Жұбан Молдағалиев

2026-04-19T15:37:18Z

Khazakhbalasi: Қатені түзеттім

{{Жазушы
|Есімі = Жұбан Молдағалиев
|Шынайы есімі =
|Суреті =Zhuban Moldagaliev 2020 stamp of Kazakhstan.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 5.9.1920
|Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Тайпақ ауданы]], [[Жыланды (Батыс Қазақстан облысы)|Жыланды]] ауылы
|Қайтыс болған күні = 6.10.1988
|Қайтыс болған жері = Алматы, Қазақ КСР, [[КСРО]]
|Азаматтығы = {{USSR}}
|Ұлты =
|Мансабы = ақын
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = социалистік реализм
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Жұбан Молдағалиев''' (5.09.[[1920 жыл]], [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Тайпақ ауданы]], [[Жыланды (Батыс Қазақстан облысы)|Жыланды]] - 06.10.[[1988]], [[Алматы]]) — қазақ ақыны, жауынгер, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның төрағасы, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1978), "Мен Қазақпын" поэмасының авторы.

== Өмірбаяны ==
Оралда ауыл шаруашылық техникумын (1940) бітіріп, 1940-47 жылы [[Кеңес Армиясы]] қатарында болды. Ұлы Отан соғысына қатысты. [[Кіші жүз]] [[Байұлы]] тайпасы [[Байбақты]] руынан шыққан.<ref>https://www.tarbie.kz/27492</ref><ref>https://bilim-all.kz/olen/7177-ZHesir-tagdyry</ref><ref>http://library.wksu.kz/dmdocuments/%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%90.%D0%9E.pdf{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://stud.kz/referat/show/78186</ref>

Одан кейінгі жылдары: "Лениншіл жас" (1948-52), "Қазақ әдебиеті" (1955-56) газеттері мен "Жұлдыз" журналы (1958-63) редакцияларында, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда (1953-54; 1963-71; 1 хатшысы) қызмет істеді. Алғашқы өлеңі ("Ленин тірі") Орал "Комсомол ұрпағы" газетінде (1939) басылды. Тұңғыш жинағы "Жеңіс жырлары" деген атпен 1949 жылы жарық көрді. Жұбан Молдағалиевтің көптеген поэмаларында азаматтық сарын мен көңіл күйі лирикасы басым.

Жұбан Молдағалиев 7-сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралақасының, Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің мүшесі (XII—ХӀӀӀ-съездерде) болып сайланды. Ж.Молдағалиев екі рет Еңбек Қызыл Ту және 2-дәрежелі Отан соғысы, "Құрмет Белгісі" ордендерімен, медальдармен марапатталған. "Қыран дала", "Сел" поэмалары үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілген (1978).
[[Сурет:Juban_Moldaghaliyev.jpg|нобай|оңға|Кеңсай зиратындағы Жұбан Молдағали қабірінде орналасқан құлпытас]]

== Мен - қазақпын поэмасы==
Жұбан — өзінің атақты "Мен — қазақпын" деп аталатын поэмасымен қазақ әдебиетінің ірі тұлғасына айналған, отансүйгіштік жырларымен халық жүрегінен орын тепкен ақын. Ол — Ұлы Отан соғысы жылдарында келген ұрпақтың ірі талантты өкілдерінің бірі. Бұл жылдары жыр әлеміне келген ақындар шығармашылығында Отанға деген ерекше махаббат, халықты ерлікке шақыру, жеңіске деген үлкен сенім жатты. Сондай-ақ азаматтық намыс, кек, елге, жерге деген сағынышқа толы болды. Осы ерекшеліктер Жұбан Молдағалиевтің 1949 жылғы "Жеңіс жырлары" кітабында анық байқалады
Ж. Молдағалиевтің ақындық даңқын көтеріп, оның есімін әдебиет әлеміне енгізген шығармасы — "Мен — қазақпын" поэмасы (1964). Бұл поэмада ақын қазақ халқының өткен өмірі мен тағдыры жайлы лирикалық-публицистикалық стильде толғана жырлады. Қазақ халқының ұлттық ерекшеліктерін ашуда, оның ерлік дәстүрі, туған жер мен ел, оның байлығы, адамдары жайлы асқақтата көркемдеп жырлай білді.

Өзінің "қазақ" екенін ағынан жарыла ерекше шабытпен жырлауы — оның ерлігінің бір көрінісі десек қателеспейміз.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>

"Қазақ болу — зор бақыт" дер күн тіпті... — деген өлең жолдары бүгінгі "егемендікті" жыр еткендей әсерге бөлейді. Ақын болашаққа сенеді. Сондықтан да ол ақынша желпіне, көңіл күйдің ырқына беріле жырлайды. Енді бірде ақын:

Жұбан Молдағалиев өмір шындығының әр саласына терең үңіле отырып, жетпісінші жылдары "Қыран дала", "Сел", "Байқоңыр баспалдақтары" атты поэмалар жазды. Мұнда жаңа деректерге сүйенген ақын, заман шындығын, адамдардың ерлік істерін суреттейді. Халықтың бейбіт өмірдегі тыныс-тіршілігін айқындап, тарихи салыстырулар арқылы өткен өмір және болашақ жайлы толғаныстарын, өз ойларын толық ашып көрсетеді. Эпикалык поэма үлгісін жалғастырып, толықтыра түскен ақынның қай поэмасы болмасын, қызық сюжетті, оқиғалы болып келеді.

==Жұбан Молдағалиев шығармашылығы==
"Жыр туралы" поэмасында (1963) татар акыны Кеңес Одағының Батыры [[Мұса Жәлил]]дің ерлігі бейнеленген.

Ол "Жесір тағдырында" (1965) қазақ әйелінің өткен заманғы қатал тағдыры мен оның жаңа өмір жолындағы күресін көрсетті. "Мен қазақпын" поэмасында қазақ халқының өмірі, ұлттық ерекшелігі реалистік тұрғыда берілген. "Айттым сәлем" лирикалық поэмасы (1967) махаббат пен ерлікті жырлайды.

"Кісен ашкан" (1969) поэмасында [[Құрманғазы]]ның осы аттас күйіне құлақ қойып, ой жібере отырып, өскен өнер, өркендеген халық тағдыры баяндалған. Оның ақындық өнерін айқын танытқан бұл шығармасына Қазақ КСР-інің Мемлекеттік сыйлығы (1970) берілді.

1970 жылы Жұбан Молдағалиевтың таңдамалы шығармаларының 2 томдығы жарық көрді.

Жұбан Молдағалиев көркем аударма мен публицистика саласында да жемісті еңбек етіп келеді. Бірсыпыра шығармалары: [[ағылшын]], [[неміс]], [[араб]], [[испан]], [[поляк]], [[монгол]], [[француз]], [[венгр]] және басқа шетел тілдерінде басылып шықты.

Ол Абайды Ұлы ұстаз тұтып, өз шығармаларында ақын бейнесін шебер өрнектеген. Солардың арасында шоқтығы биігі - «Абай шыңына» (Шығ. жинағы. 1 т., 1979) өлеңі:
<center>
«Шаншылып Алатаудың ұршығындай, 
Шабыттың шырқап биік ыршуындай, 
Шолып тұр шартарапты Абай шыңы, 
Шытырман, жакпар-жақпар жыр шыңындай...» - деп, 
</center>
ол ешбір кіріспесіз-ақ кемеңгер ақын бейнесін кескіндеуге бірден бет бұрады. [[Алатау]] - Абай тұлғаларының қатар алынуында терең мән жатыр.
'''«Шыңдардың ақиығы, мұз балағы, Бөктерде балалаған құз қалады...»'''- деп, ақын Абай шыңын «шыңдардың ақиығына» балайды. Өлең ұлы ақынның Алматыда орнатылған зәулім ескерткішіне назар аударумен түйінделеді. Кемеңгер ақын бейнесін ол басқа да жырларында сомдай түскен. «Қазақшадан аударылған» (1971) деген өлеңінде ол қазақ жеріндегі шоқ жұлдыздар қатарында Абай есімін алдымен атайды. «Пір» (1972) өлеңінде [[Александр Сергеевич Пушкин]] поэзиясымен алғаш Абай аудармасы арқылы танысқанын баяндайды. «Мен - қазақпын» (1963-64) дейтін атақты дастанында ол Абай бейнесіне ойша оралып, ол қазақ халқы тарихының бөлінбейтін бір бөлшегі, асқаралы белесі екенін ескертеді. Әдебиет жайындағы мақалаларында ол Абай тұлғасына бір соқпай өтпейді. «Қазақ әдебиеті» газетіңде жарияланған мақаласында («Ерлікпен тең еңбек», 1969, 7-желтоқсан) Абайдың орыс тіліне аударылуы туралы сөз қозғайды. Құрманғазы өмірінен жазылған «Кісен ашқан» поэмасы үшін 1970 ж. Молдағалиевқа Қазақ КСР-інің Абай атындағы Мемлекеттік сыйлығы берілді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
Тұманбай Молдағалиевтің өлеңдерімен біршама жыр туындылары орыс, ағылшын, неміс, француз, испан, поляк, венгр, араб, монғол, қырғыз, өзбек, қытай, түрік т.б. тілдерге аударылған.

== Пікірлер ==
{{Дәйексөз|Ақын Жұбан Молдағалиев бүгінгі күннің ең актуальды мәселелеріне жедел үн қосып отыратын, соның өзінде де шығармаларынан асығыстық ақауы кездеспейтін алымды талант.|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсірепов]]}}
{{Дәйексөз|...Бар қазақ Жұбанға сенбеп пе еді, 
Ақынын пайғамбардай көрмеп пе еді, 
Есінен туған елдің шығар қалай 
Жырыңмен жас ұрпағын тербеткенің....!|[[Әбділда Тәжібаев]]}}
{{Дәйексөз|Жұбан Молдағалиев – қазақтың жыр дүлділінің бірі, қазақ поэзиясында өз дауысы, өз мәнері, өлеңдегі өз бағыты қалған ірі дарын.|[[Мүсілім Базарбаев]]}}

== Сілтемелер ==
* Салауат Кәрім. [https://abai.kz/post/114505 Жалын, жарқыл шашқан - Жұбан ақын...]
* Әділбек Ыбырайымұлы. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/20229 Жалындап өткен Жұбан аға]
* [https://sputniknews.kz/spravka/20191205/12208587/Zhuban-Moldagaliev.html Ақын туралы дерек] Sputniknews.kz сайтында

==Дереккөздер==
<references/>

{{Жұбан Молдағалиев шығармалары}}

[[Санат:5 қыркүйекте туғандар]]
[[Санат:Ақжайық ауданында туғандар]]
[[Санат:6 қазанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]

Сатыбалды Аймағанов

2024-10-03T10:10:23Z

Khazakhbalasi: Қате түзеттім

'''Сатыбалды Аймағанов, Аймұхамедов''' ([[1882 жыл|1882]], [[Біржан сал ауданы]] — [[1962 жыл|1962]]) — халық ақыны, жырау.

== Өмірбаяны ==
Арғын арасындағы [[Қаңлы (тайпа)|Қаңлы]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаңлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 12|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-22-7|тиражы= 1000}}</ref>
* Халықтың ауыз шығармашылығын жинап және оны таратушы, [[дастан]]дар шығарушы, додалы [[айтыс]]тарға қатысқан. Белгілі дастандары:
** «[[Айсары-Шорман]]»
** «[[Тәттібай мен екі батыр|Таттыбай мен екі батыр]]»
** «[[Азамат ерлер]]».
* 1946 ж. Тіл және әдебиет институты ұйымдастырған [[Ақмола облысы]] бойынша экспедиция мүшелеріне Аймағанов '''«Айсары-Шорман»''' дастанын орындап берді.
* Шығарманының толық мәтіні М.[[Әуезов]] атындағы '''ҚР ҰҒА Әдебиет институты''' қорында сақтаулы.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]]</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1882 жылы туғандар]]
[[Санат:Біржан сал ауданында туғандар]]
[[Санат:1962 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:Қазақстан фольклоршылары]]
[[Санат:Айтыс ақындары]]

Түйе малының атаулары

2023-07-28T19:24:28Z

Khazakhbalasi: Қате түзеттім

[[File:Camelcalf-feeding.jpg|thumb|alt=A.|]]
Түйе өсіріп шаруашылыққа пайдаланып жүрген қазақтар оны келесі түрлерге бөлген.

'''Нар''' - бір өркешті түйе.

'''Қоспақ''' - бір өркешті мен айыр түйенің будандасуынан пайда болған түйе.

'''Бір тума''' - өркешінің алдыңғы жағы "кезет" түйе.

'''Бекпатша''' - өркешінің ортасы кезетті келетін түйе.

'''Жөң''' - өркеші аласалау, жалпақ, созыңқы түйе.

'''Әлетүйе''' - өркеші ұзындау, сидам келетін суыққа төзімсіз түйе.

'''Аруана''' - жауырындарының алдыңғы жағындағы үстінде қалың өсік жүні болады, жалғыз өркешті, құйрығы ұзын, қылшықты ұрғашы түйе. Келеге түсер еркегін "ҮЛЕК", ұрғашысын "МАЯ" дейді.

'''Бота''' - жаңа туған жас төлі.

'''Тайлақ''' - бір жастан асқан түйе.

'''Нарша''' - үш жасар түйе.

'''Құнажын''' - үш жас пен төрт жастың аралығында түйе.

'''Екі тісті''' - төрт жасар түйе.

'''Төрт тісті''' - түйенің ер жеткені - баске келгені.

== Дереккөздер ==
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Ұлттық атаулар - халық мұрасы"/Ә.Сүлейменова, Ү.Қарасайұлы - Шымкент,1999

{{stub}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]
[[Санат:Мал шаруашылығы]]

'''Бура''' - түйенің еркегі.

Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Жұбан Молдағалиев

Сатыбалды Аймағанов

Түйе малының атаулары