt;gallery&gt;<br /> Image:Pinworms in the Appendix (1).jpg|<br /> Image:Pinworms in the Appendix (3).jpg|<br /> Image:Evermiculariseggs.jpg|<br /> Image:Evermicularis worm4 HB.jpg|<br /> Image:Eggs of Enterobius vermicularis 5229 lores.jpg|<br /> Image:Head of Enterobius vermicularis human pinworm 5230 lores.jpg|<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt; <br /> * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998<br /> * &quot;Медициналық биология және генетика&quot;/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Жұмырқұрттар‎]]<br /> [[Санат:Медициналық биология]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D3%A9%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2016-04-15T22:03:06Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> | name = Дөңгелек құрттар<br /> | image = Toxocara cati 2 beentree.jpg<br /> | image_width = 280px<br /> | image_caption = ''[[Toxocara cati]]''<br /> | regnum = [[Жануарлар]]<br /> | phylum = [[Жұмыр құрттар]]<br /> | classis = [[Secernentea]]<br /> | subclassis = [[Spiruria]]<br /> | ordo = [[Ascaridida]]<br /> | familia = '''Ascarididae'''<br /> | familia_authority = Baird, 1853<br /> }}<br /> '''Дөңгелек құрттар''' (аскаридалар)<br /> Ұзындығы 20—30 см. дейін болады Түсі: ақ немесе күлгін<br /> <br /> ==Таралу тәсілі==<br /> Нәжістен ауызға түседі. Жеке бастың гигиеналық ережелерін жеткілікті сақтамағандықтан аскарида урығы бір адамның нәжісінен екінші адамның аузына түседі.<br /> <br /> ==Денсаулыққа әсері==<br /> <br /> Аскаридалар ұрығы ауызға түсісімен одан өніп көбейіп, қанға араласып, денеде қышыма пайда болады. Содан соң олар өкпеге жетіп, кейде құрғақ жөтел тудырады, арты насырға шапқанда өкпені қабындырып, қан аралас жөтелге ұштасады. Аскаридалардың жас өскіндері өкпедегі жөтелмен шығып, ішке жүтылып, ішекке түседі де, әбден өсіп жетіледі.<br /> <br /> Ішектегі аскаридалардың көпшілігі асқазанның қорытпауына және әлсіздікке әкеліп ұрындырады. Ішегінде аскаридасы көп балалардың көбіне іші кеуіп жүреді. Кейде аскаридалар демікпе, жиі қысылып қалу немесе ішектің таралу ауруларын туындатады. Баланың қызуы жоғарылаған кезде, олар дәреті арқылы немесе аузы мен мұрнынан да шығады. Кейде олар ауа жібермей, бала қақалып-шашалуы да мүмкін.<br /> <br /> ==Алдын алу шаралары==<br /> <br /> Әжетхананы пайдаланыңыздар, ас ішерден немесе ас дайындардан бұрын қол жуыңыздар, тамақты шыбыннан қорғаңыздар, жеке бас гигиенасының бұл тараудың алғашқы бөлімінде айтылған ережеперін сақтаңыздар.<br /> <br /> ==Емделу жолдары==<br /> Әдетте аскаридаға қарсы [[мебендазол]] қолданылады. Сондай-ақ [[пиперазин]] де көмектеседі.<br /> <br /> ЕСКЕРТУ: Тиабендазолды аскаридаға қарсы қолданбаңыз. Бұл көбіне аскариданың мұрын мен ауызға қарай жылжуын кушейтіп, бұдан бала түйіліп, шашалуы мүмкін.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> <br /> *'''Вернер, Дэвид'''. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: &quot;Демалыс&quot;, &quot;Қазақстан&quot;, 1994— 506 бет.<br /> ISBN 5-615-01453-9<br /> <br /> Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. '''Сол үшін оларға көп-көп рақмет!'''<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Жұмырқұрттар‎]]<br /> [[Санат:Алғашқы көмек]]<br /> [[Санат:Медицина]]</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2016-04-14T22:51:34Z

<p>Kmoksy: Санат:Моллюскалар</p> <hr /> <div>'''Бүйіржүйкелілер ''' (Amphіneura) – [[моллюскілер]] типінің бір тармағы. [[Кембрий]] кезеңінен белгілі. 1300-дей түрі бар. Сауыттылар және сауытсыздар кластарына бөлінеді. [[Сауытты моллюскілер|Сауыттылар]]дың (Lorіcata нe Polyplacophora) арқа жағындағы бақалшағы 8 пластинкадан тұрады. [[Дене]] тұрқы 1 мм-ден 30 – 40 мм-ге жетеді. Денесінің [[бауыр]] жағында жалпақ табанды аяқтары болады. Басы денесінен нашар бөлінген, [[сезім мүшелері]] болмайды. 4 – 80 жұп [[желбезек]]тері арқылы тыныс алады. [[Қан]] айналу жүйесі ашық, [[жүрек|жүрегі]] ішегінің үстіне орналасқан. Дара [[жыныс]]ты, сырттан ұрықтанады, бөліну нәтижесінде тохофораға ұқсас еркімен жүзіп жүретін [[дернәсіл]]дер дамиды. Негізінен судағы [[балдырлар]]мен қоректенеді, араларында жыртқыш түрлері де кездеседі. Бұлардың кейбір түрлері (мыс., Chіton tuberculatus) тағам ретінде пайдаланылады. Олар көбінесе [[жағалау]]да мекендейді. [[Сауытсыздар]]дың (Aplacophora нe Solenоgastres) бақалшағында аяғы жоқ, [[құрт]] тәрізді денесі [[кутикула]]мен қапталған, ізбесті қабыршақтары, инелері болады. Дене тұрқы 3 см-ден аспайды. Көпшілігі [[теңіз]] түбінде мекендейді, баяу жылжиды. Бүйіржүйкелілер негізінен гермафродиттер, арасында дара жыныстылары да бар. [[Метаморфоз]] жолымен өсіп-өнеді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Моллюскалар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D1%96_%D1%86%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8C 2016-04-14T19:58:32Z

<p>Kmoksy: Санат:Таспа құрттар‎</p> <hr /> <div>[[Сурет:H nana adultF.JPG|thumb|300px|Ергежейлі цепень]]<br /> <br /> '''Ергежейлі цепень''' ({{lang-la|hymenolepis nana}})- [[гименолепидоз]] ауруын қоздырушы паразит. Ол адамдардың аш ішегінде кездеседі.<br /> <br /> ==Морфофизиологиялық ерекшеліктері==<br /> Ергежейлі цепеньнің ұзындығы 1-5 см, [[стробила]]сында 200-ге жуық буылтықтар болады. Алмұрт пішінді сколексінде 4 сорғышы және қармақшалары болады.<br /> <br /> ==Тіршілік циклы==<br /> Ергежейлі цепеннің түпкілікті және аралық қожайыны болып адамдар саналады. Адам ішегінен жетілген жұмыртқалар сыртқа шығарылады. Егер оны жұтатын болсақ, асқорыту сөлінің әсерімен одан [[онкосфера]] шығып ішек бүрлеріне бекітіледі. Бұл жерде одан [[цистицеркоид]] типтес финналар жамиды. Бірнеше күннен кейін зақымдалған ішек бүрлері жойылып цистицеркоидтар ішек қуысына өтеді. Ішекте асқорыту сөлінің әсерінен цепеннің басы кері қайырылып ішек қабырғасына бекінеді, 14-15 күннен кейін олар көбейе бастайды.<br /> <br /> ==Патогендік әсері== <br /> Ергежейі цепень негізінен дас бөбектерде жиі кездеседі, 7-14 жастағы балалар сиректеу ауырады, ал ересек адамдарда мүлдем кездеспейді.<br /> Патогендік әсері ішектің бүрлі қабығын зақымдау және улы өнімдері арқылы ағзаны улау болып табылады. [[Гименолепидоз]]да бас ауруы, асқазан ауруы, ішек, нерв қызметтерінің бұзылуы байқалады, балалар тез шаршайды, жалпы әлсіздік байқалады. Балалар мазасызданып бейжай болады.<br /> <br /> ==Алдын алу шаралары==<br /> Жеке гигиена нормаларын қатал сақтау, балаларды жеке тазалықты сақтауға машықтыру, санитариялық ағарту жұмыстарын жүргізу, бала бақшаларда тазалық сақтау, ойыншықтарды стерилдеу т.с.с. Бұл паразит тек лас қол арқылы жұғады.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt; <br /> * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998<br /> * &quot;Медициналық биология және генетика&quot;/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Таспа құрттар‎]]<br /> [[Санат:Медициналық биология]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%AD%D1%85%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%BE%D0%B7 2016-04-14T19:38:25Z

<p>Kmoksy: Санат:Таспа құрттар‎</p> <hr /> <div>[[Сурет:Echinococcus granulosus scolex.jpg|right|150px|thumb|Эхинококкоз]]<br /> '''Эхинококкоз''' —''(синоним: гидратидті жіңішке таспа құрт, бір камералы жіңішке таспа құрт)'' — ңестодоз тобына жататын [[гельмиптоз]], әр түрлі мүшелерде жіңішке таспа [[құрт]]тың дамуын тездететін [[личинка]]лар қоздырады.&lt;ref&gt;Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Алматы: Ана тілі. 1996. ISBN 5-630-00473-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Таспа құрттар‎]]<br /> [[Санат:Пульмонология]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%86%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8C 2016-04-14T19:35:48Z

<p>Kmoksy: Санат:Таспа құрттар‎</p> <hr /> <div>[[Сурет:Kopf bewaffneter Bandwurm-drawing.jpg|thumb|300px|Шошқа немесе қаруланған цепень]]<br /> <br /> '''Шошқа немесе қаруланған цепень''' ({{lang-la|Taenia solium}})- [[тениоз]] ауруын қоздырушы паразит. Оның ересек формасы аш ішекте, ал [[финна]]лары негізінен, [[бұлшықет]]терде кездеседі. Сол сияқты, ол [[көз]]де, [[ми]]да да кездеседі.<br /> <br /> ==Морфофизиологиялық ерекшеліктері==<br /> Ересек формаларының ұзындығы 2-3мм. Басы [[(сколекс)]] өте кішкентай (2-3мм), онда көптеген қармақшалар және 4 сорғыштары орналасқан. [[Гермафродит]]буылтықтары квадрат тәрізді болады. Жатыр буылтықтың ортасына орналасып 2 үлкен және бір кішкентай бөлімдерге бөлінген. Көптеген аталық бездері проглаттиданың бүйір бөлімінде орналасқан. Жетілген буылтықтарда жатыр 7-12 тармақтарға тармақталған.<br /> <br /> ==Тіршілік циклы==<br /> Түпкілікті қожайыны адам, ал аралық қожайындары адам және шошқа. <br /> Ауру адам фекалиясымен бірге жұмыртқаға толы жетілген буылтықтар сыртқа шығарылады. Жұмыртқаның әрі қарай дамуы үшін ол шошқа ішегіне өтуі керек. Әдетте, шошқалар лас, қоқыс, жерлерде жайылып фекалиялармен бірге паразит жұмыртқаларын жа жұтады. Қарында олардан 6 қармақшалы [[онкосфера]] түзіледі. Онкосфера қармақшалары арқылы ішек қабырғасын тесіп өтіп қан тамырларға енеді де, қанмен бүкіл денеге таралады, әсіресе қаңқа бұлшықеттеріне. Бұл жерде олар цистицерк типтес финнаға айналады. Финналар бұлшықеттерде ұзақ уақыт сақталады. Финналар түпкілікті қожайыны адам ішегінде ересек формаға айналады. Шала піскен шошқа етін жегенде адамдар финналарды жұқтырады.<br /> <br /> ==Патогендік әсері==<br /> Механикалық зақымдау (өожайынның қоректік затын пайдалану) және улы аттармен улау. Тениоз кезінде асқорытудың бұзылуы, қаназдылық, жалпы әлсіздік байқалады. Тениоздың тағы бір қауіптілігі ол адамның түпкілікті және аралық қожайын ретінде болуы, яғни адамда финналық сатысының дамуы [[(цистицеркоз)]]. <br /> Тениоз ауруымен ауырғанда адамдар лоқсып құсқанда тоқ ішектегі жетілген буылтықтар асқазанға, өңешке және жұтқаншаққа өтуі мүмкін. .Олардың кейбіреулерін адам кері жұтады. Асқазанда жұмыртқалардан онкосфера пайда болып, қантамыр арқылы көз, ми, бұлшықет ұлпаларында цистицеркке айналуы мүмкін. Бұл кезде тениоз [[цистицеркоз]] ауруына ұласады. Цистицеркоз өте қауіпті ауру, әсіресе ми цистицеркозы, ол өлуге алып келеді, көз цистицеркозы адамдарды соқыр етеді. Цистицеркозды тек хирургиялық жолмен емдейді.<br /> <br /> ==Алдын алу шаралары==<br /> Жеке шаралар:<br /> # піспеген, шала піскен шошқа етін жемеу;<br /> Қоғамдық шаралар:<br /> # санитариялық- ветеринарлық жұмыстарды дұрыс ұйымдасьыру;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt; <br /> * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998<br /> * &quot;Медициналық биология және генетика&quot;/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Таспа құрттар‎]]<br /> [[Санат:Медициналық биология]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%BE%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 2016-04-14T18:15:46Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>{{taxobox<br /> | image = Helicometra.jpg<br /> | image_caption = ''[[Helicometra]]'' sp. ([[Plagiorchiida]]: [[Opecoelidae]]) from the intestine of a [[Flame Cardinal]] fish<br /> | regnum = [[Жануарлар]]<br /> | phylum = [[Жалпақ құрттар]]<br /> | classis = [[Сорғыштар]]<br /> | binomial = Trematoda<br /> | binomial_authority = Rudolphi, 1808<br /> }}<br /> <br /> '''Трематодтар''' — Бауырды немесе дененің басқа да беліктерін зақымдайтын және әртүрлі аурулар туғызатын құрттар. Қансорғыш қанға түсіп, [[шистосомоз]] ауруын туғызады. <br /> <br /> Сорғыштар, трематодтар ([[Trematoda]]) – жалпақ құрттардың бір класы. Жер шарында кең тараған, 2 класс тармағына: дигенетикалық сорғыштар ([[Dіgenea]]) және Аспидогастерлерге ([[Aspіdogastraea]]) жататын 4 мыңға (кейбір деректер бойынша 7 мыңға) жуық түрі бар. Бәрі де паразитті тіршілік етеді. Дене пішіні жапырақ тәрізді, ұзындығы 1 мм-ден 5 см-ге дейін, араларында 1,5 м-ге жететін түрлері де бар. Денесінің алдыңғы жағында (ауыз) және құрсақ бөлімінде (құрсақ) бір-бірден сорғыштары бар, кластың аты осыған байланысты қойылған. Осы сорғыштары арқылы олар иесінің денесіне бекінеді. Сорыштардың сыртын тегумент (эпителийге сәйкес) қаптап жатады, кірпікшелері болмайды. Денесінің алдыңғы жағындағы аузы эктодермальды жұтқыншаққа, ол жіңішке өңешке жалғасады. Ортаңғы ішек өңештен басталып, артқа қарай созылып, тұйықталған екі тармақтан құралады. Зәр шығару жүйесі – протонефридиялы. Денесінің ортасында не бүйірінде негізгі түтіктер орналасқан. Олар дененің артқы жағындағы қуыққа, ал ол зәр шығару тесігімен сыртқа ашылады. Тыныс алу және қан айналым жүйелері болмайды. Жүйке жүйесі жұп ми ганглияларынан тұрады. Одан денесінің алдыңғы жағы мен ауыз сорғышына және артқы бөліміне қарай үш жұп ұзына бойы жүйке бағаналары тарайды. Сезім мүшелері өте нашар дамыған. Жыныс жүйесі гермафродитті, жақсы дамыған. Аталық жыныс жүйесі тарамдалған екі тұқым бездерінен тұрады. Олардан қос тұқым жолы шығып, кейін олар қосылып, тұқым қапшығына айналады да, тұқым шығарғыш түтікпен шағылыс мүшесіне жалғасады. Аналық жыныс безі – біреу. Одан шығатын жұмыртқа жолы кеңейіп кішкене қапшыққа – оотипке (Мелис денешігіне) айналады. Дененің екі бүйірінде сарыауыз бездері орналасқан, олар оотипке жалғасады. Оотиптен жыныс клоакасына ашылатын – жұмыртқаға толы жатын басталады. Ары қарай даму үшін жұмыртқа суға түсуі керек. Олардың судағы жұмыртқасынан кірпікшелі дернәсілдер – мирацидий шығады. Әрі қарай дамуы үшін олар аралық иесінің (ұлудың) денесіне өтеді. Бұдан соң, мирацидий кірпікшелерін тастап, қозғалмайтын спороцистаға айналады. Оның денесіндегі партеногенетик. жұмыртқалары бөлініп, келесі ұрпақ – редия пайда болады. Соның ішінде гермафродитті дарабастың дернәсілі – церкарий дамиды. Редиядан шыққан церкарий екінші аралық иесінің (балықтардың, бақалардың, су жәндіктерінің) денесіне еніп, циста түзіп, метацеркарийге айналады. Омыртқалы жануарлар сол екінші аралық иені жейтін болса, метацеркарий оның ішегіндегі қабырғасынан босап, гермафродитті дарабасқа айналып, дамуын аяқтайды. Сорғыштар – адам мен жануарларда трематодоз ауруының қоздырғыштары болып саналады. Мысалы, [[бауырсорғыш]] (Fascіola hepatіca) – мүйізді ірі қара малдар мен қойлардың және адамның бауырында паразиттік тіршілік етеді.<br /> {{stub}}<br /> <br /> [[Санат:Трематодтар]]<br /> [[Санат:Медицина]]</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%96 2016-04-13T10:51:06Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Hsv encephalitis.jpg|thumb| alt=A.| ''Кене энцефалиті Ми зақымдануы''.]] [[Сурет:Acarinarium.png|thumb| alt=A.| ''Кене энцефалиті''.]] '''Кене энцефалиті''' (encephalіtіs acarіnarum) – [[кене]] арқылы тарайтын, [[ми]] қабынуын және орталық жүйке қабынуын тудырып, [[орталық жүйке жүйесі]]н қатты зақымдайтын, жедел өтетін [[жұқпалы ауру]]. Кейде Кене энцефалитін табиғи-ошақты [[тайгалық энцефалит]], көктемгі-жаздық [[энцефалит]] деп те атайды. Кене энцефалитінің [[вирус]]ын [[Ресей]] ғалымдары [[Л.А. Зильбер]], [[Е.Н. Левкович]], т.б. [[Шығыс Сібір]]де ауруға шалдыққан адамдардың қанынан тапқан ([[1937]]). Бұл індет, негізінен, [[тайга кенесі]] (''Ixodes persulcatus'') мекендейтін [[орман]]-тоғайлы жерлерде, [[Қазақстан]]да [[Алтай]], [[Қаратау]], [[Күнгей Алатауы]] бөктеріндегі орманды аймақтарда кездеседі. <br /> Ауру жоғары латенттілікпен сипатталады, 25-30% құрайды. Ауырғаннан кейін орталық жүйке-жүйесінде келесі органикалық өзгерістер байқалады:<br /> * әлсіз салдану<br /> * бұлшық ет атрофиясы<br /> * дискинезия<br /> * интелектің төмендеуі<br /> * кейде эпилепсия<br /> [[Сурет:Tick male (aka).jpg|thumb|300px|Dermacentor silvarum тасымалдаушы кенесі, аталығы]]<br /> == Этиология ==<br /> Кене энцефалиті қоздырғышының құрамында РНК-сы бар вирус, флави-вирус (В тобы) тұқымдасына, арба-вирус (В тобы) этиологиялық тобының тога-вирус тұқымдасы. Вирус қоршаған ортада тұрақты. 1500-ден +300-ға дейінгі температура ауытқуларында өмір сүру қабілетін сақтайды. Кептіргенде және төменгі температурада өмір сүруін көп жылдар бойы сақтайды. Бірақ вирус қайнату кезінде тез жойылады (2 мин). Дезинфекция ерітіндісіне және УК-сәулеленуге төзімсіз.<br /> Вирустың 3 түрі ажыратылады: алыс шығыс энцефалит қоздырғышы, орталық Европалық энцефалит қоздырғышы, қос толқынды менинго-энцефалит қоздырғышы.<br /> Вирусқа нейротроптылық тән.<br /> == Эпидемиологияcы ==<br /> Кене энцефалиті энцефалит қоздырғышы үшін табиғи ошақ тән. Жұғу жолы трансмиссивті. Антропургиялық ошақтары пайда болуы мүмкін. Кене энцефалиті вирусының тасымалдаушысы және негізгі резервуары болып иксодо кенесі болып табылады.<br /> Қосымша резервуары кемірушілер және т.б. сүт қоректілердің 130 түрі. Олар:<br /> * [[кеміргіштер]] ([[қоян]], [[кірпі]], бурундук, егіс [[тышқан]]ы)<br /> * [[құстар]]<br /> * [[жыртқыштар]] ([[қасқыр]])<br /> * [[үй жануарлары]] ([[сиыр]], [[ешкі]], [[қой]])<br /> Кене энцефалитімен ауыратын адам тасымалдаушысы ретінде қауіпсіз.<br /> Берілу жолдары. Негізгі-иксодо кенесі арқылы трансмиссивті: шаққанда, мыжығанда.<br /> Ошақтарда инфекцияланған кенелер 1-5%-тен 15-20%-ке дейін. Вирус өмір бойы сақталады. Бұл жолға 80% жатады. Басқа жолдармен де жұғуы мүмкін: алиментарлы жол – шикі сүт пайдаланғанда (сиыр, ешкі, қой), лабораторлық жағдайда ауа-тамшы жолмен жұғуы мүмкін. Маусымы көктем-жаз.<br /> Жастық фактор 20-40 аралығында, ересектер жиі ауырады: қала тұрғындары, қонақтаушылар, жергілікті тұрғындар азырақ ауырады.<br /> Кенеге вирус ауру жануарлардың қанын сорғанда жұғады. [[Қан]] сорып, тойынған кене 20 – 30 есе үлкейіп кетеді. Вирус кененің денесіне жайылып ұзақ сақталады, тіпті ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады. Сондықтан осындай кенелер жайлайтын жерде Кене энцефалитінің тұрақты табиғи ошағы пайда болады. Елді мекендерде ірі қара мал, [[ешкі]], [[қой]] және [[ит]] кенеден жұққан Кене энцефалитін таратады. Адамға орманды жерде жұмыс жасағанда, [[жеміс-жидек]], [[саңырауқұлақ]] жинағанда, [[ағаш]] кесіп отын дайындағанда, қайнамаған [[сүт]] ішкенде, кене шаққанда жұғады. Бұл ауру [[көктем]], [[жаз]] айларында ([[мамыр]] – [[шілде]]), кей жерлерде [[тамыз]] – [[қыркүйекте]] тарайды. Себебі, осы мезгілдерде кенелер ұрықтанып, тез көбейеді де, олардың белсенділігі артады. Вирустар кене организмінде көбейіп, шаққанда адамға жұғып, [[лимфоцит]]терде, [[бауыр]] мен [[көк бауыр]] клеткаларында, тамырдың ішкі қабатында өсіп-өніп, миға жетеді. Вирус [[жұлын]]ды, [[мишық]]ты және бас мидың жұмсақ қабатын зақымдайды.<br /> <br /> == Патогенезi ==<br /> Вирустың кіру қақпасы-зақымдалған тері: алиментарлы шағу кезінде асқазан-ішек жолының шырышты қабықтары. Ену жерінде вирустың локальды көбеюі байқалады. Вирус қанға өтіп вирусемия және токсинемия дамиды, гематогенді және лимфогенді вирус, лимфа түйіндеріне, ішкі ағзаларға, ОНЖ-не өтеді. Онда жүйке жасушаларына тура әсерін көрсетеді (нейротропты). Әсіресе жергілікті сегмент жасушалары және бульбарлы бөлімінде таралады, көбінесе, өзгерістер ОНЖ-да дамиды, бірақ басқа ағзалар мен тіндер де зақымданады, морфологиялық тұрғыдан жедел қабыну дамиды. Тамырлық өзгерістер көбінесе жүйке жүйесінде келесі түрде пайда болады, геморрагия, эритро- және лейкостаздар, периваскулярлы инфильтрат, периваскулярлы және перицеллюлярлы ісіну.<br /> == Патанатомиясы ==<br /> Патоморфологиялық өзгерістер негізінен: бас миы және жұлынның сұр затында (негізінен бас миының жұлын бөлігінде қозғалтқыш бөлігінде), сонымен бірге: ортаңғы ми, таламустық және гипоталамустық аймақтар, бас ми қыртысы, мишық, перифериялық нейрон қыртыстары, мұнда интерстициальды неврит дамиды, мидың жұмсақ қабаттары.<br /> Некротикалық процесстер келесі жерлерде көрінеді: жұлынның мойын бөлігінің алдыңғы мүйіздері, бас сүйек жүйкелерінің ядролары, ретикулярлы субстанциясында<br /> == Клиникасы ==<br /> Инкубациялық кезеңі 1-3 күннен 25-30 күнге созылады. Орташа 7-14 күн. Кене энцефалитінің клиникасында 2 синдромды қарастыруға болады:<br /> * интоксикация синдромы<br /> * әртүрлі деңгейде орналасқан жүйке-жүйесінің зақымдалу синдромы<br /> Осыған байланысты клиникалық түрлері бар:<br /> # қызбалы<br /> # менингеальды<br /> # менингоэнцефалитикалық<br /> # менингоэнцефалополиомиелитті<br /> # полирадикулонневритті<br /> Клиникалық түріне қарамастан ауру жедел басталып, жалпы интоксикация синдромымен өтеді.<br /> Байқалады: қалтырау, дене қызуының өте тез жоғарлауы 38-39С, бас ауруы, жүрек айнуы, құсу.<br /> Науқастың бет әлпетіне тән: бет, мойын, кеуденің жоғарғы бөлігінің гиперемиясы байқалады. Көз коньюктивасы тамырының иньекциясы, кейде жас ағуы жақсы көрінеді.<br /> Науқастар: апатиялы әлсіз, сұраққа баяу жауап береді, үрей және қорқынышты сезеді, аурудың бастапқы кезеңінде тырысу синдромы байқалуы мүмкін.<br /> <br /> Ішкі ағзалар бойынша: ЖҚЖ: тахикардия және брадикардия, гипотония, жүрек тондары әлсіреуі мүмкін. <br /> Асқазан-ішек жолдары -тілі жиі ақ жабындымен жабылған, ішіне жел толып, нәжісінің болмауы.<br /> Кене энцефалиті кезінде дене қызуы 5-6 күн бойы көтеріледі, сирек 2 апта. Аурудың жеңіл ағымында қызба 2-3 күн болады.<br /> Перифериялық қан: нейтрофильді лейкоцитооз 10-20х109 л мөлшерінде, [[ЭТЖ]] жоғарлаған<br /> Әрбір клиникалық формалар үшін белгілі бір клиникалық белгілер тән. Қызбалық формасы жалпы аурулардың 40-60% кездеседі. Бұл формасы ағымы және болжамы бойынша оң нәтижелі. Негізгі симптомы-қызба, ол бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін сақталады.<br /> Кейде болуы мүмкін: ұмытшақтық, әлсіз және тез өтетін неврологиялық симптоматика<br /> Жалпы интоксикация синдромы әлсіз және орташа көрінеді. Менингеальды формасы науқастардың 40-60% кездеседі және интоксикация синдромы кезінде серозды менингиттің дамуымен сипатталады. Клиникасында менингеальды синдром және ликвордың өзгерісі байқалады:<br /> * плеоцитоз 30-600 жасуша 1 мкл, лимфоцитарлы түрде<br /> * ақуыздың жоғарлауы 1-2 г/л<br /> Ликвордың өзгерісі ұзаққа созылады: 2-3 аптадан бірнеше айға дейін. Нәтижесі жағымды.<br /> Менингоэнцефалитикалық формасы 15% кездеседі және аса ауыр ағыммен сипатталады. Жүйке жүйесінің зақымдалуы ошақты немесе диффузды сипатта болады. Ошақты менингоэнцефалитте клиникалық белгілері бас миының зақымдалу аймағымен анықталады. Бас миының жарты шарларының біреуінің ақ заты зақымдалуында болуы мүмкін:<br /> * оң және сол жақ аяқ қолдың спастикалық салдануы<br /> * беттің және тіл асты жүйкелерінің бір жақты зақымдалуы<br /> Сол жақ жарты шарлардың зақымдалуында бұзылыстар сирек кездеседі. Мидың бағаналы бөліміндегі ақ заттың зақымдалуында:<br /> -альтернациялық синдром дамиды, яғни қабыну ошағындағы бас ми жүйкелерінің салдануы және дененің қарсы жағындағы аяқ-қолдың салдануы.<br /> Бас невртерінің ішінде жиі ІХ; Х; ХІІ жұп, мынандай көріністер береді: жұмсақ маңдай зақымдалуы, дауыс өзгеруі, сөздің бұзылуы, афония, жұтынудың бұзылуы, сілекей бөлінудің жоғарлауы, ¼ науқастарда бульбарлы бұзылыстардың дамуы.<br /> Коповников немесе Джексон түріндегі [[эпилепсия]] ұстамалары болуы мүмкін.<br /> Диффузды менингоэнцефалитте негізінен жалпы ми бұзылыстары белгілері байқалады: естің бұзылысы, эпилепсиялық ұстамалар.<br /> Сонымен қатар мидың ошақты зақымдалуы болуы мүмкін: науқаста жиі байқалады: қол треморы, бет және аяқ қол бұлшықеттерінің фибриллярлы тартылуы, терең рефлекстердің тежелуі, бұлшықет тонусының төмендеуі.<br /> Менингоэнцефалополиомиелиттік формасы науқастардың 1/3 кездеседі. Бұл формаға мына синдром тән: менингиальды, энцефалиттік, ошақты не диффузды, полиомиелиттік (жұлынның, мойын және жоғарғы кеуде бөлімінің алдыңғы мүйізінің таңдамалы зақымдануы), мойын, дене, аяқ-қол бұлшық еттерінің әлсіз зақымдалуы, кейде зақымдалады қабырға аралық бұлшықеттер және диафрагма.<br /> Бұл формаға тән симптом «кеудеге салбыраған бас»-бас вертикальды ұсталынбайды және кеудеге салбырайды. Бұл формада қолдың әлсіз парезі және спастикалық (пирамида-белгісі) аяқ парезінің үйлесуі мүмкін.<br /> Қозғалыстың бұзылуы 7-12 күн ішінде өседі, ал аурудың екінші, үшінші аптасында зақымдалған бұлшықеттердің атрофиясы дамиды.<br /> Полирадикулоневритті форма 2-4% жағдайда кездеседі. Бұл формаға интоксикация және менингеальды синдром тән: қыртыстардың және перифериялық жүйкелердің зақымдалуы, келесі белгілермен көрінеді:<br /> * «[[құмырсқа]]ның жыбырлаған сезімі» сияқты парестезияның болуы<br /> * терінің әр түрлі аймақтарындағы шаншуы<br /> * жүйке бағаналарының бойындағы ауырсыну<br /> * «тартылымның» оң симптомы<br /> * аяқ-қолдың дистальды бөліктерінде «қолғап, носки» түріндегі сезімталдықтың бұзылуы<br /> Әлсіз салдану әдетте аяқтан басталып, дене және қол бұлшық еттеріне тарайды.<br /> Кейбір науқастарда прогридиентті (созылмалы) форма дамиды. Бұл кезде жедел форма вирустың элиминациясымен аяқталмай вирус орталық жүйке жүйесінде сақталады. Бұл аурудың прогридиентті (созылмалы) ағымына әкеледі.<br /> [[Қос толқынды кене энцефалитi]]. Алиментарлы зақымдалуына байланысты қос толқынды сүт қызбасымен байланысты. Қос толқынды қызба тән: бірінші 3-5 күн, содан кейін апераксия кезеңі 3-8 күнде болады, содан кейін менингоэнцефалит дамиды. Бұл форманың ағымы қатерсіз болады.<br /> == Диагноз қою ==<br /> Диагностика негізделеді: клиникалық, эпидемиологиялық мәліметтер, лабораторлы, вирусологиялық, серологиялық әдістер: РСК, РПГА, ИФА, РТГА, жұп сарысуда бейтараптау реакция, 2-3 апта интервал аралығында алынады.<br /> == Емі ==<br /> Госпитализациялау міндетті түрде жүргізіледі. Емі комплексті және оған кіреді:<br /> * төсектік режим (интоксикация синдромдары кеткенге дейін)<br /> * энцефалитке қарсы арнайы донорлық иммуноглобулин, күніне 3-12 мл мөлшерінде 3 күн ішінде. Ауыр формасында күніне 2 рет 6-12 мл-ден, аралығы 12 сағат иммуноглобулинді неғұрлым ерте енгізу қажет.<br /> Этиотропты терапия. Рибонуклеаза гематоэнцефалитикалық барьер арқылы өтіп, вирустың көбеюін тежейді. Әр 4 сағат сайын 30 мг дозасында бұлшық етке физиологиялық сұйықтықпен (180 мг тәулігіне), 4-5 күн уақыт аралығында енгізіледі. Бірінші дозаны Безредко бойынша десенсибилизациядан кейін енгізеді.<br /> Сонымен қатар интерферон препараттар қолданады:<br /> * реоферон<br /> * лейкинферон және басқа интерферон индукторы:<br /> * амиксил<br /> * циклоферон<br /> Патогенетикалық терапия:<br /> * дезинтоксикациялық<br /> * дегидратациялық<br /> * гормонтерапия<br /> * симптоматикалық терапия<br /> Реконвалесценция кезеңінде:<br /> * витамин В тобы<br /> * прозерин<br /> * дибазол<br /> * антигистаминді препараттар<br /> 2-3 аптадан кейін температура қалыпқа келгеннен кейін (ауру) науқастар шығарылады. Реконвалесценттерді ұзақ уақыт диспансерлеу керек.<br /> <br /> == Кене энцефалитінен алдын ала сақтану жолдары ==<br /> кенені, [[маса]]ны және түрлі [[кемірушілер|кемірушілер|ді]] жою; бұл үшін олардың мекенін [[ДДТ]] және [[гексахлоран]] препараттарымен улау қажет; орманда жұмыс істеген кезде адам жиі-жиі киімін, денесін тексеріп отыру керек; егер денеге жабысқан кене табылса, оны бірден жұлып тастамай, өсімдік майын тамызып түсіреді. Кенені жабық ыдысқа салып, тексеру үшін вирусологиялық [[лаборатория]]ға тапсыру қажет. Кене шақты деп күмәнданған жағдайда тез дәрігерге қаралып, арнайы қан сарысуын ([[сыворотка]]) немесе [[гамма-глобулин]] еккізу керек. Вакцинация 1-1,5 ай. Тірі және инактивирленген вакцина -1 мл тері астына күніне 3 рет енгізеді Кене энцефалитімен ауырған науқасты емдеу үшін, қанына [[уротропинді глюкоза]] жіберіледі, [[пирамидон]], түрлі [[антибиотиктер]], ауру өрши түссе, [[глюкокортикоидты гормондар]] беріледі.<br /> <br /> &lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер: ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> * Микробиология. В. Д. Тимаков, В. С. Левашев, Л. Б. Борисов. Издательство: Медицина. 1983 г. 512 стр.<br /> * Медицинская микробиология, вирусология, иммунология. Л. Б. Борисов Издательство: Медицинское информационное агентство. 2005 г. 736 стр. ISBN 5-89481-278-Х<br /> * Микробиология, вирусология и иммунология. Под редакцией В. Н. Царева. Издательство: Практическая Медицина 2010 г. 584 стр. ISBN 978-5-98811-154-2 <br /> * Жұқпалы аурулар. А. Қ. Дүйсенова. Баспа: Эверо. Алматы 2009 ж. - 424 б. ISBN 978-601-240-082-3<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Жұқпалы аурулар]]<br /> [[Санат:Кенелер]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 2016-04-12T16:20:28Z

<p>Kmoksy: Санат:Трилобиттер</p> <hr /> <div>[[Сурет:Crotalocephalus Trottier.jpg|thumb]]<br /> '''Трилобиттер''' (Trіlobіta) – [[буынаяқтылар]] типінің құрып кеткен класы. Трилобиттердің қазба қалдықтары [[кембрий]]дің алғашқы кезінен табылған, олардың ең көп тараған кезеңі – кембрийдің соңы, палеозойдың соңында жойылып біткен.Трилобиттер — палеонтологияда: құрып біткен [[теңіз]] буынаяқтыларының класы; [[теңіз]] түбінде тіршілік еткендері де, нектонды және планктонды түрлері де болған; кембрийден пермьге шейін тіршілік еткен.<br /> ==Сипаты==<br /> Теңіз түбіндегі қорыста жорғалап немесе теңіз жағалауындағы суда жүзіп жүрген, ұзындығы 10 мм-ден 80 см-ге дейін. Денесі дорзовентральді бағытта жалпайып, үш бөлімнен: айшық тәрізді бас қалқанынан, сегменттелген кеуде және құйрық қалқанынан құралды. Трилобиттердің көпшілік түрінде мөлшері және пішіні әр түрлі фасетті көздері болған. Бауырында қос антені және су түбінде жылжуға бейімделген екі тармақты аяқтары болған. Трилобиттер [[дара жыныстылар]], дернәсілдері (протаспис) бастапқы кезде суда жүзіп, кейін су түбінде тіршілік еткен. Негізінен микропланктондармен немесе су түбіндегі тұнбалармен қоректенген. Қауіп төнгенде жиырылып қалады. Трилобиттердің 2 мыңнан астам туысы, 10 мыңдай түрі белгілі. Бұлар 2 отрядқа бөлінеді: <br /> #[[миомерлер]] (агноститтер) <br /> #полимерлер. <br /> Қазақстанда [[Кіші Қаратау жотасы]]ндағы [[Үшбас өзені|Үшбас]], [[Көксу]] өзендерінің орта ағысы мен [[Жаңатас]] ашық кенішінің солтүстік бөлігіндегі төменгі кембрий шөгінді жыныстарынан Трилобиттердің 7 тұқымдасы, 8 туысқа жататын 35 түрі табылды. Трилобиттердің төменгі [[палеозой]] стратиграфиясын анықтауда маңызы зор.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Сілтеме ==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[Санат:Трилобиттер]]<br /> [[Санат:Жойылып кеткен жануарлар]]<br /> <br /> <br /> {{Geology-stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2016-04-12T00:25:12Z

<p>Kmoksy: Санат:Жыландар‎‎</p> <hr /> <div>'''Әбжылан''' - ертедегі аңыздарда, жырларда кездесетін [[мифология|мифологиялық]] [[образ]]. [[Ежелгі дәуір|Ежелгі дәуірде]] [[жылан]] [[тотем]] болып саналған. Яғни ғажайып тылсым қасиеттердің иесі. Сондықтан жылан қазақы ғұрыптар мен жосын-жоралғылардың және наным-сенімдердің негізгі объектілердің бірі болды. Әсіресе, қазақтың [[Фольклорлық деректер мен этнографиялық материалдар|фольклорлық дәстүрінде]] әбжыланды жағымды [[мифопоэтика|мифопоэтикапық]] образға айналды. Мысалы, «Әбжылан қабықты жігіт» қиял-ғажайып ертегісінде сәби жылан киімінде туады да, алапат күшке, сиқыршылықка ие болады. Сондай-ақ, батырдың кереметтігін, әйелдің таңгажайып сұлулығын да әбжыланға теңеген тұрақты теңеулер мен сөз орамдары эпикалық жырларда жиі кездеседі. Мысалы,<br /> &lt;poem&gt;Әбжыландай толғанып, <br /> Шұбарға қарғып мінеді&lt;/poem&gt;<br /> (Алпамыс). <br /> <br /> &lt;poem&gt;Алтында қамшы қолға алып, <br /> Әбжыландай толғанып, <br /> Буралып кетіп барады<br /> (Қыз Жібек). &lt;/poem&gt;<br /> <br /> [[Түркі халықтары|Түркі халықтарының]] дәстүрлі мифологиялық түсінігінде жылан төменгі әлемнің өкілі болып саналады, ол алтынды қорып күзетеді, темір мен ұсталық кәсіпті жебеуші рух-ие. Ертөстік ертегісінде бас кейіпкер жылан Бапыханның еліне саяхат шегеді, оның қызына үйленеді. Жер астындагы жылан патшалығын Шаһмаранның елі деп те атайды. Арбауда мары-мары жылан деген сөз бар, мұндағы мары парсыша «жылан» деген мағынаны береді. Ал әбжылан «үлкен алып жылан» дегенді аңғартады. Сонымен бірге аңыздар мен мифтік әңгімелерде жердің белдеуін әбжылан орап тұрады деген түсінік бар. Тотемдік танымның көмескіленуіне байланысты кейінгі замандарда әбжылан «қаскөй күш» ретінде көрінеді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Жыландар‎‎]]<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81 2016-04-09T23:04:47Z

<p>Kmoksy: Санат:Биология</p> <hr /> <div>'''''Биологиялық регресс те [[эволюция]]ның бағыты.''''' <br /> <br /> ''Биологиялық регресс — организмдердің таралу аймағын азайтады; түрлер мекен ету ортасына дұрыс, жақсы бейімделе алмағандықтан саны азаяды; басқа түрлердің ығыстыру себебінен өліп, жойылып бітеді.'' Өткен геологиялық дәуірлерде артына ұрпақ қалдырмай өте көп түрлердің жойылып кеткенін [[палеонтология]] дәлелдеп берді. [[Биологиялық прогрес]]те түрлер дамып, көбейіп, жер жүзіне кең таралса, биологиялық регресте бейімделе алмаған кейбір түрлер тіршілігін бірте-бірте жояды.<br /> <br /> Сонымен биологиялық регрестердің себебі: сыртқы орта жағдайының өзгеруіне организмдердің әсер ету [[қабілет]]інің жойылуы.<br /> <br /> Биологиялық регреске ұшырағандар:<br /> <br /> 1. [[Паразитті тіршілік ету]]ге көшкендер;<br /> <br /> 2. Қозғалмай бекініп, тіршілік ететіндер;<br /> <br /> 3. [[Жер астында]] және [[үңгірлерде тіршілік ететін жануарлар]]дың жеке мүшелерінің қарапайымдануы.<br /> <br /> == Паразитті тіршіліу етуге көшкен организмдердегі дегенерация мысалдары == <br /> === Жануарлардағы регресс мысалдары ===<br /> Паразитті тіршілік ететін жануарларда ([[жалпақ құрттар]]да) сезім, [[асқорыту мүшелері]] жойылып, жүйке жүйесінің құрылысы қарапайымданады. Жойылған мүшелерінің орнына өздеріне пайдалы иесінің ішектеріне жабысып бекіну үшін ауыз айналасында сорғыштар мен жабысқыш өсінділер дамиды. Паразитті тіршілік ететін шаянтектестердің аналығында (мұртаяқтылар-саккулина) буынаяқтыларға тән белгілердің барлығы жойылған. Тек бір ғана жұмыртқа түзу қызметін атқарады. Адамның асқазан жолдарындағы сиыр таспа құрты 18-20 жыл тіршілігінде 11 млрд-қа жуық жұмыртқа салады. Жұмыртқаларының иесінің денесі қорғайтындықтан өте қарқынды көбейіп, дамуына мүмкіндік туады.<br /> === Өсімдіктердегі регресс мысалдары === <br /> Өсімдіктердегі регресс те паразиттік тіршілік етумен тығыз байланыста.<br /> ====Сұңғыла (заразиха) ====<br /> '''Сұңғыла (заразиха)''' – күнбағыс, қарасора, беденің тамырында болатын паразит өсімдік. Сабағы қоңырқай реңді, жапырақтары қабыршақтанған хлорофилдері болмайды, сондықтан емізікшелері арқылы қоректік заттарды дайын күйінде басқа өсімдіктерден сіңіреді.<br /> ==== Арамсояу (повилика) ====<br /> Екінші паразит өсімдік – '''арамсояу (повилика)'''. Арамсояудың өспейтін жері жоқ, жол жағасында, бақшаларда, т.б жерлерде өсетін жабайы және мәдени өсімдіктер паразитінің жіңішке қызғылт немесе сары жіп тәрізді сабақтары жасыл өсімдіктерді шырмап алады. Бұл өсімдіктің паразит екенін бірден ажыратуға болады. Тамыры мен жапырақтары болмайды. Тамырдың орнына жабысқан өсімдіктің шырынын сору үшін мөлдір сорғыш сабаңының әр жерінен емізікшелер пайда болған. Оралған өсімдіктің сабағына емізікшелерін қадап, өзіне қажетті қорегін (шырынын) сорады. Арамсояуды жабысқан өсімдіктен ажырату өте қиын, жасушасында хлорофилл дәндері болмайды.<br /> == Қозғалмай бекініп тіршілік ететін организмдердегі дегенерация мысалдары ==<br /> Қозғалмай бекініп тіршілік ететін кейбір қабықтылардың (мысалы, [[асцидия]]лардың) қозғалу мүшесі және хордасы дернәсіл сатысында болады да ересектерінде хордасы жойылды. Мысалы, өзінше бөлек погонофоралар типінің өкілдері теңіз түбінде қозғалмай тіршілік етеді. Олардың ұзын, құрт тәрізді денесінің сыртын цилиндр пішінді түтікше жауып тұрады. Денесінің алдыңғы жағындағы шашақты қармалауыштарын ауық-ауық түтіктен сыртқа шығарып тыныс алады. Денесі 4 бөліктен тұрады, бірінші (алдыңғы) бөлігінде қармалауыштар (кейтүрінде саны 200-250 ге жетеді), &quot;миы&quot;(жүйке шоғыры), жүрегі, бөліп шығару мүшелері бар. Екінші (ірілеу) бөлігі басқа бөліктен ерекшеленген. Үшінші бөлігі өте ұзын. Бөліктің ішкі жағында тыныс мүшелері, сыртқы жағында түтікке жабысып тұратын өсінділері болады. Денесінің артқы бөлігі сегментке бөлінген.<br /> [[File:Atriolum robustum (Ascidian) on Siphonogorgia godeffroyi (Soft tree coral).jpg|thumb|Асцидиялар]]<br /> Погонофораларда [[&quot;ми&quot;]] мен [[жүрек]] болғанымен аузы мен асқазан жолдары жойылған, [[тыныс алу мүшесі]]- қалмалауыштары.Қозғалмай тіршілік ететін жануарға ұқсамай қалған. Қармалауыштарының ішкі жағында қан тамырларымен жабдықталған ұзын жіңішке түктері болады. Суда түктері түтіктің сыртына шығып тұрады. Оған [[микроорганизмдер]] көп жабысқан кезде погонофоралар түтіктің ішіне тартып алады. Ферменттердің әсерінен майда органимзмдер қорытылып, ішкі бүрлеріне сіңіріледі. Ұрығында бастама ішектің болуы ататегінде асқорыту мүшелерінің болғандығын дәлелдейді. Ас қорытуы сыртта жүруіне байланысты погонофораларда асқорыту мүлде жойылған.<br /> <br /> [[Эволюция]] процесінің нәтижесінде қолғалмай тіршілік еткендіктен құрылысы қарапайымданған организмнің тағы бір түрі – асцидия. Асцидия хордалылар типінің бір тип тармағы – қабықтыларға жататын, теңізде тіршілік ететін [[жануар]]. Қапшыққа ұқсаған денесі сыртынан қабықпен қапталған, табанымен теңіз түбіне бекініп, қозғалмай тіршілік етеді. ''Денесінің жоғарғы 2 тесігі бар'', оның біреуінен ''су ішке асқазанына'' өтеді, екінші тесіктен ''су сыртқа шығарылады''. Тыныс алу мүшесі – жұтқыншақта орналасқан желбезек саңылаулары. Жұмыртқа салып көбейеді. Жұмыртқадан [[бақа]]ның [[итшабақтар]]ына ұқсас қозғалғыш, хордасы бар дернәсілдер дамиды. Дамып шыққан [[дернәсілдер]]і бірнеше сағаттан соң [[теңіз]] түбіне бекініп, денесі қарапайымданып, өзгеріске ұшырайды. Қабықтылар төменгі сатыдағы хордалылардың қарапайымданған бір тармағы болып саналады.<br /> == Жер астында және қараңғы үңгірлерде тіршілік етеін жануарлардың дегенерацияның мысалдары ==<br /> [[Югославия]] мен [[Оңтүстік Австрия]]ның үңгірлерінде қосмекенділер класына жататын тритонға ұқсас протей тіршілік етеі. Өкпесінен басқа басының екі жағында сыртқы желбезектері бар. Суда [[желбезек]]терімен, [[құрлық]]та өкпесімен тыныс алады. Жер асты үңгірлеріндегі суда мекендейтіндіктен дене пішіні жыланға ұқсас ұзын, мөлдір түссіз, [[пигмент]]і болмайды. Көздері терімен жабылған, уылдырығынан дамыған итшабақтарында көздің бастамасы бар. Бұдан протейдің арғы тегінің жер үстінде тіршілік ететіндігін және көздері болғандығын аңғаруға болады. Үңгірде тіршілік ететін организмдерде көру мүшесі, пигменті жойылып, белсенділігі төмендейді. Сулы ортада тіршілік етуге көшкен гүлді өсімдіктердің жапырақ тақталары жіп тәрізді жіңішкеріп, шашақталып, тарамдалып кетеді. [[Өткізгіш ұлпа]]лары дамымайды. Газды алмастырып, суды буландырып тұратын тыныс тесіктері жойылады, тек гүлі ғана өзгермейді (су сарғалдағы, балықты мүйізжапырақ, т.б.). Құрылым деңгейінің қарапайымданып, эволюциялық өзгеруінің генетикалық негізі- мутация. Мысалы, кейбір мүшелердің жетілмей қалдық күйінде сақталуы, альбинизм (пигментінің болмауы), т.б. сияқты мутациялартабиғи сұрыпталу арқылы жойылмаса популяцияларға тез таралады. <br /> <br /> Соныме органиқалық дүние эволюциясында 3 бағыт бар. ''[[Ароморфоз]]'' – организмдердің жалпы құрылым деңгейін күрделендіріп, жоғары сатыға көтеру; ''[[идиоадаптация]]'' – организмдердің жеке бейімдеушілігін арттырады, бірақ организмнің құрылым деңгейінде ешқандай өзгеріс болмай сол қалпында сақталады; ''[[дегенерация]]'' – даралардың құрылым деңгейін төмендетіп (қарапйымдандырып), биологиялық регреске әкеледі. <br /> == Дереккөздер ==<br /> 1. ↑ Сәтімбеков Р. Биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған окулық. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007.<br /> [[Санат:Биология]]</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2016-04-09T04:09:29Z

<p>Kmoksy: Санат:Тұқытістітәрізділер</p> <hr /> <div>[[Сурет:Gambusia holbrooki.png|thumb| '''Гамбузия''']]<br /> '''Гамбузия''' ''(Gambusіa affіnіs)'' – тісті тұқы отрядына жататын кішкентай [[масажегіш балық]]. Г-ның ежелгі мекені – Солт. [[Америка]]. [[Қазақстан]]да [[Сырдария]], [[Шу]], [[Талас]] және [[Балқаш]] [[су]] алаптарында жерсіндірілген. Аталығының дене тұрқы 4 см-ге, салм. 0,4 г-ға, ал аналығы – 7 см-ге, салм. 3,5 г-ға жетеді. Г. жазда арасына 1 айдай уақыт салып, 6 рет 15 – 100-ден шабақ туады. Ол жыныстық жағынан 1 – 2 айда жетіледі. Масаның дернәсілімен, қуыршағы, ұсақ жәндіктермен, [[балық]] уылдырығы кейде өз шабағын да жейді. Егер саны көбейіп кетсе, балық ш-на зиян келтіреді. Г. [[аквариум]]да жақсы көбейеді.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Тұқытістітәрізділер]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D1%8B 2016-04-07T23:23:00Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> |name = Арал қаязы<br /> |image = Barbus brachycephalus.jpg<br /> |image_caption = <br /> |regnum = [[Жануарлар]]<br /> |phylum = [[Хордалылар]]<br /> |superclassis = [[Сүйекті балықтар]]<br /> |classis = [[Actinopterygii]]<br /> |ordo = [[Тұқытәрізділер]]<br /> |familia = [[Тұқылар]]<br /> | genus = ''[[қаяз|Luciobarbus]]''<br /> | species = ''L. brachycephalus''<br /> | binomial = '''''Luciobarbus brachycephalus'''''<br /> | binomial_authority = (Kessler, 1872)<br /> | synonyms = ''Barbus brachycephalus'' Kessler, 1872<br /> }}<br /> '''Арал Қаязы'''&lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;&lt;/ref&gt; (Luciobarbus brachycephalus) – ''тұқы тұқымдасына жататын [[балық]]''. Арал қаязының тіршілік ету ортасына байланысты Каспий және Арал тұқымдары бар. Дене тұрқы 111 см, салм. 22 – 23 кг-дай. Арал қаязының [[ет]]і дәмді, кәсіптік маңызы зор.<br /> Туыстың [[Қазақстан]]дағы екі түрінің біреуіне қатысты [[наминатип]]ты түршесі. Оның табиғи таралу аймағы [[Арал теңізі]]нің су алабы. Бұрын жылына 1743 т дейін ауланса, 1978 жылдан бері аулау тоқтатылды. [[Балқаш]]-[[Іле]] су алқабына жерсіндірілген. Ұзындығы 1 м асады, салмағы 22 кг шамасында. Бұл қаяздың өтпелі түрінің жойылып кету қаупы бар, ал жергілікті түрінің барлық жерде де саны азаюда, оның себебі, су жүйелеріндегі бірқалыптылықтың бұзылуы. [[Өзбекстан]]ның [[қызыл кітап|қызыл кітабына]] енгізілген (1983).Сырдария өзенінің су ағысын реттегенге дейін бұл балық Арал теңізінен Нарынның сағасына дейін кездескен.<br /> Қазақстанның Қызыл кітабына да енгізілген.<br /> &lt;ref name=source1&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]] I том&lt;/ref&gt;<br /> ==Сілтемелер==<br /> *[[Арал]]<br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://www.redbookkz.info/species.php?num=62&amp;lang=kk/ Қазақстанның Қызыл Кітабы]<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Тұқылар]]<br /> [[Санат:Арал теңізі]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D1%8F%D0%B7 2016-04-07T23:08:48Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> | name = Қаяз<br /> | image = Barbus bocagei 01 by-dpc.jpg<br /> | image_width= 250px<br /> | image_caption = ''Luciobarbus bocagei''<br /> | regnum = [[Жануарлар]]<br /> | phylum = [[Хордалылар]]<br /> | superclassis = [[Сүйекті балықтар]]<br /> | classis = [[Actinopterygii]]<br /> | ordo = [[Cypriniformes]]<br /> | familia = [[Cyprinidae]]<br /> | subfamilia = [[Barbinae]]<br /> | genus = '''''Luciobarbus'''''<br /> | genus_authority = [[Johann Jakob Heckel|Heckel]], 1843<br /> }}<br /> '''Қаяз''' ({{lang-la|Luciobarbus}}) – [[балық]], тұқы тұқымдасының бір туысы. [[Қазақстан]]да 2 түрі: [[Арал қаязы]] (''Luciobarbus brachycephalus'') жөне [[болат-май қаязы]] (шырман) (''Luciobarbus capito'') бар. Болат-май қаязы екі түр тармағына бөлінеді: біреуі оңтүстік [[Каспий]]де ([[Қазақстан]] бөлігінде кездеспейді); екіншісі [[түркістан қаязы]]. Арал қаязынан ерекшелігі - ұзаққа өрістемейді, жергілікті (тұрғын) балық. Қабыршағы ірілеу, арқа қанаты кейін орналасқан және аумақтылау. Қазақстанда [[Сырдария]] су алабында, Шардара су қоймасынан өзеннің сағасына дейін, Қаратаудың оңтүстік-батысындағы өзендер мен [[Шу өзені]]нің жазық бөліктерінде кездеседі. [[Шу]]да, Кордай маңында, Қаяздың қара балықпен буданы бары белгілі. Оның түсі сарғышқа жақын – алтын сияқты. Әдетте '''Қаяздың''' арқасы бауырына қарағанда қоңырлау.Шабақтарында қоңыр дақ болады. Ұзындығы 70 см-ге, салм. 5,3 кг-ға дейін. Жыныстық жетілуі мекен ететін су айдынына байланысты 2-7 жас, көбіне 4-6. Уылдырығын (11.3-195 мың) судың температурасы 23°С болғанда өзендерде және су қоймаларындағы құмды, майда тасты жерлерге ша шады. Қорегі әр түрлі; барлық су өсімдіктері, көпшілік омыртқасыздардың дернәсілдері, ауада ұшатын ұсақ жәндіктер, моллюскілер, т.б. Яғни, олардың қорегі судағы қоректік қордың түрлік құрамына байланысты.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ тілі терминдер сөздігі I том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> *[[Балық]]<br /> *[[Килька, шабақ балық]]<br /> *[[Көлталма балық]]<br /> <br /> == Дереккөздер&lt;/span&gt; ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Тұқылар]]<br /> [[Санат:Арал теңізі]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D0%B8%D0%BF 2016-04-07T03:02:50Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> | name = Арал бекіресі<br /> | image = Acipenser nudiventris.jpg<br /> | status = CR | status_system = IUCN2.3<br /> | regnum = [[Жануарлар]]<br /> | phylum = [[Хордалылар]]<br /> | classis = [[Actinopterygii]]<br /> | ordo = [[Acipenseriformes]]<br /> | familia = [[Acipenseridae]]<br /> | genus = ''[[Acipenser]]''<br /> | species = '''''A. nudiventris'''''<br /> | binomial = ''Acipenser nudiventris''<br /> | binomial_authority = [[Aleksey Leontievitch Lovetsky|Lovetsky]], 1828<br /> | synonyms = }}<br /> [[Сурет:Shipzaur.jpg|thumb|right]]<br /> <br /> '''Тұқытәрізділер отряды''' – ''Cypriniformes''. <br /> '''Тұқытектестер тұқымдасы''' – ''Cyprinidae''.<br /> <br /> '''Шип''' немесе '''Арал бекіресі''' — [[Арал теңізі|Арал]], [[Азов теңізі|Азов]] және [[Қара теңіз]]дерінен, [[Каспий теңізі]]нің оңтүстік бөлігінен және оған құятын өзендердің сағаларынан ауланады. [[Балқаш көлі]]не жіберіліп, жерсіндірілген. Оның еті дәмділігі мен тағамдық қасиеті жағынан бекіренің етінен сәл төмендеу.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Арал бекіресі&lt;ref&gt;«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006;&lt;/ref&gt;, ''пілмай (Acіpenser nudіventrіs)'' – бекіретәрізділер отрядының бекірелер тұқымдасына жататын балық. <br /> *[[Каспий теңізі|Каспий]] және [[Арал теңізі|Арал теңіздерінде]] кездеседі; [[Балқаш]]та жерсіндірілген. <br /> *Дене тұрқы 210 см, салмағы 60 кг-дай. <br /> *Аталығы 9 – 13, аналығы 13 – 16 жаста жыныстық жағынан жетіледі.&lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;&lt;/ref&gt; <br /> *Уылдырығын шашу үшін сәуір – қараша айларында өзендерге өрлейді. <br /> *Өзендерде қыстап шығып, наурыз – мамыр айларында су температурасы 10°С-тан асқанда уылдырығын (1 млн-ға дейін) ағысы қатты қайраңдарда, тасты, қиыршақ топырақты жерлеріне шашады. Тіршілік ортасына сәйкес Арал бекіресінің қорек құрамы өзгеріп отырады. <br /> *Арал бекіренің еті өте дәмді, уылдырығы бағалы келеді, кәсіптік түр, сондықтан кезінде өте көп ауланған. <br /> *Арал бекіре қорғауға алынып, Қазақстанның ''«Қызыл кітабына»'' енгізілген ([[Балқаш|1996]]).<br /> &lt;ref name=source1&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]] I том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Статусы==<br /> I-ші санат. [[Популяция]]лар жойылып кету қаупінде тұр. Оны «Пілмай» деп атау дұрыс емес, ол оның түрікменше аты.<br /> <br /> ==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы.==<br /> Республикамыздағы түрдің үш популяциясының екеуі. Үшіншісі [[Жайық-Каспий теңіз каналы|Жайық-Каспий]] бассейнінде тіршілік етеді.<br /> <br /> ==Таралуы== <br /> Бұрын [[Арал теңізі]] мен оған құятын өзендердің барлығында кездесетін еді. [[Сырдария өзені]]нде оның сағасынан 2600 км жоғары көтеріліп, Чиназ қаласына дейін мекендейтін. Қазірде өзеннің қазақстандық бөлігінде кездеспейді. Бекіренің арал поппуляциясы 1933-1934 жж. [[Балқаш]] көліне жерсіндерілген. Бүгінде осы көлде, [[Іле өзені]] мен [[Қапшағай|Қапшағай суқоймасында]] таралған, аздап [[Қаратал|Қаратал өзенінде]] кездеседі. Іле өзені суын реттегенге дейін бекіре мемлекеттік шекараға дейін көтерілетін&lt;ref name=&quot;Берг, 1949&quot;&gt;Берг, 1949&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Казанчеев, 1981&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Мекендейтін жерлері==<br /> Семіру кезінде Арал теңізіне (бұрын), [[Балқаш көлі]]не, Қапшағай суқоймасына шығады. Қоныс аудару, шабақтарының өрлеуі және қыстауы өзендерде өтеді.<br /> <br /> ==Саны==<br /> 30-шы жылдары бекіренің арал популяциясынан жылына 620 т балық ауланып тұрды. Кейінірек (1963-1968 жж.) аулау 6-9 тоннаға дейін қысқарды. Бекіренің қоры 1936-1937 жылдары болған эпизоотия салдарынан көп қырылуынан тым азайып кетті&lt;ref&gt;Дукравец, 1987&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ Сырдария суын шаруашылық мақсат үшін реттеу әсер етті. Іле популяциясының саны оны кәсіптік жолмен аулауға жеткен жоқ. 1955-1982 жж. мұнда жылына 6-32 т көлемінде ауланғаны белгілі болды.<br /> <br /> ==Негізгі шектеуші факторлар==<br /> [[Іле]] және [[Сырдария]] өзендерінің суларын реттеу. [[Арал теңізін сақтау жөніндегі халықаралық шаралар|Арал теңізінің]] суалуы және тұздануы.<br /> <br /> ==Биологиялық ерекшеліктері== <br /> Көшпелі балық. Жыныстық жағынан 12-14 жасында жетіледі. 2-3 жылда бір рет уылдырық шашады. Сырдария суын реттегенге дейін Арал популяциясы Чиназ қаласы маңында, ал Іле популяциясы – Қапшағай сайында, Дубуниде, кейде [[Қытай Халық Республикасы|Қытайда]] кездесетін. Сырдарияға ересек балықтардың қоныс аударуы жаздың екінші жартысында басталатын, ал Іледе – сәуірдің ортасынан – қарашаға дейін өтетін. Сол кезде жыныстық жағынан толық өзендерде жетіледі. Бекіре шұңқырларда қыстап шығады. Арал популяциясы уылдырықтарын наурыз айының аяғында – маусымда су температурасы 10-150°С болғанда тасты немесе қиыршақ топырақты жерлерге шашады. Іле популяциясы уылдырықтарын су температурасы 10-120°С болғанда шашады. Арал бассейнінде бекіренің өсімталдығы – 200-1290 мың уылдырық, ал Балқашта зерттелген жоқ. 5 күнде уылдырықтардан майда шабақтар шығады. Уылдырықтардың диаметрі 1.5-3 мм. Уылдырық шашып болған соң олардың кейбіреулері Сырдариядан теңізге жететін, ал Іле өзенінен Қапшағай су қоймасына және Балқаш көліне сапар шегетін. Шабақтарының бір бөлігі өзендерде жылдан аса қалып қояды. Сырдарияда шабақтарының мөлшері – 3.3-25 см, ал Іле өзенінде – 9.2-14.3 см. Бекіренің арал популяциясы теңізде тіршілік еткенде [[моллюскалар]]мен, балықтарымен қоректенеді. Іле популяциясы да көлде және суқоймасында семіру кезінде сондай азықтармен тамақтанады. Бекіренің өсу қарқыны Арал теңізінде, Балқаш көлдегіге қарағанда, нашар: соған сәйкес 7 жасында – 4-5 және 7-9 кг, ал 17 жасында – 14-16 және 18-20 кг. Ең ірілерінің мөлшері Арал бассейнінде: ұзындығы 2 м-ден аса, салмағы – 50-60 кг, жасы – 30-да; Балқаш бассейнінде соған сәйкес – 1.7 м, 35 кг және 25 жас&lt;ref name=&quot;Берг, 1949&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Коблицкая, 1981&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Қолда өсіру== <br /> Қолға алынған жоқ. Мүмкін, қолда өсіру әдісі барлық бекіреге тән болуы керек.<br /> <br /> ==Қабылданған қорғау шаралары== <br /> Аулауға тиым салынған. Қазақстанның&lt;ref&gt;Қазақстанның қызыл кітабы, 1996&lt;/ref&gt;, Түркменияның&lt;ref&gt;Түркменистанның қызыл кітабы, 1999&lt;/ref&gt; және Өзбекстанның&lt;ref&gt;Өзбекстан Республикасының қызыл кітабы, 2003.&lt;/ref&gt; [[Қызыл кітап]]тарына енгізілген.<br /> <br /> ==Қажетті қорғау шаралары== <br /> Генофондысын сақтау үшін криобанкасын даярлау, қолда өсіру жұмыстарын ұйымдастыру, балықтарды қорғайтын құрылыстарды жетілдіру қажет.<br /> <br /> ==Зерттеу жөніндегі ұсыныстар== <br /> Елімізден тыс жерлердегі таралуы мен санын анықтау, қолда өсіру, [[генофонд]]ысын сақтау жолдарын зерттеу керек.<br /> <br /> ==Тағы қараңыз==<br /> *[[Арал]]<br /> *[[Бекіре]]<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> *[http://www.egemen.kz/13274.html/ Үміт желкенін көтерген теңіз]<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Бекіретәрізділер]]<br /> [[Санат:Арал теңізі]]<br /> [[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген балықтар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2016-04-06T20:30:10Z

<p>Kmoksy: Санат:Құстар</p> <hr /> <div>'''Наханбастылар''' (Balaenicipitidae) - дегелектәрізділер тұқымдасы. Наханбасты бір түрі кездеседі. Оның биіктігі 105 см, аяқтары ұзын. Тұмсығы өте үлкен және ұшында қармағы бар. Ол батпақ түбінен қостынысты балықтарды қазып алу үшін қажет құрал. Жеке жұп болып, су жиегіндегі жыңғылды мекендейді. Ұяларын жерге салады. 1-3 жұмыртқа табады. Қоректері, балық және басқада су жануарлары. Экваториялдық Африкада таралған.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Биология]] / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: [[2007]] - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]<br /> <br /> <br /> {{Biosci-stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2016-04-06T02:40:12Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>'''Остракодермалар''' — [[палеонтология]]да: денесі бүркеме сүйекшелерден тұратын қатты сауытшамен көмкерілген қарапайым [[жақсүйексіздер|жақсыз омыртқалы]] жәндіктердің жалпылама атауы; бұрын бұлар балықтар класына жатқызылатын, сондықтан да күні бүгінге шейін остракодермаларды кейде ''сауытты балықтар'' деп атайды; соңғы [[ордовик]] — [[девон]] аралығында тіршілік еткен.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Құсайынов — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы&quot; Ж А Қ , 2003. — 248 бет.<br /> іSВN 5-7667-8188-1 іSВN 9965-16-512-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Жақсүйексіздер]]<br /> <br /> {{Geology-stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2016-04-06T02:27:38Z

<p>Kmoksy: Санат:Жақсүйексіздер</p> <hr /> <div>'''Конодонттар''' ([[конус]] + грек, odus(odontus) — [[тіс]]) — құрып біткен жәндіктердің [[фосфор]] қышқылды кальцийден тұратын тіс тәрізді ұсақ түзілімдер түріндегі қалдықтары; [[палеозой]] эрасының [[шөгінді]]лерінде кездеседі. Конодонттар табиғаты күні бүгінге дейін беймәлім: кейбір ғалымдар оларды алғашқы балықтардың тіс сүйектері деп жорамалдаса, екіншілері сақиналы құрттардың жақ сүйектері немесе өзге жәндіктер қалдығы деп есептейді. К. негізінен палеозой эрасында түзілген ұсақ түйірлі [[тау жынысы|тау жыныстары]] арасында ұшырасады, сондықтан да осы палеозой тобына тән кейбір жүйелер мен жікқабаттар көнелігі қалыптасқан қатпарлы егіз жүйенің (әдетте миогиосинклиндер) бір-бірімен тоқай-анықтауда, яғни палеонтологиялық зерттеулерде шешуші рөл атқарады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология—<br /> Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы&quot;, 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Жақсүйексіздер]]<br /> <br /> {{Geology-stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%B1%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA 2016-04-05T19:34:54Z

<p>Kmoksy: Санат:Қабыршақ қанаттылар</p> <hr /> <div>[[File:Lymantria.dispar.7360.jpg|thumb|Бұйра көбелек]]<br /> '''Бұйра көбелек ''' (Lymantrііdae Оrgyіdae) – түнгі [[көбелектер]] тұқымдасына жататын [[ауыл шаруашылығы]]ның зиянкесі. Жер шарында кең тараған, әсіресе, [[Азия]] мен [[Африка]]ның тропиктік ормандарында [[тіршілік]] ететін 3000-дай түрі белгілі. [[Қазақстан]]ның барлық облыстарында кездеседі. Бұйра көбелектер қанатын жайғанда денесінің ұзындығы 25 – 70 мм. Тұмсығының қалдығы қалған немесе жойылған (көбелектер қоректенбейді). Бұларда жыныстық диморфизм (аталық және аналық арасындағы айырмашылық) айқын байқалады. Кейбір түрлерінің аналықтары қанатсыз. Бұйра көбелектер талдар мен [[ЖЕМІС|жеміс]]-жидек ағаштарын зақымдайды. Негізінен [[Жұлдызқұрт]]тары сирек жұмыртқалары мен қуыршақтары қыстап шығады. Олар [[маусым]], [[шілде]] айларында ұшып шығып, ағаш діңдеріне, [[жапырақ]]тарына жаппай [[жұмыртқа]] сала бастайды. Бір [[аналық|аналығы]] 1000-нан аса жұмыртқа салады. Олардың түкті Жұлдызқұрттары жемір келеді. Бұйра көбелеккөбейіп кеткен жылдары жеміс-жидек, тал ағаштарының жапырақтары түсіп, қурап қалады. Күрес шаралары: көктемдегі бақтардағы ағаштарға [[инсектицидтер]] шашу қажет.<br /> <br /> &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қабыршақ қанаттылар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96 2016-04-04T22:47:23Z

<p>Kmoksy: Санат:Қабыршақ қанаттылар</p> <hr /> <div>[[File:Pieris.brassicae.female.mounted.jpg|thumb|alt=A.|Капуста ақ көбелегі]]<br /> <br /> '''Капуста ақ көбелегі'''(''Pіerіs brassіcae'') – [[капуста]]ның және [[капуста тұқымдас өсімдіктер]]дің зиянкесі. Ақ көбелектер тұқымдасына жатады. [[Қазақстан]]да кең таралған. Қанаты жайылғандағы ұзындығы 55 – 60 мм, қанатының үстіңгі жағы ақ, астыңғы жағы жасыл түсті, сарғыш, алдыңғы қанаттарының жоғарғы бұрышында [[орақ]] тәріздес қара жолақ және екі қара нүктесі бар. Жылына 2 – 4 ұрпақ беріп көбейеді. [[Қуыршақ]]тары қыстайды, [[сәуір]] – [[мамыр]]да [[көбелек]] шығады. Жұмыртқаларын топтап (15 – 200) капуста [[жапырағының]] астыңғы бетіне салады. Капуста ақ көбелегі 1-ұрпақтың жұмыртқаларын [[арамшөптер]]дің жапырағына салады, ал келесі ұрпақтарын егістіктегі екпе [[айқыш гүлдер тұқымдасы]] өсімдіктерінің жапырақтарына салады. Жұмыртқадан жаңа шыққан [[жұлдызқұрттар]] (ұзындығы 40 – 45 мм) бастапқы кезде шоғырланып капуста жапырағымен, кейінірек өсімдік бойымен өрмелеп жан-жаққа таралып, дараланып қоректенеді. Қырыққабат ақкөбелегінің жұлдызқұрты өскен кезде, ағашқа, дуалға немесе үйдің қабырғасына өрмелеп шығады. Осы жерде оның сыртқы жамылғысы түсіп, қуыршаққа айналады. Қуыршақтан шыққан көбелектің кішкене жұмсақ қанаттары болады. Ол қанаттары қатайып, жазылғанша бірнеше сағат бір жерде отырады.&lt;ref&gt;Зоология, 6-7, (1986),87 б, 7-2481&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Зақымданған өсімдіктің өсуі төмендеп, алатын өнім азаяды. Күресу шаралары: егіс даласын өсімдік қалдықтарынан тазарту, арамшөптерді құрту, [[биология]]лық және [[химия]]лық күрес шараларын қолдану.<br /> &lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қабыршақ қанаттылар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D3%99%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96 2016-04-04T17:50:37Z

<p>Kmoksy: Санат:Қабыршақ қанаттылар</p> <hr /> <div>‎ '''Дән қоңыр көбелегі ''' – [[қабыршақ қанаттылар отрядының]] түнде ұшатын қоңыр көбелек тұқымдасы. Қазақстанда ең көп тарағандары кәдімгі дән қоңыр көбелегі (Hadena bsіlіnea) және сұр дән қоңыр көбелегі (H. sordіda). Кәдімгі дән қоңыр көбелегі барлық жерде кездеседі. [[Бидай]], [[қарабидай]], кейде [[жүгері]], көп жылдық [[астық тұқымдас]] шөптердің зиянкесі, ал сұр дән қоңыр көбелегі Қазақстанның дала, орманды дала аймақтарында (солтүстік облыстарда) тіршілік етеді, жаздық [[бидай]] зиянкесі. Қанатының жайылғандағы ұзындығы кәдімгі дән қоңыр көбелегінде 40 – 42, сұр дән қоңыр көбелегінде 38 мм-дей. [[Көбелек]] масаққа, кәдімгі дән қоңыр көбелегі сонымен қатар өсімдік жапырағына, сабағына жұмыртқа салады. Жұмыртқа 13 – 14 күнде [[жұлдызқұртқа]] айналады, оның ұзындығы 28 мм-дей. [[Жұлдызқұрт]] алғашқы түрінде қызғылт сары, екінші түрінде сары түсті болады. Жылына бір рет көбейеді. Топырақта қыстап, көктемде қуыршаққа, жазда ([[маусым]] – [[шілде]] айларында) көбелекке айналады. Арылу шаралары: астықты дер кезінде жинау, бастыру, егістікті дер кезінде жырту, бидай егістігі мен астық тұқымдас шөптерді химиялық дәрі-дәрмектермен өңдеу.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Қабыршақ қанаттылар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0 2016-04-03T19:54:29Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>'''Оқыра''' – [[сиыр]]дың [[инвазия]]лық созылмалы [[ауру]]ы.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы 7- том, А. Керімбаев&lt;/ref&gt; Қоздырғышы – [[Hypoderma]] туысына жататын [[бөгелек]]тердің (H. bovіs, H. lіneatum) дернәсілдері. Оқырамен [[сиыр]], [[буйвол]], [[қодас]], [[зебу]], жас [[мал]] ауырады. [[Жылқы]]да сирек кездеседі. Оқырамен ауырған малдың сүті, салмағы кемиді. Оқыра дернәсілі мал терісін тесіп, жарақаттайтындықтан, терісінің сапасы 30 – 50%-ға төмендейді.<br /> ==Аурудың жұғу жолдары==<br /> Ұрғашы бөгелек маусым – шілде айларында ұрықтанған соң 1 – 2 сағаттан кейін малға қонып 800 (H. bovіs), 450 (H. lіneatum) жұмыртқа салады. Бұдан 3 – 5 тәулікте дернәсіл дамиды да, ол мал терісін тесіп, тері астына енеді. Мұнда күрделі дамып, екі рет түлеп, көбінесе малдың арқа терісінің астында 3 – 5 ай мекендейді. Дернәсіл тұрған жер ісінеді, жұқарып, тесік пайда болады. Бұдан жерге түскен дернәсіл топыраққа еніп, 20 – 60 күнде ересек бөгелекке айналады. Бөгелектердің кейбір түрлері қой танауына, жылқы жалына, сауырына жұмыртқалап, пысқырық, телімсіз айналма, гастрофиез ауруларын туғызады. Тері астында пайда болған дернәсілді құрту үшін хлорофостың 2%-дық судағы ерітіндісі қолданылады. Оны 30˚С-қа дейін жылытып (ересек мал басына 350 мл, жас малға 200 – 250 мл), мал терісінің дернәсіл түскен жерін ысқылап жуады, емді 30 – 35 күнде қайталайды. Оқыраның алдын алу үшін бөгелек жаппай ұшқан кезде малды түнде жаю, түс кезінде қорада ұстау, хлорофостың 1%-дық немесе трихлорометафостың 3%-дық эмульсиясын мал терісіне 20 – 25 күн сайын бүрку керек.<br /> ==Ішкі сілтемелер== <br /> * [[Қоздырғыш]] <br /> * [[Дернәсіл]]<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Жануарлар аурулары]]<br /> [[Санат:Қосқанаттылар]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2016-04-03T14:55:55Z

<p>Kmoksy: Taxobox</p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> | name = Алақұрт<br /> | image = Vermipsylla alakurt.jpg<br /> | image_caption = <br /> |regnum = [[Жануарлар]]<br /> |phylum = [[Буынаяқтылар]]<br /> |classis = [[Жәндіктер]]<br /> | ordo = [[бүргелер|Siphonaptera]]<br /> | familia = [[Vermipsyllidae]]<br /> | genus = ''[[Vermipsylla]]''<br /> | species = '''''V. alakurt'''''<br /> | binomial = ''Vermipsylla alakurt''<br /> }}<br /> '''Алақұрт''' ({{lang-la|Vermipsylla alakurt}}) – жәндіктер отрядына жататын бүргелер, бүргелер отрядына жататын арамтамақ [[жәндік]]тер, [[вермипсилләз]] ауруының қоздырғышы.<br /> <br /> Аналығының ұзындығы 6 мм, аталығы кішірек. [[Орталық Азия]]да таралған. Жұмыртқаларын қыста [[топырақ]]тың бетіне салады жаз бойы өсіп-өнеді. Күзде алақұрт жануарға жабысады (жабайы және үй тұяқтыларына әсіресе ешкімен қойларға) соларда қыстайды вермипсиллез дейтін ауру туғызады. Жануарларда (теріні және жүнді жарақаттандырады жас төлдер өте арықтайды).&lt;ref name=&quot;name&quot;&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[Қазақстан]]ның оңтүстігінде таулы аймақтарда таралған. Ұрғашысының ұзындығы 6 мл, ал еркегі одан да кішілеу болады. Ұрғашылары қыста [[жұмыртқа]] салады. Ол жаз бойы дамиды, күзде жетілген қуыршақтары жабайы және үй жануарларына ([[қой]], [[ешкі]], [[сиыр]], [[жылқы]], [[түйе]]) жабысып, өсіп-өнуін онан әрі жалғастырады. Алақұрт жануарлардың [[қан]]ымен қоректенеді. Онымен шалдыққан малдың қаны азаяды, арықтайды, [[жүн]]інің сапасы төмендейді. Күрес шаралары: төрт түлік малдың үстін инсектицидтермен ([[ДДТ]], [[гексахлорин]], [[креолин]]) [[дәрі]]леу.&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Бүргелер]]<br /> [[Санат:Арамтамақ жәндіктер]]<br /> [[Санат:Биология]]<br /> <br /> <br /> {{Biosci-stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2016-04-02T18:56:50Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>'''Қойма зиянкестері''' – [[астық]] және астық өнімдерін зақымдайтын омыртқасыз [[жәндіктер]] ([[кенелер]], [[қоңыздар]], [[көбелектер]]), [[құстар]], [[кеміргіштер]], тағыда басқа. <br /> <br /> Олардың жалпы 400-ге жуық түрі белгілі. [[Қазақстан]]да 60-тан астам түрі кездеседі. Республикада кең таралған негізгі зиянкестер: [[ұн кенесі]], түкті және ұзынша кенелер, қамба, күріш бізтұмсықтары, үлкен және ұсақ ұн қоңыздары, [[астық дән тескіші]], асбұршақ, үрмебұршақ қоңыздары, [[қамба күйесі]], диірмен, ұн, қойма, дән қанкөбелектері, [[үй кептері]] және [[торғайлар]], [[егеуқұйрықтар]], [[тышқан]] және [[сұртышқандар]]. <br /> <br /> Кейбір түрлері кептірілген жеміс, көкөніс, дәрілік өсімдіктер мен [[темекі]] өнімдеріне зақым келтіреді. қойма зиянкестернің бір тобы ([[қойма бізтұмсығы]], [[қанкөбелектер]]) тек жабық жайларды мекендесе, ал екінші тобы ([[үрмебұршақ қоңызы]], [[күріш бізтұмсығы]]) қоймаларда, егістік жерлерде, ал үшінші тобы ([[бұршақ қоңызы]], тағыда басқа) тек қоймаларда кездеседі. <br /> <br /> Қойма зиянкестер сақтаулы астықты елеулі шығынға ұшыратады – дәннің салмағын кемітеді, тұқымның өнгіштігін, [[астық]] өнімдерінің сапасын төмендетеді. Тышқандар мен егеуқұйрықтар астық дәндерімен қоректеніп, оларды ластайды, қоймалардың, үйлердің еден, қабырғаларын тесіп, үлкен зиян келтіреді, сонымен қатар [[адам]]дар, үй жануарлары арасында әр түрлі ауруларды (оба, түйнек, тағыда басқа) таратады. Алдын алу шаралары: қамбалардың айналасын шөп-қоқыстардан тазалау, қойма ішін, дән тазартқыш машиналарды және қоймадағы саймандарды [[астық]] қалдықтарынан тазарту, қойма ішін әктеу, астықты кептіру, тағыда басқа.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> Қазақ Энциклопедиясы<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Биология]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D1%96%D1%80%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2016-04-02T14:37:04Z

<p>Kmoksy: Санат:Жәндіктер</p> <hr /> <div>[[Сурет:Scarabaeus laticollis.jpg#file|thumb|250px|Өліктермен қоректенетін жәндік- Көң қоңызы]]<br /> '''Шіріген жемір'''<br /> :* Өлі еттеніп бара жатқан тін қалдықтарын өзіне сіңіріп, жұтып қоятын [[клетка]]лар ([[жасуша]]лар).<br /> :* [[Өлік]]термен қоректенетін [[жануарлар]].&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова <br /> Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. <br /> Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Медицина]]<br /> [[Санат:Жәндіктер]]<br /> <br /> {{Stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2016-04-02T12:14:09Z

<p>Kmoksy: Taxobox</p> <hr /> <div>‎{{Taxobox<br /> |name = Бұршақ қоңызы<br /> |image = Bruchus pisorum.jpg<br /> |image_caption = <br /> |regnum = [[Жануарлар]]<br /> |phylum = [[Буынаяқтылар]]<br /> |classis = [[Жәндіктер]]<br /> |ordo = [[Қатты қанаттылар‎]]<br /> |familia = [[Жапырақ жегілер‎‎|Chrysomelidae]]<br /> |subfamilia = [[Bruchinae]]<br /> |tribus = [[Bruchini]]<br /> |subtribus = [[Bruchina]]<br /> |genus = ''[[Bruchus]]''<br /> |species = '''''B. pisorum'''''<br /> |binomial = '''''Bruchus pisorum'''''<br /> |binomial_authority =([[Linnaeus (auktor)|Linnaeus]], 1758)<br /> }}<br /> '''Бұршақ қоңызы''' ({{lang-la|Bruchus pisorum}}) – [[Қатты қанаттылар|қатты қанаттылар]] отрядының дән қоңыздары тұқымдасына жататын жәндік. Негізінен [[Қазақстан]]ның оңтүстік және оңтүстік-шығыс облыстарына таралған. Даму циклі бір жыл. [[Дене]]сін қоңыр түсті түктер басқан қара [[қоңыз]], ұзындығы 4 – 5 мм, қанаттарының үстінде ақшыл дақтар мен жолақтар, құрсағының ұшында крест тәріздес ақ [[таңба]] бар. Бұршақ қоңызы қамбадағы және өнімді жинаған кезде егістікте шашылып қалған бұршақ дәндерінің ішінде қыстайды. Егістікте қоңыздар бұршақтың [[гүлдену]] кезінде пайда болып, гүлдің күлте [[жапырақ]]тарымен және тозаңымен қоректенеді. Олар [[жұмыртқа]]ларын бұршаққаптың жақтауларына салады. [[Эмбрион]]дық дамуы 6 – 10 күнге созылады. Дернәсілдері бұршаққапты кеміріп теседі де, дәннің ішіне енеді. Қоректену кезеңінде [[дернәсіл]] дәннің ішін үңгіп, қуыс жасайды. Дернәсіл мен қуыршақтың жетілуі түгелімен бір дәннің ішінде өтеді де, 1,5 – 2 айға созылады. Қуыршақтанар кезінде дернәсіл дәннің керегесін ішкі жағынан кеміріп, беті жұқа қабыршақпен жабылған дөңгелек тесік жасайды. Одан жас [[қоңыз]] шығады. Дернәсілдер зақымдаған [[бұршақ]] дәндерінің сапасы кемиді, дәмі нашарлайды, өнімділігі 75%-ға дейін төмендейді. Күрес шаралары: ауыспалы егіс жүйесінде дақылдардың кезектілігін сақтау, [[бұршақ]] [[дәнді дақылдар]] өсірілген жерге оларды кемінде 2 – 3 жылдан кейін ғана қайталап егу; өнімді жинап алған соң егістік жерді өсімдік қалдықтарынан тазартып, қысқа қарай терең етіп жырту. Бұршақ қоңызына қарсы күресте егісті [[децис]], т.б. [[инсектицидтер]]мен өңдейді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қатты қанаттылар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2016-04-01T13:46:38Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Giulio Rosati 13.jpg|thumb|right|Кілем сатушы (Джулио Росати)]]<br /> '''Кілем'''&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;<br /> (Ковер) — әсемдік үшін, сондай-ақ үйдің жылылығын сақтау, дыбысты бәсеңдету үшін пайдаланылатын түрлі-түсті [[ою-өрнек]] салып тоқылған бұйым. Кілем бір немесе бірнеше қабатты, түкті немесе тықыр болып келеді. [[Түкті кілем]] бірнеше қабаттан тұрады. Мұндай кілемнің негізі және арқауы жекеленген жіптерден, бірақ бір-біріне тығыз орналасқан түйіндерден тұрады. Жіптердің ұшы біркелкі қырқылғаннан кейін пайда болатын қалың түк мұндай түйіндерді көрсетпей жауып тұрады. Түктің ұзындығы 3 мм-ден 18 мм-ге дейін болады. Ол кілемнің қалыңдығын, мықтылығын арттырумен бірге оны жеңіл (барқыт тәрізді үлпілдек) етіп көрсетеді. Тықыр кілем (кілем, палас, сумаха, шпалер, терме алаша және т.б.) бір өріс жібінен бір қабатты екі жақты тығыз етіп тоқылады. Түгі қырқылмаған (түз ақшалы), кейде түгінің жартысы қырқылып, жартысы қырқылмаған аралас кілемдер де шығарылады. Сонымен қатар тоқыма емес (түгі тігілмелі, шыбықшалы, желімді кілемдер), түскиіз, ою-өрнек салынған тері кестелі өрме кілемдер де болады. Дайындалу тәсіліне қарай кілемдердің '''қолдан''' және '''машинамен''' тоқылған түрлері болады.<br /> <br /> == Қолдан тоқылған кілем ==<br /> <br /> [[Сурет:Divar hanası.jpg|thumb|right|200px]]<br /> <br /> Қолдан тоқылған кілем [[тоқыма станоктар]]ында өндіріледі. Өте берік келеді, күтіп ұстағанда ондаған жылдар бойы, кейде жүз жылдан астам уақыт пайдалануға болады. Қолдан тоқылған түкті кілемді тоқуға жүн (қой, ешкі, түйе жүні), мақта-мата, жібек, зығыр, кендір жіптері пайдаланылады. Қолмен тоқылатын кілемнің түгі ор түрлі бояулы жіптерді әрбір екі өріс жібіне шалу арқылы жасалады. Майда өрнек қажет болғанда бір ғана өріс жібіне түйіледі. Олар көбіне қос шалымды, кейде бір жарым шалымды тұзақша түрінде болады да, ұшы бетіне шығарылып, қырқылып тасталады. Бірыңғай қатар жатқан тұзақшалардан кейін арқау жібін жүргізіп, алдыңғыларына қарай тарақпен нығыздай қағып отырады. Түк үшін жүннен иірілген жіп (кейде жібек жіп), ал өріс және арқау үшін мақта жіп қолданылады. Көбіне ұсақ өрнек жасау үшін өрістік мақта жіп жіңішке жібек жіппен алмастырылады.<br /> <br /> Кілем тоқу халықтың өте ертеден келе жатқан қол өнері. Қолдан тоқылған ең бағалы кілемдер [[КСРО]], [[Иран]], [[Франция]], [[Үндістан]],<br /> [[Қытай]], [[Болгария]], [[Румыния]], [[Венгрия]], [[Чехословакия]], [[Польша]], [[Ауғанстан]], [[Түркия]]да шығарылады, КСРО-да қолдан тоқылған ең жақсы кілемдер негізінен [[РКФСР]] (Дағыстан АССР-і), Түркменстан, Азербайжан, Грузия, Армення және Қазақстанда шығарылады. Әр халықтың, әр елдің қалыптасқан дәстүр ерекшелігіне қарай кілемнің түр-түсті, ою-өрнегі, оны дайындау тәсілі әртүрлі болып келеді. Сондықтан да кілемдер тоқылған жердің немесе халықтың, тайпаның атымен аталады.<br /> <br /> == Кілем түрлері ==<br /> [[Сурет:Pazyrykfull.jpg|left|200px|thumb|Дүниедегі еі ескі кілем, пазырық кілемі, Алтайда табылған]]<br /> '''[[Түрікмен кілемдері]]''' ''«ушан», «құла» кілемі, «пенди», «гауһар», «иомуд», «бешир»'' т. б. деп аталады. Негізінен түсі қызыл, геометриялық түзу сызықты өрнектермен әсемделеді.<br /> <br /> '''[[Кавказ кілемдері]]''' ''«куба», «шируан», «хила», «қазақ», «карабах», «дербент», «микрах», «ахты»'' т. б. деп аталады. Түрі қызыл, көк, көгілдір, алқызыл, сары, ақшыл<br /> түсті болып келеді. Ою-өрнек ретінде гүл, жапырақ, құс, жан-жануарлар бейнесі қолданылады.<br /> <br /> '''[[Қытай кілемдері]]нде''' әртүрлі түстегі балық, жан-жануарлар, мифтік құбыжықтар,<br /> [[айдаһар]]лар т. б. бейнеленеді. Сондай-ақ [[лотос]], [[таушымылдық гүлдері]] өрнектелген кілемдер де кездеседі. Олардың ортасы ою-өрнексіз көбінесе сары, қошқыл көк, алқызыл<br /> түсті болып келеді. Тағы бір ерекшелігі — оның түгі кілемдегі ою-өрнекті аша түсетін<br /> ыңғаймен ұзынды-қысқалы болып қырқылады. Ою-өрнек түгінің қысқа қырқылуы кілем түрінің Әдемілігін арттыра түседі.<br /> <br /> '''[[Түрік кілемдері]]''' ''«анатоль», «анкара», «смирна», «бергамо», «брусеа», «ушак»'' т. б.<br /> деп аталады. Гүлді (парсы көлемдеріне қарағанда бір жүйеге түсірілген) және ою-өрнекті болып келеді.<br /> <br /> '''[[Француз кілемдері]]''''' «савонарри», «обюссон»'' типіндегі кілемдерде гүл салынған ою-өрнекті суреттер басымдау болады.<br /> <br /> Қазақ кілемдері тоқылу ерекшелігіне қарай — түкті және тықыр; материалына қарай — [[жібек]], [[масаты]], [[қалы]]; шығаратын жеріне қарай — [[Қызылорда]], [[Алматы]], [[Тараз|Жамбыл]];<br /> [[ру]] үлгілеріне қарай — [[Адай]], [[Керей]], [[Қоңырат]], [[Үйсін]]; сондай-ақ қосалқы белгілеріне қарай — шашақты, оқалы кілемдер болып бөлінеді. Қазақ кілемдері түркі тектес халықтар<br /> көлемдерінің қазіргі үлгілеріне өте ұқсас.<br /> <br /> Негізінен қызыл, қаракөк, сары, күлгін, аспанкөк түстерді қолдану арқылы түрлі ою-өрнектер табиғат көріністерімен ұштастыра<br /> бейнеленеді. Қазақстанның оңтүстігінде түкті<br /> және тықыр кілемдерді қолдан тоқу дамыған.<br /> Олардың негізгі өрнектері — «күмбез», ал<br /> жиектерінде текшелі өрнектері «қорған» деп<br /> аталып, оны бойлай күлгін түсті «су» өрнегі<br /> жүргізіледі. Бұл зәулім күмбезді, тас қамалды, қорғанын қуалай су жүргізілген қалайы<br /> елестетеді. Ою-өрнектерді белгілі мазмұнға<br /> құру [[текемет]] , [[сырмақ]] өрнектерінен де байқалады. Кейде ортаңғы гүл-күмбездердің орнына түлкі ілген бүркіт, жан-жануар немесе<br /> табиғат көрінісі т. б. бейнеленеді. Геометриялық өрнектер өте басым. Қазақ кілемдеріндегі айшықты ою-өрнек әсері басқа халықтар кілемдерінен де байқалады. Мәселен, кавказ көлемдерінің бірі '''«қазақ»''' деп<br /> аталады.<br /> <br /> 1936 жылдан бері ұлттық үлгілерге жаңа<br /> мазмұн беруді көздейтін [[Алматы кілем тоқу фабрикасы]] жұмыс істейді. Мұнда кілем қолмен де, машинамен де тоқылады. Фабрика<br /> әртүрлі мерекелерге арналған, сондай-ақ ұлы<br /> адамдардың, көрнекті жазушы, қоғам қайраткерлерінің, мүшелтой иелерінің суреті салынған кілемдер де шығарады. Ал төсеніш,<br /> дастарқан т. б. ретінде пайдаланылатын<br /> кілемдер республиканың кейбір облыс орталықтарына шығарылады.<br /> Машинамен тоқылатын кілемдер сыртқы түрі мен ою-өрнегі жағынан қолдан тоқылған<br /> кілемдерден көп өзгешелігі болмаса да беріктігі мен төзімділік жағынан олардан<br /> төмендеу. Қолдан тоқылған кілем ұлттық<br /> ою-өрнек пен колоритгі ұштастыра пайдаланған өте сапалы бұйым болып саналады.<br /> <br /> == Машинамен тоқылатын кілемдер ==<br /> [[Сурет:Tapis Kairouan.jpg|300px|right|thumb|Тунистегі кілемдер базары]]<br /> Машинамен тоқылатын кілемдер негізіне табиғи жіптермен қатар [[синтетикалық жасанды талшықтар]], [[жүн тәріздес жіптер]], <br /> [[химиялық пленка]] жіптер де пайдаланылады.<br /> Кілем тоқылатын жіптің құрылымын зерттеу<br /> нәтижесі химия мамандарына өте төзімді<br /> [[полимер]] материалдарды ойлап табуға мүмкіндік берді. Олар жуан, жіңішке, созылмалы, жеңіл, нәзік, ширақ және ақшыл болып<br /> келеді. Түсін жоғалтпау жағынан [[полиакрилонтрильді талшықты жүн]]нен әлдеқайда төзімді. Машинамен тоқылатын кілемдер түгі<br /> тігілмелі тафтинг, тоқымалы, трикотаж, тоқыма-тігілмелі, шыбықшалы киіз, флоки-<br /> ровты кілемдерге бөлінеді. Тоқыма кілемдер<br /> механикалық тоқу станогында бір түсті немесе әр түрлі түсті болып шығарылады,<br /> құрылымы жағынан кілемді көп қабатты мата деуге болады. Түгі тігілмелі тафтині - негізгі тоқымалы, трикотаж, тоқыма-тігілмелі кілемдер жоғары жылдамдықты көп инелі<br /> машиналармен тоқылады. Кілем негізі өріс<br /> жібінен, астыңғы матадан және латексті<br /> астарлан тұрады.<br /> <br /> [[Шыбықшалы киіз]]. Кілемдер көп қабатты холст тәріздес болып<br /> келеді. Флокировты кілемдерді астыңғы материалға химиялық талшықтардан жасалған<br /> қысқа түктерді жапсыру арқылы [[Электр Өрісі|электр өрісінде]] өндіреді.<br /> <br /> Кілемнің көлемі, өрнегі және түр-түсі бөлмені [[интерьер]]іне сай (қабырғаның түсі, мебель, портьер т. б. қабы) болғаны дұрыс.<br /> Кілемді күту. Кілемді ұқыпты күтіп ұстаған<br /> жағдайда ұзақ уақыт пайдалануға болады.<br /> Кіре беріске, аяқ астына, дәлізге, холл, вестибюль, баспалдақ, т. б. адамдар көбірек жүретін орындарға төселген көлемдер тез тозады. Сондықтан да оның үстіне жіңішкеле у<br /> кенеп мата немесе басқадай материалдар<br /> төсеген жөн. Егер бүктелетін кілем болса<br /> оның жиегіне іш жағынан кішілеу кенеп<br /> қалташалар тігіл, оған жалпақтау металл<br /> табақшалар қоятын болса кілемге жиналатын [[электр-статикалык заряд]]тар мөлшері<br /> азаяды.<br /> <br /> Кілемнің тозбауы және әдемілігі мен қылдақтығын арттыру үшін оның астына киіз немесе жұмсақ резеңке салады. Еденге төселетін кілемнің орнын ауыстырыл отырған жөн.<br /> <br /> Кілемді төсер алдында еденнің кірін кетіріп, шаңын сүртіл әбден құрғату керек. Төсеген кезде кілемнің жиырылып, бүктеліп қалмауын қадағалау қажет. Тоқыма кілемдерді қатты сыпырғышпен немесе шаңсорғышпен аптасына бір рет тазалайды. Қатты щеткаларды пайдаланбаған жөн. Түгіне қарсы тазалау ға да болмайды.<br /> <br /> Кілемді жұмсақ, иілгіш заттармен қаққан дұрыс. Оны ағаш қорғанға немесе кір жаятын арқанға іліп қағуға болмайды, мұндай жағдайда кілемнің арқау жіптері зақымданады. Қағылған кілемніқ екі жағынан бірдей сыпырғышпен сүрту керек. Қысты күндері кілемнің түкті жағын үстіне қаратып қар салып тазалаған тиімді. Майысқақ шыбықпен немесе тал сыпырғышиен бірнеше рет орнын ауыстырып таза қардың үстінде әбден тазарғанша қағу керек. Таза жүннен қолдан және машинамен тоқылған кілемдерге [[қаракүйе]] мен [[кілем қоңызы]] түседі. Олар кілемнің боялған түгін (жасыл түсті кілемдерге түспейді) бүлдіреді. Санитарлық талапқа сай емес дымқыл, шаң басқан және уақытында кептіріліп, желдетілмеген орындарға, кілемнің тазаланбаған бөліктеріне кілем қоңызы, қаракүйе (личинкалары 12 ай шамасында өмір сүреді) түседі. Жүннен тоқылған кілемдерді жазда алдын-ала кептіріп, сосын шиыршықтап бүктен алып қойған жөн.<br /> <br /> Тазаланып, келтірілген кілемге [[нафталин]] себу керек немесе бүктеген кезде арасына қашықтығын бірдей етіп нафталин салынған дорбашалар (нафталин таблеткалары), «молебой» таблеткаларын салған дұрыс. Кілемді сақтау үшін оны мүмкіндігінше тығыздан бүктеп, сыртынан газет қағазымен орай [[полиэтилен]] қапшыққа салып қояды. Кілемді кемінде жылына бір рет «Аэроантимоль», «Супромит сұйықтықтарымен немесе «супрозоль» аэрозольды препаратымен профилактикалық өңдеуден өткізіп отыру керек.<br /> <br /> Бұл заттар қара күйені және [[кілем қоңызы]]ның [[личинка]]ларын өлтіреді. Жүн тәріздес синтетикалық жіптерден жасалған кілемдер жоғары гигиеналық қасиеттерімен ерекшеленеді әрі [[шаңсорғыш]]пен жақсы тазаланады. Синтетикалық кілемдердің түкті жағына түскен дақты бірден сумен сүртіл тастаса оңай кетеді. Тұрыңқырап қалған дақты тұрмыс қажетін өтеу комбинатында химиялық тазалау жолымен кетіреді, мұнда көлемді керіп-созуға да болады. [[Табиғи жіп]]тер мен [[синтетикалық талшық]]тардан жасалған кілем және кілем тәріздес бұйымдарды тазалауға ''«Атта», «Борс», «Золушка — М», «Умка»'' деп аталатын арнаулы сұйық препараттар шығарылады. Тазаламас бұрын [[кілем түгі]]ндегі бояулық беріктігін тексерген жөн. Ол үшін ақ матаны алдын-ала дайындалған қоспаға батырыл алып кілемнің елеусіздеу бүрышын тазалап көреді. Егер бояу жұқнаса, оны тұтастай тазалай беру керек. Бояуы шығатын кілемдерге мұндай препараттарды пайдалануға болмайды.<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[Палас]]<br /> <br /> == Дереккөздер&lt;/span&gt; ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> <br /> [[Санат:Тұрмыс]]<br /> [[Санат:Кілемдер]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D3%99%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%BC%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2016-04-01T01:47:03Z

<p>Kmoksy: Taxobox</p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> | name = ''Haplosoma ordinatum''<br /> | status = <br /> | image = <br /> | image_caption = <br /> |regnum = [[Жануарлар]]<br /> |phylum = [[Буынаяқтылар]]<br /> |classis = [[Жәндіктер]]<br /> |ordo = [[Қатты қанаттылар‎]]<br /> | superfamilia = [[Scarabaeoidea]]<br /> | familia = [[Dynastidae]]<br /> | genus = [[Haplosoma]]<br /> | species = '''H. ordinatum'''<br /> | binominal = Haplosoma ordinatum<br /> | binominal_authority = Semenow, 1889<br /> | synonyms = <br /> }}<br /> '''Кәдімгі гаплозома қоңызы''' ({{lang-la|Haplosoma ordinatum}}) – [[қатты қанаттылар]] отряды [[тақтамұрттылар тұқымдасы|тақтамұрттылар тұқымдасына]] жататын [[қоңыз]]. Қоңыздың түсі қоңыр қара, денесінің ұзындығы 14 – 25,4 мм, [[мұртшалар|мұртшалары]] үш бөлікті түйреуішті (олар 10 бунақты) болады. Жағының жоғарғы шеті сәл толқынды келеді. Арқасының алдыңғы бөлігі аталығында, аналығында бірдей. Аталығының маңдай тігісі (аналығына қарағанда) бұдырлы және алдыңғы аяғының іш жағындағы [[тырнақ|тырнақтары]] кеңейіп, төмен қарай иілген. Даму [[цикл|циклі]] екі жылдай, [[дернәсілдер]] құмда тіршілік етіп, [[өсімдіктер|өсімдіктердің]] тамырымен қоректенеді. Қоңыздар кешқұрым немесе түнде белсенді, кейде жарыққа да ұшып шығады. Кәдімгі галлозома қоңызы – өте сирек кездесетін түр тіршілігі әлі толық зерттелмеген. [[Қазақстан|Қазақстанда]] [[Сырдария]] мен [[Арал]] маңындағы құмдарда тіршілік етеді. Бір данасы [[Атырау облысы]] [[Құлсары қаласы/Құлсары қаласынан]] 48 км жердегі [[Жем]] аңғарынан табылған. [[Барсакелмес қорығы|Барсакелмес қорығында]] қорғалады. Қазақстанның «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]» енгізілген.<br /> &lt;ref name=”test”&gt;”Қазақстан Энциклопедиясы” &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Сілтемелер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Қатты қанаттылар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%93%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2016-03-31T06:08:50Z

<p>Kmoksy: Санат:Қатты қанаттылар</p> <hr /> <div>[[File:Carabus gebleri.jpg|thumb| '''Геблер барылдауық қоңызы''']]<br /> '''Геблер барылдауық қоңызы''' (''Сarabus geblerі''), қаттықанаттылар отряды, [[барылдауық қоңыздар]] тұқымдасына жатады. [[Алтай]]дағы Жылантауда, [[Бұқтырма өзені|Бұқтырма өз-нің]] аңғарында, [[Үлбі]] және [[Өскемен]] маңында кездеседі. Дене тұрқы ірі, 30 – 38 мм. Басы, арқасының алдыңғы бөлігінің түсі қара көк. Қанатының үстіңгі бөлігі жалпақ, сәл дөңестеніп келген, жасыл немесе қола түстес. Онда созылыңқы төмпешіктері бар жіңішке тізбектер айқын көрінеді. Г. б. қ. тіршілігі аз зерттелген, өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, [[Қазақстан]]ның ''«[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]»'' енгізілген.<br /> &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Қатты қанаттылар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2016-03-31T03:06:29Z

<p>Kmoksy: Санат:Құстар</p> <hr /> <div>'''Қырлы төсті құстар'''({{lang-en|Neognathae}}) — [[желпуіш құйрықты құстар]]дың [[отряд]] үсті тобы. <br /> <br /> <br /> Негізінен, олар 28 — 30 отрядқа жіктеледі. Қырлы төсті құстар жер шарының барлық аймақтарында кеңінен таралған әрі олардың түр құрамы да сан алуан. Оларды жыл маусымдарындағы тіршілік әрекеттерінің ерекшеліктеріне байланысты жыл құстары, көшпелі құстар және бір орында қыстап шығатын (қоныс аудармайтын) құстар деп бөледі. Тіршілік ететін табиғи ортасына байланысты орман құстары, су-батпақты жердің құстары, ашық далалы жердің және теңіз құстары, т.б. деп бөлінеді. Қырлы төсті құстарды кейде жалпақ төс сүйектеріне байланысты кәдімгі ұшатын құстар деп атайды. Ірі жабын қауырсындарының мүйізді өзегінің екі шетінде тұтас пәрі (желпуіші) болады. Түтікті жіліктерінің ішінде ауа болатындықтан сүйектері жеңіл. Толарсақ сүйектері тұтасып жіліншік сүйегіне (цевка) айналған. Иық белдеуінде жауырын, қарға (коракоид) сүйектері жеке сүйектерден тұрса, бұғана сүйектері өзара қосылып кеткен әрі жақсы дамыған. <br /> <br /> Құстардың бұл тобы ұшуға бейімделгендіктен бұлшық еттерінің негізгі бөлігі төс сүйегі қырының екі жағында шоғырланған. Әсіресе, ұшқан кезде қанатын түсіретін кеуде (көкірек) бұлшық еттері, құстың жалпы салмағының 20%-ына сәйкес келеді. Оның астыңғы жағында орналасқан бұғана асты бұлшық еттері кеуде бұлшық еттерінен едәуір кіші, ол құстың қанаттарын көтеру қызметін атқарады. Қыран құстардың төс сүйегінің қырын құсбегілер ер сүйек деп атайды. Сол арқылы [[құсбегі]]лер қыран құстардың алғырлығын, қоңдылығын анықтайды. &lt;ref&gt;Қазақстан Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{commons|Neognathae}}<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%96%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2016-03-27T21:01:31Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>[[Санат:Құстар]]</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%93%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD_%D1%84%D0%B0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2016-03-27T02:42:26Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>'''Гиппарион фаунасы''' – миоцен – плиоцен дәуірінде тіршілік еткен [[сүтқоректілер]]. Гиппарион [[фауна]]сы құрамында ең көп таралғаны – [[гиппарион]] [[жылқы]]сы, фаунаның аталуы да осыған байланысты. <br /> [[Сурет:Hipparion3.jpg|thumb|300px|right|[[Гиппариондар]] (реконструкциясы)]]<br /> [[Сурет:Knight Mastodon.jpg|thumb|300px|right|[[Мастодонттар]] (реконструкциясы)]]<br /> Гиппарион фаунасының қазба қалдықтары [[Үндістан]]нан, [[Қытай]]дан, [[Моңғолия]]дан, Оңт. [[Еуропа]] елдерінен, сондай-ақ Шығыс және Солт. [[Қазақстан]]нан табылған. Қазбадан: тасбақалар (''Emys'', ''Mauremys'', ''Sarmatemys''), кемірушілер (''Steneofіber Monosaulax'', ''Mіmomus'', ''Promіmomus''), жыртқыштар (''Machaіrodus'', ''Percrocuta''), тастұяқтылар ''Hіpparіon'', ''Aceratherіum'' (кейінгі түрлері) ''Chіlotherіum'', ''Sіnotherіum''], жұптұяқтылар (''Lagomeryx'', ''Mіotragocerus'', ''Samotherіum'', ''Palaeotragus'') табылды. Бұлар ылғалды дала, [[тоғай]]лы аймақтарда, өзен-көл жағалауларында тіршілік еткен. Г. ф-ның геол. қабаттардың салыстырмалы жасын анықтауда маңызы зор.<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Табиғат]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9 2016-03-27T02:35:35Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> |name = Анхитерий<br /> | fossil_range = {{Fossil range|Miocene}}&lt;ref name=&quot;Salesa04&quot;&gt;Salesa, M.J., Sánchez, I.M., and Morales, J. 2004. [https://www.app.pan.pl/archive/published/app49/app49-189.pdf Presence of the Asian horse ''Sinohippus'' in the Miocene of Europe]. Acta Palaeontologica Polonica, 49(2):189-196.&lt;/ref&gt;<br /> | image = Anchitherium.jpg<br /> | image_width = 250px<br /> | image_caption = ''Anchitherium aurelianense'', ''[[Hypohippus equinus]]'', ''[[Merychippus sejunctus]]'', and ''M. sphenodus'' fossils in Museum für Naturkunde, Berlin<br /> |regnum = [[Жануарлар]]<br /> |phylum = [[Хордалылар]]<br /> |classis = [[Сүтқоректілер]]<br /> |ordo = [[Тақтұяқтылар]]<br /> |familia = [[жылқылар тұқымдасы|Equidae]]<br /> | subfamilia = †[[Anchitheriinae]]<br /> | genus = '''''Anchitherium'''''<br /> | genus_authority = [[Christian Erich Hermann von Meyer|von Meyer]], 1844<br /> | type_species = ''Anchitherium ezquerrae''<br /> | subdivision_ranks = Species&lt;ref name=&quot;Salesa04&quot;/&gt;&lt;ref name=Sánchez98&gt;Sánchez, I.M., Salesa, M.J., and Morales, J. 1998. [http://estudiosgeol.revistas.csic.es/index.php/estudiosgeol/article/view/204/205 Revisión sistemática del género ''Anchitherium'' Meyer, 1834 (Equidae; Perissodactyla) en España]. Estudios Geológicos, 55(1-2):1-37&lt;/ref&gt;&lt;ref name =&quot;Ye05&quot;&gt;Ye, J., W.-Y. Wu, and J. Meng. 2005. [http://www.ivpp.ac.cn/pdf/magazine311.pdf ''Anchitherium'' (Perissodactyla, Mammalia) from the Halamagai Formation of Northern Junggar Basin, Xinjiang]. Vertebrata Palasiatica, 43(2):100-109 (in Chinese with English summary).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MacFadden01&quot;&gt;MacFadden, B.J. 2001. Three-toed browsing horse ''Anchitherium clarencei'' from the early Miocene (Hemingfordian) Thomas Farm, Florida. Bulletin of the Florida Museum of Natural History, 43(3):79-109.&lt;/ref&gt;<br /> | subdivision = <br /> *''A. alberdiae''<br /> *''A. aurelianense''<br /> *''A. australis''<br /> *''A. castellanum''<br /> *''A. clarencei''<br /> *''A. corcolense''<br /> *''[[Anchitherium cursor|A. cursor]]''<br /> *''[[Anchitherium ezquerrae|A. ezquerrae]]''<br /> *''[[Anchitherium gobiense|A. gobiense]]''<br /> *''[[Anchitherium hippoides|A. hippoides]]''<br /> *''[[Anchitherium matritense|A. matritense]]''<br /> *''[[Anchitherium navasotae|A. navasotae]]''<br /> *''A. parequinum''<br /> *''A. procerum''<br /> }}<br /> '''Анхитерий''' ({{lang-la|Anchitherium}}) – [[жылқы]] тұқымдасының миоцен дәуірінде негізгі тармағынан бөлініп шыққан арғы тектерінің бірі. Анхитерийдің [[қаңқа]] қалдықтары Батыс [[Еуропа|Еуропада]], Шығыс [[Азия|Азияда]] және [[Солтүстік Америка|Солтүстік Америкада]] табылған. [[Қазақстан|Қазақстанда]] [[Павлодар]] маңындағы [[Қалқаман]] ойысында және Ұлы Жыланшық өз-нің жағалауындағы миоцен дәуірінің алғашқы жартысында пайда болған шөгінді қабаттардан табылды. Анхитерийлер суы мол тоғайлы ортада тіршілік еткен. Пішіні қазіргі жылқылардан кіші болған. Жақ тістерінің сыртындағы тік ойыстары терең болғандықтан, тіс қорабы ирек келген. Негізгі жақсы дамыған уақыты миоценнің ортасы, ал осы дәуірдің соңына қарай құрып кеткен. Сол дәуірде тіршілік еткен кейбір мастодонт, мүйізтұмсық, халикотерий, бұғытәрізділер, кемірушілер түрлері де осы Анхитерий фаунасына (жануарлар топтарына) кіреді. &lt;ref&gt; Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том; &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Тақтұяқтылар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B0%D1%80 2016-03-26T13:13:56Z

<p>Kmoksy: Санат:Шөлдер</p> <hr /> <div>Үндістан мен Пәкістан [[шөл]]ді және шөллейтті жазық. Инд өз-нің төм.ағысындағы сол жағалауды бойлай 850 км-ге созылып жатыр, негізінен шығу тегі жағынан антропогенді. Аум. шамамен 300 мың км.ең биік жерлері 100-200м. Аллювийлі, теңіздік текті кұмдардан қалыптасқан. Жер бедерінде кұм қырқалар, параболалық және тырма түрінде құмшағылдары да кездеседі . Климаты тропиктік ,жылдық жауын-шашын мөлш. бат-нда 90мм-ден шығ-нда 200мм-ге дейін өзгереді.Мамыр-майсым айларында әдетте қатты желдер мен шаңды дауылдар соғады. Қырқалардың аралығындағы жазық жерлерді сорлар, тақырлап, тұзды көлдер алып жатыр. Грунттық сулары мол,тұзды. Өсімдіктері сирек негізінен салммофильді бұталардан тұрады, акациялар, қатты шөптер де кездеседі. жайылымдық мал ш., Инд өзндегі шұраттар мен жазықта суармалы егіншілік дамыған.<br /> [[Санат:Шөлдер]]</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%80%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2016-03-25T18:57:52Z

<p>Kmoksy: Санат:Түйелер</p> <hr /> <div>'''Аруана ''' – сыңар [[өркеш]] [[түйе]]. [[Африка]] мен [[Азия]]да, Орталық Азия республикаларында, әсіресе, [[Түрікменстан]]да көп өсіріледі. Айыр түйеге қарағанда ыстыққа төзімді, сүті де одан 2 – 3 есе көп, бірақ жүн түсімі аз келеді. Қазақстанда Аруана қазақ түйесімен будандастырылып өсіріледі. [[Атырау облысы]] шаруашылықтарында Аруананы [[сауын]] үшін өсіреді. Бұл жерде көбіне айыр [[інген]]ге үлек шөгереді, өйткені одан туған [[будан]]ның сүті Аруанадан да көп әрі жергілікті жағдайға төзімді.&lt;ref name=source1&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]] I том&lt;/ref&gt;<br /> == Сілтемелер ==<br /> * [[Түйе]]<br /> *[[Түйелер]]<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://www.huntingukraine.com/index.php?option=com_kunena&amp;func=view&amp;catid=49&amp;id=5964&amp;limit=20&amp;limitstart=420&amp;Itemid=209/ УКРАЇНСЬКИЙ ХОРТ]<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Түйелер]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 2016-03-25T08:09:35Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|300 × 213px|нобай|оңға|]]<br /> {{мағына|Адам}}<br /> <br /> '''Саналы адам''' - <br /> # ({{lang-la|Homo sapiens}}; кейде ''Хомо Сапиенс'' деп айтылады - [[Сүтқоректілер]] класының [[Приматтар]] отрядының [[гоминидтер]] тұқымдасының [[Адам]]дар тегінің жалғыз биологиялық түрі. <br /> # [[Ислам]] бойынша Адамды Алла тағала топырақтан жаратқан. Батыс елдерінде әлі қара-қайшылыққа толы эволюциялық теориясын ұстанады, оған сәйкес адам — тірі жүйелер [[эволюция]]сының дамуының ең жоғарғы сатысы.<br /> <br /> Адамның табиғаты және жаратылысы осы күнге дейін философиялық және діни атыстың негізгі тақырыбы болып келе жатыр.<br /> <br /> Ағылшын ғылымы [[Чарльз Дарвин]] [[1871]] ж. шыққан «Адамның тегі және жыныстық сұрыпталу» деген еңбегінде: «Адам жануарлар әлемінің эволюциялық дамуы нәтижесінде пайда болды», — деп дәлелдеген.<br /> <br /> == Адам және философия ==<br /> Адам — Жер бетіндегі ең жоғарғы [[даму]] сатысындағы тіршілік иесі, қоғамдық-тарихи әрекет пен мәдениетті жасаушы. Адам – [[философия]], [[әлеуметтану]], [[психология]], [[физиология]], педагогика, [[медицина]], т.б. ғылымдардың нысаны болып табылады. Адам мәселесі, оның пайда болуы, өмірде алатын орны, тіршілігінің мәні мен мақсаты адамзат танымының формалары – әпсаналардағы (мифологиядағы), діндегі, философиядағы, ғылымдағы ең негізгі мәселе. Бұл жөніндегі әңгімелер ертедегі Стоя қаласының ойшылдары (Сенека, т.б.) мен Сократтан басталады. (Протагор: «адам – заттардың өлшемі», Сократ: «өзіңді өзің танып біл»). Ежелгі Үнді, Қытай, Грек философиясында адам әлемнің бір бөлігі ретінде қарастырылады. Демокрит түсіндірмесінде адам микрокосм, «кіші әлем», ол сондай-ақ түпнегіздерден құралады; адам денесі мен рухы ақиқаттың екі аспектісі (аристотелизм) немесе екі ерекше түпкізаты (платонизм). Антикалық философия үшін (Аристотель) адамды қоғамдық өмірге икемді тіршілік, рух, парасат иесі ретінде тану анықтаушы [[фактор]] болды. Ортағасырлық шығыс өкілдері де (Әбу Наср әл-Фараби, т.б.) діннің ықпалы күшейіп тұрғандығына қарамастан, Аристотельдің осы түсінігін ары қарай жалғастырды. Қайта өркендеу дәуірінде адам құдайдан дарыған еріктілік күші арқасында өз өмірі мен тағдырының негізін қалаушы және табиғаттың шектеусіз билеушісі ретінде танылды, сондықтан шебер жаратушының бейнесі Ренессанс символына айналды. 17 ғасыр (ғылыми-революция ғасырында) мен 18 ғасыр (ағартушылық дәуірінде) рационалистерінің ұғынуында нақ сол парасат, ақыл-ой адамның түпкізаты, өзіне тән ерекшелігі ретінде қарастырылады. Неміс классикалық философиясы үшін адам мәдениеттің жаратушысы, рухани іс-әрекет субъектісі және жалпы идеалдық бастау, яғни рух, парасат иесі. 19 – 20 ғасырлардағы постклассикалық философия (Фридрих Ницше, Артур Шопенгауэр, Серен Кьеркегор және т.б.) сезім, мықтылық және т.б. адамдық ақылдан шет қабілеттерге бет бұрады. Қазіргі философия адам тіршілігінің мәнін оның саналы қызметімен байланыстырады. Бұл қызметтің барысында адам тарихтың әрі алғышарты әрі жемісі болып шығады. Адамның әлеуметтік мәніне назар аудара отырып, қазіргі [[философия]] сонымен бірге әлеуметтік және биологиялық факторлардың өзара күрделі әсерін, әлеуметтік факторлардың басымдылығын ескереді. Әйтсе де «табиғи түрде» әрекет ететін биологиялық факторлардың зор маңызы бар екендігін де ұмытпау қажет. Болашақтағы адам парасатты, иманды, елгезек те қарекетшіл, сонымен бірге сұлулықтан ләззат ала білетін, рухани кемел, жан-жақты дамыған тұлға. Ол қоғамдық тірлікте қайталанбас бітім, бірегей тұлға ретіндегі өзіндік «менімен» танылатын болады.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Адам тарихы ==<br /> Адам жерде шамамен осыдан 2 – 3 млн. жыл бұрын пайда болды. Ол бірнеше эволюциялық кезеңдерден (питекантроп, гейдельберг адамы, неандертальдар) өтіп, осыдан 30 – 40 мың жыл бұрын, Homo sapіens (латынша - саналы адам) кейпіне енді де, бірте-бірте қазіргі адамдарға тән биологиялық қасиеттерге (кроманьондар) ие болды. Абай, Шәкәрім және ислам теологы әл-Ғазали тәрізді даналардың айтуынша, адам болмысы үш бөліктен құралады: тән, нәзік болмыс және жан. Тән – табиғаттың негізгі бес элементінен: топырақтан, судан, ауадан, оттан және эфирден тұрады. Тәннің құрылысын, оның жұмысын, өзгеру заңдылықтарын медицинаға байланысты ғылым салалары зерттейді. Адамның нәзік болмысына – сезім, ой-өріс, ақыл-ес, түйсік және «мен» деген түсінік жатады. Бұлардың табиғатын ұғыну өте қиын. <br /> [[Сурет:Humanist Logo.svg|thumb|Humanist Logo|thumb| alt=A.| ''[[Гуманизм]]''.]]<br /> Нәзік болмыс табиғи және әлеуметтік ортаға байланысты қалыптасады. Оны психология, парапсихология, спиритуализм, магия, бақсылық, йога тәрізді адам психикасын зерттейтін ғылымдар мен окульттік ағымдар қарастырады. Нәзік болмыстың түрлі атаулары бар: арабша – хауас сәлим, қазақша – рух, санскритте – аура, орысша – дух, латынша – спирит, ғылымда – психоэнергетикалық жүйе, т.б. Жан – адам өмірін басқарушы, қуат көзі, мәңгілік болмысы болып табылады. Тән мен материалдық болмыс оның уақытша киген киімі тәрізді. Олар ауысып отырады. Жан білімге және рухани ләззатқа құштар болғандықтан, ол бұл қасиеттердің қайнар көзін қоршаған ортаның материалдық болмысынан іздейді. Материалдық болмыс болса, әрқашан ақиқатты көмескілеп, бұрмалап көрсетеді және мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, ол жанды толық қанағаттандыра алмайды. Бұл жан мен тән арасындағы қайшылықты және олардың өзіндік сипаттағы үздіксіз күресін туғызады. Шығыс философиясы бойынша адамның жетілуі дегеніміз жанның материалдық құрсаудан босану барысы. Материалдық құрсаудан неғұрлым азат болса, жан солғұрлым жетілген болып есептеледі. Адамның басқа тіршілік иелерінен айырмашылығы да осында. Адам материалдық болмысқа хайуанат дүниесіне қарағанда әлдеқайда тәуелсіз. Сондықтан оның өмірлік мақсаттарға жету мүмкіндігі мол. Жанның толығуы тек рухани жолмен ғана іске асады. Оның қасиеттері жетілу барысында білінеді. Рухани жетілген адамның бүкіл болмысы кемелді келеді. Абай тәнді жан билеу керек екенін айтады. Жан тәнді нәзік болмыс арқылы билейді. Сондықтан жан неғұрлым таза болса, адамның іс-әрекеті де соғұрлым кемел. Бұл адам өмірін мазмұнды етіп, бақыт сезіміне бөлейді. Адам «микрокосм» болғандықтан, оның өмірі «макрокосм» болып табылатын бүкіл әлем өмірімен тығыз байланыста. Сондықтан әркімнің өмірі бүкіл әлем заңдылықтарымен толық үйлесімді болғаны абзал. Абай өзін тәнмен балап, табиғи сезімдерінің ықпалында жүргенді «пенде» деп, нәзік болмысын жетілдірген интеллектуалдарды «адам» деп, ал жан тазалығы үшін рухани жолға түскендерді «толық адам» деп атайды. Белгілі бір тарихи дәуірге немесе ортаға тән мәнділік сол дәуірдегі я ортадағы адамдардың жалпы рухани кескінін құрайтын нәрсе. Адамдардағы нақты істер мен мақсаттар, олардың ойлау ерекшелігі (менталитет), жалпы тіршілігі мен ойлауының логикасы сол ішкі мәнділікпен сәулеленіп тұрады, белгілі дәрежеде соның көрінісі деуге болады. Сондықтан да мәнділік көбінесе тікелей көзге көрінетін құбылыс емес. Белгілі бір ортаның рухани мәдениетінің өзгеше болып тұратыны да оның түпкі негізінде ерекше мәннің жататындығынан. Осындай мән белгілі бір мәдениеттің ішкі ұйтқысы. Мысалы, байырғы қауымдасудың дәрежесінде 20 ғасырға дейін сақталған Америка, Австралияның, т.б. жерлердің тайпаларын зерттеген Еуропа ғалымдары сол тайпа адамдарының іс-әрекеттерін, әсіресе олардың ойлау логикасын көп уақыт түсіне алған жоқ. Оларға әуелде (Эмиль Дюркгейм, әсіресе Люсьен Леви-Брюль) қауым адамдарының ойлауында ешқандай логика жоқ сияқты көрінген. Бірақ, кейінгі кезеңдерде олардың ойлауы еуропалықтарға ұқсамайтын басқаша тәртіппен, заңдылықпен іске асатындығы айқындала бастады. Прологикалық (яғни логикалық дәрежеге дейінгі) деп есептеліп келген ойлаудың өзіндік өзгеше логикасының бар екені белгілі болды. Оның себебі ойлаудың барлық мәнін сыртқы объективтік дүниенің себеп-салдарлық байланыстары арқылы ғана көретін, сыртқы дүниені тек пайдалануға бағышталған еуропалық ойлау негізінде басқа мән жатқан ойлауды, рухани мәдениетті түсіне алмады. Байырғы қауым адамдарының мәдениетіне, ойлауына, табиғатқа, болмысқа осы тұрғыдан қарау жат нәрсе. Осы қатесін Леви-Брюль кейін өзі де мойындаған. Адамның дүниеге қатынасы, оның негізгі сипаты мен табиғаты осы мәнмен анықталады. Сыртқы табиғатты өзгерту қызметінің өзі негізгі екі түрлі мәнді іске асыру үшін болуы мүмкін: біріншіден, табиғат пен адамның бірін-бірі толықтыратын, жаңғыртатын үйлесімді байланысы және екіншіден, табиғатты тек пайдалануға ұмтылу. Табиғатқа тек қана пайдагершіліктің көзімен қарап, тек өзінің бір мұқтаждығының тұрғысынан қатынас жасау антикалық дәуірден бастап Еуропада кең өріс алды. Онда табиғатты тек адамның бір кәдесіне жарайтын немесе жарамайтын заттар мен құбылыстардың арсеналы, табиғи қоймасы ретінде ғана қарап, іс-әрекет жасау басым болды. Әрине, еуропалық өмірде басқа көзқарастар да бар, бірақ әңгіме қандай пиғылдың жетекші, басым болғандығында. Осы пайдагерлік қатынас үстем болған, тіпті баз біреулердің жан дүниесінде жалғыз ғана құмарлыққа ие болған жерде табиғаттың, басқа адамдардың, жалпы өзінен тыс құбылыстардың қайсысы болса да өзіндік дербес мағынасынан айрылады, оңдай жандар үшін табиғаттың кез келген заты я пайдалы, я пайдасыз, олардың өзіндік құндылығы ол үшін жоқпен тең. Сондықтан ондай адам, оңдай қоғам табиғатты тәуелсіз мағынасы үшін қастерлемейді, мәпелемейді, тіпті сақтауға да ұмтылмайды, одан тек керегін алып, жоя беруге даяр. Бұл белгілі бір мәнділіктің ешбір қоспасыз «таза» анықтамасы. Бірақ өмірде ол қатынас «кіршіксіз» күйінде кездесе бермейді. Өкінішке қарай өзіміз өмір сүріп отырған дүниемізде осы қатынас басым. Соның арқасында өзімізді қоршап отырған табиғат орасан зор зардап шегуде. Бұл қатынас түбірінен өзгермесе (бүкіл әлемдік шеңберде) адамзат қазіргісінен де зор апаттарға ұшырауы сөзсіз. Бұл тарихтағы жалған мәнділіктің бір көрінісі. Адамдарға өз құлқынан басқаның бәрін тәрік етушілік меңдеп кеткен дәуірлерде ол табиғатқа ғана емес, ең алдымен адамның адамға қатынасында ең үлкен апаттарға душар етеді. Осындай пиғыл 20 ғасырда айрықша зор алапаттар туғызды. Оның кейбір мысалдары: екі рет болған дүниежүзілік соғыс, белгілі кезеңде Еуропада бел алған фашизм, бұрынғы КСРО-дағы тоталитарлық тәртіп, бүкіл әлемді, соның ішінде Қазақстанды да қамтыған экологиялық дағдарыс. Екінші бір мәнділік: табиғатты өзгертуге, меңгеруге, үстемдік етуге, пайдалануға біршама енжарлық, бірақ оның есесіне, табиғатпен үйлесімді тіршілікке бейімділік, көбінесе, Шығыста айқынырақ көрінді. 20 ғасырға дейін осылай болды. Бірақ мұнда да мәнділіктің алғашқы үлгісі белең ала бастады.<br /> === Адамның жаратылуы ===<br /> Бүгінгі таңда адам баласының жер бетінде пайда болуы жөнінде түрлі көзқарастар бар. Ондай көзқарастардың біріншісінде - діни түсінік бойынша бүкіл әлемді, соның ішінде адамды да құдай жаратты деген ұғым болса, екінші көзқарас бойынша адам баласы жер бетіне ғарыштан келген. Ал, үшінші пікір бойынша - адам баласы жер бетіндегі басқа да тіршілік иелері сияқты ұзақ эволюциялық даму нәтижесінде қалыптасқан. Әлемнің көпшілік ғалымдары осы көзқарасты жақтайды. Чарлз Дарвиннің ілімі бойынша адамның пайда болып, қалыптасуы мен дамуы қарапайымнан күрделіге қарай жүрген. Өйткені, алғашқы адамның қазіргі адамдардан көп айырмашылығы болды. Олар қолдары аяқтарынан ұзын, терісін қалың түк басқан ірі маймылдарға ұқсас келді. Жер бетіндегі ең алғашқы адам қалдығы 1959-1963 жылдардағы археологиялық қазба жұмыстары барысында Шығыс Африканың Кения жеріндегі Олдувай шатқалынан табылды. Ғалымдар бұл ежелгі адамның түр-сипатына және қасынан табылған тас шапқыға қарап оны «епті адам» деп атады. «Епті адам» маймыл тәрізді төрт аяқпен емес, екі аяқпен жүрген. Оған табан сүйектерінің доғалданып келуі дәлел. Соңғы жылдары ғалымдар ашқан жаңалықтар жер бетінде адамның алғаш пайда болған отаны – Солтүстік-Шығыс Африка екенін дәлелдеді. Себебі ежелгі адамдардың қазынды қалдықтарының көбі осы аймақтан табылды. Адамзаттың келесі даму сатысындағы тіршілік иесі «тік жүретін адам» деп аталады. Олардың ғылымға белгілі өкілдері питекантроп пен синантроптар. Олар бұдан 1 млн. жыл бұрын өмір сүрген. Бірінші питекантроп 1891 жылы Индонезиядағы Ява аралынан табылды. «Епті адаммен» салыстырғанда питекантроптың миының көлемі үлкейіп, бас және жақ сүйектері кішірейді, аяғы ұзарып, қолы қысқара бастаған. «Тік жүретін адамның» екінші бір түрі синантроп алғаш рет 1927 жылы Қытайдағы Чжоу-коу-дянь үңгірінен қазып алынды. Синантроп қаңқаларының жанынан түрлі пішіндегі тас құралдар мен күлдің, көмірдің, отқа күйген тастардың қалдықтары табылды. Адам дамуының келесі сатысы – неандерталь адамның пайда болуы. Бұл адам 1856 жылы тұңғыш рет Германияның Неандерталь жотасынан табылды. Неандерталь адамның өзінен бұрынғылармен салыстырғанда дене бітімі өзгеріп, қас үстіндегі дөңесі азайған және маңдайы жазылып, иек пайда болған . Қолдары күшті болғанымен, оларға қазіргі адамдарға тән икемділік пен шапшаң қимыл жетіспеді. 1938 жылы академик А.П.Окладников Өзбекстанның оңтүстігіндегі Тесіктас үңгірінен 8-9 жастағы неандерталь баланың қаңқа сүйегін тапты . Ал, бұл баланың бет әлпетін танымал антрополог-ғалым М.М.Герасимов қалпына келтірді. Ежелгі дәуірде қоғамның дамуы өте баяу жүрген. Өйткені адамдар көп уақытын тамақ іздеумен өткізді. Дегенмен, адамзаттың жетілу құбылыстары да жүріп жатты. Олардың өмір сүру ортасына бейімделіп, денелерін тік ұстауы мен ойлау қабілеттерінің дамуы қазіргіге ұқсас адамдардың пайда болуына алып келді . Адам дамуының келесі сатысында неандерталь адамнан кейін дене бітімі қазіргіге ұқсас «саналы адам» қалыптасты. Мұндай адамның сүйегі алғаш рет 1868 жылы Франциядағы Кро-Маньон үңгірінен табылғандықтан, оны «кроманьон» адам деп атайды. Бұл адамның түр-сипатында қазіргі адамдарға ұқсас белгілер көп. Олардың маңдайы жазық, қабақ үсті аздап шығыңқы, мұрны кішірек, бас сүйегі қазіргі адамдарға ұқсас болып келеді. Сондай-ақ, кроманьон адамның дене бітімінде қазіргі адамдардан еш айырмашылық болмаған . Олардың бойы биік, аяқтары ұзын болған және тік жүрген. Осылайша, сырт бейнесі жағынан маймылға көп ұқсастығы болғанына қарамастан, алғашқы адамдар өзінің ежелгі туысынан анағұрлым биік тұрды. Өйткені оның ойлау қабілеті бар еді. Алайда, ежелгі адамдардың ой-өрісі алғашқыда тым шектеулі болып, ауыр да баяу қалыптасқанын ұмытпауымыз керек.<br /> <br /> == Адам анатомиясы ==<br /> '''Адам анатомиясы''' – адам денесінің құрылысын, пішінін, қимылдарын, мүшелердің өзара қарым-қатынасын зерттейтін жаратылыстану ғылымының бір саласы. Адам анатомиясының (латынша anatome – кесу, бөлшектеу деген ұғымды білдіреді) негізін салушы – ежелгі рим дәрігері Гален, одан кейін шығыс ғалымдары: ар-Рази, ибн-Рушд, Әбу Әли ибн Сина адам анатомиясына елеулі жаңалықтар қосты. Қазақ даласында адам анатомиясы мәселелері Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының (15 ғасыр), Халел Досмұхамбетұлы (20 ғасыр) еңбектерінде баяндалды. Бүкіл тірі организмдер сияқты адам денесі торшадан (клеткадан) тұрады. Торшалар торшааралық затпен қосылып [[тін]] (ұлпа) құрайды. Тін: эпителиалдық, дәнекерлік, бұлшық еттік, жүйкелік болып 4 топқа бөлінеді. Тін қосылып ағзаларды (орган) құрайды. Жалпы құрылысы мен дамуы біртектес және ортақ қызмет атқаратын ағзалар – ағзалар жүйесіне біріктіріледі. Шығу тегі мен құрылыстары ұқсамайтын, бірақ ортақ [[қызмет]] атқаратын ағзалар – ағзалар аппараттары деген топқа бөлінеді. Ағзалар жүйесі мен аппараттары адам организмін құрайды. Ағзалар бірнеше жүйеге бөлінеді: 1) тірек-қимыл аппараты; 2) ас қорыту жүйесі; 3) тыныс алу жүйесі, 4) несеп-жыныс аппараты; 5) жүрек-тамыр жүйесі (бұл жүйе өз ішінде қан жасап шығаратын және иммундық жүйе ағзалары болып бөлінеді); 6) сезім ағзалары; 7) эндокриндік бездер; 8) жүйке жүйесі. Осылардың бәрі бірігіп, адамның қоршаған ортамен арақатынасын жүзеге асырады. Адам денесі бас, мойын, тұлға, қол және аяқ бөліктерінен тұрады. Адам қаңқасына тұлға қаңқасы (омыртқа бағанасы және кеуде клеткасын құрайтын сүйектер), бас сүйек және қол-аяқ қаңқалары жатады. Бас сүйек: ми сауыт пен бет сүйектеріне бөлінеді. Ми сауытының ішінде ми, есту және тепе-теңдікті сақтау, көру ағзалары орналасқан. Омыртқа бағанасы: мойын (7 омыртқа), кеуде (12), бел (5), сегізкөз (5) және құймышақ (3 – 5) бөліктерінен тұрады. Омыртқа бағанасының кеуделік бөлігіне 12 жұп қабырғалар бекиді. Олар алдыңғы жағында төс сүйекпен қосылып кеудені құрайды. Кеуде қуысында өкпе, жүрек, кеңірдек, өңеш, тамырлар мен жүйке талшықтары орналасқан. Омыртқа бағанасының бел бөлігі іш бұлшықеттерімен бірге іш қуысын түзеді. Yстіңгі жағында іш қуысы кеуде қуысынан көк ет арқылы бөлінеді. Іш қуысында бауыр, асқазан, талақ, ішек, ұйқы безі, бүйректер, тамырлар, жүйке талшықтары орналасқан. Іш қуысы төменгі жағында жамбас астауы қуысына жалғасады. Бұл қуыста [[несеп]] қуығы, тік ішек және жыныс ағзалары жатады. Қол қаңқаларын жауырын, бұғана, тоқпан жілік, шынтақ жілік, кәрі жілік, қол басы сүйектері құрайды. Аяқ қаңқасына жамбас сүйектері, ортан жілік, асықты жілік (кіші жілік) және аяқ басы сүйектері жатады. Сүйектер өзара буындар, шеміршектер арқылы жалғасады. Оларды бұлшықеттер жауып жатады. Адам анатомиясы зерттеу ерекшеліктеріне байланысты бірнеше салаларға бөлінеді: жүйелік немесе қалыпты анатомия – адам денесінің құрылысын ағзалар жүйелері бойынша баяндайды; патологиялық анатомия – ауруға шалдыққан ағзаларды зерттейді; топографиялық анатомия – денедегі ағзалардың, тамырлардың, жүйке талшықтарының өзара орналасуын, арақатынасын талдайды; пластикалық анатомия – адам денесінің сыртқы пішіні мен құрылысы туралы ілім; салыстырмалы анатомия – дамудың әр түрлі сатысында орналасқан тіршілік иелерінің дене құрылысын салыстыра зерттейді.<br /> == Дереккөздер: ==<br /> Қазақстан балалар энциклопедиясы<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Адам]]<br /> [[Санат:Әлеуметтану]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2016-03-24T15:19:01Z

<p>Kmoksy: Санат:Кеміргіштер</p> <hr /> <div>[[File:Золотистый хомячок.jpg|thumb|Атжалман]]'''Атжалман''' — [[кеміргіштер отрядының]] аламан тәрізділер тұқымдасына жататын [[сүтқоректі]] [[мақұлық]]тар. Атжалман республикамыздың барлық аймақтарында кездеседі. Оның Қазақстанда [[дауыр атжалманы]], [[сұр атжалман]], [[эверсман атжалманы]], [[жоңғар атжалманы]], [[Роборовский атжалманы]], [[кәдімгі атжалман]] сияқты түрлері мекендейді.[[File:Chomik europejski.jpg|thumb|left]] ''Дене тұрқы 7 — 28 см-дей, салмағы 17 — 540 г-дай'' болады. [[Құйрық]]тары қысқа келеді, [[ұрт]] қалталары жақсы жетілген. [[Жүн]]і ала күреңдеу, екі бүйірі қызғылт, аузының айналасы, алқымы ақ болады. Шөптесін өсімдіктер мен [[бұта]] арасында, [[бау-бақша]] маңайларында тіршілік етеді. Күндіз інінде жатады және онда оның азық сақтайтын бірнеше қоймалары болады. Өсімдіктердің тұқымдарымен, [[жапырақ]]тарымен және ұсақ [[жәндік]]термен қоректенеді. Ініне азықтық қор жинайды. Қысқы ұйқыға жатады. Ауық-ауық ұйқысынан оянып, жинаған азығымен қоректеніп алады. Атжалмандар ''жылына 3 — 4 рет, 3 — 13-тен балалайды''. Бір рет түлейді. Атжалмандар ауыл шаруашылығына көп зиян келтіреді. [[Оба]] және [[туляремия]] ауруларын таратады. Кейбір түрлері [[лаборатория]]лық жануарлар ретінде қолда өсіріледі. <br /> &lt;ref name=source1&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]] I том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Сілтемелер ==<br /> * [[Атжақсы]]<br /> * [[Атжайлау]]<br /> * [[Аткаштандар тұқымдасы]]<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://www.drugxomka.com/ Домашние животные – хомяки, сирийские и джунгарские хомяки]<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Кеміргіштер]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%88 2016-03-22T16:46:46Z

<p>Kmoksy: Санат:Орамжапырақтар</p> <hr /> <div>'''Бураш''' , смелоския (Smeloskіa) – [[орамжапырақтар тұқымдасы]]на жататын көп жылдық [[өсімдіктер]] туысы. [[Қазақстан]]да биік таулы аймақтардың тасты, тастақты, жартасты жерлерінде өсетін 2 түрі (талақжапырақты Б., тостағанша Б.) бар. Олардың биікт. 3 – 20 см, сабақтары бірнешеу, жапырақтары қанат тәрізді бөліктерге бөлінген. Тостағанша жапырақтары жоғары орналасқан. Күлтелері ақ, қызғылт түсті. [[Аталық]] жіпшелері тіссіз. [[Маусым]] – [[шілде]] айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ашылмалы бұршаққынша. Тұқымы бір қатар орналасқан, бір ұяда 1 – 4 ұрығы болады.<br /> &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Орамжапырақтар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B%D0%B6%D2%AF%D0%BD 2016-03-22T16:11:59Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>'''Борсықжүн ''' (Mіcrogynoecіum) – [[алабұталар тұқымдасы]]на жататын бір жылдық шөптесін [[өсімдіктер]] туысы. [[Қазақстан]]да [[Іле Алатауы|Іле]], [[Күнгей Алатау]]ларында кездесетін 1 түрі – тибет Б-і (М. tіbetіcum) бар. Қос үйлі өсімдік, дара жынысты, тозаң гүлдері гүлжапырақсыз. Аталығы 1 – 4, гүланалық гүлдері жеке немесе шоғырлы. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі домалақ. Тұқымы жұқа қабықты, қара түсті жылтыр.<br /> &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Алабұталар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%AF%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81 2016-03-22T15:52:11Z

<p>Kmoksy: Санат:Қырыққұлақтәрізділер</p> <hr /> <div>[[File:Thelypteris nevadensis.jpg|thumb| '''Бүршікбас''']]<br /> '''Бүршікбас''' , телиптерис (Тhelypterіs) – [[қырыққұлақтар тұқымдасы]]на жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. [[Қазақстан]]да [[Алтай]]дың [[қылқанды]] және аралас [[орман]]дарында, көлеңкелі тасты жерлерде немесе [[жартас]]тарда өсетін 1 түрі – [[қызылағаш]] Б. (Т. phegopterіs) бар. Биікт. 15 – 30 см, тамырсабағы жуан, жылжымалы. Жапырақ сабақтары сарғыштау, жапырақ табақшалары дөңгелек, жоғ. жағы ұшқыр, екі беті де түкті. [[Сорус]]тарының (жапырақтың астыңғы жағында орналасқан қаптаулы [[спорангийлер]]) жамылғысы болмайды, пішіні дөңгелек, [[спора]]лары [[бүйрек]] тәрізді, жіңішке [[айдарша]]сы бар. [[Шілде]] – [[тамыз]] айларында гүлдеп, жемістенеді.<br /> &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Қырыққұлақтәрізділер]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%B1%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%80 2016-03-22T15:46:31Z

<p>Kmoksy: Санат:Зығырлар</p> <hr /> <div>'''Бұйра зығыр ''' (Lіnum һumіle) – [[зығыр]] туысына жататын бір жылдық өсімдік. Ол [[Қазақстан]]ның солтүстігінде, шығысында және оңтүстік-шығысында қара және қоңыр [[топырақ]]ты жерлерде өседі. Биіктігі 30 – 70 см. Тамыры жуан, жақсы жетілген. Екі, кейде бірнеше сабақты, қалың жапырақты, түптеніп өседі. Көгілдір, көк түсті гүлдері өздігінен тозаңданады. [[Маусым]] – [[шілде]] айларында гүлдейді. Қауашағы бірнешеу, дәнінің ұзындығы 5 – 7 мм. Бұйра зығыр құрамында 42 – 45% май болғандықтан май өнеркәсібінің құнды шикізаты. Ол [[лак]], [[олиф]], [[бояу]], [[су]] өтпейтін маталар жасауға және [[медицина]]да, [[техника]]да қолданылады. Зығыр майы тамаққа да пайдаланылады. Зығыр [[күнжара]]сы құнарлы [[мал]] азығы, ал сабанының ұнын [[шошқа]] сүйсініп жейді.<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Зығырлар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%B5%D0%BA 2016-03-22T14:38:57Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>{{taxobox<br /> |name = ''Кепсек''<br /> |image = Conringia orientalis eF.jpg<br /> |image_caption = ''[[Conringia orientalis]]''<br /> |regnum = [[Өсімдіктер]]<br /> |unranked_divisio = [[Angiosperms]]<br /> |unranked_classis = [[Eudicots]]<br /> |unranked_ordo = [[Rosids]]<br /> |ordo = [[Brassicales]]<br /> |familia = [[Brassicaceae]]<br /> |genus = '''''Conringia'''''<br /> |genus_authority = [[Lorenz Heister|Heister]] ex [[Fabr.]]<br /> <br /> |}}<br /> '''Кепсек''', [[конрингия]] (Conringia) – [[орамжапырақтар тұқымдасы|орамжапырақтар]] тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. [[Қазақстан]]да құмды жерлердегі өзендердің жағасында, құрғақ далалық аймақтарда, [[егістік]] жерлерде өсетін 3 түрі белгілі, соның ішінде жиі кездесетіні – ''шығыс Кепсегі'' (С. оrientalis). Кейде бұл түрді ''шытыр'' деп те атайды. Биіктігі 25 – 60 см, көкшіл, жалаң [[өсімдік]]. Сабақ түбіндегі жапырақтары жұмыртқа тәрізді, үшкір қысқарып келген. Сабақ бойындағылары [[эллипс]] немесе ұзынша жұмыртқа тәрізді. Тостағанша жапырақшалары таспаға ұқсас ұзын, күлтелері сарғыш түсті, әрең көрінетін жүйкелері бар. Гүлдері қалқанша гүлшоғырына топталған. [[Маусым]] – [[тамыз]] айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – 4 қырлы бұршаққын, оның ұзындығы 6 – 12 см, ені 2,5 см-дей. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, сарғыш қоңыр түсті, қысқа да жуан қылтанақтары болады. [[Шығыс Кепсегі]]нің тұқымының құрамында май көп, ал жас бұтағын кейбір жерлерде көкөніс ретінде тағамға пайдаланады.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt; <br /> ==Сілтемелер==<br /> *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2240,2400 Jepson Manual Treatment]<br /> *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CONRI USDA Plants Profile]<br /> <br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Орамжапырақтар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D1%82%D1%8B%D2%9B 2016-03-22T14:04:23Z

<p>Kmoksy: Санат:Орамжапырақтар</p> <hr /> <div>'''Бұршаққолтық''' , гитарник (Сіthareloma) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін [[өсімдіктер]] туысы. [[Қазақстан]]да шөлді аймақтардың құмды, құмдақты жерлерінде өсетін 2 түрі (көктем Б., Леман Б.) бар. Олардың биікт. 3 – 40 см. Сабағы бұтақты, сыртын түк басқан. Жапырақтары сағақты, шеті оймалы. Тостағанша [[жапырақ]]тары ұзынша, күлтелері ақ, қызғылт түсті. Жатыны отырыңқы, аналық мойны ұзынша, аузы қос қалақты. [[Сәуір]] – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. [[Жеміс]]і – ұзынша бұршаққын. Тұқымы өте көп, бір не екі қатарға орналасқан.<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Орамжапырақтар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 2016-03-22T13:57:10Z

<p>Kmoksy: Санат:Күрделігүлділер</p> <hr /> <div>''' Бұталық ақбасбалау ''' (Аsterothamnus frutіcosus) – [[күрделігүлділер]] тұқымдасының [[ақбасбалау]] тұқымдасына жататын шала [[бұта]]. [[Қазақстан]]да тек [[Жетісу]] (Жоңғар) Алатауы өңірінде кездеседі. Биікт. 45 см. Бұтақталған сабақтарының сыртын қалың түк басқан. Жапырақтары жіңішке, ұзындығы 25 см, ені 4 мм. Ұсақ, ашық көк түсті гүлдері себет [[гүлшоғыр]]ына топталған. Қос жынысты, тұқымынан көбейеді. [[Маусым]] – [[шілде]] айларында гүлдеп, [[тамыз]] – [[қыркүйек]]те жемістенеді. Тұқымы 3 қырлы, сыртын түк басқан. Айдаршасы ақ, сұрғылт түсті болады. Бұталық ақбасбалау өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]» енгізілген.<br /> &lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Күрделігүлділер]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7 2016-03-22T13:50:15Z

<p>Kmoksy: Санат:Сұңғыла тұқымдасы</p> <hr /> <div>'''Бұғымүйіз''' , лепторабдус (Leptorhabdos) – сабынкөктер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін [[өсімдіктер]] туысы. [[Қазақстан]]да таулы аймақтарда, [[өзен]] бойларында, құмдарда, ормандар арасында, [[арамшөп]] ретінде егістіктерде өсетін 1 түрі – ұсақгүлді Б. (L. parvіflora) бар. Биікт. 18 – 130 см. Сабағы тік, төрт қырлы. Жапырақтары сабақтың төм. бөлігіндегілері [[жұмыртқа]] тәрізді, сабақ бойындағылары қауырсынды тілімденген. Тостағанша жапырақтары бес тілікті, күлтесінің пішіні түтік сияқты, қызғылт не ақшыл көк түсті. Аталығы төртеу. [[Шілде]] айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – домалақ қорапша. Тұқымы жылтыр, бір ұяда 1 – 2 тұқым болады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Сұңғыла тұқымдасы]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%8F 2016-03-22T11:52:32Z

<p>Kmoksy: Санат:Базидиомицеттер</p> <hr /> <div>'''Керемет квелеция'''([[Queletіa mіrabіlіs]]) – [[базидиомицеттер класы]], [[гастеромицеттер қатары]]на жататын жоғары сатыдағы [[саңырауқұлақ]]. [[Қазақстан]]да [[Алматы облысы|Алматы]] және [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] облыстарының саздақ топырақты жерлерінде ғана ұшырасады. Жемістік денесінің биіктігі 25 см-дей. Оның ұшындағы шоқпар тәрізді басының ені 3 – 7 см. Керемет квелецияның жұқа сыртқы қабығы ([[экзоперидий]]) біртіндеп түсіп қалады да, тек басының жемістік денесіне бекіген жерінде ғана жаға тәрізді сақталып қалады. Басын жауып тұратын ішкі қабығы ([[эндоперидий]]) қалың, қатты болады. Ол қатты шытынап бөлшектерге бөлініп түседі де, төменгі дөңес бөлігі сақталып қалады. [[Аяқша]]сы жуан, биіктігі 16 – 19 см, ені 3 – 4 см, цилиндр тәрізді келеді. Аяқшасы бастапқы кезде етжеңді, әбден піскен кезде ағаштанып кеуіп, талшық сияқты болады. [[Спора]]лары мамыр – шілде айларында жетіледі. Керемет квелеция – тағамға жарамсыз саңырауқұлақ. Өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]» енгізілген.<br /> <br /> &lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Базидиомицеттер]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%AF%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%84%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2016-03-22T11:51:34Z

<p>Kmoksy: Санат:Базидиомицеттер</p> <hr /> <div>'''Бүршікті феллориния ''' (Рhellorіnіa strobіlіna) – [[базидиомицет]]тер класына жататын қалпақшалы [[саңырауқұлақ]]. [[Қазақстан]]да [[Арал]] маңы, [[Қарақұм]]да, [[Сыр өңірі]]нде, [[Мойынқұм]]да кездеседі. Тақыр жерлер мен [[құмайт]] [[топырақ]]тарда, [[шөл]], [[шөлейт]] жерлердегі [[сортаң]] топырақта өседі. Жемістік денесінің биікт. 24 см-дей. Пішіні [[конус]] тәрізді. Сарғыш түсті сабақтары 4 – 5, кейде одан да көп болады, ұшы үшкірленіп біткен бүршік тәрізді өсінділерден құралған. [[Саңырауқұлақ]]тың аты да осыған байланысты қойылған. Бүршік тәрізді өсінділерінің ең сыртқы қабаты қалың көлденең жолақты [[белдеуше]]лерден тұрады. Белдеушелерінің жолағы ақшыл қоңыр және сарғыш қызғылт түсті болып кезектесіп орналасады. Сыртынан қарағанда өте әдемі көрінеді. Бүршікті феллориния әбден піскен кезде жолақты үшкір бүршікті өсінділері опырылып түсіп қалады. Жеуге жарамсыз. Бүршікті феллориния өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан [[реликт]] түр болғандықтан қорғауға алынып, [[Қазақстан]]ның «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]» енгізілген.<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> &lt;ref name = &quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Базидиомицеттер]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%98%D1%96%D1%81%D0%B3%D2%AF%D0%BB 2016-03-22T08:09:22Z

<p>Kmoksy: </p> <hr /> <div>{{taxobox<br /> |name = Иісгүл<br /> |image = Codonopsis pilosula flowers.jpg<br /> |regnum = [[Өсімдіктер]]<br /> |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]<br /> |classis = [[Қос жарнақтылар]]<br /> |unranked_ordo = [[Asterids]]<br /> |ordo = [[Asterales]]<br /> |familia = [[Қоңыраугүл тұқымдасы|Campanulaceae]]<br /> |subfamilia = [[Campanuloideae]]<br /> |genus = '''''Codonopsis'''''<br /> |genus_authority = [[Nathaniel Wallich|Wall.]] (1824)<br /> |subdivision_ranks = Species<br /> |subdivision = See text.<br /> |}}<br /> [[Сурет:Codonopsis lanceolata DSCN9077.JPG|thumb|200px|Иісгүл]]<br /> '''Иісгүл''', кодонопсис ({{lang-la|Codonopsis}}) – [[Қоңыраугүл тұқымдасы|қоңыраугүлдер]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін [[өсімдіктер]] туысы. [[Қазақстан]]да, [[Тянь-Шань]], [[Жетісу]] [[Жоңғар Алатауы]]ндағы [[өзендер]] мен [[бұлақтар]]дың жағасында, [[орман]] алаңқайлары мен шалғындықтарында кездесетін 1 түрі – [[жібілген иісгүлі]] (С. clemaidea) бар. Оның биіктігі 1 м, [[сабағы]] бұтақты, [[сақина]] тәрізді дискімен қоршалған. [[Жапырақ]]тары жұмсақ, қысқа сағақты және [[жұмыртқа]] тәрізді қарама-қарсы орналасқан. [[Тостағанша]]сы 5 жіңішке тісшеге бөлініп, гүлдеу мерзімі аяқталған соң шалқайып кетеді. [[Қоңыраулы күлте]] жапырақтарының биіктігі 3 см, үшкірлеу 5 бөлікке тілімденген. Аталығы 3 бөлікке бөлінген. Тұқымынан көбейеді. [[Маусым]] – [[тамыз]] айларында гүлдеп, тамызда жемісі піседі. [[Жеміс]]і – құрғақ қорапша. Алғаш бұл мәдени өсімдік 19 ғасырдың аяғында [[Санк-Петербург]]те тәжірибеден өтті. Ол [[Алматы]]дағы [[Бас ботаникалық бағы]]нда тұқымынан өсіріледі. Жіпілген Иісгүлдің құрамында [[эфир майы]], [[С витамині]], [[илік заттар]] бар. [[Дәрілік өсімдік]], одан алынған [[дәрілік препараттар]] адам ағзасын әлдендіру және қан қысымын төмендету үшін қолданылады.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;Қазақстан Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Суреттер==<br /> &lt;gallery&gt;<br /> Сурет:Codonopsis lanceolata1.jpg|[[Гул]]і<br /> Сурет:Codonopsis pilosula 1.jpg|[[Жапырақ|Жапырағы]]<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> ==Сілтемелер==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Қоңыраугүлділер]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> {{stub}}</div>

Kmoksy https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 2016-03-22T03:36:12Z

<p>Kmoksy: Санат:Көкбұталар</p> <hr /> <div>'''Бүйіргүл''' , рамишия (Ramіschіa) – [[алмұртшөптер тұқымдасы]]на жататын көп жылдық шөптесін [[өсімдіктер]] туысы. [[Қазақстан]]да таулы аймақтардың орманды жерлерінде 2 түрі (мұқыл Б., сыңарбүйір Б.) кездеседі. Олардың биікт. 3 – 25 см. Тамыры ұзын, бұтақталған. Жапырақтары дөңгелек, ұзынша. Гүлдері ұсақ, көпгүлді сәулелі шоғыр құрайды. Тостағанша жапырақшалары [[үшбұрыш]] тәрізді бөлектенген. Тозаңдықтары күлтесінен шығып тұрады. Аналық мойны аталығынан ұзындау. [[Маусым]] айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. [[ЖЕМІС|Жемісі]] төменнен жоғары қарай ашылатын қорапша.<br /> &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Көкбұталар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> {{stub}}</div>

Kmoksy