https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Kasymbot 2026-04-18T10:48:48Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1.%D0%96._%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2017-04-19T15:54:34Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Боронина Раиса Степановна → Раиса Степановна Боронина using AWB</p> <hr /> <div>{{Университет<br /> |Аты = С. Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті<br /> |Қысқартылған аты = '''''ҚазҰМУ'''''<br /> |Эмблемасы = [[File:Logotype of Kazakh National Medical University.gif|200px]]<br /> |Сурет = [[Сурет:Main building, Kazak National Medical University.jpg|300px]]<br /> |Шынайы аты = <br /> |Халықаралық атауы = Kazakh National Medical University named after S.D. Asfendiyarov <br /> |Бұрынғы атауы = [[1930 жыл|1930]]-[[1963 жыл|1963]] – Қазақ мемлекеттік медицина институты&lt;br /&gt;[[1963 жыл|1963]]-[[1995 жыл|1995]] – Алматы мемлекеттік медицина институты&lt;br /&gt;[[1996 жыл|1996]]-[[2001 жыл|2001]] – С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ Мемлекеттік медицина университеті<br /> |Ұраны = {{lang-la|Erat. Est. Fuit.}} &lt;br /&gt; (Болған. Бар. Болады.)&lt;ref&gt;Ұран университеттің бас ғимаратының жоғарғы жағында және ҚазҰМУ-дың 85 жылдығына орай тұрғызылған колоннада жазылған&lt;/ref&gt;<br /> |Құрылған жылы = [[1930 жыл]] [[2 желтоқсан]]<br /> |Жабылған жылы =<br /> |Қайта құрылған =<br /> |Қайта құрылған жылы =<br /> |Түрі = Ұлттық университет<br /> |Президенті = <br /> |Ғылыми жетекшісі = <br /> |Ректоры = [[Айқан Ақанұлы Ақанов]]<br /> |Студенттер = шамамен 11 000<br /> |Шетел студенттері = <br /> |Мамандар = 1712<br /> |Бакалавриат = <br /> |Магистратура = 140<br /> |Аспирантура = <br /> |Докторантура = 52<br /> |Ғылым докторы = 167<br /> |Профессоры = <br /> |Оқытушылар = <br /> |Орналасқан жері = {{Қазақстан}}, [[Алматы|Алматы қаласы]]<br /> |Метро бекеті = <br /> |Кампус = <br /> |Мекенжайы = 050000, [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би көшесі]], 84<br /> |Сайты =[http://kaznmu.kz Ресми сайты]<br /> |Марапаттары = {{Еңбек Қызыл Туы ордені|түрі=ұйым}} <br /> |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = <br /> |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = <br /> |CoordScale = <br /> |edu_region = <br /> }}<br /> '''С. Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті''' ('''ҚазҰМУ''', [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] және мерекелік іс-шараларда «Бірінші медициналық» ({{lang-ru|Первый медицинский}}) ) — [[1930 жыл]]ы негізі қаланған&lt;ref&gt;[http://pharmnews.kz/news/kaznmu_im_s_asfendijarova_otmechaet_85_letie/2015-12-07-9096 КазНМУ им. С.Асфендиярова отмечает 85-летие] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Қазақстан]]дағы тұңғыш және жетекші&lt;ref&gt;[http://egov.kz/wps/portal/!utWCM/p/b1/04_Sj9Q1NDU2NjYwNzGy0I_Qj8pLLMtMTyzJzM9LzAHxo8zig7w8TZycDB0NLEzDjAwcTTydnYIDQoNdzAyBCiKRFRhYhjiDFLiHBTiZGRsYGBOn3wAHcDQgpD9cPwpVCRYXgBXgscLPIz83VT83KsfN0lPXEQA5_sZ1/dl4/d5/L0lDUmlTUSEhL3dHa0FKRnNBLzRKVXFDQSEhL2tr/ Қазақстанның медициналық ЖОО ұлттық (бас) рейтингі]&lt;/ref&gt; медициналық [[жоғары оқу орындары]]ның бірі. [[ЮНЕСКО]]-ның Университеттердің Халықаралық анықтама кітабына ({{lang-en|International Handbook of Universities (IHU)}}) енгізілген жоғары оқу орындарының бірі&lt;ref&gt;[http://www.iau-aiu.net/content/international-handbook-universities International Handbook of Universities (IHU)].&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|С. Ж. Асфендияров]] атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінде Қазақстанның атақты ғалым-оқытушылары, [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ҚР Ұлттық ғылым академиясы]]ның, Ресей медицина ғылымдарының академиясы, Халықаралық академиялардың академиктері жұмыс істейді. Университеттің академиялық штатында 1712 мамандандырылған оқытушы, оның ішінде [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ҚР Ұлттық Ғылым академиясының]] 6 академигі, 3 мүше-корреспонденті, 2 Ресей Ғылым академиясының академигі, 167 медицина ғылымдарының докторы, 454 ғылым кандидаты және доцент, 7 «ҚР Үздік оқытушысы» бар.<br /> <br /> == ҚазҰМУ миссиясы ==<br /> <br /> С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық Медицина Университеті – бұл шетелдік және отандық ғалымдарды кеңінен тартумен қоса әрдайым ғылыми әлеуетін арттыра отырып, медициналық және фармациялық білім беру біліктілік-бағыттау моделін жүзеге асыру арқылы фармация және денсаулық сақтау саласында бәсекеге қабілетті мамандарды көпсалалы дайындау бойынша [[Орта Азия]]да көшбасшы, инновациялы-бағытталған және әлеуметтік – жауапты университет&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/rus/wp-content/uploads/2012/11/mission.jpg Университет миссиясы]&lt;/ref&gt;<br /> == Университет құндылықтары ==<br /> С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ-дың барлық деңгейдегі білім алушыларының, қызметкерлерінің және оқытушыларының мінез-құлқын анықтайтын жеті негізгі құндылықтары ([[2014 жыл]]ы [[28 қаңтар]]да ҚазҰМУ Ғылыми кеңесінде бекітілген):&lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/0B4E2veUCKneCZWxXRUJNU3B6eTg/view Университет құндылықтары]&lt;/ref&gt;<br /> #'''Елге қызмет''' ({{lang-la|Servire}})<br /> #'''Кәсіпке адалдық''' ({{lang-la|Officium}}) <br /> #'''Шаңырақ мәртебесі''' ({{lang-la|Honor}}) <br /> #'''Ұстаздарға ізет''' ({{lang-la|Veneratio}}) <br /> #'''Шәкіртке ілтипат''' ({{lang-la|Respectus}}) <br /> #'''Ұрпаққа ұлағат''' ({{lang-la|Successio}}) <br /> #'''Болашаққа ұмтылыс''' ({{lang-la|Objectare}})<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> [[Сурет:Протокол №68 ЦИК.jpg|thumb|right|250px|Қазақ ОАК Президиум отырысының №68 Протоколы]]<br /> [[Сурет:ҚазММИ 1930.png|thumb|right|250px|ҚазММИ ректоратының ғимараты, [[1930 жыл]].]]<br /> [[Сурет:КСРО ЖК Президиумы. Грамота.jpg|thumb|right|200px|КСРО ЖК Президиумы грамотасы.]]<br /> [[Сурет:Еңбек Қызыл Ту ордені. ҚазҰМУ. 1981.jpg|thumb|right|200px|[[Еңбек Қызыл Ту ордені]], 1981 жыл.]]<br /> [[Алматы]]да медицина институтын ашу жайлы шешім [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] ХКК [[1930 жыл]]ы [[10 маусым]] күнгі «РКФСР қарамағындағы жоғары оқу орындарына 1930-1931 оқу жылына арналған қабылдау желісі, құрылымы мен контингенті» атты Қаулысымен қабылданды. Бұл қаулының қосымшасында «...Алматы. Медицина институты. Емдеу ісі. Қабылдау: 1930/1931 қыс – 100 адам» деген аса маңызды жазу жолдары болды. Бұл қаулы Қазақстанда медициналық институт ашу туралы алғашқы құжат болды. [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Денсаулық сақтау халық комиссариатының [[30 қараша]] [[1930 жыл]]ғы № 260 бұйрығымен медициналық институттың директоры болып [[1912 жыл]]ы Петербургтегі Әскери-медициналық академиясын бітіріп келген [[Санжар Жапарұлы Аспандияров]] тағайындалды.&lt;ref name=&quot;Университет тарихы&quot;&gt;[http://kaznmu.kz/rus/история-университета/ Университет тарихы]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[1931 жыл]]ы институт штаты 5 профессор, 4 доцент, 13 ассистент және 2 оқытушыдан құралды. Профессорлар: [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|С. Ж. Асфендияров]] (қоғамдық ғылымдар кафедрасының меңгерушісі), В. В. Авербург (гистология кафедрасының меңгерушісі), В. А. Захваткин (биология кафедрасының меңгерушісі), П. О. Исаев (морфология, кейіннен қалыпты анатомия кафедрасының меңгерушісі), Н. Н. Литвинова (химия кафедрасының меңгерушісі). [[1936 жыл]]ы институтты 66 түлек бітіріп шықты.&lt;ref name=almaty&gt;{{кітап|тақырыбы=Алматы. Энциклопедия|жауапты=Гл. ред. [[Манаш Қабашұлы Қозыбаев|М. Қ. Қозыбаев]]| орны= Алматы|баспасы = Қазақ Кеңес энциклопедиясының Бас редакторы|жыл = 1983|беттері=355—356|барлық беті=608|тиражы=60 000}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Балалар дәрігерінің жетіспеушілігі [[1938 жыл]]ы педиатрия факультетінің ашылуына себепші болды. Факультеттің алғашқы деканы және ұйымдастырушысы Саратов университетінің медицина факультетінің түлегі А. И. Малинин болды.&lt;ref name=&quot;Университет тарихы&quot;/&gt;<br /> <br /> === Соғыс жылдары ===<br /> Соғыс жылдары институтты 2000 дәрігер аяқтады, солардың ішінде 75% (84 оқытушы және 262 студент) фронтқа аттандырылды. Қаһарман қазақ қызы [[Кеңес Одағының Батыры]] – [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] және артиллерия полкының командирі [[Владимир Семёнович Иванилов]] (қайтыс болғаннан кейін [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілген) осы институттың түлектері. Университет оқытушыларының арасында 4 «Жауынгерлік Қызыл ту» орденінің, 59 «Қызыл жұлдыз» орденінің, 1 «[[Даңқ ордені|III дәрежелі Даңқ]]» орденінің ([[Елжан Құсайынұлы Мұхамеджанов]]) иегерлері бар.<br /> <br /> Соғыс жылдары эпидемиялық қауіптің артуына байланысты [[1943 жыл]]ы институттың үшінші факультеті – санитарлық-гигиеналық факультеті ашылды.<br /> <br /> === XX ғасыр === <br /> Кейін студенттер саны артып, сәйкесінше факультеттер саны да арта бастады, мәселен [[1951 жыл]]ы фармация факультеті, ал [[1959 жыл]]ы стоматология факультеті ашылды. [[1981 жыл]]ы мамандарды дайындау ісіндегі және ғылымға қосқан үлестері үшін медициналық институт [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің [[11 қаңтар]] [[1989 жыл]]ғы №17 Қаулысымен институтқа С. Ж. Асфендияров есімі берілді.<br /> <br /> ;XXI ғасыр<br /> ҚР Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтің 5 шілде [[2001 жыл]]ғы № 648 «Жекелеген мемлекеттік жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беру туралы»&lt;ref&gt;[http://normativ.kz/view/53797/ ҚР Президентінің Жекелеген мемлекеттік жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беру туралы&quot; Жарлығының]&lt;/ref&gt; Жарлығымен институт ''Қазақ ұлттық медицина университеті'' статусына ие болды.<br /> <br /> [[2011 жыл]]ы С. Ж. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ Ғылыми Кеңесінің шешіміне сәйкес, ректордың бұйрығымен [[10 мамыр]] [[2011 жыл]]ғы №291 бұйрығы негізінде, бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан «Симуляция орталығы» [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да теңдесі жоқ «Тәжірибелік дағдылар орталығы» болып қайта құрылды&lt;ref&gt;[https://strategy2050.kz/news/2924 АМСК жөніндегі халықаралық конференция қатысушылары ТМД-да теңдесі жоқ Тәжірибелік машық орталығына барды]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pharmnews.kz/news/v_almaty_otkryt_novyj_medicinskij_centr_prakticheskikh_navykov_analogov_kotoromu_net_ni_v_odnoj_iz_stran_sng/2011-09-17-154 В Алматы открыт новый Медицинский центр практических навыков, аналогов которому нет ни в одной из стран СНГ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2011 жылдың 16 қыркүйегінде салтанатты түрде ашылып, орталыққа атақты балалар хирургі, [[профессор]], АМК академигі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, ҚазҰМУ түлегі — [[Қасен Қожақанұлы Қожақанов]] есімі берілді.<br /> <br /> Тәжірибелік дағдылар орталығының құрылымына төмендегі бөлімшелер қарайды&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/қасен-қожақанов-атындағы-тәжірбиелі/ Қасен Қожақанов атындағы Тәжірбиелік дағдылар орталығы]&lt;/ref&gt;.<br /> # Медициналық симуляция орталығы<br /> # Коммуникативті дағдылар орталығы<br /> # Фармацевтикалық дағдылар орталығы<br /> # Тіс емдеу дағдылар орталығы<br /> # Білімдер мен дағдыларды тәуелсіз бағалау орталығы.<br /> # Апат медицинасы орталығы.<br /> # Компьютерлік сынып<br /> <br /> == Халықаралық ынтымақтастығы ==<br /> ҚазҰМУ таяу және қиыр шетелдермен әріптестік келісім шарт орнатқан, солардың ішінде: Нагасаки Университеті ([[Нагасаки]], [[Жапония]])&lt;ref&gt;[http://www.nagasaki-u.ac.jp/en/international/agreements/index.html International Agreements on Academic Cooperation] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Азия-Тынық мұхиты университеті ([[Жапония]]), Parkway College (Сингапур), Перуджи Университеті ([[Перуджа]], [[Италия]]), Оңтүстік Дунай Университеті (Кремс, [[Аустрия]]); Қырғыз Мемлекеттік медицина Академиясы ([[Бішкек]], [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]), А. Богомольц атындағы Ұлттық медицина университеті ([[Киев]], [[Украина]]), Ұлттық фармация университеті (Харьков, [[Украина]]), И. Сеченов атындағы Мәскеу медициналық академиясы (Мәскеу, Ресей) және т.б. Жалпы алғанда университеті 27 мемлекеттің 102 жоғары оқу орындарымен және [[Жапония]], [[Германия]], [[Ресей|Ресей Федерациясы]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] сияқты мемлекеттердің ғылыми және медициналық орталықтарымен байланыс орнатқан&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/rus/wp-content/uploads/2014/07/СПИСОК-ПАРТНЕРОВ-УНИВЕРСИТЕТА-Июль-2014.docx ҚазҰМУ әріптестерінің тізімі]&lt;/ref&gt;. Халықаралық университеттер бірлестігі ({{lang-en|International Association of Universities, IAU}})&lt;ref&gt;[http://www.iau-aiu.net/content/new-members-iau-0 New Members at the IAU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Университеттердің Еуропалық Ассоциациясы ({{lang-en|European University Association (EUA)}})&lt;ref&gt;[http://www.eua.be/about/members-directory?country=118&amp;p=2 EUA Members Directory] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; сияқты 9 халықаралық бірлестіктердің мүшесі. [[2013 жыл|2013]]-[[2014 жыл|2014]] оқу жылы бойынша әлемнің 14 мемлекетінен университетте 88 визитинг-профессор өз дәрісін берді. Университетте әлемнің 15 мемлекетінен студенттер білім алуда:<br /> {{col-begin}}{{col-3}}<br /> * {{мемлекет туы|Ауғанстан}}<br /> * {{мемлекет туы|Израиль}}<br /> * {{мемлекет туы|Иордания}}<br /> * {{мемлекет туы|Ирак}}<br /> * {{мемлекет туы|Иран}}<br /> {{col-3}}<br /> * {{мемлекет туы|Қырғызстан}}<br /> * {{мемлекет туы|Қытай}}<br /> * {{мемлекет туы|Моңғолия}}<br /> * {{мемлекет туы|Оңтүстік Корея}}<br /> * {{мемлекет туы|Өзбекстан}}<br /> {{col-3}}<br /> * {{мемлекет туы|Пәкістан}}<br /> * {{мемлекет туы|Ресей}}<br /> * {{мемлекет туы|Тәжікстан}}<br /> * {{мемлекет туы|Түркіменстан}}<br /> * {{мемлекет туы|Үндістан}}<br /> {{col-end}}<br /> <br /> == ҚазҰМУ символдары ==<br /> === Логотипі ===<br /> [[Сурет:Logotype of Kazakh National Medical University.gif|200px|right|нобай|Университет логотипі]]<br /> Логотиптің ортасында «Ұ» әрібі (университеттің ұлттық мәртебесін айқындап, оның терең тарихын шертеді) орналасқан. Әріптің аясында [[Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы]] бейнеленген, бұл университеттің ҚР мемлекеттік рәміздеріне деген құрметін білдіреді. Әріптің төменгі жағында «1930» саны, яғни ең алғашқы университеттің құрылған жылы бейнеленген. Осының бұл композицияны даңқтың, гүлденудің және мәңгіліктің белігісі ретінде [[Дәмжапырақ|лавр]] ағашының бұтақтары көмкеріп тұр.<br /> <br /> «Ұ» әрібін орала көмкеріп тұрған жылан мен әріптің жазылуынан пайда болатын крест – медицинаның дәстүрлі символы.&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/rus/описание-лого/ Университет логотипі]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Туы ===<br /> Ақ матаның үстінде университет логотипі бейнеленген. Ақ түс – тазалықтың, үміттің символы, сондай-ақ медицинаның кәсіби түсі – ақ халат.&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/rus/флаг-университета/ Университет туы]&lt;/ref&gt;<br /> === Гимн ===<br /> Гимнің авторы – стомотология факультетінің [[1966 жыл]]ғы түлегі – Төрехан Әбіш. Гимнің толық нұсқасын университеттің ресми сайтынан көруге болады.&lt;ref&gt;[http://kaznmu.kz/rus/гимн-казнму/ Университет Гимні]&lt;/ref&gt;<br /> {{Дәйексөз|...Жаралған ерекше маман бар,<br /> :Еңбегін бағалап адамдар,<br /> :Жаныңа араша болсам деп,<br /> :Түн қатып ұйқысыз алаңдар....}}<br /> <br /> === Университет атауы ===<br /> Осы кезге дейін университеттің ресми атауы 4 мәрте өзгертілді: <br /> * [[1930 жыл|1930]] – [[1963 жыл]]дары — Қазақ мемлекеттік медицина институты<br /> * [[1963 жыл|1963]] – [[1995 жыл]]дары — Алматы мемлекеттік медицина институты<br /> * [[1996 жыл|1996]] – [[2001 жыл]]дары — С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ мемлекеттік медицина университеті&lt;ref&gt;[http://normativ.kz/view/48054/ С.Д.Асфендияров атындағы Алматы мемлекеттiк медицина институтын С.Д.Асфендияров атындағы Қазақ мемлекеттiк медицина университетi етiп қайта құру туралы]&lt;/ref&gt;<br /> * [[2001 жыл]]дан бастап — С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті<br /> == Факультеттер мен кафедралар ==<br /> Университетте 5 факультет, 106 кафедра мен модуль бар, солардың ішінде 62 клиникалық кафедра.<br /> * [http://general.kaznmu.kz/ Жалпы медицина факультеті]<br /> * [http://publichealth.kaznmu.kz/ Қоғамдық денсаулық сақтау факультеті]<br /> * [http://stomatology.kaznmu.kz/қазақша/ Стомотология факультеті]<br /> * [http://pharmacy.kaznmu.kz/ Фармация факультеті]<br /> * Шетел студенттері факультеті<br /> * [http://postgraduate.kaznmu.kz/ Жоғары Медициналық Мектеп] (Интернатура және Резидентура)<br /> <br /> Университетте білім беру [[қазақ тілі|қазақ]], [[орыс тілі|орыс]] және [[ағылшын тілі|ағылшын]] тілдерінде келесі мамандықтар бойынша өтеді:<br /> {|class='standard' style='text-align: center;'<br /> |-<br /> ! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#6599FF&quot; | Мамандықтың аталуы !! style=&quot;background:#6599FF&quot; colspan=&quot;2&quot; | Оқу мерзімі<br /> |- align=&quot;center&quot;<br /> | style=&quot;background:#6599FF&quot; | Клиникалық практикамен &lt;br /&gt;айналысу құқығы жоқ || style=&quot;background:#6599FF&quot;|Клиникалық практикамен &lt;br /&gt;айналысу құқығы жоқ<br /> |-<br /> | Жалпы медицина || align=&quot;center&quot; |5 || align=&quot;center&quot; | 5+2<br /> |-<br /> | [[Стоматология]]&amp;nbsp; || align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 5+1<br /> |-<br /> | colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз ету ([[медицина]]) <br /> |-<br /> | Қоғамдық денсаулық сақтау&amp;nbsp; || align=&quot;center&quot; | 5 || <br /> |-<br /> | [[Фармация]]&amp;nbsp; || align=&quot;center&quot; | 5 || <br /> |-<br /> | Медицина-профилактикалық ісі || align=&quot;center&quot; | 5 || <br /> |-<br /> | Мейірбике ісі || align=&quot;center&quot; | 4 || <br /> |-<br /> | colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot;| [[Әлеуметтік ғылымдар]] және [[бизнес]] <br /> |-<br /> | [[Менеджмент]] || align=&quot;center&quot; | 4 || <br /> |-<br /> | Менеджмент (күндізгі қысқартылған)|| align=&quot;center&quot; | 2 || <br /> |-<br /> | colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot;| [[Техникалық ғылымдар]] және [[технология]]лар<br /> |-<br /> | Фармацевтикалық өндіріс технологиясы || align=&quot;center&quot; | 2 || <br /> |}<br /> === Жалпы медицина факультеті ===<br /> Университет [[2007 жыл]]дың [[1 қыркүйек|1 қыркүйегінен]] бастап «Жалпы медицина» мамандығы бойынша мамандарды дайындауда. Жалпы медицина факультетінде 2015-2016 оқу жылы бойынша 7107 студент оқиды, соның ішінде 948 шетел азаматтары. Факультетте 13 мемлекеттен 26 ұлт өкілдері оқуда, олардың басым бөлігі, шамамен 67 % [[Үндістан]] азаматтары. «Жалпы медицина» мамандығы бойынша оқу құрылымы келесідей.<br /> <br /> == [[Инфрақұрылым]] ==<br /> Университеттің жалпы ауданы - 47 068 м². Инфрақұрылымы: 7 оқу корпусы, 1604 орынды 7 жатақхана, 6 институт, 3 клиника және 3 клиникалық база, 11 орталық, 3 мектеп, Халық денсаулығына қауіп-қатерді бағалау зертханасы, Ұжымдық пайдаланудағы Геномдық зертхана, Республикалық ғылыми-медициналық кітапханасы, Республикалық медицина тарихы мұражайы, «Concordia» театры, 102 орынды тест орталығы, спорт залы және спорт алаңы бар.<br /> <br /> === Институттар ===<br /> * [http://science.kaznmu.kz/ Б.А. Атшабаров атындағы іргелі және қолданбалы медицина ғылыми-зерттеу институты (ІжҚМҒЗИ)]<br /> * [http://kaznmu.kz/rus/республиканский-учебно-научно-клини/ Стомотология институты]<br /> * [http://ipo.kaznmu.kz/ Жоғарғы оқу орнынан кейінгі білім беру институты]<br /> * [http://kaznmu.kz/rus/института-сестринского-дела/ Мейірбике ісі институты]<br /> * [http://kaznmu.kz/rus/институт-клинической-фармакологии/ Клиникалық фармакология институты]<br /> <br /> === Клиникалар ===<br /> Қазіргі таңда ҚазҰМУ құрамында заманауи құралдармен жабдықталған, көптеген ауруларға кешенді диагностика мен амбулаториялық емдеу жүргізуге мүмкіндік беретін 3 университеттік клиника жұмыс істейді. <br /> * [http://clinics.kaznmu.kz/клиникалық-білім-беру-орталығы-профе/ Клиникалық-білім беру орталығы (профессорлық клиника)]<br /> * [http://clinics.kaznmu.kz/ішкі-ағзалар-аурулары-клиникасы/ ҚазҰМУ ішкі ағзалар аурулары клиникасы]<br /> * [http://clinics.kaznmu.kz/ Тіс емдеу клиникасы]<br /> <br /> == Ректорлары мен директорлары ==<br /> [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] Денсаулық сақтау халық коммисариатының [[30 қараша]] [[1930 жыл]]ғы № 260 Бұйрығымен медициналық институттың директоры болып [[1912 жыл]]ы Петербургтегі Әскери-медициналық академиясын бітіріп келген [[Санжар Жапарұлы Аспандияров]] тағайындалды. ҚазҰМУ ректорының қызметінде осы университеттің 4 түлегі — [[Роман Иванович Самарин|Самарин Р. И.]] ([[1960 жыл|1960]]–[[1963 жыл|1963]]) [[Қуаныш Мүбәракұлы Мәскеев|Мәскеев Қ. М]]. ([[1975 жыл|1975]] – [[1986 жыл|1986]]), Момынов Т. Ә. ([[1995 жыл|1995]] – [[2008 жыл|2008]]), [[Айқан Ақанұлы Ақанов|Ақанов А. А.]] ([[2008 жыл]]дан бастап) болған.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;<br /> ! colspan=5 | '''С. Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті ректорлары мен директорлары'''<br /> |-<br /> ! width=&quot;15%&quot; | Есімі <br /> ! width=&quot;15%&quot;| Лауазымды иеленгел жылдар<br /> ! width=&quot;70%&quot;| Қысқаша ақпарат<br /> |- align=&quot;center&quot;<br /> | [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|Санжар Жаппарұлы Асфендияров]] &lt;br /&gt; [[File:Асфендиаров, Санжар Джафарович.jpg|100px|Санжар Асфендияров]] <br /> | [[1930 жыл|1930]]–[[1931 жыл|1931]] <br /> | [[1889 жыл]]дың 20 қазанында [[Ташкент]]те әскери тілмаштың отбасында дүниеге келген. 1907 жылы Ташкенттегі реалдық училищені бітірген. [[1912 жыл]]ы [[Санкт-Петербург|Петербург]]тегі Императорлық әскери-медициналық академияны аяқтап, 1913-1917 жылдары әскери дәрігер қызметін атқарды. [[1919 жыл|1919]]-[[1920 жыл]]дар аралығында [[Түркістан кеңестік федеративтік республикасы|Түркістан АКСР]]-нің денсаулық сақтау халық комиссары болып тағайындалады. <br /> |-<br /> | [[Есенғали Қасаболатов]] <br /> | [[1931 жыл|1931]]–[[1933 жыл|1933]] <br /> |[[Батыс Қазақстан облысы]], Тайпақ ауданы, Антоновск ауылында [[1889 жыл]]ы [[қараша]]да дүниеге келген. [[1915 жыл]]ы [[Саратов]] университетінің медициналық факультетін бітіріп, туған еліне оралып, дәрігер болып қызмет етті. [[Алаш қозғалысы]]ның [[Алаш қозғалысының мүшелері|мүшесі]]&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. Алматы: Арыс, 2002. 358-360 б.&lt;/ref&gt; <br /> |-<br /> | Харира Мұхамбетқызы Мұхамбетова <br /> | [[1933 жыл|1933]]–[[1934 жыл|1934]] <br /> | 1908 жылы 15 маусымда Ақтөбе облысы Мортық ауданының Мортық ауылында қолөнершінің отбасында дүниеге келген. Оқу ғимаратының [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Комсомол көшесі]] бойына көшірген.&lt;ref&gt;[http://egemen.kz/old/?act=readarticle&amp;id=9980 АТАН ҚОМЫНДА ТУҒАН АДАМ]&lt;/ref&gt; <br /> |-<br /> | Виктор Васильевич Зикеев <br /> | [[1934 жыл|1934]]–[[1943 жыл|1943]] <br /> | [[хирургия|хирург]], медицина ғылымдарының докторы (1947), профессор (1948), Қазақ КСР еңбек сіңірген дәрігері (1945), Қазақ КСР еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1947). Мәскеу Мемлекеттік университетінің медицина факультетін [[1919 жыл]]ы бітірген. <br /> |-<br /> | [[Василий Иванович Зюзин]] &lt;br /&gt; [[Сурет:Зюзин.jpg|100px|Василий Иванович Зюзин]] <br /> | [[1943 жыл|1943]]–[[1951 жыл|1951]] <br /> | фтизиатр, медицина ғылымдарының докторы (1944), профессор (1944), ҚазКСР еңбек сіңірген дәрігері (1943), Қазақ КСР еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1947). [[1925 жыл]]ы [[Дондағы Ростов]] қаласында Дон мемлекеттік университетінің медицина факультетін бітірген. Медицина ғылымдарының 3 докторын, 14 кандидаттарын дайындаған.&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.az-libr.ru/Persons/000/Src/0007/90796855.shtml|title=Зюзин Василий Иванович|publisher=AZ Library|accessdate=2013-4-17|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6G4XGvM28|archivedate=2013-04-22}}&lt;/ref&gt;.<br /> |-<br /> | Сибұғатулла Рысқалиұлы Қарынбаев <br /> | [[1951 жыл|1951]]–[[1954 жыл|1954]] <br /> | [[анатомия|анатом]], медицина ғылымдарының кандидаты (1947), профессор, Қазақ КСР еңбек сіңірген дәрігер (1950). [[1929 жыл]]ы А. В. Луначарский атындағы Астрахань мемлекеттік медицина интитутына түсіп, оны [[1934 жыл]]дың 1 шілдесінде бітірген. ҚазММИ анатомия кафедрасының тұңғыш қазақ аспиранты.&lt;ref&gt;[http://etjendi.egemen.kz/?p=50043 Екі рет министр, екі рет ректор болған]&lt;/ref&gt; <br /> |-<br /> | [[Семен Михайлович Сидоров]] <br /> | [[1954 жыл|1954]]–[[1955 жыл|1955]] <br /> | сот дәрігері, медицина ғылымдарының докторы (1945), профессор (1945), Қазақ КСР ғылымына еңбек сіңірген қайраткер (1960). 1931 жылы Омбы қаласындағы медицина институтын тәмамдаған. 26 медицина ғылымының кандидатын дайындады.&lt;ref&gt;[http://www.forens-med.ru/pers.php?id=121 Сидоров Семен Михайлович]&lt;/ref&gt; <br /> |---<br /> | Иван Сергеевич Корякин <br /> | [[1955 жыл|1955]]-[[1960 жыл|1960]] <br /> | [[гигиена|гигиенист]], медицина ғылымдарының докторы (1949), профессор (1960), Қазақ КСР еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1956). [[1927 жыл]]ы Қазан мемлекеттік университетінің медицина факультетін бітірді. 28 кандидат, 3 медицина ғылымдарының докторын даярлады. <br /> |-<br /> | [[Роман Иванович Самарин]] <br /> | [[1960 жыл|1960]]–[[1963 жыл|1963]] <br /> | [[терапия|терапевт]], медицина ғылымдарының докторы (1960), профессор (1961). 1939 жылдан КПСС мүшесі. Алматы медицина иститутының емдеу факультетін бітірген (1941). <br /> |-<br /> | Сибұғатулла Рысқалиұлы Қарынбаев <br /> | [[1963 жыл|1963]]–[[1975 жыл|1975]] <br /> | екінші мәрте. <br /> |---<br /> | [[Қуаныш Мүбәракұлы Мәскеев]] <br /> | [[1975 жыл|1975]]–[[1987 жыл|1987]] <br /> | [[Фтизиатрия|фтизиатр]], медицина ғылымдарының докторы (1972), профессор (1974), [[Қазақстан]] ғылымына еңбек сіңірген қайраткер (1981). [[1955 жыл]]ы ҚазММИ-ның емдеу факультетін бітірген. Оның жетекшілігімен 20-ға жуық медицина ғылымдарының докторлары мен кандидаттары дайындалды. <br /> |-<br /> | Евгений Степанович Белозеров <br /> | [[1987 жыл|1987]]–[[1995 жыл|1995]] <br /> | [[Жұқпалы аурулар|инфекционист]], медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1975), Қазақ КСРО еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1990). Свердловск медицина институтының педиатрия факультетін 1961 жылы бітірген. 300-ден аса ғылыми еңбектері, оның ішінде монографиялар және медицина институты студенттеріне арналған оқулықтары мен оқу құралдары жарық көрген. <br /> |-<br /> | Талғат Әшірұлы Момынов <br /> | [[1995 жыл|1995]]–[[2008 жыл|2008]] <br /> | дәрігер-[[Фтизиатрия|фтизиатр]], медицина ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994), ҚР ҰҒА академигі (2004). [[1976 жыл]]ы Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген. <br /> |-<br /> | [[Айқан Ақанұлы Ақанов]] <br /> | [[2008 жыл|2008]]–[[2015 жыл|2015]] <br /> | денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушы, медицина ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994), ҚР еңбек сіңірген қайраткер, ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі, «Мәдениет» қайраткері. [[1974 жыл]]ы Алматы мемлекеттік медицина институтын емдеу ісі мамандығы бойынша бітірген. 17 ғылым кандидатын және 15 ғылым докторларын дайындады. Рекстордың тұсында мемлекет тарапынан бөлінетін қаржы 3,2 млрд теңгеден 13 млрд теңгеге дейін өсті, студенттер саны 10 мыңнан, ал білікті педагогтардың саны 1,7 мыңға жетті, сондай-ақ университет ғимараты үлкен жөндеу жұмысынан өтті. [[2015 жыл]]дың [[29 желтоқсан]]ында Айқан Ақанұлы өз еркімен қызметінен кететіндігін жария етті&lt;ref&gt;[http://kazinform.kz/kaz/article/2854980 С.Асфендияров атындағы ҚҰМУ ректоры өз еркімен қызметінен кететіндігін жария етті]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Айқан Ақанұлының қызметтен кету жайлы жазған өтініші: {{Дәйексөз|Жасым 65-ке тақады және 2 жыл бойы зейнетақы алып келемін. Біздің Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өте дұрыс айтады: Зейнеткерлер осынау қиын-қыстау кезеңде жас қуатты басшыларға орын босату тиіс.}}&lt;/ref&gt; <br /> |}<br /> <br /> == Әйгілі түлектері және қызметкерлері ==<br /> Уиверситетте 44 Қазақ КСР Еңбек сіңірген дәрігерлері ([[Сибуғатулла Рысқалыұлы Қарынбаев|Қарынбаев С.Р.]], [[Василий Иванович Зюзин|Зюзин В.И.]] және т.б.), 16 Қазақстан Республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаттары ([[Алдашев Ахмет Алдашұлы|Алдашев А.А.]], [[Мұхтар Әлиұлы Әлиев|Әлиев М.Ә.]], [[Камал Сәруарұлы Ормантаев|Ормантаев К.С.]] және т.б.) жұмыс істеген. [[Сибуғатулла Рысқалыұлы Қарынбаев|Сибуғатулла Қарынбаев]], [[Александр Николаевич Сызғанов|Александр Сызғанов]] және тағыда 13 университет оқытушылары КСРО жоғары наградасы – «Ленин» орденінің иегері.<br /> Қазіргі таңда университеттің түлектері [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]нда, [[Ресей|Ресей Федерациясы]]нда және басқа да әлем елдерінде, сондай-ақ университеттің өзінде де жұмыс істеуде:<br /> <br /> * [[Қасен Қожақанұлы Қожақанов]] — [[ғалым]], медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1994).<br /> * [[Александра Александровна Буванова]] — [[Социалистік еңбек ері]], Шымкент қаласындағы № 1 перзентханадағы дәрігер-акушер.<br /> * [[Әлібеков Ысқақ|Ысқақ Әлібекұлы Әлібеков]] — [[Социалистік еңбек ері]], Қазақ КСР еңбек сіңірген дәрігері (1961).<br /> * [[Дарья Владимировна Клебанова]] — [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2009). Республикасының Парламентінің мәжіліс депутаты.<br /> * [[Раиса Степановна Боронина]] — [[Социалистік еңбек ері]]. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.<br /> * [[Бахия Атшабарұлы Атшабаров]] — [[ғалым]], медицина ғылымдарының докторы (1967), [[профессор]] (1969), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан ғылым академиясының]] корреспондент мүшесі (1975), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1961).<br /> * [[Төрегелді Шарманов|Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]' — Медицина ғылымының докторы, профессор, Ресей медицина ғылымдары академиясының және [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Қазақ тағамтану академиясы]]ның және Профилактикалық медицина академиясының негізін қалаушысы және оның президенті, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның тағамтану жөніндегі эксперттер комитетінің мүшесі. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның Л.Бернард атындағы сыйлығының (2005) иегері.<br /> * [[Камал Сәруарұлы Ормантаев]] — дәрігер-[[педиатрия|педиатр]], [[Қазақстан]]дағы балалар [[хирургия]]сының, [[педиатрия]]сының, [[травматология]]сының және [[анестезиология]]сының негізін салушы. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі ([[1994 жыл]]дан бастап). <br /> * [[Қуаныш Мүбәракұлы Мәскеев]] — [[фтизиатрия|фтизиатр]], медицина ғылымдарының докторы ([[1972 жыл|1972]]), профессор ([[1974 жыл|1974]]), ҚР ғылымына еңбек сіңірген қайраткер ([[1981 жыл|1981]]), академик ([[1995 жыл|1995]]). 1955 жылғы ҚазҰМУ түлегі. [[1975 жыл]]ы университет ректоры қызметіне тағайындалды, осы қызметті [[1987 жыл]]дың сәуір айына дейін атқарды. <br /> * [[Мұхтар Әлиұлы Әлиев]] — [[хирургия|хирург]], медицина ғылымдарының докторы ([[1974 жыл|1974]]), профессор ([[1976 жыл|1976]]) [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Республикасының ғылым академиясы]]ның [[академик|академигі]] ([[1989 жыл|1989]]), Қазақстан Республикасының медицина ғылымдары академиясының президенті және негізін салушы ([[1995 жыл|1995]]), [[Халық қаһарманы]] ([[1995 жыл|1995]]), Халықаралық медицина ғылымдары академиясының президенті және негізін салушы ([[Брюссель]], [[Бельгия]])<br /> * [[Кеңесбай Үшбаев|Кеңесбай Үшбайұлы Үшбаев]] — ғылым қайраткері, [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты, әлемдегі алғашқы қазақ фармацевтика ғылымдарының докторы. <br /> * [[Алшынбай Рақышев|Алшынбай Рақышұлы Рақышев]] — Нейроморфолог, медицина ғылымдарының докторы ([[1968 жыл|1968]]), профессор ([[1969 жыл|1969]]), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі ([[2003 жыл|2003]]).<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер|2}}<br /> <br /> [[Санат:Білім мекемелері]]<br /> [[Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары]]<br /> [[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A4%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83%D1%96 2017-04-05T17:06:48Z

<p>Kasymbot: /* Тарихы */clean up, replaced: Гейзенберг → Вернер Гейзенберг using AWB</p> <hr /> <div>Қалдық магниттелудін болуы, тұрақты магниттер,<br /> яғни микроскопиялық токты ұстап түруда [[энергия]] шығындамай-ақ магнит моменттеріне ие болып, оларды<br /> қоршаған кеңістікте магнит өрістерін туғызатын денелер жасауға мүмкіндік береді. Тұрақты магниттер жасалған заттардын корцитивтік күші неғұрлым көп болса, олар соғұрлым қасиеттерін жақсы сақтайды.<br /> Ферромагнетикке айнымалы магнит өрісі әсер еткенде индукция —2—3—4—5—1 қисығына<br /> сәйкес өзгереді, оны [[гистерезис]] тұзағы деп атайды (осыған ұқсас тұзақ J—H диаграммасында да алынады). Егер H-тың максималь мәнінде (магниттелудің қанығуға жететін) [[гистерезис]]тің максималь тұзағы деп аталатын құбылыс байқалады. Егер H-тың амплитудалық мәнінде қанығуға жетпесе, онда жеке [[цикл]] деп аталатын<br /> тұзақ шығады. Жеке циклдар шексіз көп болуы мүмкін, олардың барлығы да гистерезистің максималь тұзағының<br /> ішінде жатады.<br /> [[Гистерезис]] ферромагнетиктердіц магниттелуі H-тың<br /> бір мәнді функциясы бола алмайтындығын көрсетеді.<br /> Ол үлгінің бастағы тарихына (алдымен қай өрісте болгандығына) байланысты. Мысалы, H-і кернеулігінің өрісінде индукция В&lt;sub&gt;р&lt;/sub&gt;-тан B&lt;sub&gt;v&lt;/sub&gt;-ге дейінгі кез<br /> келген мәндерде болуы мүмкін.<br /> Ферромагнетиктер жайында барлық айтылғандардан олардың өздерінің қасиеттері жөнінен сегнетоэлектриктерге өте ұқсас екенін көреміз .<br /> Б-ның H-ға бір мәнді тәуелділігіне байланысты магнит өтімділігі жөніндегі ұғым негізгі магниттелу қисығына ғана қолданылады. Ферромагнетиктердің салыстырмалы магнит өтімділігі (демек, х магнит қабылдағыштығы да) [[өріс кернеулігі]]нің функциясы болып табылады. H-тың шектеусіз өсуінде өтімділік бірге асимптоталы жақындайды.Егер корцитивтік күш H с үлкен болса, мұндай ферромагнетикті катқыл дейміз. Оған гистерезистің ксц<br /> тұзағы тән. Нс шамасы аз (оған гистерезистің жіңішке тұзагы сәйкес) ферромагнетиктерді жұмсақ дейміз.<br /> Қолдануына қарай ферромагнетиктер осы сипаттамаларымен алынады. Сонымен, тұракты магниттер үшін қатқыл [[ферромагнетиктер]], ал трансформаторлардың өзегі үшін — жұмсақ ферромагнетиктер қолданылады. Төмендегі таблицада кейбір типтік ферромагнетиктердің сипаттамалары келтірілген. Ферромагнетиктер магниттелгенде деформацияланады. Бұл құбылыс магнитострикция деп аталады. Магнитострикация кезінде үлгінің сызықтық өлшемінің салыстырмалы өзгеруі аса үлкен емес, 10+5 а/м (- 103) шамасындагы өріс үшін ол Ю- 5—Ю- 6 үлесіндей. Эффектінің танбасы ферромагнетиктсрдің табиғатына, магнит өрісінің бағытына қатысты [[кристаллография]]лық осьтің бағдарына, [[өріс]]тің [[кернеу]]лігіне байланысты. Кейбір ферромагнетиктерде әлсіз өрістен күшті өріске өткенде магнитострикияның таңбасы керісінше өзгереді.<br /> ==Тарихы==<br /> Ферромагнетизм теориясын<br /> [[1928]] жылы Я. И. [[Френкел]] мен В. [[Вернер Гейзенберг]] жасаған. Магнниттік механикалық құбылыстарды зерттеу жөніндегі<br /> тәжірибелерден ферромагнетиктердің магниттік қасиеттері үшін электрондардың меншікті (спинді) магниттік моменттерінің қиын болатындығы шығады. Белгілі бір жағдайда кристалда<br /> электронның магниттік моменттерін бір-біріне параллель орналастыруға мәжбүр ететін күштің 1 туы мүмкін. Нәтижесінде спонтанды (өздігінен) магниттелу облысы пайда болады, оны домендер деп те атайды. әрбір доменнің шегінде ферромагнетик қанығуға дейін спонтанды магниттеледі де белгілі бір магнит моментіне ие болады. Бұл моменттердің әр домендер үшін бағыттары түрліше болады, яғни<br /> сыртқы өріс жоқ кезде барлық дененің қосынды моменті нольге тең. Домендердің өлшемдері Ю-4—10~3сл&lt; шамасында.<br /> Домендерге магниттелу процесінің әр түрлі стадияда.Бұл қүштер ауыстырған күштер деп аталады. Оларды тек квант механикасында толығырақ түсіндіруге болады. &lt;br /&gt;<br /> Бастапқы әлсіз өріс жағдайында домендер шекарасының<br /> ығысуы байқалады, нәтижесінде р&lt;sub&gt;т&lt;/sub&gt; мен Н векторларыныц арасындағы R бұрышы үлкен болатын домендердін<br /> есебінен моменттердің Н-пен аз бұрыш жасайтын домендердін ұлғаюы жүреді. <br /> ==Өріс кернеулігінің әсері==<br /> Өріс кернеулігінің артуымен энергиясы мейлінше аз домендерді #-шы аз домендер жойып жібергенге дейін бұл<br /> процесс әрі қарай дами береді. Келесі стадияларда домендер магнит моменттерінің өріс бағытына бағыттас<br /> бұрылуы орындалады. Бұл жағдайда домен шегінде<br /> [[электрон]] моменттерінің бір-біріне қатаң параллельдігі<br /> сақтала отырып, бір мезгілде бұрылуы басталады. Бұл<br /> процестер (өте әлсіз өрістерде домендер шекаралары<br /> арасындағы аздаған ығысуды есептемегенде) қайтымсыз процестер болып табылады, бұған себеп [[гистерезис]]<br /> болады. [[Спонтанды магниттелу]] ыдырайтын әрі зат өзінің<br /> [[ферромагнетиктік қасиет]]ін жоғалтатын аймақта әрбір<br /> ферромагнетик үшін белгілі бір Тс [[температурасы]] болады. Бұл температура [[Кюри]] нүктесі деп аталады.<br /> [[Темір]] үшін ол 768° С-қа, никель үшін 365° С-қа тең. Кюри нүктесінен жоғарғы температурада ферромагнетиктер қалыпты парамагнетикке айналады, мұндағы магниттік қабылдағыштық [[Кюри]] — [[Вейсса]] заңына бағынады:<br /> Ферромагнетикті Кюри нүктесінен төменгі температурада суытатын болсақ, онда қайтадан домендер пайда болады.<br /> [[Кюри]] нүктесінде екінші фазалык ауысуы жүреді. Тс-ға тең<br /> температурада бірқатар физикалық қасиеттердің өзгеріс-сипаттарының аномалиясы байқалады, атап айтқанда, жылу сыйымдылық, ферромагнетиктік.<br /> Кейбір жағдайларда ауыстырғыш күштер антиферромагнетиктер деп аталатындардың ([[хром]],<br /> [[марганец]] т. б.) пайда болуына әкеп соғады. Антиферромагнетиктер жайында болжамдарды 1933 ж. [[Ландау]]<br /> ашқан. Антиферромагиетиктерде электрондардын меншікті магнит моменттері өздігінен бір-біріне антипараллель бағдарланады. Мұндай бағдар көрші атомдарды<br /> қос-қостан қамтиды. Осының салдарынан антиферромагиетиктерде өте аз магнит қабылдағыштары болады<br /> және олар ездерін өте әлсіз парамагнетиктер түрінде<br /> ұстайды. Аитиферромагнетиктердін де температурасы<br /> болады, бұл кезде спиндердің анти-нараллель бағдары<br /> жойылады. Бұл [[температура]] [[Кюри]]дін [[антиферромагнетик]]ті нүктесі немесе Неел нүктесі деп аталады. Кейбір антиферромагиетиктерде<br /> (мысалға [[әрбий]], [[диспрози]], [[марганец]] және [[мыс]] қоспалары) мұндай температура екеу (Неелдің жоғарғы және төменгі нүктелері), сонымен бірге антиферромагнетиктік қасиеттер тек осы температуралардың аралықтарында ғана байқалады. Жоғарғы нүктеден өрлеген сайын зат өздерін парамагнетиктер ретінде ұстайды ал<br /> Неелдің төменгі нүктесінен кеміген сайын олар ферромагнетиктер болады.&lt;ref&gt;Жалпы физика курсы, II том. Электр. Савельев И. В.«Наука» баспасы, физика-математика әдебиетінің бас редакциясы М., 1970 ж. ИБ № 618&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Физика]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2017-04-05T17:06:42Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Гейзенберг → Вернер Гейзенберг using AWB</p> <hr /> <div>'''''Кванттық химия''''' – химиялық қосылыстардың құрылысы мен қасиеттері кванттық механика түсініктері мен әдістері тұрғысынан қарастырылатын теориялық химияның бөлімі. Кванттық химия қосылыстардың табиғатын, [[валенттілік]]ті, молекуланың электрондық құрылысқа тәуелді қасиеттерін (''энергия шығару және сіңіру заңдылықтары, магниттік қасиеттері, кеңістіктегі құрылысы'') және химиялық активтілігін қарастырады. Алғаш рет ''1926 жылы'' ''В.[[Вернер Гейзенберг]]'' гелий атомын есептеп шығарды; ал неміс ғалымдары ''В.Гайтлер'' мен ''Ф.Лондон'' (''1927'') сутек молекулалары үлгісімен [[Коваленттік байланыс]]тың ''[[кванттық механика]]лық интерпретациясын'' ұсынды. ''1931 жылы'' ''Дж.Слейтер'' мен ''Л.Полинг'' бұл ұсынысты әрі қарай дамытып, оны ''валенттік байланыс әдісі'' деп атады. ''1928 жылы'' ''Ф.Хунд'' (''Германия''), ''Р.Малликен'' (''АҚШ''), ''Дж. Леннард-Джонс'' (''Ұлыбритания, 1929'') және ''Э.Хюккель''(''1930'') қазіргі кезде кеңінен таралған молекулалық орбиталдар әдісінің негізін қалады. ''1927 жылы'' Д. Хартридің, ал ''1930 жылы'' В.А. Фоктың өзара келісімді өріс әдісі, сондай-ақ, ''Дж. Слейтердің'' (1929 – 30) математикалық негіздегі конфигурациялық өзара әсер әдісі туралы еңбектері жарық көрді. ''Х.Бете''(1929) мен ''Дж.Ван Флек'' (1932 – 35) кристалдық өріс теориясын ашты. Кванттық химияның түсініктері мен әдістері жоғары молекулалы қосылыстарды зерттеуде кеңінен қолданылды. Кванттық химия әдістері ''молекулалық биологияда, материалтануда, органикалық шала өткізгіштер мен композициялық материалдар'' жасауда қолданылады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер:==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Химия]]<br /> [[Санат:Кванттық химия]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2017-04-05T17:03:21Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Фарадей Майкл → Майкл Фарадей using AWB</p> <hr /> <div>Электромагниттік құбылыстар физикасына [[Майкл Фарадей|Фарадейдің]] қосқан негізгі жаңалығы [[Исаак Ньютон|Ньютонның]] алыстан әсер ету теориясынан бас тартып, кеңістікті күш сызықтарымен толтырып тұратын өріс ұғымын енгізуі еді. Ұлы Ньютонның таңқаларлық математикалық шеберлігі мен ерекше физикалық интуициясы арқылы [[Галилей]]дің негізгі идеяларын дамытқаны белгілі.&lt;br&gt;<br /> 1860—1865 жылдары [[Максвелл Джеймс Клерк|Максвелл]] электр және магнит өрістері туралы Фарадейдің идеялары негізінде және көптеген тәжірибелер нәтижелерін қорыта келе, зарядтар мен токтар жүйесі туғызатын электромагниттік өріс теориясын жасады. Максвелл теориясы ортаның ішінде өтіп жатқан, әрі электр және магнит өрістерін туғызушы ішкі механизм құбылыстарын қарастырмайды. Электромагниттік өріс теориясының негізін [[Максвелл теңдеуі|Максвелл теңдеулері]] деп аталатын теңдеулер жүйесі құрайды. Бұл теорияның математикалық аппараты күрделі болғандықтан, ол теңдеулерді қарастырмаймыз. Біз электромагниттік өріс және электромагниттік толқын туралы осы теорияның кейбір маңызды идеяларымен танысамыз.&lt;br&gt;<br /> ==Магнит өрісі өзгергенде айнымалы электр өрісінің пайда болуы==<br /> 1831 жылы Фарадей ашқан электромагниттік индукция құбылысын терең зерттей отырып Максвелл мынадай қорытындыға келді: ''магнит өрісінің кез келген өзгерісі қоршаған кеңістікте қуйынды электр өрісін туғызады''.&lt;br&gt;<br /> Фарадей тәжірибелеріндегі тұйықталған өткізгіште индукциялық ЭҚК-ін тудыратын осы құйынды электр өрісі екен. Бұл құбылыстың ерекшелігі сол, құйынды электр өрісі тек өткізгіште ғана емес (ол өрістің бар-жоғын көрсететін қосымша құрал), бос кеңістікте де пайда бола алады. Кеңістіктің кез келген нүктелеріндегі магнит өрісі индукциясының &lt;math&gt;\frac{\Delta B}{\Delta t}&lt;/math&gt; өзгерісі кезінде құйынды электр өрісі туындайды. [[Электр Өрісі|Электр өрісінің]] күш сызықтары магнит индукциясының сызықтарын орап қоршайды және оның жазықтығына перпендикуляр орналасады (3.1, а-сурет).<br /> [[Сурет:3.1.PNG|thumb|right|350px]]<br /> Магнит индукдиясы &lt;math&gt;\frac{\Delta B}{\Delta t} &gt; 0&lt;/math&gt; артса, құйынды электр өрісі &lt;math&gt;\vec E&lt;/math&gt; кернеулік векторының бағыты сол бұранда ережесімен анықталады. Магнит индукциясы &lt;math&gt;\frac{\Delta B}{\Delta t} &lt; 0&lt;/math&gt; көмігенде &lt;math&gt;\vec E&lt;/math&gt; кернеулік векторының бағыты оң бұранда ережесімен анықталады (3.1, ә-сурет). Сонымен, электр өрісін электр зарядтары және айнымалы магнит өрісі тудырады. Ал магнит өрісін тек қозғалыстағы зарядталған бөлшектер ғана тудыратыны белгілі. Магниттік зарядтар жоқ деген пікір — Максвелл идеяларының бірі. Табиғаттың үйлесімділік пен симметриялық қасиеттері осы жерде сақталмай тұрған сияқты. Айнымалы электр өрісі өз кезегінде не себепті магнит өрісін тудыратын кері процесті жүзеге асыра алмайды?<br /> ==Электр өрісі өзгергенде айнымалы магнит өрісінің пайда болуы==<br /> Максвелл ғылыми көрегенділікпен бұндай процестің табиғатта бар екеніне кәміл сенді. Бұл тұжырымға ол [[Ампер заңы]]н жинақтап, қорытындылау мақсатында жүргізген зерттеу жұмыстарынан соң келді. Ампер заңының тек тұрақты және тұйықталған ток жүретін өткізгіштердің арасындағы өзара әрекеттесу күші үшін тағайындалғанын анықтаған Максвелл мынадай мәселе қойды: ''өткізгіште тұйықталмаған және айнымалы ток импулъсі туатын жағдайда бұл заң орындала ма?''&lt;br&gt;<br /> Максвелл [[диэлектрик]]пен толтырылған конденсатордың астарларын өткізгіш арқылы қосқанда байқалатын разрядты зерттеген (3.2-сурет).<br /> [[Сурет:3.2.PNG|thumb|right|350px]]<br /> Разряд кезінде, аз уақыт аралығында, өткізгіш бойымен &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; астардан &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; астарға қарай бағытталған өткізгіштік ток айнымалы магнит өрісін туғызады. Өткізгіштік ток конденсатор астарларының арасында үзіліп қалады. Бірақ астарлардың арасындағы диэлектрикте магнит өрісінің пайда болатыны анықталған. Осы айнымалы магнит өрісін ығысу тогы деп аталатын уақыт бойынша өзгеретін электр өрісі тудырады деген болжамды алғаш рет Максвелл айтты. Сонымен, Максвеллдің пікірінше, '''айнымалы электр өрісі әрқашан айнымалы магнит өрісін тудырады.'''<br /> [[Сурет:3.3.PNG|thumb|right|350px]]<br /> Магнит өрісінің индукция сызықтары электр өрісінің кернеулік сызықтарын қоршап орналасады және оған перпендикуляр бағытталады. Электр өрісінің кернеулігі &lt;math&gt;\frac{\Delta E}{\Delta t} &gt; 0&lt;/math&gt; артқанда пайда болатын магнит өрісінің индукция &lt;math&gt;\vec B&lt;/math&gt; векторы &lt;math&gt;\vec E&lt;/math&gt; векторымен оң бұранда жасайды (3.3, а-сурет). Керісінше, электр өрісінің кернеулігі кемігенде &lt;math&gt;\frac{\Delta E}{\Delta t}&lt;/math&gt; магнитиндукциясының &lt;math&gt;\vec B&lt;/math&gt; векторы &lt;math&gt;\vec E&lt;/math&gt; векторымен сол бұранда жасайды (3.3, а-сурет). Ығысу тогы ұғымын енгізуден кейін кез келген электр тогын тұйықталған деп қарастыруға болады, оны толық ток деп атайды:<br /> :&lt;big&gt;&lt;big&gt;&lt;math&gt;I_t = I_otk + I_yg.&lt;/math&gt;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;<br /> Мысалы, [[тербелмелі контур]]дың катушкасындағы ''өткізгіштік ток'' (электрондардың реттелген қозғалысы) конденсатор астарларының арасындағы ығысу тогына (айнымалы электр өрісі) ауысады. Айта кету керек, ығысу тогы кезінде өткізгіштік ток сияқты Джоуль—Ленц заңы бойынша жылу бөлінбейді.<br /> ==Электр және магнит өрістерінің біртұтастығы және салыстырмалылығы==<br /> Максвелл теориясынан айнымалы электр және магнит өрістерінің арасындағы үзілмейтін байланыс ашылғаннан кейін,<br /> материяның ерекше түрі — электромагниттік өрістің бар екені айқындалды. Бұл өрістердің бір-бірінен жекеленіп, тәуелсіз түрде пайда бола алмайтыны анықталды.&lt;br&gt;<br /> Электр өрісі электр зарядтарынан немесе өзгермелі [[магнит өрісі]]нің әсерінен пайда болады. Сол сияқты магнит өрісі де не электр тогының, не құйынды электр өрісінің әсерінен туады. Тұрақты өрістің дербес жағдайында не электр өрісінің (&lt;math&gt;\vec E&lt;/math&gt;≠0, &lt;math&gt;\vec B&lt;/math&gt;=0) , не магнит өрісінің (&lt;math&gt;\vec E&lt;/math&gt;=0, &lt;math&gt;\vec B&lt;/math&gt;≠0) қасиеттері байқалды. Және бұл қасиеттердің білінуі таңдап алынған санақ жүйелеріне байланысты. Жібек жіпке ілінген<br /> зарядталған шарды қарастырайық. Бақылаушы жермен байланысқан санақ жүйесінде тұр. Жермен салыстырғанда тыныш тұрған зарядталған шардың тек электр өрісі бар (3.4, а-сурет). Қозғалыстағы зарядталған шардың электр өрісі кеңістікте магнит өрісін туғызады (3.4, ә-сурет).<br /> [[Сурет:3.4.PNG|thumb|right|350px]]<br /> Жалпы алғанда, айнымалы электромагниттік өрістің электр өрісінің кернеулігі мен магнит өрісі индукциясының бір-бірінен артықшылығы жоқ.<br /> ==Электромагниттік өріс біртұтас==<br /> Электромагниттік өріс теориясын сипаттайтын теңдеулер жүйесін талдай отырып, Максвелл электромагниттік өріс кеңістікте электромагниттік толқын түрінде тарай алады деген теориялық болжам жасады. Максвелл теориясының негізінде жұлдыздар мен планеталарда, тіпті Әлем көлемінде өтіп жатқан, сондай-ақ микродүниедегі, атомдар ішінде өтетін сан алуан құбылыстарды түсініп, сипаттау мүмкін болды.&lt;ref&gt;Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Физика]]<br /> <br /> <br /> {{Phys-stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2017-04-05T17:02:22Z

<p>Kasymbot: /* Әлемдегі өмір мен сана */clean up, replaced: Эйнштейн Альберт → Альберт Эйнштейн using AWB</p> <hr /> <div>'''Әлем''' немесе '''Ғалам''' – алуан түрлі формада болатын әрі ұдайы өзгеріп отыратын, [[кеңістік]] пен [[уақыт]] бойынша шеті де, шегі де жоқ бүкіл [[дүние]]. Ғаламды (араб сөзінен) зерттеумен тікелей шұғылданатын [[ғылым]] – [[астрономия]]. Ал барлық ғылыми білімге негізделген ғалам жөніндегі пайымдаулар космологияның мәселесі болып есептеледі.<br /> <br /> Ғаламның шексіздігі туралы алғашқы пікір біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырда өмір сүрген ежелгі дәуірдегі грек ғалымы [[Гераклит]]тің ''(біздің заманымыздан бұрынғы V ғасыр)'' еңбектерінде кездеседі. Гераклиттің көзқарасын [[Демокрит]], [[Эпикур]] және [[Лукреций]] одан әрі дамытып, кейінгі дәуірлерде Жердің шар тәрізді екенін және аспан шырақтарының бір-бірінен алшақтылығын анықтауға байланысты зерттеулер ''([[Пифагор]], [[Аристотель]], [[Эратосфен]])'' жүргізілді. Бірақ шіркеу мен дін үстем болған дәуірде мұндай озық ойлар қолдау таппай, тек [[Қайта өркендеу дәуірі]]нде [[Николай Коперник]]тің «''Аспан сферасының айналысы туралы''» атты кітабы [[космогония]]да ғылыми зерттеуге жол ашты. Біз мекендеген Жер де, басқа планеталар, [[құйрықты жұлдыз]]дар мен [[метеор]]лық денелер тәрізді, [[Күн жүйесі]]нің құрамына енеді. Күн жүйесінің диаметрі он миллиард километрдей. [[Галактика]]ның диаметрі шамамен 30 мың пк-ке ''(шамамен 100 мың [[жарық жылы]])'' жуық. Кейінірек ғалам кеңістігінде біздің [[Галактика]] тәріздес миллиондаған басқа да галактикалардың бар екендігі анықталды. Зерттелген галактикалар жиыны ''[[Метагалактика]]'' деп аталады.<br /> <br /> [[XX ғасыр]]дың 70-жылдарында әр түрлі елдердегі [[Астрономия|астрономдардың]] ұжымдық еңбектерінің нәтижесінде Метагалактиканың мынадай маңызды қасиеттері анықталды: <br /> # галактикалар Метагалактикада бірқалыпты таралмаған; олардың көпшілігі галактикалар шоғырлары мен топтарына жинақталған; <br /> # галактикалар бір-бірінен, жуық шамамен, орналасу қашықтығына пропорционал болып қашықтайды ''(мысалы, бір-бірінен он млн. пк қашықтықтағы галактикалар 600 км/с жылдамдықпен қашықтайды)''; <br /> # ғаламның біз орналасқан бөлігі миллиметрлік [[радиотолқындар]] [[Ауқым|диапазонындағы]] [[Ғарыштық радиосәуле|радиосәулемен]] бірқалыпты толтырылған. Бұл сәуле [[реликт]] сәуле деп аталады.<br /> <br /> Реликт сәуле, өткен ерте дәуірдегі Метагалактиканың пайда болу бастамасына байланысты сәуле шығару процесінің қалдығы деп жорамалданады. [[Жұлдыз]]дар мен [[Жұлдызаралық орта|жұлдызаралық]] зат [[ион]]далған газдан құралған. Бұл ғаламдағы заттың негізгі физикалық пішіні қатты зат та, сұйықтық та, бейтарап газ да емес, иондар мен [[электрон]]дардан тұратын [[плазма]] деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Біздің Галактиканың өз осі төңірегіндегі бір айналымына кететін уақыт, шамамен, екі жүз миллион жылға жуық. Басқа галактикалардың да бір айналымына кететін уақыт осымен шамалас. Сонымен галактикалардың орташа жасы он [[миллиард]] жыл деп есептеледі. <br /> Алып галактикалар жүз миллиардтан астам жұлдыздан, ал Метагалактика жүз миллионнан кем емес жұлдыздан құралатындықтан ғаламдағы жұлдыздардың саны 1019-нен астам деп есептеледі. Сондықтан мұндай кейбір жұлдыздардың төңірегінде [[органика]]лық өмірдің, сондай-ақ Жерден тыс [[өркениет]]тің болу мүмкіндігі теріске шығарылмайды.<br /> <br /> '''Әлем''' — уақыт пен кеңістік бойынша шексіз және өзінің даму процесінде материя қабылдаган нысандары бойынша ақыры жоқ сан алуан бүкіл бар материалдык дүние. Қазіргі түсінік бойынша, Әлемнің жасы 15 млрд жыл шамасында.&lt;ref&gt;Қазақ тілі термињдерініњ салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Мыңдаған жылдар, ғасырлар бойы адамзат [[Күн]]ді, [[Ай]]ды, [[планета]]ларды және белгілі бір жұлдыздарды ғана бақылап келді. Көптеген [[аспан]] шырақтары, барлық [[қоршаған орта]] тәрізді, оларға өзгермейтін сияқты болып көрінді. Бірақ, сол ерте заманның өзінде дүниеде бәрі де дамиды деген [[Философия|философтар]] да болды. Бірінші ғарышнамалық болжамдарды ұсынған ғалымдар ''([[XVIII ғасыр]])'' ғарыштық материяның даму барысында қалайша Күн жүйесінің пайда бола алғанын түсіндіруге тырысты. XX ғасырда эволюция идеясы барлық әлемге таратылды.<br /> <br /> '''''Әлем''' — бұл нақты өмір суретін, уақыт пен кеңістік бойынша<br /> шексіз және өзінің дамуы барысында барлық мүмкін болатын пішін<br /> қабылдайтын материялық әлем.''<br /> <br /> Қазіргі құралдармен бақыланып отырған әлемнің бөлігі ''Метагалактика'' деп аталады. Бұл біздің ''Әлем''. Оның өлшемі бақыланатын ең алыс денелерге дейінгі қашықтықпен шектеледі. Әлем көптеген метағаламнан тұруы мүмкін.<br /> <br /> Метагалактиканы сипаттау үшін [[Математика|математик]] әрі [[Астрономия|астроном]] [[Александр Александрович Фридман|А.Фридманның]] ''([[1888]]—[[1925]])'' ұсынған моделі пайдаланылады:<br /> * Метагалактика эволюциясы [[гравитациялық күш]]терімен анықталады;<br /> * Метагалактика кеңістігі [[Изотроптық|изотропты]] ''(белгіленіп алынған бағыты жоқ)'';<br /> * Метагалактика [[Кеңістік|кеңістігі]] біртекті.<br /> <br /> Жалпы [[Салыстырмалықтың ортақ теориясы|салыстырмалылық теориясының]] теңдеуінен Фридман Метагалактиканың тұрақсыздығы туралы қорытындыға келді.<br /> <br /> Фридман моделі бақылаулар нәтижелерімен сәйкес келіп, дәлелденіп отыр. Ғылымға белгілі Метагалактика тарихы Галактика да, жұлдыз да жоқ кезде, ол заттар аса тығыз, аса ыстық күйде болған уақытта шамамен 15 млрд жыл бұрын басталған.<br /> <br /> == Үлкен жарылыс, Әлем эволюциясының негізгі кезеңдері ==<br /> Шартәрізді шоғырлардағы ең кәрі жұлдыздардың химиялық құрамы біздің<br /> әлемге 13—15 млрд жыл болғанын көрсетті.<br /> <br /> Аспан денелері мен олардың жүйелерінің ''(мәселен галактикалар)''<br /> эволюциялық өзгерісіне тұрақсыз құбылыстар және жарылыс процестері ''(жұлдыздың тұтануы, асқын жаңа жұлдыздардың жарылуы т.б.)'' негізгі себепші болған.<br /> <br /> Бұдан 15 млрд жылдай бұрын алапат жарылыс біздің әлемді жасады. Кеңістікті, уақытты, барлық материяны және бізді қоршаған [[энергия]]ны тудырған &quot;Үлкен жарылыс&quot; деп аталған табиғат өзгерісінен кейін барлық әлем пайда бо лды деп айту ақылға қонымсыз сияқты.<br /> <br /> ''Әлем'' ерекше тез кеңею сатысын басынан өткізді. Кеңістік орасан зор мөлшерде энергия бөліп шығара отырып өзінен өзі кеңейе берді. Осы сәтте ''Әлем'' пайда болды. Ол кеңейген сәтте салқындай бастады. Алғашында ''Әлем'' белгісіз көлем мен [[концентрация]]дағы элементтерден тұрды. Осы күйде заттар өте жоғары [[температура]]ға дейін қызған және кеңеюдің бірінші секундында сәуле шығарумен жылулық тепе-тендікте болды. [[Үлкен жарылыс]] кезінде жанып тұрған отты шар жан-жаққа лақтырылып, барлық бағытта шашырап кеткен. Отты энергияның жарылысы болып ол кейін салқындай келе материяға айналды. ''Әлем'' 300 мың жыл бойы өзара әрекеттесетін және барлық ''Әлемді'' біркелкі толтыратын электрондардан, протондардан, нейтрондардан және сәуле шығарудан тұрды. Әрі қарай ''Әлемнің'' кеңею процесінде заттардың тығыздығы және сәуле шығаруы, температуралары төмендеді. Температура 4000 К жеткенде соуле шығару заттармен әрекеттесуін тоқтатты. Сөйтіп, олардың әрқайсысының эволюциясы өз бетінше жүрді. ''Әлемнің'' кеңеюінің басталғанына шамамен миллион жыл өткеннен соң тұрақты атомдардың қалыптасу уақыты келді.<br /> <br /> Жарылыстан кейінгі көптеген миллион жылдар бойы сол жарылыстың энергиясынан пайда болған жарықтан әлем жарқырап тұрды.<br /> ''Әлемнің'' пайда болуының жарылыстың сипатын дәлелдейтін деректерді<br /> ғалымдар осы уақытта да тауып жатыр. Олар:<br /> * ғарышта ''Әлемнің'' пайда болу кезінен кездесетін қалдықты сәуле шығару аясы;<br /> * кеңіген ''Әлемнің'' қозғалысын көрсететін галактика [[спектр]]індегі қызыл ығысу;<br /> * [[ғарыш]] кеңістігінде гелий мөлшерінің көп болуы ''(Үлкен жарылыс теориясы болжап айтқандай, сутегінің 12 атомына гелийдің бір атомы сәйкес келеді. Гелийдің мұндай мөлшерін жұлдыздардың [[сутегі]]н &quot;қайта жасау&quot; нәтижесінде өндіру мүмкін емес. ''Әлемнің'' кеңеюі басталғаннан кейінгі оныншы секундта [[гелий]] [[синтез]]деле алды, ол кезде заттың температурасы жүздеген миллион градус болған)''.<br /> <br /> Үлкен жарылыстан кейін ''Әлем'' кеңейіп, салқындай бастады. [[Элементар бөлшектер]] [[протон]]дар мен [[нейтрон]]дарға бірігіл, ал олар өз кезегінде электрондарды қармап алып атомдар пайда болды. [[Атом]]дар әрі қарай бірігіп [[химиялық элементтер]]дің кірпіштеріне айналды. Жүздеген миллион жыл бойы [[гравитация]] күштері материяны орасан зор қоймалжыңға жинап, ғарыштың [[архитектура]]сын даярлады.<br /> <br /> Жүздеген миллион жылдар өткеннен кейін сутегінің зор бұлттары қазір бақылап отырған галактикаға жинақталды.<br /> <br /> Ал осы галактиканың ішіндегі аз [[гравитациялық өрістер]] сутегілерді ыстық жұлдыздарға жинады. Олардың температуралары жұлдыздың қойнауында сутегіні әлде қайда ауыр элементке айналдыратын [[термоядролық реакциялар]]дың басталуына жеткілікті болды.<br /> <br /> Шамамен 10 млрд жыл өткеннен кейін біздің галактика пайда болды. Мұнда жұлдыздар пайда болып және сөніп жатты. Жұлдыздар өздерінің [[ядролық отын]]ың жағып біткенше жарқырап түрды. Алып жұлдыздар өздерінің өмір сүруінің соңғы сатысында жарылады. Осы жарылатын жұлдыздар немесе аса [[жаңа жұлдыздар]] өмірдің көзі болып табылатын элементтерді, атап айтқанда, біз дем алатын оттегіні, бұлтттық етке қажетті [[көміртегі]]ні, қанның құрамындағы темірді ғарыш кеңістігіне жіберді. Жарылыстан кейін газ бен тозаңнан тұратын бұлт пайда болғанда бұл элементтер гравитациялық күштің әрекетінен жиналды да, жаңа жұлдыз, яғни Күн пайда болды. Олардың жанында планеталар түзіле бастады. Бұл шамамен 4,5 млрд жыл бұрынғы оқиға.<br /> <br /> Жұлдыздар пайда болып жарылып жатты, жұлдыздар шоғырланып галактика құрды, жұлдыздар планеталардың түзілуіне ьқпал етті. Сондай планеталардың бірінде тіршілік иелері эволюцияны бастарынан өткізді, енді олардың ішіндегі санасы ең жоғары тұрғындары өмірдің қалай пайда болғанын түсінуге ұмтылуда.<br /> <br /> Біздің галактика мен басқалары бірігіп көлденең өлшемі жүздеген миллион жарық жылын құрайтын галактикалардың шоғыры мен галактикалардың аса үлкен шоғырларына жинақталды. Олар барлық ''Метагалактика'' кеңістігі арқылы тізбектеліп байланысқан тәрізді. Оның көлемін кәуекті губкамен, ал проекциясын балық аулайтын тормен салыстыруға болады. Біртекті және изотропты болып табылатын үлкен масштабта пайда болған Метагалактиканың құрылымы осындай. Бұл [[Александр Александрович Фридман|А. Фридман]] теориясының дұрыс екеніне тағы бір дәлел. Қазіргі көзқарас бойынша ''Метагалактиканың'' өз алдына даму процесі шексіз, ал дүниенід ғылыми көрінісі осы негізде құрылады. Ғалымдар дүниенің қазіргі күйі жөніндегі мәліметтерге, [[физика]]ның іргелі заңдары мен Жерде және ''Әлемде'' ашылған жаңалықтарға сүйеніп, өткен уақыттағы құбылыстарды ойша қайта құрып, Метагалактиканың болашағын анықтауға тырысады. Ғарыш материясы эволюциясының өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, химиялық элементтердің пайда болу процестері жұлдыздар эволюциясының &quot;өрлеу&quot; дәуірінде ''(қарапайымнан күрделіге көшу)'' және &quot;өшу&quot; дәуірі тармақтарында да іске асатыны белгілі. Аспан денелерінің даму бағытын дәл анықтау әзірге қиын. Жұлдыздардың сирек газдардан пайда болатыны жөніндегі түсінікпен қатар академик [[Виктор Амазаспович Амбарцумян|В. Амбарцумянның]] жұлдыздар өте тығыз заттардан пайда болған деген теориясы да бар екені белгілі. Ұзақ жүретін эволюциялық процестермен қатар ғарыш денелерінің тез сапалы өзгерістерге ұшырайтыны да белгілі болып отыр.<br /> <br /> == Әлемнің ұлғаюы ==<br /> [[Доплер эффектісі]]не сәйкес ғарышта қозғалатын барлық денелер жарық шығарады. Бұл заңды галактикаға қолдана отырып, астрономдар бізге жақындап келе жатқан ғаламдар жасыл, ал қашықтап бара жатқандар қызыл тәрізді болып көрінетінін анықтады. [[1923]] жылдан бастап [[1950]] жылдың орта кезіне дейін астрономдар галактикадан тыс денелерді зерттеу нәтижесінде галактикалардың бір-бірінен алшақтау процесін растады. Алынған мәліметтер негізінде Xaббл өз заңын тұжырымдады: галактика неғұрлым алыс қашықтықта болса, соғұрлым тезірек алшақтайды және соғұрлым оның спектрі қызылырақ болады:<br /> &lt;math&gt; v = HD &lt;/math&gt;.<br /> <br /> '''''Хаббл заңы''': қызыл ығысу бойынша анықталған галактиканың алыстау жылдамдығы оған дейінгі қашықтықтың өсуіне пропорционал.''<br /> <br /> [[Сурет:Edwin-hubble.jpg|150px|right|thumb|Эдвин Хаббл]]<br /> Мұндағы v — галактиканың алыстау жылдамдығы, D — оған дейінгі қашықтық, Н — Хаббл тұрақтысы ''(оның мәнін көп жағдайда 75 км/(с • Мпк) деп алады)''. Хаббл заңы тек алыс галактикалар үшін ғана қолданылады. ''Әлемде'' [[центр]] жоқ болғандықтан, жақын қашықтықтағы кейбір галактикалар біздің галактикаға жакындауы мүмкін. Ұлғайған ''Әлемнің'' ауа шары түріндегі екі өлшемді моделі жасалған. Бұл модель бойынша галактикалар шардың бетіне салынған нүктелер рөлін атқарады. [[Эдвин Хаббл|Хаббл]] заңы ''Әлемнің'' ұлғаюын, яғни Үлкен жарылыс нәтижесінде ''Әлемнің'' пайда болғанын растайды. Қазіргі байқалатын ғарыштық сәулелер аясы ''Әлемнің'' Үлкен Жарылыстан кейін пайда болғанының куәсі. Бұл сәуле шығару кеңеюдің алғашқы мезетінде шығарылған сәуле эволюциясының нәтижесі, сондыктан оны реликтивтік деп атайды. Реликтивтік сәуле шығаруды 40-жылдары [[Георгий Антонович Гамов|Дж. Гамов]] теория жүзінде болжаған. Есептеулер бойынша бұл сәуле шығарудың [[эквивалент]]ті температурасы 10 млрд жыл өткеннен кейін бірнеше [[Кельвин]]ге тең болуы керек.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot;<br /> |-<br /> ! Кезең !! Эволюция &lt;math&gt;a(\eta)&lt;/math&gt; !! Хаббл параметрі<br /> |-<br /> | Инфляциялық || &lt;math&gt;a\propto e^{Ht}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;H^2=\frac{8\pi}{3}\frac{\rho_{vac}}{M^2_{pl}}&lt;/math&gt;<br /> |-<br /> |Радиациялық үстемдiгі || &lt;math&gt;a\propto t^{\frac{1}{2}}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;H=\frac{1}{2t}&lt;/math&gt;<br /> |-<br /> | Шаң-тозаң кезеңi || &lt;math&gt;a\propto t^{\frac{2}{3}}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;H=\frac{2}{3t}&lt;/math&gt;<br /> |-<br /> | &lt;math&gt;\Lambda&lt;/math&gt;-үстемдiгі || &lt;math&gt;a\propto e^{Ht}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;H^2=\frac{8\pi}{3}G\rho_{\Lambda}&lt;/math&gt;<br /> |}<br /> <br /> Ғарыштың барлық жерінен түсетін радиосәуле шығару аясы ретінде реликтивтік сәуле шығаруды [[1965]] жылы американдық [[физик]]тер [[Арно Аллан Пензиас|Арно Пензиас]] және [[Роберт Вильсон]] ашты. Бұл радиосигналдың қарқындылығы ''(интенсивтілігі)'' ЗК температурадағы абсолют қара дененің сәуле шығару қарқынына тең. Реликтивтік сәуле бүкіл ''Әлемді'' біркелкі толтырады. Егер біздің [[микротолқындар]]ды көре алатын қабілетіміз болса, онда аспан барлық бағытта таңқаларлық бірдей жарықтылықпен жарқырап тұрар еді. Бұл біртекті сөуле шығару үлкен жарылыстан қалған жылу боп есептелінетін сәуле шығарудың басты себебі болып табылады. Үлкен жарылыстан кейін кеңістік ұлғая бастаған кезде кеңістіктің біртекті емес бөлігі біртекті сәулеге тола бастады. Теорияға сәйкес бұл сәуле шығару [[Изотроптық|изотропты]] ''(бағытқа тәуелді емес)'' және температурасы ЗК. Реликтивтік сәуле шығару ''Әлемнің'' алғашқы даму сатысында болған қуатты сөуле шығарудың қалдығы ретінде қарастырылады.<br /> <br /> Ғарыштық сәуле шығару аясын ашу, жұлдызаралық газдардың<br /> құрамын зерттеу, Хабблдың ''Әлемнің'' ұлғаюын табуы, [[Метагалактика]]ның біртекті ірі масштабты құрылымы тұрақсыз ''Әлемнің'' эволюдиясының қазіргі релятивтік пікірін растайды.<br /> <br /> == Әлемнің моделі ==<br /> Біздің ''Әлемді'' қандай болашақ күтіп түр? Өткен ғасырдың 20-жылдарынан бастап ғалымдар ''Әлем'' [[эволюция]]сының модельдерін ұсына бастады. '''Сондай бір модель бойынша''' ''Әлемнің'' ұлғаюы оның қайтадан сығылуымен алмасады да, ''Әлемнің'' дамуы тоқтайды. Ал '''басқа бір болжам бойынша''' Метағаламның ұлғаюы бірнеше миллиард жылдардан кейін сығылуға алмасады, содан кейін қайта ұлғая бастайды. '''Үшінші бір гипотеза бойынша''' ''Әлемнің'' ұлғаюы мәңгі<br /> жалғаса береді.<br /> <br /> [[Сурет:NGC 1705.jpg|250px|left|thumb]]<br /> Осы үш [[гипотеза]]ны талдай отырып, ғалымдар &quot;біздің ''Әлемнің'' және басқа әлемдердің болашағы осы әлемдегі заттардың тығыздығына байланысты&quot; деген үйғарымға келді. Егер біздің ''Әлем'' заттарының тығыздығы белгілі бір тығыздықтан, айталық, сындық тығыздықтан ''(1028 кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;)'' артық болса, онда біз жабық немесе циклді ''Әлемде'' өмір сүрудеміз. Ерте ме, кеш пе гравитация кеңеюді тоқтатып, Әлем сығыла бастайды. Галактикалар өздерінің жеке күйлерін сақтай алмайды, демек, жұлдыздар жарылады, сөйтіп, аспан жап-жарық болып жарыққа толады. Ақыр аяғында, барлық материя шарға жиналады, кезінде бәрі де осыдан басталған еді. Егер заттардың тығыздығы сындық тығыздықтан төмен болса, онда Әлем шексіз кеңейе береді. Барлық жұлдыздардың жарығы уақыт өткен сайын шашырайды. Сөйтіп, галактикалар қараңғыға сіңіп жоғалады. ''Әлемнің'' жарылыстан кейін пайда болғанын ''(реликтивтік сәуле шығару, галактикалардың алшақтауы, т.б.)'' дәлелдеумен қатар ''Әлемнің'' тығыздығын және оның массасын анықтау ғылымның казіргі даму сатысында өте қиын және әзірге шешілмеген мәселе. Сондықтан да біз қазір анық қандай ''Әлемде'' ''(жабық па, ашық па немесе циклді ме)'' өмір сүріп отырғанымызды анық айта алмаймыз.<br /> <br /> == Әлемдегі тіршілік ==<br /> XX ғасырда ғылыми-техникалық революцияның салдары ретінде философия мен [[жаратылыстану]] ғылымдарының өте маңызды сұрақтарын кең түрде талқылау басталды. Олар: аламзаттың ''Әлемде'' алатын орны, тіршілік дүниесінің көптігі, тірі материяның пайда болуы және жерден баска да тіршілік иелерімен байланыс туралы мәселелер.<br /> <br /> == Әлемдегі өмір мен сана ==<br /> ''Әлем'' жөніндегі біздің біліміміздің шектелгенін еске ала отырып белгілі астроном [[Харлоу Шепли|X. Шепли]] ([[1885]]—[[1972]]) адамзаттың алдағы уақытта жауап беруте тиісті негізгі үш мәселесі бар деді. Олар: ''Әлем'' деген не? Оның құрылымы қалай? Ол неге өмір сүреді?<br /> <br /> Бұл сұрақтарды осы өмірге қатысты қойсақ, олардың біреуіне де толық жауап бере алмаймыз. Өмір деген не? Ол қалай құрылған? Ол неге өмір сүреді ''(Ол қалай пайда болды)''? Жалпы алғанда, өмірдің проблемаларына қызығушылық дүниедегі ең әйгілі ойшылдарды өзіне тартқан және тарта береді. Атап айтқанда, [[Аристотель]], [[Платон]], [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]], [[Нильс Бор|Бор]], Крик жәнө [[Джон Десмонд Бернал|Бернал]], т.б.<br /> <br /> Аспан денелерінің пайда болуы мен даму теориясында [[астрономия]] ғылымы үлкен жетістіктерге жеткенімен, тіршіліктің және сананың пайда болуы және оның дамуын түсіндіру жөнінде әлі де көптеген белгісіз мәселелер бар. Саналы тіршілік тек біздің ғана планетамызда емес басқа да көптеген дүниеде таралған болуы керек деген пікір бұдан көптеген уақыт бұрын астрономия ғылымының өзі қалыптаса қоймағанкезде деболды. Б.з.д. [[VI ғасыр]]да [[Милет]] қаласынан шыққан [[Анаксимандр]] деген философ тіршіліктің теңіз майынан пайда болатыны және оның одан әрі эволюцияға ұшырайтыны туралы пікір айтты. Оны тіршіліктің өздігінен жаралу идеясының негізін салушы деуге болады.<br /> <br /> Жерден тыс саналы өмірі бар аспан денелерінің болуы және ол көп пе, аз ба деген сұраққа жауап беру үшін бақылау құралдарын жетілдіру керек немесе алдымен төмендегі сұрақтарға жауап берген жөн: ''Әлемде тіршілік түрлерінің пайда болуына қолайлы жағдайлар жиі кездесе ме және осы жағдайлардың бәрінде де тіршілік пайда бола ала ма? Оған қанша уақыт керек? Жердегі тіршіліктен басқа тіршілік түрінің болуы мүмкін бе? Өмір эволюциясының болуы әр уақытта да саналы тіршілікке әкелуі мүмкін бе? Және саналы тіршіліктің пайда болуына қажетті уақыттың ұзақтығы қандай?''<br /> <br /> Қойылған сұрақтарға жауап беретін әр түрлі теориялар бар. [[Харлоу Шепли|X. Шепли]] теориясы бойынша:<br /> # [[өмір]] тек планеталарда дами алады;<br /> # қос, еселік жұлдыздар жүйесі емес тек дара жұлдыздар ғана тұрақты планеталарға ие болуы мүмкін;<br /> # дара жұлдыздардың тек азғана үлесі планеталар жүйесін түзетін эволюцияны бастарынан өткізе алады;<br /> # [[тіршілік]] тек орбиталары дөңгелек немесе оған жақын болып келетін планеталарда ғана дами алады. Өйткені планеталар бетінде тіршілік болуы үшін қандай да бір тұрақты температура қажет;<br /> # тіршілік тек жұлдыздан тиісті қашықтықта жатқан планеталарда ғана дами алады. Өйткені оның бетіндегі температура рауалы ''(қолайлы)'' болуы керек;<br /> # тіршілік үшін су қажет, сондықтан тіршілік дамитын планета ұзақ уақыт бойы өзіндегі атмосфера мен гидросфераны ұстап тұруы үшін жеткілікті үлкен болуы қажет;<br /> # [[атмосфера]] мен [[гидросфера]]да тіршілікке зиянды улы заттар болмауы керек.<br /> <br /> Келтіріліп отырған әрбір шарттың орындалу ықтималдығын қарастыра келіп, X. Шепли төмендегідей тұжырымға келді: ''миллиондаған планеталардың біреуінде өмірдің дамуына қолайлы жағдай бар және осы айтылған шарттарды қанағаттандырады. Яғни, біздің [[галактика]]да жүз мың шамасындағы планетада тіршілік болуы мүмкін.''<br /> <br /> Астрономдардың зерттеулері бойынша Күнге ұқсас жұлдыздардың шамамен үштен бірі дара жұлдыздар. Олардың барлығы немесе тіпті болмағанда көбісінің планеталық жүйелері бар. Тіршілік жоқ табиғатта қызықты оқиғалардың кездеспейтіні ғылым тәжірибелерінен белгілі. Галактикадағы дара жұлдыздар маңындағы тіршілік пайда болуы үшін қолайлы жағдайлары бар планеталардың саны көп болуы қажет. Күн мен Жердің қалыптасуын саналы тіршіліктің қалыптасуының біздің кезімізге дейінгі уақытымен салыстырғанда, қолайлы жағдайдың нәтижесінде, Жердегі тіршілік әлде қайда аз уақыт ішінде пайда болды. Табиғат заңдары әмбебап, жан-жақты болғандықтан қай жерде қолайлы жағдай туса, сол жерде тіршілік пайда болуы керек.<br /> <br /> Егер күрделі [[молекула]]лардан тірі [[организм]]нің қалыптасу ықтималдығы жоғары болса және тіршілікке икемі бар ең болмағанда бір организмнің ең қолайлы жағдайда пайда болуына кететін уақыт орташа есеппен тек қана миллион жыл болса, онда барлық галактикадағы тіршіліктің пайда болу құбылысы, салыстырмалы түрде алып қарасак, көп таралған болуы керек. Бірақ барлық уақытта тіршіліктің пайда болуынан саналы қоғам құрыла ма? Бұған біржақты жауап беруге болмайды. Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы, саналы қоғамның құрылуына дәлел болғанымен өмірдегі эволюция нәтижесінде барлық жерде саналы тіршіліктің пайда болатынына дәлел бола алмайды. Мұңда ең бастысы — тіршілік пайда болғаннан бастап саналы организмдердің пайда болуына қажетті орташа уақыт. Ол уақыт планетадағы физикалық жағдайларға тәуелді.<br /> <br /> Біздің планета шамамен 4—5 млрд жыл бұрын қалыптасты. Тірі организмдердің өмір сүргенін көрсететін алғашқы белгілер шамамен 1,2 —1,3 млрд жыл бұрын жоғарғы [[Архей]] периодына сәйкес келеді. Демек, тіршілік пайда болуы үшін 3—4 млрд жыл керек. Ал өмірдің эволюциясы нәтижесіндегі саналы тіршілік [[Кайнозой]] дәуірінің төртінші периодының басында тек миллион жыл ғана бұрын пайда болды. Олай болса, бірінші тірі организмнен саналы организм пайда болғанға дейін миллиард жылдан астам уақыт қажет болған. Бұл уақыт [[ғарышнама]] өлшемдеріне сәйкес өлшеген кезде де жеткілікті үлкен [[Кезең (период)|период]].<br /> <br /> '''''[[Сана]]''' дегеніміз не? Кейбір ғалымдардың болжамдары бойынша адамның санасы адам тілінің синонимі. Екіншілердің пікірінше, сана адамдардың танымдық қасиеттерінің бірі болғандықтан, сананың дамуы әр түрлі дәрежеге жете алуы мүмкін және оның кемшілігі мен жетістігі бар. Ал үшінші пікірге сүйенсек, сана адамзат дамуының тұйық тармағы.''<br /> <br /> Сана [[материя]]дан тыс жоғарғы бір белгісіз күш арқылы пайда болады деген болжамдар да бар. Бұл адам санасының табиғатына белгісіз бір құдіретті [[күш]]тің тікелей әрекетін таңатын, ертеден келе жаткан ілім. Бірақ бұл пікір ғылымға онша жанаспайды. Біз танып-білуге болатын нақты бар, шын өмір сүріп тұрған материялық дүниенің бір бөлігіміз.<br /> <br /> Егер ''Әлемнің'' бір жерінен тіршілік иелері табылса, барлық айтылған болжамдарымыз не расталып немесе жоққа шығар еді.<br /> <br /> Сөйтіп, жоғарыда келтірілген пікірталастардан кейін мынадай қорытынды жасауға болады.<br /> <br /> Күрделі молекулалардың табылуынан саналы тіршіліктің өмір сүруіне қолайлы біздің планетамыз сияқты серігі бар жұлдыздар табылуы мүмкін. Ол планеталарға ғарыштық саяхат жасауға әбден болады. Бірақ уақыт пен алыс қашықтық кедергі келтіреді.<br /> <br /> Саналы өмір іздеудің тиімді жолы [[радиосигнал]]дарды зерттеу. Оларды басқа планеталарда тұратын саналы тіршілік иелері жіберуі ғажап емес. Бір күні [[Жер]]де немесе [[Ай]]ға орнатылған [[радиотелескоп]]тар келген радиосигналдарды қатесіз ұстауы, ғарыштық [[радиобайланыс]]ты ашуы мүмкін. Осы сәтте біз өзіміз кездесе алмайтын тіршілік иелерінің бар екенін білетін боламыз.<br /> <br /> Бірақ адамның өзі көзбен көріп, қолмен істеген нәрсеге ештеңе де тең келмейді. Жақын оншақты жылдар ішінде адам баласы басқа планеталардың бетіне не оның серіктеріне өзі баруы және оны зерттеп тіпті игеруі мүмкін. Адамзаттың ғарышқа ұшу дәуірі [[XX ғасыр]]да басталды, атап айтсақ, жерді бірінші ғарышкер айналып ұшып өтті, бірінші ғарышкер әйел ғарышқа ұшты. Ай бетінде бірінші адамдар аяқ басты.<br /> <br /> [[Сурет:Proton Zvezda.jpg|thumb|right|Байқоңыр]]<br /> [[1961]] жылдың [[сәуірдің 12|12 сәуір]] күні қазақтың ғарыш алаңы [[Байқоңыр]]дан ұшқан [[Гагарин Юрий Алексеевич|Юрий Гагарин]] Жер шарын айналып шықты. Жерге оралғаннан кейін айтқан оның бірінші сөзі мынадай: &quot;Мен осы планетаның тұрғынымын&quot;.<br /> <br /> 1961 жылдың [[мамырдың 5|5 мамырында]] [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Уильям МакМайкл Шеперд|Шеперд]] атмосферадан жоғары көтерілді. Үш ай өткенненкейін [[Джон Гленн]] жерді 3 рет айналып шықты. [[1965]] жылдың [[наурыздың 18|18 наурызында]] [[Алексей Архипович Леонов|Леонов]] бірінші рет ашық ғарышқа шықты. 1969 жылдың 20 шілдесінде бірінші рет Ай бетіне америка [[ғарышкер]]і [[Нил Олден Армстронг|Нил Армстронг]] із тастады. 1975 жылы 15 шілдеде америка және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] ғарышкерлері ғарышта бірінші рет қол алысып сәлемдесті. Қазіргі кезде Жер орбитасында аса зор орбиталық кемелер ұшып жүр. Онда ғарышты зерттейтін ұлтаралық [[экипаж]]дар жұмыс істеп жатыр.<br /> &lt;gallery&gt;<br /> Сурет:Voyager probe.jpg|«Вояджер» — ғарыштық зонд.<br /> Сурет:Cassini-Huygens launch.jpg|Кассини-Гюйгенс<br /> <br /> &lt;/gallery&gt;<br /> Күн жүйесін зерттеудегі олқылықты жою үшін ғарышқа &quot;[[Вояджер]]&quot; ''({{lang-en|voyager}} — «саяхатшы»)'', &quot;[[Кассини]]&quot;, &quot;[[Улисс (роман)|Улисс]]&quot; &quot;({{lang-en|Ulysses}})&quot; және т.б. автоматты [[зонд]]тары ұшырылды. Автоматы кеме &quot;[[Вояджер-2]]&quot; Жерден [[1977]] жылы [[тамыздың 20|20 тамызда]] [[Канаверал]] мүшсіндегі ғарыш алаңынан ұшырылды. Ол [[Нептун]] планетасына 12 жылдан соң жетті.<br /> <br /> &quot;Вояджер&quot; Жерге алып планеталар мен олардың серіктерінің суреттері мен құнды мәліметтер жіберіп ғылымның дамуына үлкен үлес қосты, мысалы:<br /> * [[1979]] жылы ол [[Юпитер]] планетасының және оның сақиналарының, серіктерінің бетіндегі қызыл дақтың, [[вулкан]]дардың және оның серігі [[Ион]]ың бейнесуреттерін жіберді;<br /> * [[1980]]—[[1981]] жылдары — [[Сатурн]] планетасының бейнесуреті, сақиналарының күрделі құрылыстары мен Жердегі тәрізді [[азот]]тан тұратын атмосферасы бар тамаша серігі [[Титан]] туралы мәліметтер алынды;<br /> * [[1986]] жылы [[Уран]]ның және оның атмосферасының, сондай-ақ сақинасының және планетаның ерекше серігі [[Миранда]]ның суреттері Жерге жіберілді;<br /> * [[1989]] жылы атмосферасында күшті желдері мен ерекше сақиналары бар [[Нептун]] планетасының бейнесуреті мен оның серігі [[Тритон]]ның суреті алынды. Онда вулкандар және атқылап жаткан [[гейзер]]лер бар. Ол аспанның ең салқын денелерінің бірі;<br /> * [[2015]] жылы &quot;Вояджер&quot; соңғы рет Жермен байланысқа шығады, сонда ол Күн жүйесі маңайынан алынған барлық [[ақпарат]]ны Жерге жібереді.<br /> <br /> [[1990]] жылы ғарыш зонды &quot;Улисс&quot; ұшырылды, ол қазір бізге жақын жұлдыз — Күнді зерттеумен айналысып жатыр. Оның көмегімен Күннің оңтүстік полюсінен шығатын газ ағыны 300 млн км/сағ жылдамдықпен қозғалатыны анықталды.<br /> <br /> [[1998]] жылы ғарыш зонды &quot;Кассини&quot; ұшырылды. Ол Сатурн мен Титанға жетіп [[2004]] жылы планета және оның серігі жөнінде информация бере бастады.<br /> <br /> == Қорытынды ==<br /> Эволюдия идеясы барлық аспан денелері, олардың жүйелері мен ''Әлем'' жөніндегі қазіргі көзқараста негізгі орында тұр. Даму материяның жалпы қасиеті деген диалектикалық [[материализм]] көзқарасына Әлемнің эволюциясы куәгер болып отыр.<br /> <br /> [[Адамзат]] өзінің қуатты ақыл-ойына сүйеніп ''Әлемді'' танып қана қоймай, оны игеріп те жатыр. Күн жүйесін зерттейтін [[Ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], ғылыми [[орбита]]лық кемелер осының дәлелі болып табылады.<br /> <br /> Жер мен планеталардың [[атмосфера]]сының [[оптика]]лық қасиеттерінен бастап жұлдыз бен жұлдызаралық заттардың физикалық қасиеттеріне дейін, өте алыстағы жұлдыздар жүйесінің [[динамика]]лық қасиеттері мен құрылысы жөніндегі теориядан ғарыштағы тәжірибеге дейін үлкен зерттеу жұмыстарын [[Қазақстан]] [[астрофизика|астрофизиктері]] де жүргізеді. Ғарыш жайлы неғұрлым көп білген сайын белгісіздің саны да арта береді. Ғарышты зерттейтін болашақ жастардың алдында жаңа сұрақтарға жауап беру мәселесі тұр:<br /> — біздің ''Әлем'' шексіз ұлғая бере ме?<br /> — біздің ''Әлемнен'' тыс жатқан ''Әлем'' бар ма?<br /> — Осындай сұрақтарды ''Әлемде'' бізден басқа саналы тіршілік иесінің<br /> қоюы мүмкін бе?<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Астрономия]]<br /> [[Санат:География және геодезия]]<br /> [[Санат:Физика]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA 2017-04-05T17:00:57Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Рентген Вильгельм Конрад → Вильгельм Конрад Рентген using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Albert Einstein 1947.jpg|thumb|right|[[Альберт Эйнштейн]] әлемдегі ең ұлы физиктердің бірі болып мойындалған.]]<br /> '''Физик''' — [[ғалым]], [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]]н негізінен [[физика]]ға арнайды. Физиктер фундаменталды ғылымдардағы [[қарапайым бөлшектер]]ден бастап [[Әлем|аспан әлемі]]нің тәртібіне дейінгі кең ауқымды проблемаларымен де, сондай-ақ қолданбалы физикамен де жұмыс жасайды.<br /> <br /> == Атау тарихы ==<br /> Физикамен айналысатын ғалымды белгілеуге арналған терминнің пайда болуын [[XIX ғасыр]]дың ортасына жатқызуға болады. Бұл кезеңде физика өзінің зерттеу нысандары мен қолданылатын әдістері бар өз алдына бөлек ғылым ретінде шыға бастады.<br /> <br /> == Марапаттар мен сыйлықтар (премиялар) ==<br /> Физиктер үшін ең жоғарғы марапат физика бойынша берілетін [[Нобель сыйлығы]] болып табылады. Аталмыш сыйлық [[1901 жыл]]дан бері беріледі.<br /> <br /> Физикадан алғашқы Нобель сыйлығын 1901 жылы [[Рентген сәулелері|сәулелерді]] ашқаны үшін [[Вильгельм Конрад Рентген]] алды. Кейінірек бұл сәулелер осы тұлғаның есімімен аталды.<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[Химик]]<br /> * [[Математик]]<br /> <br /> {{бастама}}<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Физиктер]]<br /> [[Санат:Физика]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%96_%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 2017-04-05T17:00:54Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Рентген Вильгельм Конрад → Вильгельм Конрад Рентген using AWB</p> <hr /> <div>'''Кристалдардың ішкі структурасын рентген<br /> сәулесі арқылы зерттеу'''.<br /> [[1895]] жылы неміс ғалымы [[Вильгельм Конрад Рентген|В. Рентген]] ерекше бір қасиеті бар<br /> [[сәуле]] табады. Ол сәуле кейін сол кісінің атымен [[рентген сәулесі]]<br /> деп аталады. Рентген сәулесінің өзгешелігі оның өткірлігі, яғни<br /> ол жай жарық сәулесі етпейтін заттан өтіп кетеді. Мысалы, жай<br /> жарық сәулесі ағаштан өтпейді, сондықтан жарық түскен ағаштың көлеңкесі, болады, ал ағашқа түскен рентген сәулесі, онан<br /> өтіп кетеді, оның көлеңкесі болмайды.<br /> Рентген сәулесінің осындай өткірлік қасиетін дәрігерлер<br /> адамның ішкі сарайын зерттеуге қолданады. Мысалы, сынған<br /> сүйектін, суретін рентген сәулесімен түсіріп алады, өйткені рентген сәулесі еттен жақсы өткенімен, сүйектен өте нашар өтеді.<br /> Сол сияқты рентген сәулесі кристалдардың ішкі атомдық структурасын зерттеуге де қолданылады.<br /> Рентген сәулесінің өзгешелік қасиетін түсіну үшін ең алдымен жалпы сәуле атаулының жаратылысын еске түсірейік.<br /> Жарық сәулесінің [[электромагниттік толқын]] түрінде тарайтындығы бізге [[физика]]дан белгілі. Барлық сәуле атаулының таралу қасиеті сол электромагниттік қасиетке байланысты. Яғни<br /> [[атомдар]]дан, [[молекулалар]]дан [[электромагниттік толқын]] шығады, сол толқынның жан-жаққа түзу сызық бойымен тарауы [[сәуле]] деп аталады.<br /> Сәуленің түстері, оның көріну-керінбеуі, әткірлігі тағы басқа<br /> қасиеті электромагниттік толқынның ұзындығына байланысты.<br /> Толқынның ұзындығы оның көршілес екі «дөңес» арасының<br /> кашықтығымен өлшенеді. Сәуле толқындарының ұзындығы өте кішкентай шама. Оны өлшеу үшін өлшем бірлігін сайлап алу керек.<br /> Миллиметрдің мыңнан бір бөлімі (1/1000&amp;nbsp;mm) микрон (қысқаша μ), микронның мыңнан бір бөлімі (1/1 000 000&amp;nbsp;mm), яғни<br /> миллиметрдің миллионнан бір бөлімі миллимикрон (m&lt;sub&gt;μ&lt;/sub&gt;),<br /> ал миллимикронның оннан бір бөлімі (1/ 10 000 000) [[ангстрем]]<br /> (А) деп аталады. Сәуле толқындарының ұзындығы көбінесе осы<br /> [[миллимикрон]] немесе [[ангстрем]] бірлігімен өлшенеді.<br /> Көзге көрінетін жарық сәуле толқынының ұзындығы<br /> 400—760 (m&lt;sub&gt;μ&lt;/sub&gt;), оның ең ұзыны<br /> қызыл түсті сәуле толқынының<br /> ұзындығы 760 (m&lt;sub&gt;μ&lt;/sub&gt;), ең қысқасы — күлгін түсті сәуле толқынының ұзындығы 400 (m&lt;sub&gt;μ&lt;/sub&gt;) болады.<br /> Сәуле толқынының ұзындығы 760 (m&lt;sub&gt;μ&lt;/sub&gt;)-нан ұзын, 400(m&lt;sub&gt;μ&lt;/sub&gt;)-нан<br /> қысқа болса, ол жай көзге көрінбейді. [[Рентген сәулесі]] толқының ұзындығы ең көп болғанда 10 (m&lt;sub&gt;μ&lt;/sub&gt;)нан аспайды, көбінесе<br /> 0,01 — 1 (m&lt;sub&gt;μ&lt;/sub&gt;) немесе 0,1 —10 А келеді. Демек, рентген сәулесі көзге<br /> көрінетін жарық сәулесінен жүздеген, тіпті мыңдаған есе қысқа . Сәуле толқыны неғұрлым қысқа болса, ол соғұрлым өткір<br /> болады. Рентген сәулесінің ерекше өткірлік қасиеті осында.<br /> Енді кристалдардың ішкі атомдық структурасын рентген сәулесімен өлшеудің әдістеріне келейік.<br /> Сәуле толқындары бір-біріпе сәйкес бағыттас кслсс олар күшейеді, теріс шалыс бағыттас<br /> болса олар әлсірейді. <br /> [[Сурет:Интерференция1.png|thumb|1-сурет. [[Интерференция]] схемасы]]<br /> Мысалы 1, а-суретте а және в әріптерімен екі толқын белгіленген.<br /> Онық алдыңғысында екі толқынның иіні бір жақта, бұлар<br /> сәйкес толқындар. Екі сәйкес<br /> толқын қосылса, күшейген<br /> (биік) с толқынына айналды.<br /> 1, б-суретте а және в әріптерімен белгіленген екі толқынның<br /> иін бағыты бір-біріне шалыс,<br /> сондықтан олар бір-бірін әлсірету нәтижесінде әлсіз (аласа)<br /> с толқынын тудырады. Егер a<br /> мен в толқындары бір-біріне<br /> қарама-қарсы шалыс болса<br /> және биіктіктері бірдей болса, онда олар бір-бірін өшіріп, толқын жоғалар еді.<br /> Толқындардың осындай бір-біріне әсер етіп күшеюін немесе<br /> әлсіреуін [[Интерференция|сәуленің интерференциясы]] деп атайды. [[Кристалдар]]дың ішкі структурасын рентген сәулесі арқылы зерттеу<br /> осы [[интерференция]] әсеріне сүйенеді.<br /> Кристалға рентген сәулесін түсіргенде оны құраушы бөлшектер ([[атомдар]], [[иондар]]) тербеліп, сәуле шығаратын болады. Атомдар мен иондардан шыққан сәуленің толқын ұзындығы оларды<br /> тербелткен рентген сәулесінің толқын ұзындығымен бірдей болады.<br /> Кристалдардың ішкі структурасы решеткалы болатынын, яғни оны құраушы [[атом]] немесе [[иондар]]дың жарыса қабаттасып<br /> жататынын көрдік. [[Рентген сәулесі]] түскен кезде ол қабаттардағы атомдардан (иондардан) сәуле шығады, сөйтіп<br /> кристалдың решетка қабаттарының өзі бейне бір сәуле көздеріне айналады. Бүл әлсіз<br /> сәулелер бір-біріне сай келгенде кристалдан интерференция әсерінен күшейіп шығады.<br /> Толқындардың сәйкес келіп,<br /> сәулелердің күшеюі үшін<br /> кристалл решеткасының екі<br /> қабаты арасындағы сәулелердің жүріс жолының айырмасы<br /> бірдей болу керек. <br /> [[Сурет:Вульф — Брэгг1.png|thumb|2-сурет. Вульф—Брэгг формуласына түсінік]]<br /> Мұны түсіну үшін 2-Суретті қарастырайық.<br /> Мұнда решетка қабаттары горизонталь сызықпен көрсетілген. Олардың ара қашықтығы d әрпімен белгіленген. Бұл қабаттарға түскен рентген сәулелері араб цифрларымен көрсетілген.<br /> Түскен сәуле мен қабаттар арасындағы бұрыш θ әрпімен белгілепген. Бұл бұрышты сәуленің сырғанау бұрышы дейді.<br /> Негізгі үш керекті -шаманы, яғни толқын ұзындығы (λ) мен<br /> сырғанау бұрышын (θ) решетка қабаттары арасының қашықтығына (d) байланыстыратын формуланы табайық .<br /> ADC үш бұрышынан: <br /> : &lt;math&gt;\frac{CD}{AC}=\sin\alpha=\frac{d}{AC}.&lt;/math&gt;<br /> Екі қабат арасындағы сәуленін, жүріс жолынын, айырмасы<br /> бүтін толқындар ұзындығымен бірдей болса ғана сәулелердің<br /> қосылып күшейетінін білеміз. Олай болса, сәуленің күшеюі үшін<br /> 1 мен 2 сәулелері арасындағы жүріс жолының айырмасы<br /> Δ=АС-ВС = nλ<br /> болу керек.<br /> Мұнда n бүтін сан (1, 2, 3 ...). Демек,<br /> nλ = 2d sin Ө. (2)<br /> Осы формуланы тапқан орыс ғалымы [[Вульф]] пен ағылшын<br /> ғалымы [[Брэгг]]. Сондықтан ол [[Вульф-Брэгг формуласы]] аталады.<br /> Сырғанау бұрышы Ө тәжірибеден анықталатын шама. Егер толқын ұзындығы λ белгілі болса, қабаттардың d ара қашықтығын,<br /> ал d белгілі болса, толқын ұзындығын табуға болады.<br /> Кристалдардың ішкі структурасын рентген сәулесі арқылы өлшеу әдісі осьіған негізделген.&lt;ref&gt;Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Физика]]<br /> [[Санат:Кристология]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 2017-04-05T16:59:34Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Паскал, Блез → Блез Паскаль using AWB</p> <hr /> <div>Біртекті жұмыстық [[Тепе-теңдік|дененің тепе-теңдікте]] тұрғандағы физикалық күйімен анықталатын, жиынтықты жылудинамикалық көрсеткіштерінің негізгісіне - [[қысым]] Р, [[температура]] Т және меншікті көлемі ρ жатады. Олардың арасында байланыстары бар, оны анықтау үшін, әрбір жұмыстық денені тәжірибе жолымен немесе [[материяның кинетикалық теориясы]] негізіндегі дененің салыстырмалы ішкі құрылымын, кейбір жорамал түрінде анықтайды. Жалпы түрінде көрсетілген көрсеткіштердің аралық қатнасы немесе теңдеу күйі мына түрінде болуы мүмкін:<br /> :&lt;math&gt;~f(P,V,T)=0.&lt;/math&gt;<br /> Оның үш шамасының Р, v, Т берілген екеуімен анықтауға болады. Осыған қарағанда, жұмыстық дене екі өсті координат жүйесімен бейнеленуі мүмкін, жиі Р ордината өсі бойынша және D өсі бойынша салынады; [[диаграмма]]дағы әрбір нүктеге, оның бір белгілі күйіне сәйкес келеді. [[Қысым]] Р [[Блез Паскаль|Паскалмен]] (Па) белгіленеді. Паскаль - қысым, 1м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; аудан бетіне нормаланған, бір қалыпты бөлінген 1 Н (Ньютон) күштің түсуін айтады немесе 1Па = 1Н/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, мұндағы 1Н = 1 кг м/с&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. [[Қысым]] бірлігіне паскалдың еселі және бөлшекті сандарының жазылуы:<br /> :1 кПа (килопаскаль) = 10&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Па;<br /> :1 МПа (мегапаскаль) = 10&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; Па;<br /> :1 мПа (миллипаскаль) = 10&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt; Па және басқалар.<br /> Бұрын қолданылған кейбір теңдіктерді, ал қазіргі кездегі қолданылатын қысымдардың және [[СИ]] бірліктері:<br /> 1 кгс/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;= 1мм су бағанасы = 9,8066 Па ≈ 10 Па;<br /> 1 кгс/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;= 98,0665 кПа ≈ 100 кПа = 0,1 МПа;<br /> 1 атм = 101,325 кПа = 760 мм сынап бағанасы (сын.бағ);<br /> 1 мм сын.бағ = 133,322 Па ≈ 133 Па;<br /> 1 бар. = 0,1 МПа; 1Мбар = 100 Па.<br /> <br /> Қазіргі кездегі өлшеу техникаларындағы, сұйық қысымы мен газдар саласында қолданылатын өлшеу диапазоны өте кең - 1 пПа ([[пико]]паскаль = 10&lt;sup&gt;−12&lt;/sup&gt; Па) дан 1ГПа ([[гига]]паскаль = 10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; Па) дейін.<br /> <br /> Абсолютты қысым саласы - нөлден (абсалютты вакуум) және артық қысымға бөлінеді, яғни сұйық қысымы немесе газдардың қоршаған орта қысымының Р&lt;sub&gt;атм&lt;/sub&gt; аралық айырмасы.<br /> :&lt;math&gt;~P=P_{APT} + P_{ATM}&lt;/math&gt;<br /> мұндағы &lt;math&gt;P_{APT}&lt;/math&gt; - атмосфера қысымынан артығы, манометрмен өлшенеді; &lt;math&gt;P_{ATM}&lt;/math&gt; - қоршаған орта қысымы (атмосфералық). Егер қысым Р атмосфералық қысымнан төмен болса:<br /> :&lt;math&gt;~P=P_{APT} - P_{BAK}&lt;/math&gt;<br /> мұндағы &lt;math&gt;P_{BAK}&lt;/math&gt; — ауаның сиретілуі, вакуумметрмен өлшенеді.&lt;br /&gt;<br /> Есте сақтау керек, [[атмосфералық қысым]] - ауыспалы шама, сондықтан техника саласында нормалы қысымды қолданады:<br /> :&lt;math&gt;~P_0=0,101325 M{\Pi}a&lt;/math&gt;<br /> Егер заттың көлемі V (м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;), ал массасы m (кг), онда теңдеу:<br /> :&lt;math&gt;~\frac{V}{m}=v&lt;/math&gt;<br /> оны, заттардың меншікті көлемі деп атайды, (дене), оны м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/кг белгілейді. Дене (заттың) тығыздығы р деп, оның массасының т, көлеміне V қатынасы арқылы анықталу шамасын:<br /> :&lt;math&gt;~\rho=\frac{m}{V}&lt;/math&gt;<br /> Жылудинамикалық [[температура]] Т, негізгі температуралық шкала, кельвин (К) бойынша өлшенеді.<br /> Сонымен қатар, жылудинамиқалық температураны 1968 ж. Халықаралық практикалық температуралық шкала бойынша өлшейді де және оны Цельси (°С) градусы t белгілейді.<br /> <br /> Жылудинамикасындағы жылудинамикасының көрсеткіштерінің күйін Т, жылудинамикасының температурасымен қабылдайды, және де әртүрлі нүктедегі есептеліну байланыстығын мына теңдеумен шешеді:<br /> :&lt;math&gt;~T=t + 273,16.&lt;/math&gt;<br /> Практикалық есептеулер үшін T=t + 273 қабылдайды.&lt;ref&gt;Кабашев Р.А. ж. б. Жылу техникасы: Оқулық/ Р.А. Кабашев, А.К. Қадырбаев, A.M. Кекилбаев. -Алматы: «Бастау» баспаханасы, 2008. - 425 б. ISBN 9965-814-30-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Физика]]<br /> [[Санат:Жылу техникасы]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%96 2017-04-05T16:57:02Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Пуассон Симон Дени → Симеон Дени Пуассон using AWB</p> <hr /> <div>[[File:Изотермалардың салыстырмалы (PV = const) және адиабатты орналасуы..jpg|thumb|Изотермалардың салыстырмалы (PV = const) және адиабатты орналасуы]]<br /> Көп жағдайда, [[изотермиялық процесс|изотермиялыққа]] қарағанда, адиабатты процесстер үшін өзіне тән: Р = var, Т= var және V = var.<br /> Бірақ та, ол жеке шектеулерді сақтайды. [[Газ]] күйінің адиабатты<br /> өзгеру кезі деп есептеледі де, жұмыстық дене, жылу ажыратушы<br /> (адиабатты) қабығында орналасқан. Сонымен, жылуды жеткізуге<br /> немесе алып кетуге болмайды. Қозғалыстағы ағында, [[үйкеліс]]тің бар<br /> болу кезінде, ішіндегі үйкеліс жұмысы есебінен, дәл осындай жылу<br /> бөлініп шығады. Жалпы жағдайда, оны есептеуге болады:<br /> *dq = dq&lt;sub&gt;а&lt;/sub&gt; + dq&lt;sub&gt;үйк&lt;/sub&gt;<br /> мұндағы, dq&lt;sub&gt;а&lt;/sub&gt; - сырттан [[жылу алмасу]] есебінен жылулықтың меншікті санды өзгеруі; dq&lt;sub&gt;үйк&lt;/sub&gt; - ол да, сыртқы жылу алмасу есебінен өтеді.<br /> <br /> Егер де, [[кеңею]] процессі қарастырылса немесе қозғалтқыш<br /> піспектің жеткілікті, баяу жылжуы кезіндегі, жылу ажыратқыштығындағы сығылуы өтсе, онда үйкеліс есебінен, ішінде бөлінетін<br /> жылулық туралы, түсінік берудің қажеті жоқ.<br /> <br /> ''Адиабатты қайтымды процесс дегеніміз - қайтымды өзгеріс<br /> куйінде жылулық алмасу жүрмейді (dq&lt;sub&gt;а&lt;/sub&gt;=0) және үйкеліс болмайды<br /> (dq&lt;sub&gt;үйк&lt;/sub&gt;=0).''<br /> ''<br /> Бұл процессті, изоэнтропийлі процесс'' деп атайды. [[Изоэнтропийлі процесс]]ке арналған жылудинамикасының бірінші заңының талдау формуласы мына түрде жазылады:<br /> *du + dl = 0.<br /> *du = C&lt;sub&gt;ν&lt;/sub&gt;dT кезіндегісін табамыз:<br /> *dl = - du = - C&lt;sub&gt;ν&lt;/sub&gt;dT. <br /> Бұдан көрінгендей, жұмыстың пайда болуы, газдың [[ішкі энергия]]сының өзгеру нәтижесінде өтеді. Жұмыстан кеңею, оң<br /> жұмыс (dl&gt;0) кезінде, ішкі энергияның кемуіне (du&lt;0) немесе<br /> [[температура]]ның кемуі (dT&lt;0) сәйкес келеді, ал [[сығылу]] жұмысы<br /> (dl&lt;0), ішкі энергияның ұлғаюына (du&gt;0) немесе температураның<br /> ұлғаюына (dT&gt;0) сәйкес келеді.<br /> <br /> Қайтымды адиабатты немесе изоэнтропийлі процесстер<br /> кезіндегі, көрсеткіштер аралық байланыстарды, келесі түрінде<br /> анықтайды:<br /> *C&lt;sub&gt;ν&lt;/sub&gt;dT + pdν = 0.<br /> pν = RT кезінде, бұл теңдеу былай түрленіп жазылады:<br /> *C&lt;sub&gt;ν&lt;/sub&gt;dT/T+ Rdν/ν = 0.<br /> Ары қарай, С&lt;sub&gt;р&lt;/sub&gt; - C&lt;sub&gt;ν&lt;/sub&gt; = R болғанда табамыз:<br /> *R/C&lt;sub&gt;ν&lt;/sub&gt; = С&lt;sub&gt;р&lt;/sub&gt;/C&lt;sub&gt;ν&lt;/sub&gt; - 1 = k - 1.<br /> Мұнда, k = С&lt;sub&gt;р&lt;/sub&gt;/C&lt;sub&gt;ν&lt;/sub&gt; &gt; 1 - адиабат көрсеткіштері.<br /> &lt;br&gt;Бұдан dT/T + (k - 1) dν/ν = 0.<br /> &lt;br&gt;[[Интеграл]]дауды қысқарту үшін, есепке k = const деп аламыз.<br /> Практикалық есептеулерде, k орташа шамаларын бастапқы<br /> және соңғы [[температура]] шегімен алынады. Сондықтан, интегралданғаннан кейін:<br /> *T&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/T&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; = (V&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;/V&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sup&gt;k-1&lt;/sup&gt;<br /> Теңдеу температура және көлем аралық байланысты<br /> білдіреді. Қысым мен көлем аралық байланысты жоғарыдағы теңдеумен<br /> табуға болады. Ол үшін төмендегі теңдеуді қолдансақ, жеткілікті:<br /> *P&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;V&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; = RT&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;; P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;V&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = RT&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;<br /> Бір теңдеуді екішісіне бөліп, табамыз: T&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/T&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; = P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;V&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/(P&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;V&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)<br /> одан кейін теңдеу орнына қойып:<br /> *P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/P&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; = (V&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/V&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)&lt;sup&gt;k-1&lt;/sup&gt;, <br /> *P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/P&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; = (ρ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/ρ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)&lt;sup&gt;k&lt;/sup&gt;<br /> РгІРу = (УгІУдк~\ (3.28)<br /> Р2ІР1 = (р2/рі)к (3.29)<br /> немесе<br /> *P&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;V&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;k&lt;/sup&gt; = P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;V&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;k&lt;/sup&gt; = PV&lt;sup&gt;k&lt;/sup&gt; = const.<br /> Теңдеу [[Симеон Дени Пуассон|Пуассонның]] адиабатты теңдеуі деп аталады.<br /> <br /> Сол сияқты, жоғарыдағы теңдеудің көмегімен [[температура]] және<br /> [[қысым]] аралық байланысын табады:<br /> *T&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/T&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; = (P&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;/P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sup&gt;(k-1)/k&lt;/sup&gt;<br /> Енді жұмысты анықтаймыз теңдеуден:<br /> *&lt;math&gt;l = \int_{T1}^{T2}C\nu dT = C\nu(T_1 - T_2).&lt;/math&gt;<br /> Сонымен, теңдеу мүшелерін қысқарту үшін C&lt;sub&gt;ν&lt;/sub&gt;=const қабылдаймыз, теңдеуде кездеседі және басқа түрінде де, мысалы:<br /> *&lt;math&gt;l = \frac{C\nu}{R}(P_1V_1 - P_2V_2) = \frac{1}{k-1}(P_1V_1 - P_2V_2)&lt;/math&gt;<br /> *&lt;math&gt;l = \frac{RT}{K-1}(1 - \frac{T_2}{T_1}) = \frac{RT_1}{K-1}[1-(\frac{P_2}{P_1})^{(k-1)/k}]&lt;/math&gt;<br /> Газдың, қалай болса солай алынған [[масса]]сы m үшін:<br /> *&lt;math&gt;L = \frac{mRT_1}{k-1}(1 - \frac{T_2}{T_1}))&lt;/math&gt;<br /> Адиабаттың pν&lt;sup&gt;k&lt;/sup&gt;=const, pν - диаграммасында d-a-c<br /> қисық сызығы тіктеу сызылған, pν = const (қисық сызық е-а-в)<br /> [[изотерма]]сы бейнеленген, себебі адиабат көрсеткіші k-1.&lt;ref&gt;Кабашев Р.А. ж. б. Жылу техникасы: Оқулық/ Р.А. Кабашев, А.К. Кадырбаев, A.M. Кекилбаев. -Алматы: «Бастау» баспаханасы, 2008. - 425 б. Суреттері 140 сурет. Библиографиялы тізімі 17. ISBN 9965-814-30-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Жылу техникасы]]<br /> [[Санат:Ғылым]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%83 2017-04-05T16:46:54Z

<p>Kasymbot: /* Салыстырмалы ақиқат */clean up, replaced: И.Ньютон → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>'''&quot;Ақиқат ұғымы&quot;'''<br /> Білімдегі абсолюттік және салыстырмалылық [[диалектика]]сы. Таным нәтижелерінің практикалық қызметте жетістікпен колданылуы тек алынған білім дәйекті, ақиқатты болғанда ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Акиқат туралы мәселе, тиісінше, таным теориясындағы аса маңыздылардың бірі. Ақиқат — білімнің пәніне, нағыздығына сәйкестігі. Былайша айтқанда, ол — нағыздығтың дұрыс көрсетілуі. Акикаттың айқындамасын түсіну оның төменде келтірілген негізгі қасиеттерін, белгілерін дәл айқындап алуды талап етеді.<br /> ==Ақиқаттың объективтілігі==<br /> Ақиқаттың объективтілігі — тұлғаның талғамы мен зауқынан, жекелеген коғамдық қозғалыстар мен партиялардың корпоративтік мүдделерінен, жалпы адамның санасынан тәуелсіздігін айғақтайтын оның бірінші, бастапқы белгісі. Ақиқатқа қол жеткізу [[субъект]]і мен [[объект]]інің өзара кайшылықты әрекеттесуінен жүзеге асырылады. Сондықтан бұл әрекеттесудің; нәтижесінде (таным үдерісінде) объектінің де, субъектінің де әсерінен тұрады. Акиқатқа қажетті бейнеде таным үдерісінің объективті және субъективті құрауыштарының бірлігі көрініс береді: объект болмаса, білім өзінің мазмұнын жоғалтады, ал білуші адамсыз — субъектісіз білімнің өзі жоқ. Рас, нағыздыктың білуші субъектіге тәуелді емес екендігі белгілі. Объективті шынайылықтың өзінде ешкандай ақиқат жоқ, онда тек өзінің қасиеттері бар нәрселер ғана бар. Ақиқат осы шынайылықты адамдардың тануының нәтижесінде пайда болады. Ол танылатын шынайылык туралы субъектінің білімі болып табылады. Сондықтан объективтік білім неғұрлым толығырак болса, соғұрлым таным субъектісінің белсенділігі жоғары болады. Бұған байланысты мынаны айтуға болады: ащщат — объективтілік пен субъективтіліктів; бірлігі, объективті шынайылықтың субъективті бейнесі. Ақиқат деген-үдеріс, ол объектіні бірден, түтасымен және толык келемде түсіну. Ақиқатка бірден және түтасымен қол жеткізу мүмкін емес, оның күрделі үдеріс екендігін сезіп түсінуге адамдар біртіндеп келді. Акиқатты біртіндеп дәлдеу және тереңдету үдерісін белгілеу және сипаттау, оның объективті мазмүнын толыктыру үшін &quot;абсолютті ақиқат және салыстырмалы акикат&quot; үғымдары енгізілген.<br /> ===Абсолютті ақиқат===<br /> Абсолютті ақиқат деп езінің мазмүны бойынша бейнеленіп отырған объектісіне абсолютті сәйкес келетін бішмді айтамыз. Мүндайда білімның деңгейі абсолютті, демек, толық, дәл, ақырына дейін. Абсолютті ақикат деп ешқашан күмән келтіруге болмайтын айғақты акикатты айтуға болады (&quot;[[Абай Құнанбайұлы]] 1845 —1904 жылдар аралығында өмір сүрген&quot;).<br /> ===&quot;Мәңгілік&quot; ақиқатқа===<br /> &quot;Мәңгілік&quot; ақиқатқа болашақта ешқашан теріске шығарылмайтын ақикаттар жатады. Мысалы: &quot;Барлық адамдар өледі&quot;, &quot;Ай Жерді айналады&quot;, &quot;Материяның және қозғалыстың жасалмайтыны және жоғалмайтыны&quot; туралы философиялық ұстаным, т.б. Алайда танымда абсолюттік акикатка жетуді нақты нәтиже дегеннен гері, ғалымдар кол жеткізуге тырысатын идеал деуге болар. Сондықтан ғылымда салыстырмалы ақиқатты көп пайдалануға тура келеді.<br /> ===Салыстырмалы ақиқат===<br /> Салыстырмалы ақиқат деп өзінің барлык объективті мазмұнымен аякталмағандығы, толык емес екендігі көрінетін, ертелікеш бұдан өрі дөлдеуді кажет ететін білімдерді айтамыз. Былайша айтканда, салыстырмалы акикат нағыздыққа жақын, оған едәуір сәйкес келетін, бірак толык емес акиқат. Шынайы танымда әркашан субъектінін шарттылыктары мен [[ресурстар]]ы шектеулі: аспапты [[техника]]сы, қолданатын [[логика]]лық және [[математика]]лық аппараты, т.б. Осындай шектеулер зерттеушіге абсолютті ақиқатка кол жеткізуге мүмкіндік бермейді, ол еріксізден салыстырмалы акиқатқа қанағаттанады. Салыстырмалы акикаттың кейбір элементтері өзінің объектісіне толық, сөйкес келеді, кейбіреулері автордың ақылмен болжап тұрған ойлары болып табылады. Объектінің кейбір аспектілері біршама уакытка дейін танушы субъектінің көзінен таса қалып коюы мүмкін. Өзінің объектісіне толык сәйкес келмеуіне орай, салыстырмалы ақиқат нағыздықтың жақындау — дәл бейнесі ретінде көрініс береді.<br /> Әрине, таным үдерісінде салыстырмалы ақиқаттың дәлел- денуі, толыктырылуы мүмкін. Сондыктан ол жетілдіретін білім болып табылады. Абсолютті білім — шынайылыкка толык сәйкестігіне орай — бұлжымайтьш білім. Элементтері өзінің объектісіне сай болғандықтан, онда өзгеретін ештеңе жоқ. Сырттай карағанда, абсолютті және салыстырмалы ақикаттар бір-бірін жокка шығаратындай көрінеді. Ал танымның шынайы үдерісінде олар бір-бірімен қарама- кайшылықта емес, байланыста болады. Олардың байланыстары акиқатқа жетудің процессуалдық, динамикалык сипатында болады. Салыстырмалы акиқатта адамзаттың жиынтық білімінің тұрақты өсу үдерісін камтамасыз ететін, бұлжымайтын білімдердің элементтері жоқ десек, кателескен болар едік.<br /> [[Исаак Ньютон]]ның классикалык механикасы танымның одан өрі даму барысында колданылудың шектеулі аясында ғана акикат, демек, салыстырмалы екендігі белгілі болды. Оның орнын, уакыт өте келе, күрделі теориялар — [[кванттык механика]] мен катыстылық теориясы басты. Солай болса да, классикалык механика адаскандык емес, абсолюттік акикаттың &quot;ұрығы&quot; бар акикат болып табылады. Ол нағыздыктың түрлі салаларында (аспан механикасы және техника) казір де табыспен қолданылады.<br /> Таным үдерісінде адамдар абсолюттік және салыстырмалы акиқаттарды қатар қолданады. Әрине, ақиқаттың өзі үдеріс болуына орай, танылған арсеналдың ішінде абсолюттік шындык көп емес және абсолюттік ақиқат сол арсеналдың екі полюсіне шоғырлануы сипат алған. Абсолютті ақикат салыстырмалы ақиқаттардың косындысынан тұрады. Қосынды деп бұл жерде, салыстырмалы ақиқаттардың белгілі бір мөлшерінің карапайым қосындысы емес, абсолютті білімнің кұрылымындағы салыстырмалы акиқаттың алатын мөлшерінің біртіндеп, үнемі өсуін айтамыз.<br /> <br /> ==Ақиқат әрқашан нақты==<br /> Бұл кез келген ақиқаттың өзінің мазмұнымен және қолданылуымен, таным мейлінше дәл есептеуді қажет ететін белгілі жағдайлармен, уақытпен, өзге де арнайы ахуалмен айқындалатынын керсетеді. Абсолюттік және салыстырмалы ақиқаттардың өзара байланыстырынан, нақты ахуалды ескеріп отыруды талап ететін ақиқаттың нақтылығы туындайды. Дұрысырақ, егер тұтастың ішіндегі зерттелетіннің орны, уақыты, рөлі есепке алынбаса, онда шынайылық сәттерінің бірінің көрінісі қарама- қарсылыққа — адасуға апарып соқтыруы мүмкін.<br /> &quot;Су 100'С-та қайнайды&quot; деген пікір кәдімгі судың қалыпты қысымдағы жағдайында ғана ақиқат болып табылады. Егер ауыр су деп аталатынды алсақ және атмосфералық қысымды өзгертсек немесе кәдімгі суды тау басына апарып қайнатсақ, онда бұл өзінің ақиқаттығын жояды.<br /> <br /> ==Ақиқат және адасу==<br /> Акиқат өзінің даму кезеңдерінде тұрақты серігі болып келе жатқан қарама-карсылығы - адасумен тығыз байланысты. Бұл ақиқатқа жетудің күрделілігі мен қиындығьш керсетеді. Адасу—өзінің пәніне сәйкес келмейтін, оған сай емес білім. Мысалы, мәңгілік козғалтқыш жасауға тырысу энергияның айналу және сақталу заңының ашылуына мұрындык болды. Эфир, жылу тегі идеялары толкындык оптиканың және электродинамиканың, сонымен қоса жылу үдерістері туралы [[физика]]лык ілімнің шығуының алғышарты болды. Кейде бүлардан да катал акикатты іздеу оған альш келмейтін, адастырып әкететін ахуалдар болады.<br /> Нағыздықты тану үдерісінде адасудан аулак болу оңай емес. Адамның ақиқатка тырысуы әркашан адасусыз болмайды. Адасудан аулак болу онай емес, кейде киындап кетуі мүмкін. Адасу өзінін мәні жағынан танымның жеке жақтарыньщ нәтижелерін абсолюттендіру ретінде туындайтын нағыздықтың қате бейнеленуі.<br /> Әрине, адасу ақиқатқа жетуді қиындатады, бірақ одан күтылу мүмкін емес. Таным қозғалысының қиындығының да қажетті сөті бар. Мысалы,[[алхимия]] секілді &quot;ұлы адасудың&quot; формасында химия ғылымының қалыптасуы жүріп жатты. Танымдағы ақиқатқа қарсы адасуды ғана емес, жалғанды да айтуға болады. Жалған дегеніміз - алдау мақсатында нағыздығты сашлы бұрмалау. Адасудың қандайы болса да, ерте ме, кеш пе, әйтеуір анықталады, &quot;сахнадан түсіп қалады&quot; немесе ақиқатты білімге айналады. Ол жалған ақиқатка дейін өспейді, оның жетістігіне кызмет ете алмайды. Жоғарыда айтылғандай, адасу білімнің сипаты болып табылады, ал қате божа, адамның түрлі салалардағы дұрыс емес әрекетінің салдары ретінде көрініс береді. Адамдар айғактық, логикалық, саяси, сонымен коса күнделікті өңгірде түрлі қателерге ұшырап отырады.<br /> ==Ақиқаттың өлшемі==<br /> Ақиқат пен адасу мәселелерін зерттеу ақиқат өлшемі зандылықтарын карастырмайынша, толық бола алмайды. Ақиқат пен адасудың арасьш қалай ажыратып алуға болады? &quot;Ақиқат елшемі&quot; деп, әдетте, бір - қатар [[эталон]]дарды немесе тексеру амалдарын айтамыз. <br /> Ақиқаттың елшемі бір мезгілде екі шартты қанағаттандыруы керек: <br /> # ол тексерілетін білімге тәуелді болмауы керек; <br /> # құптау немесе теріске шығару үшін ол белгілі бір бейнеде біліммен байланысты болуы керек. Ақиқаттың өлшем мәселесі әрқашан таным теориясында орталық межеде болған, өйткені ондай елшемді табу ақиқатты адасудан бөліп алу амалын табумен парапар.<br /> [[Философтар]]дың кейбіреулері ақиқаттың өлшемі деп — тиімділікті, пайдалылықты және жайлылықты ([[прагматизм]]), енді біреулері жалпыға танымалдыльқты ұсынады, үшіншілері жаңа білімдерді ескі білімдермен қиыстыратын, ақикаттың формалды [[логика]] өлшемімен шектеледі, төртішпілер білімнід ақиқаттылығын жалпы шартты келісу ісі деп түсінеді. Аталған жағдайлардың бәрінде ақиқаттың елшемі ақылдан тысқары шығарылмайды, сондықтан білім езімен-өзі түйықталады, ал акикатты айкындауға практикалык қызмет үдерісінде білімді объектімен қатар қоя қарастырғанда ғана кол жеткізуге болады. Мүндайда ақикат өлшемі шарттарын практика, демек, қоғамдық - тарихи үдеріс ретінде түсіндіретш материалдык кызмет қана қанағаттандыра алады.<br /> Практика коғамдағы адамның қоршаған дүниені материалдық игеруі болып табылады. Практика, ақиқат өлшемі ретінде көріне отырып, оған кажетті қасиеттерге ие, мысалы, объектіге бағытталады және кызметімен білім аясының шеңберінен шыға алады. Практика адамды объективті шынайылықпен қауыштырады. Онда заттар өзгеріп кетуі мүмкін. Сонымен коса практикалык кызметтің жүзеге асырылуы білімге төуелді. Практиканың қайсысы болса да, жаңғыртатын заттардьщ қасиеті туралы ақпарларға негізделеді, белгілі бір мақсаттан туындайды, айқын жоспармен жүргізіледі. Бұдан практиканың ойластырылған, тұшынылған сипатта болатыны белгілі.&lt;ref&gt;Қоғамдық білім негіздері: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлықбағытындағы 10-сыныбына арналған окулық / Ә.Нысанбаев, Ғ.Есім, М.Изотов, К.Жүкешев, т.б. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006 жыл. ISBN 9965-33-570-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қоғам]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 2017-04-05T16:46:48Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: И.Ньютон → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>'''Жарықтың полярлануы''', жарық поляризациясы — ''жарық толқынының электр және магнит өрістері кернеуліктері [[вектор]]ларының (Е және Н) жарық сәулесі жазықтығына [[перпендикуляр]] жазықтықта бағдарлануының реттелуі''. Электр өрісі кернеулігі (Е) мен жарық сәулесі жататын [[жазықтық]] полярлану жазықтығы деп аталады. Жарықтың полярлынуы сызықтық жарықтың полярлынуы (Е өзінің тұрақты бағытын сақтайды), [[эллипс]]тік Жарықтың полярлынуы (Е-нің ұшы жарық сәулесіне [[перпендикуляр]] жазықтықта эллипс сызады) және [[дөңгелек]] жарықтың полярлынуы (Е-нің ұшы шеңбер сызады) болып ажыратылады. Жарықтың полярлануын полярланған приборлар, [[поляроид]]тар, т.б. арқылы алуға болады. Жарықтың полярлануы зат құрылысының кейбір ерекшеліктерін түсіндіруге мүмкіндік береді. “''Жарықтың полярлануы''” ұғымын [[Исаак Ньютон]] енгізген (1704 — 06).&lt;ref&gt;Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Физика]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2017-04-05T16:46:46Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: И.Ньютон → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Галактика Млечный Путь.jpg|250 px|thumb]]<br /> <br /> '''Космогония''' (грек. kosmos – ғарыш және gonea – туу, шығару, ұрпақ), ғ а р ы ш т а н у – [[астрономия]]ның ғарыштық денелер мен олардың жүйелерінің пайда болуы мен дамуын зерттейтін саласы. Ғарыштық жүйелердің құрамына [[жұлдыздар]], жұлдыздар шоғыры, [[галактика]]лар, тұмандықтар, [[Күн]] жүйесі мен оған енетін денелер – Күн, планеталар (мұнда [[Жер]] де бар), олардың серіктері, астероидтар (немесе кіші планеталар), құйрықты жұлдыздар (кометалар), метеориттер енеді. [[Б.з.б. 4–1 ғасырларда]] [[грек]] философтары [[Левкипп]], [[Демокрит]], [[Лукреций]] еңбектерінде аспан денелерінің дамуы туралы айтылған жалпы идеялардан кейін, орта ғасырларда діни түсініктер үстемдік еткен кезең туды. Тек [[17 ғасырда]] [[Р.Декарт]] дүниені құдай жаратты деген аңызды жоққа шығарып, барлық аспан денелері материяның ең ұсақ бөлшектерінің құйынды қозғалысы нәтижесінде пайда болды деген пікір айтты. Планеталар Космогониясының ғылыми негізін [[Исаак Ньютон]] қалады. Ол планеталардың Күнді айнала қозғалуын басқаратын механиканың негізгі заңдарын және бүкіләлемдік тартылыс заңын ашып, планеталар жүйесінің құрылысы кездейсоқ жағдайдың нәтижесі емес деген қорытындыға келді. [[И.Кант]] алғаш рет планеталардың қозғалу заңдылығына Космогония тұрғысынан түсінік берді. Ол планеталар жүйесі орталық дене – Күнді бірыңғай айналатын шашыранды материядан түзілген деген болжам жасады. Бұл болжам Канттың «Жалпы жаратылыстану [[тарих]]ы және аспан тарихы» (1[[775]]) деген кітабында жарияланған. [[18 ғасырдың]] соңына қарай [[В.Гершель]] жұлдыздық аспанды өзі жасаған [[телескоп]]пен бақылап, пішіні сопақ тұмандықты ашты, оның орталық ядросына жақындаған сайын қоюлана түсіп, тығыздығы артатындығын байқады. Осыдан тұмандықтың «қоюлануы» арқылы жұлдыздардың пайда болатындығы туралы болжам келіп шықты. Гершельдің осы бақылауына және планеталардың қозғалу заңдылығына сүйеніп, [[П.Лаплас]] Күн жүйесінің пайда болуы туралы Кант болжамына ұқсас өз болжамын ұсынды. Алайда Лаплас болжамы бұрын тез айналып, орталықтан тепкіш күштің әсерінен жеке заттар бөліп шығарған Күннің қазір жай айналатындығын түсіндіре алмады. [[20 ғасырдың]] 20–30-жылдарында ағылшын физигі және астрофизигі [[Дж.Джинс]] болжамы көпке танылды. Бұл болжам бойынша, планеталар басқа бір шомбал жұлдыздың Күн маңайынан өтуі кезінде Күннен бөлініп шыққан ыстық заттан пайда болған деп есептелді. 20 ғ-дың басында жұлдыздардың пайда болуы мен дамуы толық зерттеле бастады. Шашыраған тұмандық затының қоюлануы нәтижесінде жұлдыздар пайда болды деген болжам осы кезге дейін сақталды. Жылудың механикалық эквиваленті ашылғаннан кейін [[1854 ж.]] неміс физигі әрі математигі [[Г.Гельмгольц]], [[1862 ж.]] ағылшын физигі [[Дж. Томсон]] жұлдыздар сығылған кезде босап шығатын энергия есептеліп шығарылды. Бұл энергия қоры Күннің 107–108 жыл бойы жарық шығаруына жетеді екен. Бірақ Жер тарихының зерттелуі негізінде Күннің одан әлдеқайда көп жарық шығаратындығы дәлелденді. [[1938–39 жылдары]] жұлдыз энергиясының көзі ядролық реакциялар екендігі анықталды. Бұл осы заманғы жұлдыздар Космогониясының бастамасы болды. 20 ғ-дың 60–80-жылдары галактикалардың дамуы мен пайда болуы зерттеле бастады. Галактикалар К-сы зерттеліп, галактикалар мен олардың шоғырлары жіктеліп жүйеленді. [[Галактика]]лардағы жұлдыздар мен газ құрамының эволюциялық өзгерісі, олардың химиялық құрамы мен параметрлері зерттелді.<br /> <br /> ==Планеталар космогониясы==<br /> <br /> [[Сурет:Gas planet size comparisons.jpg|350 px|thumb|left]]<br /> <br /> 20 ғ-дың 40-жылдары, Джинс гипотезасының күйреуінен кейін, космогония ілімі планеталардың шашыраған заттан пайда болғандығы туралы Кант пен Лапластың классикалық идеяларына қайта оралды. 20 ғасырдың 70-жылдары планеталар [[Күн]] жүйесіндегі қатты денелерден, ал [[Юпитер]] мен Сатурн сол жүйедегі қатты денелер мен газ-тозаң бұлтынан құралған деген идея жалпы жұртшылық мойындаған тұжырым болды. Бұл бұлт бір кезде Күнді қоршап, планеталар жүйесінің шегіне дейін созылып жатқан. Күннің сығылатын әрі айналатын тұмандықтан пайда болғандығы туралы кең тараған пікірге сүйене отырып, көптеген астрономдар: [[Ф.Хойл]] ([[Ұлыбритания]]), [[А.Камерон]] ([[АҚШ]]), [[Э.Шацман]] ([[Франция]]) алғашқы планеталар ([[протопланета]]лар) бұлтының соңғы сығылу сатысында, осы тұмандықтан орталықтан тепкіш күштің әсерінен бөлініп шыққан деген тұжырымға келді. Лаплас болжамында тұмандықтың бөлініп шығуы таза механикалық жолмен қарастырылса, жоғарыдағы ғалымдардың тұжырымдарында тұмандыққа Күннің корпускулалық сәулесі мен [[магнит]] өрісіне байланысты әсерлері ескерілді. Планеталардың алғашқы планеталар бұлтынан түзілуін орыс ғалымы [[О.Ю.Шмидт]] және оның қызметкерлері толық зерттеген. Бұл процесті екі кезеңге бөлуге болады. Шамамен 106 жылға созылған 1-кезеңде бұлттың тозаң құраушыларынан мөлшері жүздеген км болатын «аралық» дене түзілген. Шамамен 108 жылға созылған 2-кезеңде «аралық» дене тобынан және олардың сынықтарынан планеталар жинақталған. Юпитер мен [[Сатурн]] планеталарының маңындағы «аралық» денелер тобынан серіктер жүйесі пайда болған. Олар дөңгелек орбита бойынша планеталармен бір бағытта айналады. Ал Юпитер, Сатурн, [[Нептун]] планеталарының өздеріне қарсы айналатын серіктері де өздерін қоршаған «аралық» денелерден жаралуы мүмкін. «Аралық» денелердің қалдықтары мен сынықтары – осы кездегі астероидтар мен құйрықты жұлдыздың ядролары. Ғаламда ұшып жүрген басқа денелермен, сондай-ақ бір-бірімен соқтығысуы салдарынан [[астероид]]тар бөлшектеніп кетеді. Жұлдыздың және құйрықты жұлдыздың ұйтқулары әсерінен кейбір құйрықты жұлдыз ядролары қысқа периодты құйрықты жұлдызға айналады. Ежелгі метеориттердің жасы шамамен 4,7 млрд. жыл деп есептеледі. Күн жүйесінің жасы үшін онымен бір мезгілде жаралған әрі метеориттердің аталық денесі деп есептелетін астероидтардың жасы алынады. Ай топырағының үлгілерін өлшеу нәтижесінде Ай мен Жердің бір дәуірде жаралғандығы анықталған.<br /> <br /> ==Жұлдыздар космогониясы==<br /> <br /> [[Сурет:The star cluster Terzan 5.jpg|350 px|thumb|left]]<br /> <br /> Мұнда жұлдыздардың, сондай-ақ жұлдыздық жүйенің пайда болуы әрі эволюциясы зерттеледі. Эволюция барысында жұлдыздар өздерінің қойнауындағы механикалық және жылулық тепе-теңдіктің өзгеру жағдайымен анықталатын сатыдан өтеді. Сутекті [[гелий]]ге айналдыратын ядролық реакцияның нәтижесінде жұлдыз ядросының химиялық құрамы өзгереді; газдың орташа молекулалық салмағы артып, ядро нығыздалып, қызады. Зерттеулердің нәтижесіне қарағанда, бұл жағдай жұлдыздардың жарқырауы мен радиусын арттырады. Жұлдыз эволюциясының уақыты оның массасына едәуір дәрежеде тәуелді. Күн эволюциясының уақыты 1010 жылға тең. Кәрі жұлдыздардағы (эволюциясының уақыты бірнеше млн. жылға тең) сутек қоры тез таусылады. Олардың температурасы едәуір төмен болып келеді.&lt;ref&gt;[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Галактикалық космогония==<br /> <br /> [[Сурет:NGC 4911.jpg|350 px|thumb]]<br /> <br /> Әр түрлі типтегі жұлдыздар Галактикада қосалқы жүйелер құрайды. Ең әуелі [[Галактика]] созылып жатқан, баяу айналатын газ бұлты түрінде болған. Газ орталыққа қарай қысылып, одан жұлдыз шоғыры түзілген. Осы кезде түзілген жұлдыздар созылыңқы [[орбита]] бойымен қозғалып, газ орнында пайда болған сәл қысылыңқы [[сфероид]]ты толтырады. Мұндай жұлдыздар Галактиканың сфералық құраушысына жататын жұлдыздық қосалқы жүйелердің құрамына енеді. Ретсіз қозғалған газ кинетикалық энергиясынан айрылып, қысылады. Сөйтіп, сфероид радиусы кемиді. Осыдан кейін сфероид орталыққа қарай емес, экваторлық жазықтық бойынша қысылады. Осы кезеңде Галактиканың аралық құраушысы болып есептелетін қосалқы жүйелер түзіледі. Қосалқы жүйелер түзілгеннен кейін газ сығылмайды, енді ол қозғалыстың әсерімен ғана емес, магнит өрісі қысымымен де ұсталып тұрады. Газдан пайда болған жаңа жұлдыздар Галактиканың жазық қосалқы жүйелерінің (ыстық жұлдыздар мен шоғырлар да) құрамына енеді. Жазық қосалқы жүйелерде жүздеген не мыңдаған жұлдыздар болады, олар шашыраған шоғырлар деп аталады. Ал сфералық қосалқы жүйелерде ондаған және жүздеген млн. жұлдыздар болады, олар шар шоғырлар делінеді. Қосалқы жүйелер жұлдыздардың жасына, кинематикалық айырмашылықтарына, сондай-ақ химиялық құрамына қарай ажыратылады. Жұлдыздар мен жұлдызаралық орта Галактика құрамындағы зат эволюциясының 2 фазасы болып табылады. Уақыт озған сайын жұлдызаралық орта таусылып, Галактикадағы жас жұлдыздар жоғалады, олардың массасының көбі массасы аз жұлдыздарға (эволюциясы баяу), сондай-ақ ергежейлі жұлдыздарға, нейтронды жұлдыздарға және коллапс күйдегі шомбал қалдықтарға шоғырланады. Жұлдыздар да, галактикалар да алғашқы диффузиялық газдың қоюлануынан түзілетіндіктен баяндалған тұжырымдама өте маңызды болып есептеледі. Қазақстанда Космогония мәселелерін зерттеу жұмыстары [[Астрофизика]] институтында 20 ғ-дың 40-жылдарының 2-жартысынан жүргізіле бастады. [[В.Г.Фесенков]] пен [[Д.А.Рожковский]] көп жыл бойы фотографиялық тәсілмен зерттей отырып, диффузиялық тұмандықтағы газ-тозаң талшықтары жеке қоюланған бөлшектерге ыдыраудың нәтижесінде жұлдыздарға айналады деген болжам ұсынды. Олар бақылау деректерінің көмегі арқылы әйгілі [[Орион тұмандығы]] (Таразы шоқжұлдызындағы) мен ондағы жұлдыздар бір жерден пайда болған жас нысандар екендігін дәлелдеді. Сөйтіп, жұлдыздар эволюциясы мәселесінде диффузиялық тұмандықтардың үлкен рөл атқаратындығы анықталды. Жас Таразы шоқжұлдызының бас құраушыларының құрылысы трапеция тәріздес екендігі және осы конфигурацияның ұзақ уақыт сақталатындығы жөніндегі теорема дәлелденді.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 2017-04-05T16:46:38Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: И.Ньютон → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Medieval-university.jpg|200px|thumb|right]]'''Жоғарғы білім''' – [[толық орта білім]] негізінде жоғары оқу орындарында берілетін және тиісті дипломмен куәландырылатын маманның [[кәсіби]] біліктілік дәрежесі. Ежелгі Шығыс елдерінде ([[Қытай]], [[Мысыр]], [[Вавилон]], [[Ассирия]], т.б.) б.з.б. түрлі сатылы мектептер пайда болды. [[Ежелгі Грекия]] философтары білім беру жүйесін жете зерттеу мәселесіне көп көңіл бөлді. [[Платон]] (б.з.б. 428 - 348) өзінің үш сатылы білім беру жүйесінде абстракциялы ойлау қабілеті байқалған жастар үшін жоғары – үшінші сатыны ұсынды. [[Аристотель]] адамның табиғи қабілеті үш сатылы тәжірибенің нәтижесінде жүзеге асатындығын және оның соңғы сатысы жоғары дәрежелі мектеп екендігін айтқан. Ежелгі Грекияда ғылымның сала-салаға бөлінуіне байланысты соңғы сатылы мектептерде [[философия]], [[филология]], [[медицина]], [[математика]] ғылымдары өз алдына жеке оқытылды. Ғылымның, техниканың, мәдениеттің дамуына байланысты әр білім беру сатысының мазмұны, ғылыми дәрежесі артты. Алайда, “Жоғарғы білім ” ұғымы орта ғасырларда ғана қалыптаса бастады. 11 – 12 ғ-ларда оқыту мен ғылыми жұмыс тығыз байланыстырылып, бірыңғай оқу процесінде жүзеге асырылды. Оқу процесінде теориялық зерттеулермен бірге [[бақылау]], [[тәжірибе]], [[сынақ]] жұмыстары да жүргізілді. 12 – 13 ғ-ларда [[Батыс Еуропа]] елдерінде ([[Италия]], [[Испания]], [[Франция]], [[Англия]]) [[дін]] иелерін, дәрігерлерді, заңгерлерді даярлайтын алғашқы ортағасырлық университеттер мен институттар (оқу мерзімі 5 – 6 жыл) пайда болды. 14 – 16 ғ-ларда Батыс Еуропада оннан астам [[университет]] жұмыс істеді. [[Қайта өркендеу дәуірі]]нде математика, [[механика]], [[астрономия]] саласында ірі жаңалықтардың ашылуы ([[Леонардо да Винчи]], [[Н.Коперник]], [[И.Кеплер]], [[Г.Галилей]], [[Р.Декарт]], [[Исаак Ньютон]], [[Готфрид Вильгельм Лейбниц]]) Жоғарғы білім беру ісінің [[шіркеу]] ықпалынан және қасаң түсініктерден арылуына жағдай жасады. Педагогтар, жазушы-гуманистер жастардың еркін ойлауын, зердесін, дағдыларын жетілдіру принципіне және табиғат заңдарын байыпты зерттеуге негізделген оқыту әдістемелерін ұсынды.<br /> <br /> Ежелгі шығыстық білім беру жүйесінде Жоғарғы білім беру, негізінен, жеке [[ұстаз]] бен [[шәкірт]] қарым-қатынасы негізінде қалыптасты. Оның ішінде [[Конфуций]], [[Будда]] ілімдеріне негізделген білім сатыларындағы Жоғарғы білім арнаулы мектептерден өткен шәкірттерге ғана берілді. Сондай-ақ, мұсылмандық оқу бағдарламаларына сүйенетін исламдық білім беру жүйесіндегі Жоғарғы білім беру ісіне де өзіндік ерекшеліктер тән болды. Жоғарғы білім беретін медреселерде араб тілі ([[лексика]], [[этимология]], [[синтаксис]]), [[риторика]], [[тарих]], [[дін]] ([[Құран Кәрім]] мен [[фикһ]] ілімін оқып үйрену, аяттар мен хадистерді талдау), философия, [[логика]], математика, [[география]], астрономия, медицина, [[табиғаттану]] негіздері оқытылды. Оларда ерте орта ғасырларда [[молла]], халфелермен қатар [[астроном]], [[тарихшы]], [[лингвистер]], т.б. сабақ берді. [[Әбу Райхан әл-Бируни]], [[Әбу Әли ибн Сина]], [[Әбу Наср әл-Фараби]], [[Омар Һайям]], [[Әлішер Науаи]], [[Махмұт Қашқари]], [[Әбу Абдаллаї әл-Хорезми]], [[Ұлықбек]] тәрізді атақты ғалымдар негізгі білімді осы медреселерден алды.<br /> <br /> [[Сурет:Dhaka University 03723.JPG|thumb|220px|left]]Сонымен қатар діннің жекелеген салаларын терең білетін ([[шариат]], фикһ, [[хадис]], [[Құран тәпсірі]]) адамдар да Жоғарғы білім иелері қатарына жатқызылды. Оларға берілетін діни атақтар мен лауазымдар тікелей алған біліміне байланысты ([[қазы]], [[қари]], т.б.) болды. Қазақстандағы Жоғарғы білімді адамдар, негізінен, Қазақстанның өз ішіндегі оқу орындарынан өзге [[Орта Азия]], [[Ресей]] медреселерінде даярланса, 19 ғ-дың бас кезінен бастап [[Санкт-Петербург]], [[Мәскеу]], [[Қазан]] университетінде Жоғарғы білім алған қазақ жастары айтарлықтай көбейді. Олар өз кезегінде қазақ даласында өркениетті білім үлгілерінің таралуына ықпал етті. Қазан төңкерісінен кейін Қазақстанда бірқатар жоғары оқу орындарының ашылуына байланысты Жоғарғы білім беру мәселесі нақтылы шешімін таба бастады. 1920 ж. Мәскеуде ашылған [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]] мен 1923 ж. Ташкентте ашылған [[Орта Азия университеті]] Қазақстанға Жоғарғы білімді мамандар даярлауда үлкен рөл атқарды. 1928 ж. Қазақстанда Жоғарғы білімді мамандар даярлайтын тұңғыш жоғары оқу орны – [[Алматы педагогикалық институты]] ашылды ([[Алматы мемлекеттік университеті]]). 1940 жылға дейін республиканың жоғары оқу орындары 14000, 1941 – 50 ж. 23000, 1956 – 60 ж. 148000 Жоғарғы білімді маман даярлады. 1960 ж. [[ЮНЕСКО]] конференциясының 2-сессиясы білім беру саласындағы кемсітушілікпен күресу жөнінде [[конвенция]] қабылдады, сондай-ақ осы ұйымның шешімі бойынша 1963 ж. Халықар. білім беруді жоспарлау ин-ты (Париж) құрылды. 1966 жылдан бастап мұнда осы ұйымға мүше мемлекеттердегі Жоғарғы білім мәселелері жөнінде кеңес өтіп тұрады. 1967 ж. Венада Жоғарғы білімді демократияландыру жөнінде Еуропа елдерінің конференциясы өтті. Жоғарғы білім беру жүйесі әр елдің өз ерекшелігіне байланысты жолға қойылған. Мысалы, АҚШ-та Жоғарғы білім 3 кезеңнен тұрады. Инженерлік факультеттерде 1-кезеңде бакалавр, 2-кезеңде [[академиялық дәреже]] – [[ғылым магистрі]] атағы беріледі. Англияның Жоғарғы білім беру жүйесіне, негізінен, университеттер енеді. [[Инженер]] кадрлары университет құрамына енетін колледждерде, техникалық факультеттерде және дербес институттар мен колледждерде даярланады. [[Бразилия]] университеттерінде оқу мерзімі 5 жыл, [[дипломдық жоба]] қорғалмайды, сондықтан жоғары оқу орнын бітіргендер тәжірибелік сынақтан өткен соң ғана [[маман]] болады. Жапонияда Жоғарғы білім беру ісі университеттер мен салалық институттар негізінде жүзеге асырылады. Жоғары оқу орнын жақсы бітіргендерге бакалавр атағы беріледі, бұл атаққа ие болғандар 2 жыл қосымша оқудан соң, ғылым магистрі атағын алады. Алайда, кез келген елдегі Жоғарғы білім беру ісі елдің ішкі ерекшеліктерімен қатар, дүниежүзілік ортақ стандарттарға сай келуі тиіс. Осыған байланысты Қазақстан Республикасында да білім беру жүйесін әлемдік стандарттармен сәйкестендіру мақсатында оқу ісін реформалау жұмыстары жүргізіліп келеді. Шет елдердің көпшілігінде Қазақстанда берілген Жоғарғы білім мойындалады. Елімізде Жоғарғы білім берудің бес жылдық, жеті жылдық (медицина) үлгілерімен қатар, төрт жылдық [[бакалавриат]] және екі жылдық магистратуралық оқу мерзімі енгізілді. Бакалавр дәрежесіндегі Жоғарғы білімді маман кәсіби тұрғыдан даяр кадр есебінде әр түрлі салаларда еңбек ете алатын болса, жекелеген ғылым салаларын тереңдетіп оқытатын магистратураны бітірушілер аспирантураның екінші жылына қабылдану мүмкіндігіне ие болады. Алайда, бұрынғы кеңестік жүйе кезеңінде қалыптасқан Жоғарғы білім берудің кейбір ерекшеліктері ішінара сақталып қалды. Мысалы, [[магистратура]] мен [[докторантура]] аралығындағы аспирантураның құрылымдық жағының шетелдік Жоғарғы білім жүйесінен айырмашылықтары бар. Қазіргі уақытта қазақстандық Жоғарғы білім беру жүйесі қарқынды дамып келеді;<br /> <br /> ==Дереккөздер:==<br /> Қазақ ұлттық энциклопедиясы<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Білім беру]]<br /> [[Санат:Жоғарғы оқу орындары]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2017-04-05T16:46:30Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: И.Ньютон → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>'''Жер полюстерінің қозғалысы''' — [[географиялық полюстер]]дің жер бетінде орын ауыстыруы. Қозғалыс [[магниттік полюс]]термен сәйкес келеді, сондықтан үнемі ауысып тұрады. Жердің айналуына байланысты болатын бұл құбылысты алғаш рет 1687 ж. [[Исаак Ньютон]] ашты. Оның [[математикалық теория]]сын Л.Эйлер жасады (1790). Бұдан 100 жыл өткеннен соң Жер полюстерінің қозғалысы салдарынан жер бетіндегі пункт [[ендік]]терінде нақты өзгерістер болатыны байқалды. Сөйтіп, көптеген пункт ендіктерін бірнеше рет өлшеу арқылы Жер полюстерінің орын ауыстыруын зерттеуге болатыны дәлелденді. Жер полюстерінің қозғалысы салдарынан Жер беті [[нүкте]]лерінің [[координаттар]]ы мен жер бетіндегі нысандардың [[азимут]]тарына, [[астрономия]]лық және [[геодезия]]лық өлшеулердің нәтижесіне өзгерістер енгізілді. [[Солтүстік жарты шар]]дың магниттік полюсінің координаттары: қазіргі 75° с. е. және 101° б. б. 1904 жылдың мәліметі бойынша, 70,5° с. е. және 197,5° б. б. болған. Оңтүстік жарты шардың магниттік полюсінің координаттары: қазіргі 70° о. е. және 40° ш.б., 1912 жылдың мәліметі бойынша, 72,2° о. е. және 105,7° ш. б. болған. Жер полюстерінің қозғалысы магнит өрісімен және [[Күн]] әрекетімен байланысты. Олар тұрақты [[геомагниттік өріс]]ке қосылып, айнымалы магнит өрісін құрайды. [[Жер магнитизмі]] элементтерінің қазіргі бөлінуі біртекті магниттелген шардың магниттік өрісімен жердің тұрақты магниттік өрісінің ұқсастығы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Мұндай шардың магниттік полюстерін геомагниттік полюстер деп атайды. Олардың қазіргі координаттары 78,6° с. е. және 69,5° б. б., 78,6° о. е. және 110,5° ш. б.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Полюстер]]<br /> <br /> <br /> {{Geology-stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2017-04-05T16:45:25Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: И.Ньютон → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Moglfm0415 balística.jpg|thumb|''Баллистика'']]<br /> '''Баллистика''' (немісшее Bаllіstіk, грекше ballo — лақтырамын) — жоғары [[математика]], теориялық [[механика]], [[газ]], [[жылу]] динамикалары, жарылғыш заттар мен оқ-дәрі теориялары және т.б. ілімдерге сүйенетін әскери-техникалық ғылым.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; Ол артиллериялық және реактивтік [[снаряд]]тардың, [[мина]]лардың, [[авиабомба]]лардың, [[ракета]]лардың, оқтардың, [[гарпун]]дардың атылу, ұшу, құлдилау (әуеден тастау) кезіндегі қозғалыстарын зерттейді.&lt;ref&gt;Серебряков М.Е., Внутренняя баллистика ствольных систем и пороховых ракет, М., 1962;&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Баллистика — ішкі баллистика және сыртқы баллистика болып бөлінеді. Ішкі баллистика оқ-дәрі оталғаннан кейін оқ, снаряд, мина т.б-лардың қару ұңғысындағы қозғалысы мен жану камерасында өтетін процестерді зерттейді. Ішкі баллистиканың негізгі салалары: [[пиростатика]] және [[пиродинамика]], сондай-ақ, аралық баллистика мен оқ-дәрілі ракеталардың ішкі баллистикасы. [[Пиростатика]] белгілі бір тұрақты көлем ішінде оқ-дәрінің жану (оталу) және газдану заңдылықтарын, ал пиродинамика ату кезінде ұңғы (оқпан) ішінде өтетін процестерді және олардың арасындағы өзара байланыстық құбылыстарды зерттейді; ұңғының құралымдық сипаттары мен нысана көздеу шарттарын: [[қару]]лардың, [[ракета]]лардың, атыс құралдарының баллистикалық жобаларын белгілейді. Аралық баллистика процестердің кезеңдік салдарын, ал, оқ-дәрілі ракеталардың ішкі баллистикасы камерадағы оталған заттардың жану және [[газ]] бөліну, сондай-ақ, ракетаға әсер ететін күштердің пайда болу заңдылықтарын зерттейді.&lt;ref&gt;Баллистика и навигация ракет, М., 1985.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Сыртқы баллистика снарядтардың, [[мина]]лардың, [[оқ]]тардың, басқарылмайтын ракеталардың қару (қондырғы) ұңғысынан ұшып шыққаннан кейінгі қозғалыстарын, сондай-ақ ол қозғалыстарға ықпал жасайтын өзге де факторларды зерттейді. Сыртқы баллистиканың негізгі мәселелері: снарядқа ұшу кезінде әсер ететін күштер мен әр түрлі жәйттерді зерттеу; [[траектория]] элементтерін есептеу үшін снаряд [[масса]]сы (салмағы мен [[инерция]]сы) орталығының [[қозғалыс]]ын, сондай-ақ, ұшу бағдары мен ауытқушылық сипаттарын айқындау мақсатында снаряд қозғалысын оның масса орталығына қатынасы арқылы зерттеу. Сыртқы баллистика осымен бірге атыс кестелері мен сыртқы баллистикалық жобаларды әзірлеу үшін мәліметтер алу әдістерін жасау және түзетпелер теориясы мәселелерін де қамтиды. Ерекше жағдайларда снарядтар қозғалысын сыртқы баллистиканың авиациялық баллистика, [[су]] асты баллистикасы, т.б. арнаулы салаларымен байланыстыра зерттейді. Баллистика ғылым ретінде 16 ғасырда қалыптасты.&lt;ref&gt;Корнер Д., Внутренняя баллистика орудий, пер. с ағылш., М., 1953;&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Баллистика жөнінде алғашқы еңбекті (“[[Жаңа ғылым]]” деп аталатын) 1537 жылы италиялық математик [[Н.Тарталья]] (1499 —1557) жазды. Кейін Б-ның әр түрлі мәселелерін [[Г. Галилей]], [[Исаак Ньютон]], [[Л.Эйлер]], т.б. зерттеді. [[Италия]] физигі [[Э.Торричелли]] (1608—1647) және [[француз]] [[М.Мерсенн]] снаряд қозғалысы жөніндегі ғылымды “Баллистика” деп атауды алғаш рет 1644 жылы ұсынды. Әйтсе де, ежелгі соғыс құралдарының, соның ішінде садақтардың, жебелердің қолданылу орны мен ретіне қарай түрліше болып келуі баллистика заңдылықтарымен есептесудің көне замандардан бастау алатындығын көрсетеді.&lt;ref&gt;Граве И.П., Внутренняя баллистика. Пиродинамика, Л., 1933 — 1937, вып. 1 — 4;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> [[Санат:Әскери-Техника]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A0%D0%B5%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F._%D0%A0%D0%B5%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F 2017-04-05T16:42:31Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Ньютон, Исаак → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>'''Рефрактометрия. Рефрактометрлік теория.'''<br /> <br /> '''Рефрактометрлік әдіс''' - оптикалық талдау әдістерінің ертерек дамыған түрі. Бұл [[Исаак Ньютон|И.Ньютон]], [[Эйлер Леонард|Л.Эйлер]], М.[[Ломоносов]] сияқты ғұлама ғалымдардың еңбектері негізінде танылған. Рефрактометрлік әдіс жарықтың сынуын зерттеуде және жеке әрі күрделі заттарды талдауда өзінің мәнін жойған емес. Бұл әдіс берілген заттың сыну коэффициентін өлшеп, анықтауға сүйенеді.<br /> <br /> '''Сыну керсеткіші''' - [[Балқу температурасы|балқу]], [[Қайнау температурасы|қайнау]] температуралары, [[меншікті салмақ]], [[моль]]дік сіңіру көбейткіші сияқты әр зат үшін тұрақты шама. Сыну көрсеткіші абсолютті (N) салыстырмалы n болып бөлінеді.<br /> <br /> Ауаның абсолютті сыну көрсеткіші:<br /> <br /> N&lt;sub&gt;B&lt;/sub&gt; = C&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;/C&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;= 1,00027. (1)<br /> <br /> мұндағы С&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; және С&lt;sub&gt;а&lt;/sub&gt; - жарықтың ауасыз кеңістіктегі және ауадағы<br /> жылдамдығы. Ал басқа заттардың ауаға қатынасты шартты сыну көрсеткіштері өлшенген, олардын мәні анықтамалық кестелерде келтірілген және олар ауадағы [[жарық жылдамдығы]]ның берілген<br /> ортадағы жарық жылдамдығына С&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; қатынасымен анықталады:<br /> <br /> n=C&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;/C&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;=N (l,00027 Cu), (2)<br /> <br /> мұндағы n - талданатын заттың шартты сыну көрсеткіші, С&lt;sub&gt;а&lt;/sub&gt; - ауадағы жарық жылдамдығы.<br /> <br /> С&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; - өлшенетін ортадағы жарық жылдамдығы.<br /> <br /> Екі [[мөлдір]] ортаның арасындағы шекараға жарық сәулесі түскенде, осы шекаралық бетте жарық аз болса да, шағылысады және одан өткен жарық екінші ортада да өз бағытын шамалы болса да, өзгертіп таралады<br /> <br /> [[Сурет:Жарықтың сынуы.JPG|Екінші ортадағы жарықтың сынуы]]<br /> <br /> [[Сурет:Хим1.PNG]] (3)<br /> <br /> Ауасыз ортада:<br /> <br /> [[Сурет:АуасызОртада.PNG]] (4)<br /> <br /> ал бірінші ортада:<br /> <br /> [[Сурет:Бірінші Ортада.PNG]] (5)<br /> <br /> Демек, осы екі теңдеуден мына өрнек шығады:<br /> <br /> [[Сурет:Сонымен.PNG]] (6)<br /> <br /> яғни шартты сыну көрсеткіші абсолюттік сыну көрсеткіштерінің қатынасына тең, немесе:<br /> <br /> [[Сурет:Абсолютсыну.PNG]] (7)<br /> <br /> Сыну көрсеткіші жарықтың түсу бұрышына тәуелді емес, бірақ ол жарық толқынының ұзындығы мен температурасына тәуелді,<br /> сондықтан заттың сыну көрсеткіші тұрақты температура мен бір [[Монохромат жарық|монохроматты жарық]]та өлшенеді. Бұл параметрлерді n&lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; деп белгілейді, яғни D- 25°С кезінде [[натрий]]дің 589 нм сары сызықты<br /> [[толқын ұзындығы]]нда жүргізілгендігін білдіреді. Арнайы жағдайларда ауаның қысымын, ылғалдылығын да ескеруге тура келеді, әйтсе де көбінесе (2) теңдеу жарамды.<br /> <br /> Тәжірибе көрсеткендей, егер жарық ауа арқылы өтіп, сұйық ауадан тығыздау екінші ортаға жеткенде, ондағы түсу (берілу)<br /> бұрышы сыну бұрышынан әлдеқайда үлкен. Егер сыну бұрышы α&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 90° болса, яғни сәуле жарықты басымдау сындыратын ортадан бәсеңдеу сындыратын ортаға ауысқанда сыну құбылысы болмайды, өйткені sin 90° = 1 және (3) түрленеді.<br /> <br /> n&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;= sinα&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;(8)<br /> <br /> мұндағы сыну құбылысы байқалмайтын α&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; бұрышын толық, ішкі шағылу (шекті немесе межелі) бұрышы деп атайды. Мұндайда сәуле сынбастан толық шағылады. Жоғарыдағы (8) теңдеу толық ішкі сынудың шарты мен жағдайы бойынша сыну көрсеткішін есептеуге<br /> болатынын көрсетеді және ол рефрактометрлік талдау тәжірибесінде жиі пайдаланылады. Заттың сыну көрсеткіші мен тығыздығы өзара<br /> сәйкес өзгереді, яғни көрсеткіш пен тығыздық бір мезгілде бірдей не өсіп, не кеміп отырады. Кейбір заттың сыну көрсеткіші, оның<br /> тығыздығы белгілі бір тәуелділікте болатыны теориялық және тәжірибелік тұрғыдан айқындалған:<br /> <br /> f(n)=r•p, (9)<br /> <br /> мұндағы r - пропорционалдық коэффициентті меншікті рефракция, ал онын молекулалық салмаққа көбейтіндісін мольдік рефракция<br /> R дейді:<br /> <br /> R=M•r (10)<br /> <br /> Негізінде Лоренц-Лорентц формуласы теориялық тұрғыдан қолдау тапқан:<br /> <br /> R=\frac{(n&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-1)M}{(n&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;+2)P} (11)<br /> <br /> мұндағы R - мольдік рефракция, ол температура, қысым сияқты сыртқы себептерге тәуелсіз.<br /> <br /> Органикалық химияда мольдік рефракциялардын [[Аддитивтілік|аддитивтілігі]] кеңінен пайдаланылады, яғни қосылыстың мольдік рефракциясы осы қосылысты түзетін элементтердің атомдық рефракциялары косындысына, ал [[қоспа]]ның рефракциясы оның құраушыларының мольдік рефракциялары косындысына тең. Ерітінділердің мольдік рефракциясын, олардың құрамының (мольдік үлестігі) сызықтық функциясы ретінде қарастырады. Күрделі қосылыстардың рефракциясын анықтау үшін іс жүзінде байланыс рефракцияларын есептеуге тура келеді. Бұл есептеулер [[Органикалық қосылыстар|Органикалық қосылысты]] анықтауға, сипаттауға, құрылымын айқындауға көмектеседі. Ал әрбір атомдардын рефракция мәні анықтамалық кестелерде келтірілген.<br /> <br /> Мысалы. (1) кестеде түрлі толқын ұзындығында өлшенген кейбір атомдар мен байланыстардың рефракциясы берілген.<br /> <br /> 1-кесте<br /> <br /> Фогель ұсынған атомдар мен байланыстардын рефракциясы <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! Atom,байланыс !! Rc !! R&lt;sub&gt;д&lt;/sub&gt; !! R∞<br /> |-<br /> | H|| 1,028 || 1,028|| 1,001<br /> |-<br /> | C|| 2,572|| 2,591|| 2,540<br /> |-<br /> | О (эфирде)|| 1,753|| 1,764|| 1,715<br /> |-<br /> | С&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;|| 5,821|| 5,844|| 5,700<br /> |-<br /> | О (спиртте)|| || 1,610|| <br /> |-<br /> | С- Н|| 1,669|| 1,676|| <br /> |-<br /> | О-Н || 1,650|| 1,660|| <br /> |-<br /> | С - О спирт|| || 1,460|| <br /> |-<br /> | С - Нте|| || 1,680|| <br /> |}<br /> <br /> Мұндай кестедегі мәліметті пайдаланып, молекулалық рефракцияларды есептеуге болады. Мысалы, метил спиртінің мольдік<br /> рефракциясын атомдық рефракциялар бойынша табуға болады:<br /> <br /> R&lt;sub&gt;CH30H&lt;/sub&gt;=R_C + 4R_H + R_0 = 2,591 +4- 1,028 + 1,61 =8,313<br /> <br /> және оны байланыс рефракциясы бойынша:<br /> <br /> R&lt;sub&gt;CH30H&lt;/sub&gt;= 3R&lt;sub&gt;C-H&lt;/sub&gt; + R&lt;sub&gt;C-O&lt;/sub&gt;+ R&lt;sub&gt;O-H&lt;/sub&gt; = 3- 1,618 + 1,46+1,66=8,16.<br /> <br /> Ал, осы метил спиртінің тәжірибе кезінде табылған мольдік рефракциясы 8,060-қа тең. Бұл шамалардың өзара жақындығы<br /> қанағаттанарлықтай.<br /> <br /> Мольдік рефракция молекуланың поляризацияланумен α, яғни молекуланың электрлік [[өріс]] әсерінен деформациялануымен<br /> байланысты:<br /> <br /> R=2,52 10&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt;a (12)<br /> Сыну көрсеткішінін түскен жарық толқынының ұзындығына тәуелділігін [[дифракция]]лық дисперсия (немесе жай ғана [[дисперсия]]) деп атайды және оның өлшемі ретінде толқынның екі түрлі ұзындығында өлшенген сыну көрсеткішінің айырмасын қолданады.<br /> Іс жүзінде келесі дисперсия түрлерін пайдаланады:<br /> <br /> Орташа дисперсия<br /> <br /> Δ&lt;sub&gt;DC&lt;/sub&gt;=(n&lt;sub&gt;D&lt;/sub&gt;-n&lt;sub&gt;c)&lt;/sub&gt;-10&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; (13)<br /> <br /> Аббе саны немесе дисперсия көбейткіші:<br /> <br /> σF&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt; =\frac{n&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;-1}{n&lt;sub&gt;F&lt;/sub&gt;-n&lt;sub&gt;c} (14)<br /> <br /> меншікті дисперсия:<br /> <br /> σ&lt;sub&gt;FC&lt;/sub&gt; =\frac{n&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;-1}{n&lt;sub&gt;F&lt;/sub&gt;-n&lt;sub&gt;c}10&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; (15)<br /> <br /> мұндағы n_D,n_F,n_c - келесі толқын ұзындықтарына арналған сыну көрсеткіштері.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! Сызық !! Толқын ұзындығы, нм!! Белгіленуі<br /> |-<br /> | Натрийдің сары сызығы (Д)|| λ_D=589 | n_D<br /> |-<br /> | Сутектің қызыл сызығы|| λ_с= 656|| n_c<br /> |-<br /> | Сутектің көк сызығы|| λ_F=486 || n_F<br /> |-<br /> | Сутектін күлгін сызығы|| λ_G= 434|| n_G<br /> |}<br /> <br /> Түсетін жарықтың толқын ұзындығының өсуімен сыну көрсеткішінің шамасы да азаяды. Кейбір жағдайда сыну көрсеткіші<br /> өзгерісінің толқын ұзындығы өзгерісімен аномальды жүруі байқалады, Бұл [[спектр]]де қосылысты оптикалық өткізуде максимумдармен<br /> байланысты. Сондықтан сыну көрсеткіші үшін оған сәйкес келетін толқын ұзындығы әркез көрсетіледі.<br /> [[Максвелл теориясының идеялары|Максвеллдің электромагниттік теориясы]] Е ортаның ε электрлік<br /> өтімділігін сыну көрсеткішімен байланыстырады:<br /> <br /> ε= n&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (16)<br /> <br /> Бұл шамаларды өлшеу әр түрлі толқын ұзындығында жүргізіледі. Сондықтан сыну көрсеткішіні мәнін ұзын толқын ұзындығы<br /> шексіз болғандағы мәніне дейін анықтайды. Мұндағы n_D мен арасындағы айырмашылық үлкен емес (1). Алайда, мұны кейбір<br /> сұйықтарда ескеруге тура келеді, өйткені олардағы айырмашылық <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> | Су|| 1,334 || 1,3330 ||1,3320 <br /> |-<br /> | КСІ ерітндісі (Қанықты)||1,368 || 1,3690|| 1,3690<br /> |-<br /> | Ауа||1.000276 || 1,000272||1,000268<br /> |}<br /> <br /> Газдардағы сыну көрсеткішінің [[қысым]] мен [[температура]]ға жалпы тәуелділігі мына формуламен өрнектеледі:<br /> <br /> [[Сурет:кысымтемптәуелді.PNG]]<br /> <br /> мұндағы n_0 мен р_0 - қалыпты жағдайдағы сыну көрсеткіші мен қысым, α мен γ - газдардың табиғатына тәуелді болатын коэффициенттер, мысалы, ауа үшін α = 3,67 • 10&lt;sub&gt;-3&lt;/sub&gt; , γ = 7 • 10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt; .<br /> <br /> Мольдік рефракция физикалық-химиялық есептеулер, заттың құрылымын, молекуладағы байланысты анықтау, Органикалық<br /> қосылысты айқындау үшін кеңінен пайдаланылады. Заттың концентрациясын анықтау үшін градуирленген график әдісін, яғни<br /> сыну көрсеткішінің зат концентрациясына тәуелділігін жиі қолданады. Әдетте мұндай тәуелділік түзу сызықты болады.&lt;ref&gt;Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық . II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Аналитикалық химия]]<br /> [[Санат:Химия]]<br /> [[Санат:Ғылым]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 2017-04-05T16:42:22Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Ньютон, Исаак → Исаак Ньютон (2) using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Niuton.JPG|thumb|right|[[Исаак Ньютон]] (1643-1727)]]<br /> Біздің [[дәуір]]імізге дейінгі IV ғасырдан бастап, жиырма ғасырға созылған уақыт бойы гректің ұлы ойшылы [[Аристотель]]дің және оның жолын қуушылардың идеясы [[үстемдік]] етті. Олардың [[көзқарас]]ы бойынша, дене тұрақты жылдамдықпен қозғалуы үшін оған үнемі баска дене әрекет етуі керек деп есептелінді; дененің табиғи күйі — [[тыныштық]] деп саналды.<br /> <br /> Алғаш рет италиян ғалымы [[Галилео Галилей]] (1564—1642) ғасырлар бойы қалыптасқан бұл [[қағида]]дан бас тартты. Ол өзінің жүргізген керемет [[тәжірибе]]лері негізінде Аристотель мен оның жолын қуушылар [[ілім]]інің жалған екенін дәлелдей білді. Ол денелердің [[Горизонтальдар|горизонталь]] жазыктықтар бойымен [[қозғалыс]]ын зерттей отырып, ''егер денеге басқа [[дене]]лер әрекет етпесе немесе олардың [[әрекет]]і теңгерілген болса, онда дене не тыныштықтағы күйін сақтайды, не түзусызықты және бірқалыпты қозғалысын жалғастырады'' деген [[қорытынды]]ға келген болатын. Бұл — ''[[инерция]] заңы''. [[Исаак Ньютон|И. Ньютон]] инерция заңын [[механика]] негізіне енгізді, сондықтан бұл заңды '''''Ньютонның бірінші заңы''''' деп атайды.&lt;br /&gt;<br /> <br /> Нақты [[жағдай]]ларда қарастырылатын денеге түсірілетін сыртқы әрекеттен арылу мүмкін емес. Алайда тәжірибелер денелер өзара әрекеттесуге (мысалы, аздап еңкейтілген [[үстел]] бетіндегі дене жермен, [[атмосфера]]мен, еңкіш бетпен өзара әрекеттеседі) қатынаса отырып, [[тыныштық]] қалпын сактауы немесе біркалыпты түзусызықты козғалуы мүмкін екендігін көрсетеді. Бұл жағдайда өзара әрекеттесудің теңгерілуі туралы айта аламыз. [[Үйкеліс]] аз болған жағдайда, мысалы, сырғанатылған тас [[мұз]] бетімен үзақ уақыт бойы козғала алады. Үйкеліс неғұрлым аз болса, тас соғұрлым едәуір жерге дейін сырғанайды. Бірақ бұл денелер аздаған теңәрекетті күш әрекетінен өздерінің [[жылдамдық]]тарын өзгертулері мүмкін.&lt;br /&gt;<br /> [[Сурет:10p1.JPG|thumb|left]]<br /> Инерция заңы орындалмайтын санақ жүйелері болады. Мұндай [[Санақ жүйесі|санақ жүйелерінде]] дененің қозғалыс жылдамдығы өзара әрекеттесуден ғана емес, сол жүйенің үдемелі [[қозғалыс]]ынан да туындай алады. Ондай санақ жүйелері ''инерциялық емес санақ жүйелері'' деп аталады.<br /> <br /> Кенет тежелген [[пойыз]] вагон|вагоны ішіндегі [[жолаушы]]ны мысал ретінде алсақ. Пойыздың қозғалысы кезінде вагонға қатысты қозғалмай отырған жолаушы ол тежелген кезде оны әлдене [[вагон]]ның қозғалыс бағытында козғалуға мәжбүр еткендей болады. Өзінің [[орын|орнында]] қалуы үшін жолаушыға әрекет етуге тура келеді. Тежелген пойызбен байланыскан санақ [[жүйе]]сіндегі жолаушыға бұл [[үдеу]]ді тудыратын басқа денелердің [[әрекет]]і болмаса да, оның үдемелі қозғалысы байқалады. Бұл вагонмен байланысқан санақ жүйесінде [[Исаак Ньютон|Ньютонның]] бірінші заңының орындалмайтынын көрсетеді.&lt;br /&gt;<br /> <br /> Сонымен, Ньютонның бірінші заңы ''инерциялық санақ жүйесі'' деп аталатын жаңа [[ұғым]]ды енгізуге мүмкіндік береді.&lt;br /&gt;<br /> <br /> ''[[Дене]]ге басқа денелер әрекет етпегенде немесе олардың әрекеті теңгерілгенде, дене бірқалыпты және түзусызықты қозғалатын (немесе тыныштық күйін сақтайтын) санақ жуйесі инерциялық санақ жүйесі ретінде алынады''..&lt;br /&gt;<br /> [[Сурет:10p3.JPG|thumb|right]]<br /> <br /> Алайда [[идеал]] инерциялық санақ жүйелерінің болуы мүмкін емес, өйткені олардың әрқайсысы [[міндет]]ті түрде баска санақ жүйелерімен әрекеттеседі. Сондықтан қарастырылатын [[мәселе]]лер [[ауқым]]ында инерциялық деп есептелетін санақ жүйесін көрсету қажет болады.<br /> <br /> [[Сурет:10p2.JPG|thumb|left|300px]]<br /> Жер [[тұрғын]]дары, күнделікті [[өмір]]дегі іс-әрекетінде денелер қозғалысын, әдетте, Жер бетіне қатысты қарастырады. [[Жер]]мен байланысқан санақ жүйесінде дененің жылдамдығы оған баска денелердің әрекет етуі аркылы өзгеретінін білеміз. Бұл санақ жүйесіне қатысты тыныштық күйінде болған бірде-бір дененің жылдамдығы күштің әрекетінсіз өзгермейді. Бұдан: &quot;Жермен байланыскан санақ жүйесін ''инерциялық санақ жүйесі'' деп есептеуге болады&quot; деген [[қорытынды]] шығады. Егер жермен байланысқан санақ жүйесін инерциялық деп [[Есептеу|есептесе]], онда оған қатысты тұрақты жылдамдықпен қозғалып келе жатқан кез келген санақ жүйесін инерциялық санак жүйесі деп қарастыруға болады. Жерге қатысты біркалыпты және түзусызықты қозғалып келе жатқан [[пойыз]] оның [[мысал]]ы бола алады. Алайда пойыз өзінің қозғалыс жылдамдығын арттырғанда немесе азайтқанда, яғни &lt;big&gt;а ≠ 0&lt;/big&gt; болғанда, онымен байланысқан санак жүйесі инерциялы болмайтынын ескерген жөн.&lt;ref&gt;Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Жердің [[тәулік]]тік және жылдық [[қозғалыс]]ы маңызды орын алатын астрономиялық бақылаулар үшін Жерді [[инерция]]лық санақ жүйесі деп қарастыра алмаймыз. Тәжірибелер жеткілікті дәлдікпен координаталар басы [[Күн]] центрімен байланысқан және [[ось]]тері жұлдыздарға бағытталған санақ жүйесін — ''гелиоцентрлік санақ жүйесін'' инерциялық санақ жүйесі деп есептеуге болады. Гелиоцентрлік санақ жүйесі де идеал инерциялық санақ жүйесі болып табылмайды. Өйткені Күн де [[Ғалам]] центріне қатысты [[орбита]] бойымен айналады.&lt;ref&gt;Физика және астрономия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңд., толыкт. 2-бас. / Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Токбергенова, Н. Бекбасар. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2009. — 240 бет, суретті. ISBN 9965-36-700-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Физика]]<br /> [[Санат:Астрономия]]<br /> [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83%D1%96 2017-04-05T16:42:14Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Ньютон, Исаак → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Waribumaga.JPG|thumb|right|Ауыр шардың құлауы мен жұқа қағаз парағының күрделі траектория бойымен қалықтап түсуі.]]<br /> Қандай да бір биіктікте бос тұрған дененің жерге құлайтыны бәріне белгілі. Жоғары лақтырылған дене кайтадан жерге түседі. Мұның бәрі Жердің тартуы әсерінен болады делінеді. Бұл — жалпылама [[ҚҰБЫЛЫС|құбылыс]], сол [[Себеп, түрткі|себепті]] де денелердің тек Жердің тартуы әсерінен еркін түсу [[заң]]дарын карастыру ерекше қызықты. Алайда күнделікті бакылау денелердің калыпты жағдайда түрліше құлайтынын көрсетеді. Мәселен, ауыр [[шар]] тез күлап түседі, ал жұқа [[қағаз]] парағы біртіндеп, күрделі [[траектория]] бойымен калыктап түседі.<br /> <br /> Құлайтын денелердің жылдамдығы мен үдеуі, қалыпты жағдайда, денелердің ауырлығына, олардың өлшемдері мен пішіндеріне тәуелді болады. Әрине, денелердің мұндай [[қозғалыс]]ын тек Жердің тартуы әсерінен ғана еркін түсуі деп айтуға болмайды.<br /> Тәжірибе нәтижелері бұл [[айырмашылық]]тардың қозғалыстағы денеге ауаның әсер етуінен болатынын көрсетеді. Сол себепті, егер біз денелердің еркін түсуін зерттегіміз келсе, онда ауаның әсерінен толық құтылуымыз керек.<br /> <br /> [[Сурет:Bawnyag.JPG|thumb|left|Пиза қаласындағы мұнара]]<br /> Ең алғаш мұндай тұжырымды италияндық ұлы [[ғалым]] [[Галилео Галилей]] жасаған болатын. Галилей 1583 ж. Пиза қаласындағы биік көлбеу мұнара үстінен [[диаметр]]лері бірдей, ауыр және жеңіл шарларды бір [[мезгіл]]де тастап, олардың мұнара [[табан]]ына шамамен бір уақытта келіп түсетініне кез жеткізеді.<br /> <br /> ''Бұл биіктігі 58 метрлік мұнараның құрылысы 1173 ж. басталған болатын. Осы ғимарат сол қисайыңқыраған кезде, 1360 ж. салынып бітті''.&lt;br /&gt; <br /> ''Әрине, бұл ғимарат өзінің осы ерекшелігімен қоса, [[Галилей]] ашкан заңның арқасында [[Пиза қаласы|Пиза каласының]] [[даңқ]]ын бүкіл өлемге ғасырдан-ғасырға паш етіп келеді''.<br /> <br /> Сөйтіп, ол [[мұнара]] төңірегіне жиналған пизандықтарды таңғалдырды. Мұндай тәжірибелерді Галилей [[пішін]]дері<br /> мен өлшемдері әртүрлі денелермен, олардың түрлі орталардағы түсуін бақылай отырып, сан мәрте қайталады. Міне, осылайша өз [[ТҰЖЫРЫМ|тұжырымдарының]] дұрыстығына тәжірибе аркылы кез жеткізе отырып, Галилей ''ауасыз кеңістікте барлық денелер бірдей уақытта түседі'' деп үйғарды. Галилей ашқан бұл заңның маңызы өте зор<br /> болды. Ол заң [[материя]]ның аса маңызды қасиеттерінің бірін бейнелейді, біздің [[Ғалам]] құрылымының көптеген ерекшеліктерін үғынуға және оны түсіндіруге мүмкіндік береді. Сонымен бірге Галилей идеялары Ньютон [[механика]]сының<br /> негізі болатын іргетас іспеттес.&lt;br /&gt;<br /> [[Сурет:Galilleo.jpg|thumb|right|[[Галилео Галилей]] (1564-1642)]]<br /> <br /> Алайда Галилей өз ұйғарымын денелерді ауасыз [[кеңістік]]те түсіріп тексере алмады. Өйткені [[Галилей]] емір сүрген XVII [[ғасыр]]да ауа соратын арнайы қүралдар, сорғылар өлі жоқ еді. Оны тек 80 жыл өткеннен соң [[Исаак Ньютон|И.Ньютон]] жүзеге асырды. Ол жүргізген тәжірибе Галилей гипотезасының дүрыс екенін дәлелдеді. Ньютон жасаған тәжірибенің мәнісі мынада. Ұзындығы 1 метрдей шыны түтікке корғасын кесегі (бытыра), ағаш [[Қабық|қабығынан]] жасалған тығын және күстың қауырсыны салынады. Түтікті тез теңкерген кезде бұл 20 денелер түтіктің түбіне әртүрлі уақытта жетеді: әуелі бытыра, сосын тығын, ең соңында қауырсын түседі. Ал егер [[түтік]] ішіндегі ауаны сорып шығаратын болса, онда [[дене]]лер бір мезгілде түседі. Осындай ''ортаның кедергісі болмаган кездегі денелердің тусуі - еркін тусу деп аталады''.<br /> <br /> Еркін түсу үдеуі g [[Әріп|әрпімен]] белгіленеді. Еркін түсу үдеуінің векторы g әрдайым төмен карай бағытталады. Еркін түсу кезінде барлык денелер жер бетіне жақындаған сайын теңүдемелі қозғалады. Демек, денелердің еркін түсуі теңүдемелі қозғалыстың тамаша мысалы бола алады. Мысалы, егер күлап келе жатқан шарды әрбір тең уақыт аралығы өткен сайын арнайы құрал аркылы [[сурет]]ке түсіріп алып отырса, онда [[шар]]дың көршілес орындарының арақашықтықтары бойынша [[қозғалыс]]тың шын мәнінде теңүдемелі екенін анықтауға [[мүмкіндік]] туады. Осы аралықтарды өлшей отырып, еркін түсу үдеуінің сандық мәнін де есептеп шығаруға болады. Неғұрлым дәл есептеулер еркін түсу үдеуінің сандық мәні Жер шарының әртүрлі нүктесінде аздап өзгеше болатынын кәрсетеді. Мысалы, жергілікті жердегі ендікке байланысты ол былай өзгереді: 0° —9,78049м/с&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;; 60° —9,81924 м/с&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;;<br /> 90 — 9,83221 м/с&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Демек, еркін түсу үдеуі полюстерде үлкен болып, ал экваторға жақындаған сайын азаятыны байқалады.&lt;ref&gt;Физика және астрономия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңд., толыкт. 2-бас. / Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Токбергенова, Н. Бекбасар. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2009. — 240 бет, суретті. ISBN 9965-36-700-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Физика]]<br /> [[Санат:Астрономия]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2017-04-05T16:42:10Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Ньютон, Исаак → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>Тербелмелі [[процес]]тер жүзеге асатын құрылғыларды тербелмелі [[жүйе]]лер деп атайды. Осындай жүйелердің қарапайым түрі — математикалық маятниктің тербелісін қарастырайық. '''''Математикалық маятник деп созылмайтын [[салмақ]]сыз жіңішке ұзын [[жіп]]ке ілінген кішкентай ауыр [[шар]]ды айтады'''''.<br /> <br /> Тербелмелі жүйелерге [[тән]] белгілердің бәрі математикалық маятникте де болады. Егер маятникті тепе-теңдік күйінен ауытқытсақ, онда ол [[әрекет]] етуші [[күш]]терді теңгеруші күштің әрекетінен бастапқы тепе-теңдік күйіне қайта оралады. Осындай маятниктердің қозғалысын бақылай отырып, келесі қарапайым [[заң]]дарды тағайындауға болады.<br /> <br /> # Егер маятниктің [[Ұзындық|ұзындығын]] өзгертпей, оған [[масса]]лары әр түрлі [[жүк]]тер ілсек, онда маятниктің тербеліс периодының өзгермейтіні байқалады. Демек, математикалық маятниктің периоды жүктің массасына тәуелді болмайды.<br /> # Егер маятникті [[қозғалыс]]қа келтіргенде оны әр түрлі [[бұрыш]]қа (бірақ өте үлкен емес) ауытқытатын болсақ, онда ол амплитудасы түрліше болғанымен, бірдей периодпен тербеледі. [[Амплитуда]]сы өте үлкен болмаған жағдайда бұл тербеліс гармоникалық тербеліске мейлінше жуық болады. Математикалық маятниктің периоды тербеліс амплитудасына тәуелді болмайды. <br /> # Маятниктің ұзындығын өзгерте отырып, [[тәжірибе]]ні қайталасақ, тербеліс периодының маятник ұзындығына тәуелді болатынына көз жеткіземіз. Демек, маятник неғұрлым ұзын болса, тербеліс периоды соғұрлым көп болады. Ал, керісінше, маятник неғұрлым қысқа болса, [[тербеліс]] периоды соғұрлым аз болады.<br /> <br /> Математикалық маятник тербелісінің [[формула]]сын қорытып шығарайық. Маятник тербеліп тұрғанда жүк АВ доғасының бойымен F&lt;sub&gt;қ&lt;/sub&gt; кері қайтарушы, яғни қорытқы күштің әрекетінен үдеумен қозғалады. Бұл күштің шамасы [[қозғалыс]] кезінде өзгеріп отырады. Ал дененің мұндай тұрақсыз күштің әрекетінен қозғалысын есептеу өте күрделі. Сондықтан [[есептеу]]ді жеңілдету үшін біз былай жасаймыз: маятникті бір [[жазықтық]]та тербелтпей, жүк [[шеңбер]] бойымен қозғалатындай етіп, оны [[конус]] сызуға мәжбүр етеміз.<br /> <br /> Маятниктің айналу периоды оның тербеліс периодына тең болады: Т&lt;sub&gt;айн&lt;/sub&gt; = Т&lt;sub&gt;тер&lt;/sub&gt; = Т .<br /> <br /> Конустық маятниктің [[айналу]] периоды жүк сызатын шеңбердің ұзындығын [[сызық]]тық [[жылдамдық]]қа бөлгенге тең:<br /> <br /> ::T=2πR/ν<br /> <br /> Ал маятник вертикаль күйінен шамалы ғана ауытқитын болса, [[амплитуда]] аз болғанда, қорытқы [[күш]] шеңбердің ВС радиусы бойымен [[бағыт]]талады деп есептеуге болады. Бұл жағдайда қорытқы күш центрге [[тартқыш]] күшке тең:<br /> <br /> ::F=mν&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/R<br /> <br /> Екінші жағынан, ОВС және BDE үшбұрыштарының ұқсастығынан: BE : BD = CB : ОС немесе F: mg = R : l, бұдан<br /> <br /> ::F=mgR/l<br /> <br /> F күшінің осы екі [[Өрнек|өрнегін]] теңестіре отырып aлатынымыз:<br /> <br /> ::mν&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/R=mgR/l<br /> ::ν&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;=gR&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/l<br /> ::ν=R&lt;math&gt;\sqrt{g/l}&lt;/math&gt;<br /> <br /> Осыны T периодтың өрнегіне қойып, мынаны табамыз:<br /> <br /> ::T=2πR/R&lt;math&gt;\sqrt{g/l}&lt;/math&gt;=2π&lt;math&gt;\sqrt{g/l}&lt;/math&gt;<br /> ::T=2π&lt;math&gt;\sqrt{g/l}&lt;/math&gt;<br /> <br /> Сөйтіп, математикалық маятниктің тербеліс периоды g еркін түсу үдеуі мен маятниктің I ұзындығына ғана тәуелді болады. Алынған [[формула]] маятниктің тербеліс периоды оның массасы мен тербеліс [[амплитуда]]сына (ол өте аз болғанда) емес, тек маятниктің I ұзындығы мен g еркін түсу үдеуіне ғана тәуелді болатынын көрсетеді.<br /> <br /> Енді [[серіппе]]ге ілінген жүктің тербелісін қарастырайық. Мұндай қарапайым тербелмелі [[жүйе]]ні серіппелі маятник деп атайды. Егер серіппе l ұзындыққа созылса немесе сығылса, онда денені тепе-теңдік күйіне қайтаратын F күші туындайды. Ұзару шамасы х=l-l&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; азғантай болған кезде бұл күш серіппенің ұзаруына пропорционал болады, яғни [[Гук заңы]] бойынша:<br /> <br /> ::F=-kx<br /> <br /> [[Исаак Ньютон|Ньютонның]] 2-заңын пайдалансақ, дененің қозғалыс теңдеуін мына түрде жазуға болады: ma = -kx, бұдан а = -kx/m. Ығысу шамасы (х) неғұрлым үлкен болса, а үдеуі де соғұрлым үлкен, яғни ең үлкен ығысуға ең үлкен үдеу [[сәйкес]] келеді.<br /> <br /> Гармоникалық тербелістердің ν [[Жиілік|жиілігі]] 1 с ішіндегі тербеліс санын көрсетсе, ω циклдік жиілік маятниктің 2π с секундтағы тербеліс санына тең болады, яғни<br /> <br /> ::ω=2πν=2π/T<br /> <br /> Олай болса, ma=-mω&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;х. Осы өрнекті қозғалыс теңдеуімен салыстыра отырып алатынымыз:<br /> -mω&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;х = -kx, бұдан<br /> <br /> ::ω=&lt;math&gt;\sqrt{k/m}&lt;/math&gt;<br /> <br /> ω=2π/T — екенін ескерсек, серіппелі [[маятник]]тің тербеліс периоды мынаған тең болады:<br /> <br /> ::Т=2π&lt;math&gt;\sqrt{m/k}&lt;/math&gt;<br /> <br /> Алынған [[нәтиже]] серпімділік күші әрекетінен болатын тербелістің периоды [[амплитуда]]ға тәуелді болмайтынын көрсетеді. Сонымен, серіппелі маятниктің тербеліс периоды тек жүк [[масса]]сы мен серіппенің қатандығына тәуелді болады.&lt;ref&gt;Физика және астрономия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңд., толықт. 2-бас. / Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Токбергенова, Н. Бекбасар. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2009. — 240 бет, суретті. ISBN 9965-36-700-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Физика]]<br /> [[Санат:Астрономия]]<br /> <br /> <br /> {{Phys-stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 2017-04-05T16:42:06Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Ньютон, Исаак → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Pietro Longhi 021.jpg|thumb|right|200px|18ші ғ. химиктер, химиялық тәжірибе барысында]]<br /> '''Ғылыми әдіс''' — жалпы ғылыми аясындағы қолданылатын әдістердің жиынтығы. Осыған қоса әрбір ғылым саласы тек қана арнаулы объектіге ғана емес, сол объектіге сәйкес арнаулы әдіске де ие болады.<br /> <br /> ==Ғылыми әдістіӊ жалпы логикасы мен парадигмалары==<br /> Зерттеу құралдарына түрлі процедуралар, әдістер, тәсілдер, методикалар, жүйелер мен методологиялар кіреді. Бұл түсініктер төмендегі логикалық қатарды құрайды.<br /> * ''Әдіс'' - зерттеу барысында белгілі бір қорытынды алуға бағытталған, бір немесе бірнеше метематикалық, немесе логикалық операциялардың теорияға немесе практикаға негізделген түрі. Процедура – белгілі бір операциялар жиынтығының орындалуын қамтамасыз ететін іс-әрекеттердің жиынтығы. <br /> * ''Тәсіл'' – күрделі әдіс болып табылады, ол зерттеу барысындағы бірнеше нысаналы әдістердің жиынтығы. <br /> * ''Методика'' – бір немесе бірнеше әдістер жиынтығына негізделген зерттеу жолдары, немесе олардың жиынтығына негізделген әдістер. <br /> * ''Методология'' - зерттеу әдістері, жүйелері мен методтары жөніндегі білімнің жиынтығы.<br /> * ''Жүйе'' – күрделі құбылыстар мен процестерді зерттеу үшін қажетті техникалық құралдар мен методикалардың жиынтығы.<br /> <br /> Ғылыми танымның нәтижелері түсініктерді қалыптастырумен аяқталады. Ғылымның түсініктілігі бір-бірімен тығыз байланысты аксиомалар, теоремалар мен тұжырымдардың қатаң логикалық құрылысымен түсіндіріледі. Түсініктер көп жақты құрылымға біріктірілген. Теория – бұл түсініктің кеңейтілген түрі. Кез келген ғылыми теория – Евклидтің не Н.И.Лобачевскийдің геометриясы, кванттық механика, не қазіргі заманғы космогония - түсініктердің қалыптасуының мысалы бола алады. Түсініктердің қалыптасуы - үздіксіз жүретін күрделі үрдіс. Әрбір ғылым белгілі бір заңдылықтарға бағынатын түсініктер жүйесі болып табылады.<br /> <br /> Ғылым кумулятивті үрдіс деп аталатын тек қана фактілердің жай жиынтығы емес. Фактілерді әдетте гипотеза мен теориялар арқылы түсіндіруге тырысады. Олардың ішінде белгілі бір кезеңде парадигмаға айналатын жалпыға ортақ немесе фундаменталды теория болады. Кезінде осындай парадигма ретінде Ньютонның аспан және жер денелерінің қозғалыс теориясы қарастырылды, өйткені, бұл теорияға нақты механикалық процестерді зерттеуші дерлік ғалымдар сүйенді. Дәл осылай, электрлік, магниттік, оптикалық және радиотолқындық процестерді зерттеуші барлық ғалымдар Д.К.Максвелл жасаған электромагниттік теорияның парадигмасына сүйенді.<br /> <br /> Ғылыми революцияларды талдау үшін, ғылымға парадигма түсінігін енгізген америкалық ғалым Томас Кун (1922-1996 ж.) олардың ерекшелігін – бұрынғы парадигманың жаңа парадигмаға ауысуы, яғни зерттеліп отырған процестердің жаңа, терең және күрделі түріне ауысуын көрсетіп кеткен. Оның пікірі бойынша ғылымның дамуын екі кезеңге бөлуге болады:<br /> # қалыпты кезең, бұл кезде ғалымдар парадигманы жеке, арнаулы сипаттағы мәселелерді шешуге пайдаланаған;<br /> # экстраординарлық кезең - жаңа парадигманы іздеу кезеңі.<br /> <br /> Осындай қөзқараста жаңа парадигманың бұрынғы зерттеулермен ешқандай байланысы жоқ бола тұрып, оның өзінің пайда болуы түсініксіз болатыны сөзсіз. Шын мәнінде, парадигмаға қарама-қарсы аномалиялық фактілер мысалдарынан – анализ, бағалау сияқты процестердің ғылымның кәдімгі даму кезеңінде-ақ пайда болып жатқандығын байқауға болады. Сондықтан ғылымның дамуының көрсетілген кезеңдерін бір біріне үзілді – кесілді қарама - қарсы қою негізсіз болып, бұл көзқарас көптеген ғалымдардың тарапынан қарсылыққа кездесті. http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/231-kazak-adebieti/2521-gilimi-tanim.html<br /> <br /> ==Жеке ғылымдардың әдістері, жалпы ғылыми әдістер және оларға сипаттама==<br /> <br /> [[Сурет:Johannes Kepler 1610.jpg|thumb|right|200px|[[Иоганн Кеплер]], (1571–1630)]]<br /> [[Сурет:Galileo.arp.300pix.jpg|thumb|right|200px|[[Галилео Галилей]], (1564−1642)]]<br /> Ғылыми танымның әдістері жалпы деңгейлеріне, ғылыми зерттелу үдерісіне, қолданылу ауқымының кеңдігіне қарай бірнеше топқа бөлінеді. Сондай-ақ олар: <br /> * ''жеке'', <br /> * ''жалпы ғылыми'' және <br /> * ''жалпылама'' (философиялық) әдістерге бөлінеді.<br /> <br /> '''Жеке әдістер''' нақты зерттеулердің тар шеңберінде қолданылады және зерттелетін объектілердің сапалық ерекшеліктерімен тығыз байланыста болады. Пәндік бағдарына қарай зерттелу үдерісіне: ''[[физика]]лық'', ''[[биология]]лық'', ''[[Әлеуметтану|әлеуметтік]]'' әдістері қолданылады. Мысалы, [[химия]]дағы [[валенттілік]]ті табу, [[социология]]дағы [[анкета]] жүргізу әдістері сияқты.<br /> Зерттелетін объекті мен оны зерттеу арасындағы тәуелділікті ескере отырып, зерттеуші [[объект]] пен [[әдіс]]тің сәйкестілігін қадағалау керек.<br /> <br /> '''Жалпы ғылыми әдістер''' ғылыми зерттеулер аясында кең қолданылады.<br /> <br /> === Ғылыми танымныӊ эмпириялық және теориялық деңгейлері ===<br /> Ғылыми таным эмпириялық және теориялық деңгейлерге бөлінеді. Жалпы ғылыми әдістердің кейбірі тек эмпириялық деңгейде ([[бақылау]], [[эксперимент]], [[өлшеу]]), басқалары тек теориялық деңгейде (идеалдау, формалау), тағы бірқатары эмпириялық және теориялық деңгейде (модельдеу) қолданылады.<br /> <br /> ===Танымның эмпириялық деңгейінің әдістері===<br /> [[Эмпириялық таным]]ның бастау алатын әдісі — [[бақылау]]. Ол айналадағы нағыздық объектілері туралы бірқатар алғашқы ақпараттар алуға мүмкіндік береді. Бақылау белсенді танымдық үдеріске жатады және нәрсе мен сыртқы дүние құбылыстарының сезімдік (көбінесе көру) бейнеленуі болып табылады.<br /> Бұл әдісті қолданған кезде танушы адам белгілі бір тану мақсатына сүйенеді. Әдетте, ойша әрекет бағдарламасын жоспарлайды және алынған айғақтарға, демек, реалдылық туралы білімдерге сәйкес келетін түсінік береді.<br /> <br /> Бақылау үдерісінде [[зерттеуші]] салыстыру және өлшеу операцияларын қолданады. Зерттеуші объектіні белгілі бір белгісі бойынша салыстырады, сонан кейін оны өлшейді. Өлшеу барысында субъективтілікті мейлінше азайтады. Ал өлшеу кезінде өлшеу құралдарын қолдану зерттеушіні физикалық үдерістерді тіркеудің; сезім органдары сияқты сенімсіз құралдарынан бас тартқызады.<br /> <br /> Эмпириялық танымның бұдан да күрделі әдісі тәжірибе болып табылады. Тәжірибе деп объектінің өзіне сай қасиеттерін айқындау зерттеушінің оған жасанды жағдайлар жасау жолымен әсер етуін айтамыз. Мұндай жағдайда зерттеуші алдын ала объектінің белгісіз (жасырын) сипаттарын ашу үшін, оның өту жағдайларын өзгерте отырып, табиғи үдеріс барысына енеді.<br /> <br /> ===Танымның жалпы логикалық әдістері===<br /> <br /> Оған: [[''анализ'']], [[''синтез'']], [[''индукция'']], [[''дедукция'']] жатады. <br /> # '''Анализ''' дегеніміз — объектіні бірнеше құрамдас бөліктерге бөліп алып, оларды жеке зерттеу. Ондай бөліктер ретінде объектінің белгілі бір заттық элементтері немесе оның қасиеттері, белгілері, қатынастары алынуы мүмкін. Объектінің өзін ұстау заңдарын айқындау үшін алдын ала оның маңызды және екінші қатардағы белгілерін ажыратып алу керек. Олардың жалпы объект құрылымы мен ұстанымында алатын орнын айқындау керек. Объектіні тұтастық ретінде тану оның құрамдас бөліктерін зерттеумен шектелуге болмайды. Таным үдерісінде олардың арасындағы объективтік мәнді байланыстарды ашу, оларды жинақтап, бірлікте қарастыру қажет. Таным үдерісіндегі осы екінші кезенді жүзеге асыру — объектінің жеке құрамдас бөліктерін зерттеуден оның біртұтас байланысқан жағдайын зерттеуге көшуге, анализ әдісін өзге әдіспен, яғни синтезбен алмастыруға байланысты.<br /> # Анализ аяқталған жерде '''синтез''' басталады. [[Синтездеу]] кезінде объектінің анализ жасау кезінде ажыратылып тасталған құрамдас бөліктері қайтадан біріктіріледі. Бүл жерде синтездеу деп элементтерді біртұтас жүйеге қарапайым механикалық түрде біріктіру деп түсінбеу керек. Шындығында, ол тұтас жүйедегі өр элементтің орны мен рөлін анықтайды, олардың өзара байланыстарын белгілейді. Демек, біздің көз алдымызда зерттелетін объектінің нағыз диалектикалық бірлігін көрсетіп береді.<br /> # Анализ бен синтез бір-бірінен бөлек операциялар емес, мәніне қарай олар танымның аналитикалық, синтетикалық әдісінің екі жағы болып табылады. '''Индукция''' ойдың жалпыдан жалпыға қарай бағытталуын, дедукция кері бағытта, ойдың жалпыдан жалқыға қарай бағытталуын сипаттайды. Біздің ой қорытуымызда индукция жиі көрініс береді. &quot;Барлық адам өледі. [[Юлий Цезарь]] — адам. Демек, Юлий Цезарьдің де өлетіні белгілі&quot;. Жалпы жағдайды біле тұра, таным субъектісі оны сол сипаттағы құбылыстардың бәріне ауыстырады. Бұған дейін мұндай объектілер ұзақ индуктивті тану жолынан өткендіктен, сол білімдердің нәтижесінде жеке зерттеу логикалық қорытуға ұласады.<br /> # Данышпан ғалым-химик Д.И.[[Менделеев]] сол кездегі белгілі химиялық өлшемдердің бәрін дерліктей зерттей отырып, элементтердің периодтық заңына алдымен индуктивтік жолмен келді. Элементтердің қасиеттері олардың атомдық салмағына тәуелділігі анықталғанда, ол таза [[дедуктивтік әдіс]]пен сол кезде әлі ашылмаған, белгісіз [[элементтер]]дің қасиеттері туралы жорамал айтты. Содан кейінгі ашылған элементтер ол тұжырымдаған заңдылықтардың толығымен дұрыстығын көрсетті.<br /> Индуктивтік әдіспен алынған ақиқат үнемі толық бола бермейді, сондықтан ол дедуктивтік әдіспен дәйектелуі керек. Екінші жағынан, дедукция үнемі индуктивтік жолмен алынған нәтижелерді пайдалануы керек.<br /> <br /> ==Аналогия және модельдеу әдістері==<br /> <br /> [['''Аналогия''']] деп түрлі объектілер арасындағы, олардың белгілерінің, қасиеттерінің, қатынастарының арасындағы ұқсастықты атаймыз. Объектілер арасындағы ұқсастың пен айырмашылық оларды салыстыру кезінде айқындалады. Демек, [[аналогия әдісі]]нің негізі салыстырудан тұрады деген сөз. Аналогия әдісі ғылымның көптеген салаларында — [[математика]]да, [[физика]]да, [[химия]]да, [[кибернетика]]да, [[қоғамдық пәндер]]де қолданылады.<br /> <br /> Осылай XVI ғасырда [[Галилей]] [[маятник]] [[тербеліс заңы|тербелісінің заңдылықтарын]] зерттеу шіркеудегі [[шамдал]]дың ([[люстра]]) тербелуі мен маятниктің ауытқуы арасындағы аналогиядан басталды. И.[[Исаак Ньютон|Ньютонның]] [[Бүкіләлемдік Тартылыс Заңы|бүкіләлемдік тартылыс заңын]] ашуына да ағаштан алманың түсуі мен аспан денелерінің жерге құлауы арасында аналогия түрткі болғаны белгілі. Дыбыс пен жарықтың берілу, бейнеленуі, сыну құбылыстарының арасындағы аналогия XVII ғасырдағы голланд физигі Гюйгенсті жарықтың толқын сияқты табиғатын айқындауға бастап әкелді.<br /> <br /> Аналогия бойынша қорытынды шығарудың өр түрлі тұрпаттары бар. Бәріне ортақ нәрсе — тура зерттеуге алынатын объект басқа болып, ал қорытынды екінші объект туралы жасалады. Сондықтан аналогия бойынша қорытындыны жалпылама мағынада ақпаратты бір объектіден екіншісіне аудару деп қарауға болады.<br /> <br /> Мұндайда алғашқы зерттелген объект — модель ақпарат аударылған объект — '''[[түпнұсқа]]''' (оригинал) делінеді. Осылайша, модель әрқашан аналогия ретінде көрінеді, өйткені модель мен түпнұсқа бір-біріне ұқсас. Модельдеу әдісінің мәні таным субъектісі таным объектісінің түпнұсқасы туралы оның түпнұсқадан үнемі айырмашылығы бар моделін зерттей отырып, қосымша ақпарат алатындығынан көрінеді. Сондықтан модельдеу аналогия әдісінің бір түрі болып есептеледі. Мұндайда ақпарат кешіру модель мен түпнұсқа ұқсастығының деңгейіне байланысты. Болашақ салынатын ірі құрылыстар мен жасалатын техникалық бұйымдардың қасиеттері мен сипаттамасы алдын ала олардың модельдерінде зерттеледі. Қаржы-экономикалық тұрғыдан бұлар толық ақталады.<br /> <br /> [[Модельдеу әдісі]]н ғалымдар бірнеше ғасырлар бойы пайдаланып келеді. Кезінде XV ғасырда өмір сүрген [[Леонардо да Винчи]] модельдеудің маңызын жақсы түсінген. &quot;Құстың ұшуын барлық бөлшектері бойынша зерттеу өте қиын, — деді ол, бірақ оны жасап шығаруға болады. Судың астында жүзу туралы жазып көр — кұстың ауада ұшқанын аласың&quot;. Модельдеу әдісін [[Галилей]], [[Ньютон]] және басқа ғалымдар да пайдаланған. Ол кезде: &quot;Модельдеуді зерттеудің ең бастапқы кезінде ғана пайдалануға болады, ол ыждағатты ғылыми зерттеулер жүргізуге жарамайды&quot; деген пікір таралған еді. Мысалы, 1870 жылы [[Англия]]да аса ірі [[бронкеме &quot;Кептен&quot;]] жасалды. Бұл кемені моделі бойынша сынақтан еткізген инженер [[Рид бронкемесі]]нің маңызды кемшіліктерін анықтады. Алайда ағылшын билеушілері &quot;ойыншықпен&quot; жасалған тәжірибені назарға алғысы келмеді. Ақыры сол үшін олар жазасын алды, &quot;Кептен&quot; ашық теңізге шыға берісімен суға батып кетті, 500 адамның өмірі үзілді. Қазіргі кезде де модельдеу әдісін жеткілікті бағаламауға немесе оны көзге ілмеуге болмайды.<br /> <br /> &quot;'''[[Модель]]'''&quot; дегенде, әдетте, біздің ойымызға адам арнайы жасамақшы болған белгілі бір шынайы нәрсенің немесе жүйенің, құрылғының, шығарманың, сипаттаманың кішірейтілген үлгісі келеді. Модель арқылы, қолмен ұстап, көзбен көруге болмайтын зерттеу объектісі туралы қалыпты жағдайда киын немесе мүмкін болмайтын білім алуға болады.<br /> Ғылымның түрлі салаларында таным үдерісінде әр түрлі модельдер қолданылады. Оларды екі топқа бөліп қарастыру керек: ''біріншісі''— заттай немесе материалдық модельдер, ''екіншісі'' — логикалық немесе идеалдық модельдер.<br /> <br /> Заттай модельдер көрнекі формада зерттеу объектісінің материалдық қалпын көрсетеді. Олар күрделі техникалық жүйелерді, қымбат тұратын агрегаттарды сынақтан өткізгенде қолданылады. Модельмен [[эксперимент]] жасау арзанға түседі әрі ыңғайлы.<br /> <br /> Логикалық немесе идеалдық модельдер материалдық түзіліммен байланысты емес. Олар зерттеушінің санасында құрылады. Қазір оларды жасауға компьютер қолданылады. Компьютерді пайдаланып ғалымдар күрделі ақпараттың модельдер жасайды.&lt;ref&gt;Қоғамдық білім негіздері: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлықбағытындағы 10-сыныбына арналған окулық / Ә.Нысанбаев, Ғ.Есім, М.Изотов, К.Жүкешев, т.б. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006 жыл. ISBN 9965-33-570-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Ғылыми танымның әдістері==<br /> <br /> Жоғарыда сипатталған ғылыми зерттеулердің құрылымы, кең мағынада ғылыми танымның тәсілі немесе ғылыми әдістің өзі болып табылады. Әдіс – бұл белгілі бір қорытындыға жетуге көмектесетін әрекеттердің жиынтығы. Эмпирикалық ғылымның негізін салушылардың бірі - Ф.Бэкон танымның әдісін циркульмен салыстырған. Әрбір адамның ойлау қабілетінің деңгейі әр түрлі, сол себепті барлық адамдардың жетістікке жетуге деген мүмкіндіктерін теңестіру үшін белгілі бір құрал керек. Ғылыми әдіс осындай құрал болып табылады. Сондай – ақ, әдіс адамдардың мүмкіндіктерін теңестіріп қана қоймай, олардың іс - әрекетін біркелкі жасап, ғылыми зерттеулердің ұқсас нәтижесін алуға ықпал етеді.<br /> <br /> Қазіргі заманғы ғылым белгілі методологияға, яғни қолданылатын әдістердің жиынтығына негізделген. Осыған қоса әрбір ғылым саласы тек қана арнаулы объектіге ғана емес, сол объектіге сәйкес арнаулы әдіске де ие болады.<br /> <br /> Зерттелетін заттардың әртүрлілігінен пайда болатын, жаратылыстану ғылымы мен гуманитарлық танымның методологиялары арасында бірқатар айырмашылықтар бар. Жаратылыстану ғылымы методологиясында заттың жеке ерекшіліктері ескерілмейді, себебі ол баяғыда қалыптасып зерттеушінің назарынан тыс қалған. Мысалы, тарих ғылымында заттың пайда болуын, оның жеке ерекшіліктерінің толығымен қарастырады. Әлеуметтік танымның методологиясы жаратылыстану методологиясынан пәннің өзіндегі айырмашылықтары бойынша ажыратылады: 1) әлеуметтік таным өзін - өзі жоюшы нәтижеге алып келеді (“биржаның заңдарын білу осы заңдардың өзін жоюға әкеліп соғады”-деп жазды кибернетиканың негізін салушы Н.Винер); 2) егер жаратылыстану ғылымдары танымында жекелеген фактілер бірдей болса, әлеуметтік танымда ондай емес. Сондықтан, әлеуметтік таным методологиясы фактілерді жалпылап қана қоймай, сонымен бірге ол аса үлкен маңызға ие индивидуалды фактілермен жұмыс істейді. Осы фактілерден объективті үрдіс пайда болып, солармен де түсіндіріледі. Гуманитарлық таным методологиясының өзіне тән ерекшелігі осында.<br /> <br /> Қазіргі заманғы ғылымда жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдардың методологияларының бір-біріне жақындасу тенденциясы байқалуда, бірақ олардың негізгі және қағидалық айырмашылықтары әлі де сақталуда.<br /> <br /> Ғылыми әдістер эмпирикалық және теориялық әдістер болып бөлінеді.<br /> <br /> ===Эмпирикалық әдістер===<br /> Эмпирикалық әдістерге төмендегілер жатқызылған:<br /> 1) бақылау – объективті шынайылықты арнайы түрде қабылдау;<br /> 2) суреттеу – объектілер туралы мәліметті табиғи және жасанды тілдің көмегімен бекіту;<br /> 3) өлшеу – объектілерді ұқсас қасиеттері немесе белгілері бойынша салыстыру;<br /> 4) тәжірибе жасау – құбылыс қайталанған кезде қажетті жағдайлар қайталанғанына байланысты өзгерістерді арнаулы дайындалған орындар арқылы бақылау.<br /> <br /> Зерттеулердің теориялық деңгейіндегі ғылыми әдістерге төмендегілер жатқызылады:<br /> 1) формаландыру – зерттеліп отырған шынайы процестердің мағынасын ашатын абстрактылы-математикалық модельдер құру;<br /> 2) аксиомаландыру – дәлелдеуді керек етпейтін аксиомалар, яғни дәлелдеуді қажет етпейтін тұжырымдардың негізінде теория құру;<br /> 3) гипотетикалық-дедуктивтік әдіс – нәтижесінде эмпирикалық фактілер тұжырымдалатын бір-бірімен, дедуктивті байланыста болатын гипотезалардың жүйесін жасау.<br /> <br /> Зерттеу әдістерінің классификациясы аса күрделі мәселе болғанның өзінде де, дәстүрлі түрде оларды үш топқа: жалпы ғылыми, интерғылыми және жеке ғылыми әдістерге бөлу қабылданған. Жалпы ғылыми әдістер барлық ғылым салаларына тән және оларды біріктіретін зерттеу объектісінде пайдаланылатын логикалық әдістерді, яғни: бақылау мен тәжірибе, анализ бен синтез, жорамал мен гипотеза, индукция мен дедукция, аналогия, классификация мен систематизация, генетикалық әдіс, т.б. біріктіреді. Интерғылыми әдістерге – экстрополяция, интерполяция, модельдеу, ретроспекция, эксперттік бағалау, т.б. жатады. Жеке ғылыми әдістердің көптеген ғылыми топтары бар.<br /> <br /> Жалпы ғылыми әдістер ішінде төмендегілерді бөліп көрсетуге болады:<br /> * анализ – жан-жақты зерттеу мақсатында бүтін бір затты құрамдас бөліктерге (жақтарына, белгілеріне, қасиеттеріне және т.б) бөлу;<br /> * синтез – заттың құрамдас бөліктерін біртұтас затқа біріктіру;<br /> * абстракциялау – зерттеліп отырған құбылыстың қажетті емес қасиеттері мен қарым-қатынастарынан зерттеуге керек қасиеттері мен қарым-қатынастарын бөліп алу;<br /> * жалпылау – объектілердің жалпы белгілері мен қасиеттерін анықтауға мүмкіндік беретін ойлау әдісі;<br /> * индукция – жеке қорытулар негізінде жалпы тұжырым жасауға мүмкіндік беретін зертеу мен талқылау әдісі;<br /> * дедукция – жалпы тұжырымнан жеке тұжырым жасауға мүмкіндік беретін талқылау әдісі;<br /> * аналогия – объектілердің бірдей белгілерінің ұқсастығы негізінде олардың ұқсастығы туралы айтуға үмкіндік беретін таным әдісі, басқаша айтқанда, аналогия – ғылымның бір саласындағы қатынастардың, оның екінші саласына транспозициялануы, мысалға: тарихи аналогия, кеңістіктік аналогия және т.б<br /> * классификация – зерттелетін пәннің зерттеушіге қажетті маңызды белгілері бойынша түрлі топтарға бөлу (әсіресе, биология, геология, география, кристаллогрфия, т.б. ғылымдардың түрлі бөлімдері).<br /> <br /> Зерттеу процесі барысында төмендегідей интерғылыми әдістер қолданылады:<br /> • экстрополяция – ойдың дамуы немесе белгілі бір тарихи кезеңдегі тенденциялардың ашылуы, яғни жасалған заңдар мен тұжырымдардың бақылау аймағынан басқа аймаққа ауысуы;<br /> • интерполяция – құбылыстардың динамикалық қатарында көрінбейтін, бірақ осы қатар мүшелерінің арақатынасын ашу негізінде параметрлерді, функцияларды, көрсеткіштерді табу;<br /> • модельдеу – шынайы түрде бар процестер мен құбылыстардың логикалық, информациялық және графикалық құрылымын жасау, яғни объектілерді жеңілдетілген түрінде бейнелеу; модельдеу – түпнұсқаның зерттеушіні қызықтыратын қажетті жақтарының дәлме – дәл көшірмесін түсіру арқылы зерттеу;<br /> • ретроспекция – объектінің жүйелі түрдегі сипаттамасын алу үшін зерттеу объектісінің тарихи дамуын зерттеу, яғни оның әртүрлі уақыт кезеңдеріндегі дамуының динамикалық қатарын зерттеу;<br /> • эксперттік бағалау – эксперттің немесе эксперттердің тұжырымдары мен ойлары.<br /> <br /> Күрделі құрылымды объектілерге анализ жасау үшін төмендегі әдістерді қолданады:<br /> * декомпозиция – үлкен жалпы бір мақсатты бірнеше топтарға бөлу;<br /> * селекция – зерттелуге келетін варианттарды іріктеп алып, маңызы жоқ фактілерді алып тастау;<br /> * агрегирование – жекелеген сипаттамаларды жалпы сипаттамаға біріктіру.<br /> <br /> Егер объектінің құрылымы жүйесіз болса, оны талдау үшін дезагрегациялау, яғни жалпылаушы сипаттамаларды жеке сипаттамаларға жекелендіреді.<br /> <br /> Жоғарыда айтылып өткен әдістердің немесе тәсілдің ешқайсысы да, дара түрде зерттеудің негізіділігін, дәлділігі мен дәйектілігін қажетті деңгейде қамтамасыз ете алмайды. Сол себепті зерттеуде жоғары нәтижеге жету үшін олардың бірнеше түрінің жиынтығын пайдалану ғана тиімді бола алады.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> &lt;references/&gt;http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/231-kazak-adebieti/2521-gilimi-tanim.html&lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Ғылым]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2017-04-05T16:41:41Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Ньютон, Исаак → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>'''Динамика'''&lt;ref&gt;Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2&lt;/ref&gt; ({{lang-el|dуnamіs}} – күш) – [[механика]]ның түсірілген күш әсерінен материалдық денелердің қозғалысын зерттейтін бөлімі. Динамиканың негізі – механиканың [[Исаак Ньютон|Ньютон заңдары]]. [[Классикалық механика]]ның бөлімі.<br /> <br /> ==Релятивистік динамика==<br /> <br /> Релятивистік динамика - [[механика]]ның, жылдамдығы вакуумдағы [[жарық жылдамдығы]]на жақын, дененің қозғалысын оқып- зерттейтін бөлімі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Кедейшілік динамикасы ==<br /> <br /> Кедейшілік динамикасы - кедейшілік деңгейінің уақыт мерзімінде өзгеруі.&lt;ref name=a1&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Қоғамның динамикасы ==<br /> <br /> Қоғамның динамикасы - үлкен [[әлеуметтік топтар]]ды қамтитын және [[қоғам]]ның әлеуметтік құрылымында немесе әлеуметтік жүйесінде бейнеленетін әртүрлі өзгерістер, айналулар, ауысулар, үрдістер және т.б.&lt;ref name=a1/&gt;<br /> <br /> == Әлеуметтік институттардың динамикасы ==<br /> <br /> Әлеуметтік институттардың динамикасы - <br /> * а) туу сәтінен жоғалу сәтіне дейінгі [[институт]]тың өмірлік циклы; <br /> * б) кемелденген институттың қызмет атқаруы, яғни анық және жасырын функциялардың орындалуы, дисфункциялардың пайда болуы және оларды жою; <br /> * в) институттың эволюциясы - тарихи мерзімдегі түрлер мен мазмұндардың өзгеруі, жаңа функциялардың пайда болуы және ескілердің жоғалуы.&lt;ref name=a1/&gt;<br /> <br /> ==Музыкада==<br /> [[Музыкалық шығарма]]дағы үннің күші мен қаттылығының әр түрлі деңгейі. Динамиканың түрлері италиялықтар тілінде белгіленеді. Дауыс күшінің бірте-бірте өрлеуі, бірте-бірте әлсіреуі - динамикаға акценттің түрлері де жатады.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> <br /> * [[Гидродинамика]]<br /> * [[Газ динамикасы]]<br /> * [[Термодинамика]]<br /> * [[Аэродинамика]]<br /> * [[Статика]]<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Физика]]<br /> [[Санат:Әлеуметтану]]<br /> [[Санат:Саясаттану]]<br /> [[Санат:Материалдар]]<br /> [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B0 2017-04-05T16:41:35Z

<p>Kasymbot: /* XVII ғасыр */clean up, replaced: Ньютон, Исаак → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|thumb|[[Әл-Хорезми]]-дің ''Әл-Китаб әл-мұхтасар фи хисаб әл-джәбр уә-л-мұқабалә'' атты кітабынан алынған парақ]]<br /> '''Алгебра'''&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО»ҒӨФ. 2007 жыл.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|''&lt;big&gt;الجبر&lt;/big&gt;''}} әл-джәбр) — [[математика]]ның алгебралық теңдеулерді шешу жөніндегі есептерге байланысты дамыған негізгі бөлімдерінің бірі. Алгебра атау және жеке ғылым саласы ретінде [[Әл-Хорезми|Мұхаммед әл-Хорезмидің]] (9 ғасыр) 1-, 2-дәрежелі теңдеулерге келтірілетін есептердің жалпы шешімі көрсетілген “Әл-джәбр уә-л-муқабәлә” атты еңбегінен бастау алады. Ал, [[Омар Хайям|Омар һайям]] ([[1038]]/[[1048]] — [[1123]]/[[1124]]) 3-дәрежелі теңдеулерді зерттеуді жүйелеп, өзінің “Алгебрасын” жазған. Орта ғасырлық Шығыс ғұламалары гректер мен үнділіктер математикасын түрлендіріп, қайта өңдеп [[Еуропа]]ға табыс еткен. Амалдарды белгілейтін таңбалар енгізу нәтижесінде Алгебра одан әрі дамыды. <br /> == XVII ғасыр ==<br /> 17 ғасыр ортасында қазіргі Алгебрада қолданылатын таңбалар, әріптер толық орнықты, ал 18 ғасырдың басында Алгебра математиканың жеке бөлімі ретінде қалыптасты. 17-18 ғасырларда теңдеулердің жалпы теориясы (көпмүшелер Алгебрасы) шапшаң қарқынмен дамыды. Оған сол кездегі аса ірі ғалымдар — француз ғалымы [[Рене Декарт|Р.Декарт]] Декарт, ағылшын ғалымы [[Исаак Ньютон|И.Ньютон]], француз ғалымдары [[Жан Лерон Д’Аламбер|Ж.Даламбер]] ([[1717]] — [[1783]]) мен [[Жозеф Луи Лагранж|Ж.Лагранж]] ([[1736]] — [[1813]]) үлкен үлес қосты. Неміс математигі [[Карл Фридрих Гаусс|К.Гаусс]] ([[1777]] — [[1855]]) кез келген n дәрежелі алгебралық теңдеудің нақты не жорымал n түбірі (шешуі) болатындығын анықтаған ([[1799]]). <br /> == XIX ғасыр ==<br /> 19 ғасырдың басында норвег математигі Н.Абель ([[1802]] — [[1829]]) және француз математигі Э.Галуа ([[1811]] — [[1832]]) дәрежесі 4-тен жоғары болатын теңдеулердің шешуін алгебр. амалдар көмегімен теңдеудің коэффициенті арқылы өрнектеуге болмайтындығын дәлелдеген. Теңдеулердің радикалда шешілуінің шарттары туралы мәселенің түбегейлі шешімін [[Эварист Галуа|Э.Галуа]] берді. Норвег математигі С.Ли ([[1842]] — [[1899]]) зерттеулері үзіліссіз топтар теориясына жол ашты. Ағылшын ғалымы У.Гамильтон ([[1805]] — [[1865]]) мен неміс математигі [[Герман Гюнтер Грассман|Г.Грассман]] ([[1809]] — [[1877]]) еңбектерінен [[гиперкомплекс жүйелер теориясы]] ([[алгебралар теориясы]]) бастау алды. <br /> == XX ғасыр ==<br /> 20 ғасырда Алгебраның өрістер теориясы, сақиналар теориясы мен топтардың жалпы теориясы, топологиялық алгебра мен құрылымдар теориясы, [[1940]] — [[1950]] жылдары жартытоптар мен квазитоптар теориясы, әмбебап Алгебралар теориясы, категориялар теориясы сияқты жаңа бөлімдері пайда болды. Қазақстанда [[1950]] жылдан бастап алгебр. сандар теориясының кейбір мәселелері Б.М. Оразбаевтың басшылығымен ҚазПИ-де зерттелді. [[1967]] жылдан Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында, ҚазМУ-де, ҚарМУ-де, ҚазПИ-де модельдер теориясының кейбір мәселелері зерттелуде. [[1980]] жылдан бастап Алгебраның топтар теориясы (В.С. Молдағалиев), Алгебралық геометрия ([[Мұстафин Ғабиден|Ғ. Мұстафин]]), Ли Алгебрасы (А.С. [[Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы|Жұмаділдаев]]), К-теория (М.М. Телемтаев) және Алгебраның алгоритмдік мәселелері (У.У. Өмірбаев) салаларынан зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Алгебра негізінен: сызықты Алгебра, көпмүшеліктер Алгебрасы, векторлық Алгебра, тензорлық Алгебра, өрістер теориясы, сақиналар теориясы, топтар теориясы, құрылымдар теориясы т.б. салалардан тұрады. Алгебра физикада, кибернетикада, матем. экономикада т.б. кеңінен қолданылады.&lt;ref name=source1&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Жалпылама==<br /> Алгебра – математиканың әр түрлі шамаларға орындалатынамалдарды және амалдармен байланысты теңдеулерді шешудің жалпы әдістерін зерттейтін сала. Біздің заманымыздан бұрынғы (Б.З.Б) 2 мыңыншы жылдарға дейін кезеңде Ежелгі Мысырда (Египетте) бір белгісі бар 1 – дәрежелі теңдеулерге және ax2=b түріндегі теңдеулерге түрлендірілетін есептер қарастырылды. Сол кезеңде Ежелгі Вавилонда екі белгізі бар 2 – дәрежелі және биквадрат теңдеулер, екі белгізі бар теңдеулер жүйелері, тіптен 3 – дәрежелі қарапайым теңдеулер шешілген. Егер теңдеулер шешу кезінде a санына 2 – дәрежелі түбір табу керек болса, Вавилондық математиктер жуықтап түбір табу тәсілі бойынша x – тің түбірін былайша тапқан: a-ны x-қа бөліп (яғни, a/x), x-пен a/x шамаларының арифметикалық ортасын анықтаған. Осы шама әлгі түбірдің жуық мәні болып есептеледі. Қазіргі кездегі шыртты белгілер бойынша бұл былай өрнектеледі:<br /> Түбір асты (а)=1/2(a/x).<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> Математика әлемі<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> *[http://www.flip.kz/catalog?subsection=287 Книги по алгебре] {{ru icon}}<br /> *[http://libra.ucoz.kz/index/algebra/0-9 Алгебра] {{ru icon}}<br /> *[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/ALGEBRA.html Алгебра] {{ru icon}}<br /> *[http://en.wikipedia.org/wiki/Algebra Algebra] {{en icon}}<br /> *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Алгебра Алгебра] {{ru icon}}<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2017-04-05T16:41:05Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Ньютон, Исаак → Исаак Ньютон using AWB</p> <hr /> <div>'''Математика''' ({{lang-el|μάθημα}} — ''ғылым'', ''білім'', ''оқу''; {{lang|el|''μαθηματικός''}} — ''білуге құштарлық'') — әлдебір әлемнің сандық қатынастары мен кеңістіктік формаларын, пішіндерін өлшейтін, оның ішінде — структуралар, өзгерістер, белгісіздік жөніндегі [[ғылым]]. Ол абстрактілендіру және логикалық қорыту: есептеу, санау, [[өлшеу]] және физикалық нәрселерді жүйелі түрде орнықтыру, бейнелеу мен өзгерістерді оқыту арқылы көрініс табады.&lt;ref&gt;Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Математиктер жаңа тұжырымдамаларды сипаттайтын осы түсніктерді ретімен таңдалып алынған [[аксиома]]лар мен анықтамаларды пайдалана қорыта отырып зерттейді.<br /> <br /> == Математика тарихы ==<br /> <br /> === Көне Мысыр математикасы ===<br /> <br /> [[Көне Мысыр]] әлемдегі ең байырғы мәдениет ошақтарының бірі. [[Ніл|Ніл өзенінің]] екі жағалауына орналасқан бұл ел б.з.б. 3200-ші ж.ж біртұтас мемлекет болып бірікті. Ніл өзені әр жылда тасып, жағалаудағы егістік жерлерді шайып кетіп отырған, тасу мезгілі аяқталған соң тұрғындардың жерін қайта өлшеп бөлу керек болады, ұзақ жылғы жер өлшеу тәжірибесінің арқасында [[геометрия]] ғылымы пайда болған ([[геометрия]] – грекше сөз, гео — жер, метро — өлшеу деген мағына береді).<br /> [[Сурет:Egyptian A'h-mosè or Rhind Papyrus (1065x1330).png|thumb|Көне Мысырдың Ахмосе немесе Райнд папирусы]]<br /> <br /> Б.з.б. 2900-шы жж кейін патшаларының мазары ретінде көне мысырлықтар көптеген алып пирамидаларды тұрғыза бастаған. Пирамидалардың құрылысына қарай отырып, сол кездегі көне мысырлықтардың геометрия мен астрономияны аз білмегенін аңғаруға болады. Мысалға, пирамида табаны мен бүйір бет ауданы арасындағы қатынас пен табанындағы бұрыштарды атауға болады.<br /> <br /> Қазіргі кездегі Көне Мысыр математикасы туралы зерттеулер негізінен, сол кездегі монахтар жазуы және руни жазуымен жазып қалдырған екі кітапқа сүйенеді: бірі [[Лондон]]да (1858 жылы ағылшын жинаушысы Райнд тауып, өз меншігіне алған, сондықтан көбінесе Райнд папирусы (жоғарғы суреттегідей) деп аталады, ол папирус б.з.б. 1700 жылға жатады, бұл Мәскеу папирусына қарағанда үлкенірек). Енді бірі Мәскеуде сақтаулы. «Мәскеу папирусы» деп аталады. (суреттегідей)<br /> <br /> Оны 1893 жылы ескі заттарды жинақтап сақтаушы орыс әуесқойы Голенищев сатып алған, ал 1912 жылы ол Мәскеудегі әсемдік өнерлер мұражайына берілген.<br /> [[Папирус]] — қамыс текті өсімдік. Мысырда, Ніл өзенінің жағалауында өседі. Оның өзегін тілімдеп алып, тілімдерді қатарластра орналастырады. Олардың үстіне көлденең осындай тілімдердің екінші қабатын салады. Қысқышпен екі қабатты біріктіріп жаныштағанда тілімдерден шығатын желім сияқты шырын қабаттарды тұтастырып қағаз түріне келтіреді.<br /> <br /> Папирустар 9 ғ.-дан бастап мүлде қолданылмайтын болған, оның орнына [[қағаз]] пайдаланылады.<br /> <br /> Қағаз ең алғаш бұдан 2000 жыл бұрын, [[Қытай]]да шыққан, оны [[Чай Лунь]] деген адам ойлап шығарған деп жазылады Қытай тарихнамаларында.<br /> <br /> Қағаз жасауды қытайлардан [[Орталық Азия]] халықтары үйренген. 7 ғасыр [[Самарқанд]]та қағаз өндірісі болған. Осыдан [[арабтар]] үйренген, олар арқылы [[Еуропа]]ға тараған.<br /> <br /> Көне Мысырдың ертедегі әріптері сурет пішіндес әріптер болған, соңынан ретке келтіріліп демотикалық жазу пайда болған. Осы екі кітаптан басқа да кітаптар теріге, тастарға ойылып жазылған, олар қазір дүнйенің түкпір-түкпірінде сақтаулы. Екі кітаптың жазылған уақыттары шамамен б.з.б. 1850-1650 жж. сәйкес келеді.<br /> <br /> Көне мысырлықтар ертеден ондық [[санау жүйесі]]н қолдануды білген, бірақ оның әрбір орындағы сандардың жазылу ережесін білмеген, мысалға 111-ді жазу үшін, 1-ді үш рет қайталап жазбаған, керісінше әр орындағы 1-лерді әр түрлі белгілермен бейнелеген. Көне мысырлықтардың негізгі амалы қосу болған, ал көбейту қосудың қайталанып келуі ретінде есептелген. Олар бір [[айнымалы]]сы бар бірінші дәрежелі теңдеулерді шеше алған, әрі арифметикалық, геометриялық прогрессиялардың қарапайым есептерін шеше алатын болған.<br /> [[Сурет:Egypt equation.gif|left|thumb|320px|&lt;center&gt;&lt;math&gt;~x\left(\frac{2}{3}+\frac{1}{2}+\frac{1}{7}+1\right)=37&lt;/math&gt;&lt;center&gt; деген теңдеудің иероглифтермен жазылып берілуі.]]<br /> <br /> Сол кітапта («[[Мәскеу папирусы]]») және де шеңбердің ауданын есептеуді де көрсеткен: диаметрінің -ін алып тастағаннан кейін квадраттаған. Есептеу нәтижесінде π=3. 1605 болып шыққан. «Мәскеу папирусында» жазылғаны бойынша олар дұрыс төрт жақтың көлемін есептеуді білген. Қорыта келгенде көне мысырлықтар көптеген нақтылы тәжірибелер топтаған, бірақ оны бір тұтас теорияға айналдырмаған.<br /> <br /> === Ежелгі Бабыл математикасы ===<br /> Көне Мысырда математиканың туумен қатар ертедегі [[Бабыл]] тұрғындары және [[шумерлер]] мен [[аккадтықтар]] өз алдына өздерінің дербес математикасын жасап шығарды. Бұл халықтар сына сияқты сызықшалардан құралатын таңбалар арқылы (19 ғ-да археологиялық қазбалар кезінде табылған) күн көзіне қойғанда тастай қатайып қалатын, балшықтан жасалған саз балшықты тақталарға (плиткаларға) білімдерін жазып қалдырған. Мұндай балшық тақталар Бабыл жерінен мыңдап табылады.<br /> [[Сурет:Babylonian numerals.jpg|thumb|300px|&lt;center&gt;Бабыл сандары&lt;/center&gt;|right]]<br /> <br /> Бабылдықтардың барлық математикалық жетістіктері жинақталып жазылған (шамамен айтқанда б.з.б. 200-шы ж., яғни Бабыл мәдениеті өркендеп өзінің ең жоғарғы сатысына көтерілген кезге жатады) қырық төрт кестеден құралған бабылдықтардың математикалық энциклопедиясы табылған. Бұл энциклопедиядан бабылдықтардың сол ертедегі заманда күнделікті мұқтаждықтары алға қойған практикалық есептерді: егіншілік, жер суаруды реттеу, сауда жасаудағы есептерді шешудің бірсыдырғы тиімді тәсілдерін білгендігі көрінеді.<br /> <br /> Бабылдықтар [[астрономия]] ғылымының негізін салған. Бір аптаны жеті күнге бөлу, шеңберді 360 градусқа, сағатты 60 минутқа, минутты 60 секундқа, секундты 60 терцияға бөлу солардан бізге мирас болып қалған. Жұлдыздарға қарап болашақты болжау, яғни [[астрология]] да солардың арасында туған.<br /> <br /> Бабылдықтар санаудың негізіне қазіргідей 10-дық жүйе емес, көп жағдайда арифметиканың аса қиын амалы — бөлу амалын жеңілдететін 60-тық санау жүйесін қолданған. Мысалы: 1 574 640 санын алпыстық жүйеде өрнектесек: 1 603 + 57 602 + 46 60 + 40, яғни қосындысы 424000<br /> етіп жазылады.<br /> <br /> Әрбір өлшеуіш алдыңғысынан 60 есе артық болып келіп отыратын өлшеуіштер мен таразылар жүйесін де солар жасаған. Біздің қазіргі уақыт өлшемдеріміз — сағатты, минутты және секундты 60 бөлікке бөлуміз содан басталады.<br /> <br /> Бабылдықтар екінші дәрежелі теңдеулерді, ал арнаулы кестелер арқылы үшінші дәрежелі теңдеулерді шеше білген.<br /> <br /> === Ежелгі Урарту математикасы ===<br /> Б.з.б. екінші мыңжылдықтың орта шенінен бастап бір жағынан Бабыл патшалығына, кейіннен оның орнына келген [[Ассирия]] патшалығына, екінші жағынан Кавказ сыртына шектескен территорияда [[Ван патшалығы]] немесе [[Урарту]] патшалығы болды, бұл патшалық 8 ғ-да Кавказ сыртының оңтүстік облыстарын жаулап алды.<br /> <br /> Урарту халықтары Бабыл математикасын меңгеріп, қазіргі позициялық ондық (тұрған орнына қарай бір цифрдің өзі әр түрлі разрядтардың белгісі болатын) нумерацияға жақын және позициялық принципті білмейтін, мысырлық ондық нумерацияға мүлде ұқсамайтын, ондық нумерацияға көшкендігі анықталған.<br /> <br /> Урарту арифметикасы көбінесе ертедегі Армян арифметикасына ұқсас. Бұлай болса ертедегі бабылдықтардың математикасы Урарту халықтары арқылы Кавказ сыртындағы халықтардың, әсіресе армяндардың өте ерте замандағы математикалық мәдениетіне ықпалын тигізіп математиканың ауқымды дамуына зор үлесін қосқан.<br /> <br /> === Ежелгі Грекия ===<br /> Қазіргі кездегі ғылымның нақты отаны Ежелгі Грекия болып табылады.. Ғылымның іргетасы - математиканы, астрономияны, механиканы, оптиканы, биологияны, медицинаны гректер қалаған. Грек астрономдары мен математиктері тұңғыш рет ғылыми болжам мен дедуктивтік дәлелдеуді қолданған. Математиканың теориялық білімінің салыстырмалы түрде дамыған үлгілелері антикалық полистер контекстінде алғаш рет пайда болып, қарастырылды. Бір пікірдің екіншісінің алдындағы артықшылығы дәлеледемелер арқылы анықталды. Негізделген білімнің пікірден артықшылығы антикалық философияда өзінің дамуын одан әрі жалғастырды. Антикалық ғылымда әдістерге, ақиқаттың дамуына ерекше көңіл бөлінді. Тұңғыш рет диалектиканың әдіс ретінде қабылдауға қадам жасалды. Математика саласында негізделген және дәлелденген білімнің идеалын қолдану білімді баяндаудың жаңа принциптерін бекітті. Грек математикасында білімді теория түрінде баяндау үстем болды: «берілді -дәлелдеу керек - дәлелі». Антикалық философтар математиканың дамуының теориялық жолына өтуге қажетті құралдарды өңдеп, математикалық білімдерді дәлелдеулер әдісін қолданулар арқылы жүйелендірудің алуан түрлі қадамдары қабылданды. /Фалес, пифагоршылар, Платон/. Бұл процесс Евклидтің дамыған геометриясының теориялық жүйесінің құрылуымен аяқталды. Атомдық ілімнің негізін салушы ежелгі грек философы-материалисі Демокритке /б.з.д. 460-370 жж./ мынадай қанатты сөздер тән: «Мен үшін бәр ғылыми дәлелдемелер табу бүкіл Парсы патшалағын меңгеруден гөрі маңыздырақ». Дәлелдеу-математиканың іргетасы, онсыз математиканың дамуы мүмкін емес. Математикадағы рационалдық ойлаудың тұңғыш өкілі Фалес /б.з.д. 6258-548 жж./ болып есептеледі. Фалес - мемлекеттік қайраткер, инженер, астроном, философ, математик. Белгілі американ математигі мен ғылым тарихшысы Д.Я. Стройк қазіргі математиканың шығу тегін зерттей келіп, былай деді: «Аңыз бойынша, грек математикасының атасы милет көпесі Фалес болып есептеледі. Ол алтыншы ғасырдың бірінші жартысында Вавилон мен Египетте болған. Ол қаншалықты аты аңызға айналған фигура болғанымен толық шындық ашылған жоқ. Ол қазіргі математиканың негізін ғана салушы емес, сонымен бірге бүкіл қазіргі ғылым мен философияның негізін салушы болып есептеледі». Алғашқы кезде гректер математикамен шұғылданды. Олардың алдында бір ғана мақста тұрды. Әлемдегі адамның орны қандай? Математика Хаостан тәртіп табуға, идеяларды логикалық бір ізге келтіруге, негізгі принциптерді табцуға ұмтылды. Математика бүкіл ғылымдардың ішінде телоиялық түде болды. Фалестің геометрия саласындағы білімі жан-жақты болды. Оған геометриялық құрылымның мынандай негізгі қасиеттері белгілі болды: «диаметр шеңберді тең екіге бөледі». Ежелгі грек математикасы біртіндеп дамыды, бірнеше мектептерге бөлінді. Солардың бірі Пифагордың мектебі болып табылды. Пифагор Самосский /б,з,д, 580-500жж./ - ежелгі грек математигі. Милетке жақын Самос аралында дүниеге келген. Фалестің шәкірті. Пифагордың ілімі бойынша, сандар заттардың мәні болып табылады. Математикалық абстракциялар әлемде белгілі бір тәртіп орната отырып, жасырын жетекшілік етіп отырады. Сандар-бүкіл тіршіліктің бастамасы, дүние туралы түсініктің кілті. Пифагор мектебінің ұраны: «Дүниенің барлығы сандардан тұрады». Пифагоршылардың ілімінде ерекше орынды 1,2,3,4 сандары алды. Осы сандардың қосындысы /1+2+3+4=10/ текрактис деп аталды. Аңыз бойынша, пифагоршылардың анты: «Текрактистің атынан жан дүниеммен ант етемін. Мәңгі гілденіп тұратын табиғаттың қайнар көзі мен тамыры сонда жатыр. Тетрактиске кіретін сандардың қосындысы онға тең. Сондықтан он саны идеалды сан болып табылдаы және әлемді бейнелеп көрсетеді. Пифагордың ең жоғарғы жетістігі - «гипотенузаның квадраты катеттердің квадартының қосындысына тең» деп аталатын атақты теоремасы, кейіннен ғылымға «Пифагор теоремасы» деп енген атақты дәлілдеуі. Бұл теорема ертедегі Мысыр, Вавилон математиктеріне де мәлім болған, бірақ олар дәлелденбеген. Ғылым саласында Пифагор мен пифагоршылдар мынандай жаңалықтар ашып, ғылымның дамуына үлкен үлес қосты: дедуктивтік геометрияны жасады, кеңістік геометриясы бойынша куб, пирамида, додекаэдр деп аталатын үш көпжақтың қасиеттерін зерттеді. Пифагор ғылымының төрт саласын қарастырды. Оларды грек тілінде «математа» деп атайды, оысдаен математика деген термин қалыптасты. Ол төрт сала: сан туралы ғылым /арияметика/, музыка теориясы /гармония/, фигуралар жайындағы ғылым /геометрия/ және аспан жайындағы ғылым /астрономия/. Пифагор музыканы да математикаға жатқызып, негізгі музыкалық интервалдарды – октаваны, квинтаны, квартаны тағайындады. Пифагор музыкалық дабыстарды сандар арқылы, ал музыкалық интервалдарды сандардың қатынастары арқылы кескіндеген. Демокриттің көзқарастарының ғылымда өзіндік орны бар. Оның атомизм ілімі универсалды философиялық ілім болып табылады. Бемокрит математика, физика, философия туралы бірқатар шығармалар жазған. Бірақ оның шығармалары бізге дейін жеткен доқ. Олардың мақмұны бізге басқа авторлардың еңбегі арқылы мәлім. Демокрит атомдар туралы ілімін жасады. Дүниенің негізі - атом мен бостық. Атомдар бөлінбейді. Және сезім мүшелері арқылы қабылданбайды. Олар формасы, көлемі және кеістікте орналасуымен ерекшеленеді. Атомдар ұдайы қозғалыста, өзара әрекетте болады және шексіз материалдық дүниелерді құрайды. Демокрит ұлы болжамды дүниенің құрылымы туралы гипотезаны ұсынды. Демокриттің атомистік гипотезасы философия мен ығылымның дамуында маңызды рөл атқарды. Көптеген ғасырлар бойы ғалымдар осы гипотезаны жетекшілікке алып, эксперименталдық жолмен атомдарды тауып, оның табиғатын түсіндірмекші болды. Аотмистік ілім дами отырып, қазіргі жаратылыстанудың негізі болды. Атақты ойшыл, физик М. Борн «атомдық физикаға шешуші қадам осыдан 2500 жыл бұрын жасалды» дегенді айтады. Демокрит математик те болып есептелді. Б.з.д. IV ғ. Математиканың дамуына философиялық және жаратылыстану ғылыми мектептері үлкен әсер етті. Олардың бірін Платон /б.з.д. 427-347 жж./ басқарды. Ол Академия деп аталды. Пдатон математикаға үлкен мән берді. Платон математиканы ғылым ретінде өте жоғары бағалады, оны философиямен табысты шұғылдану үшін қажет ғылым деп есептеді. Платон Демокриттің гипотезасын өткір сынға алды. Демокриттің атомдары - көлемді денелік бөлшектер. Платонның атомдары-геометриялық, иделды геометриялық фмгуралар: тік бұрыш, үшбұрыштар. Платон үшін идеалды геометриялық фигуралар, объектілер дегеніміз-тек қана аспанда өмір сүретін идеялар. Ал, жер бетіндегі бізді қоршаған дүние олардың дөрекі бейнесі ғана деп есептеді. Математика денелік дүниеден бөліп қарастырылды, тәжірибеге көңіл бөлуге тыйым салынды. Платонның шәкірттері дедуктивті пайымдауларды ғана қолдануға ұмтылды, бұл таңдау математиканы түбірімен өзгеріске ұшыратады. Көптеген грек философтары мәігілікті және ақиқатты іздестірді. Дедукциялық әдіс қана абсолютті бірден-бір нәтижелерге әкеледі. Дүние туралы білімдердің жинақталуына сәйкес оларды жүйелендіру қажеттілігі пайда болды. Бұл мәселені ежелгі ойшылдардың бірі ПАристотель /б.з.д.. 384-322 жж./ табысты шешті. Ол Грекия мен Македония шекарасында дүниеге келген. А. Македонскийдің ұстазы болды. 366 жылы Афинаға, Платонның Академиясына келіп 20 жыл тұрды. Аристотель Платонның сүйікті шәкірті болды. 335 жылы Афинада өзінің перипатетикалық мектебі - лицейді ашты. Перипатетка - грек сөзі: peripateo – серуен құру деген мағынаны білдіреді. Аристотель әңгімелесу, сұхбат құру барысында шәкірттерімен серуен құруды ұнатқан. Аристотель - өз заманының ірі энциклопедист ғалымы. Аристотель ғылыми жүйелендіруге алғаш қадам жасады. Аристотельдің ілімі бойынша-дүниенің көзі, тұтқасы, түп негізі-заттық нәрсе. Табиғат мәңгі қазғалыстағы, өзгерістегі материалдық заттардың жиынтығынан тұрады. Дүниені тану деген-еі әуелі табиғи құбылыстарды білу деген сөз. Зат туралы түйсік, елес, ұғым болу үшін ең әуелі сол бізден тыс тұрған заттың болуы қажет. Аристотель өзінен бұрынғы грек ғылымының жетістіктерін жалпылай логика ғылымын негіздейді. Аристотельдің логикасы математиканың дамуына күшті ықпал жасады, ол дедуктивті-логикалық әдістің қалыптасыуына әкелді. Қазіргі математикалық құрылыстың негізгі іргетасы саналатын аксиома, анықтама, теорема, дәлелдеулер дейтіндер Аристотельдің логикасы негізіндк жасалған. Аристотель-жанды, жансыз табиғат жөніндегі ғылымдарды жасауға көп ат салысқан философ. Аристотельдің жаратылыстану жөніндегі пікірлері оның философиялық идеяларымен ұштасып жатады. Арситотель қозғалыс жөнінде ілім тудырды, бұл ілімнің негізгі қағидалары теріс болғанымен, ғылыми механиканының бастамасы болды деп айтуға болады. Аристотельдің жануарлар дүниесі туралы еңбектері биологиялық ғылымдардың шығуына үлкен үлес қосты. Ол шәкірттерімен бірігіп 500 түрлі жануарларға сипаттама берді, жануарлар классификациясын жасауға ұмтылды. Аристотель саяси экономия ғылымының бастамасын жасады. «Экономия» деген терминді Аристотель енгізген, ол грекше «Эйкон» - «шаруашылық», «Намос»-«Заң» деген маңынаны, яғни шаруашылық заңы дегенді білдіреді. Аристотель өзіне дейінгі 300 жылға созылған грек ғылымы , философиясы мен өнерінің жетістіктеріне қорытынды жасап, оларға жаңа сипат берді, жаңа бағыт сілтеді. Ол әлі де болса жіктері ашыла қоймаған тұтас ғылым ішінен бірсыпыра салаларды ажыратуға бастама жасады /философия, математика, жаратылыстану, мемлекет теориясы т.б./. Бұл бастама кейіннен ғылым салаларының көптеп шығуына мүмкіндік туғызады. Ірі ойшыл, ғалым, ол математиктердің бірі-Евклид /б.з.д. 300-225жж./. Афинада өмірге келіп, Александрияда тұрды. Онда ғылыми мектептің іргетасын қалады. Евклидтің өмірі жайлы мағлұматтар жоқтың қасы. Ол туралы екі аңыз сақталған: оның біріншісі бойынша, Птолмей патшаның геометрияны бейнетсіз оп-оңай білдіретіндей жол бар ма?» деген сұрағына Евклид « Геометрияда патшалар үшін айрықша жол жоқ» деп жауап қайтарыпты. Екінші аңыз бойынша, бір шәкірт Евклидтен «геометрияны о0у не пайда береді» деп cұраған көрінеді. Сонда Евклид қызметшіні шақырып алып: «оқудан пайда тапқысы келіп тұр екен, мына балаға үш теңге беріңдерші», - депті. Евклид-математика, физика, астрономия, музыка ғылымдары бойынша бірнеше еңбектер жазған оқымысты. Олардың ішіндегі ең атақтысы – «Негіздер». Евклидтің «Негіздері» екі мың жылдан астам уақыт бойы дүние жүзі математиктерінің қолынан түспейтін шығарма болды. Осы еңбекте жасалған геометрия жүйесі дүние жүзі мектептерінде сол қалпында оқытылып келеді. Мысалы, Англияның мектептерінде геометрияны Евклидтің « Негіздерінің» өңделген варианты бойынша өтеді, мектеп оқулығын «Геометрия» демей, жай ғана «Евклид» деп атайды. «Негіздер» 13 кітаптан тұрады. Мұнда қамтылған мәселелер: түзу сызықты фигуралар планиметриясы:дөңгелектер, оның хордалары мен жанамасы туралы ілім т.б. Евклид «Негіздерді» құрайтын әрбір кітапты анықтамалар келтіруден бастайды. Мысалы, бірінші кітаптың басында 23 анықтама, сонан кейін бес постулат және бес аксиома келтірілген. Евклидтің бес постулаты: Кез келген нүктеден үздіксіз соза беруге болады; Кез келген орталықтан кез келген радиуспен шеңбер сызуға болады; Барлық тікбұрыштар өзара тең болады; Егер екі түзумен қиылысатын үшінші түзу олармен екі тікбұрыштан кемімтей тұтас бұрыштар жасайтын болса, онда ол екі түзуді шектеусіз соза берсек, бұрыштар екі тік бұрыштан кем болатын жақтан қиылысады. Бесінші постулат математика тарихында көп айтыс туғызады. Соған қарамастан, «Негіздер» күші бүгінге дейін математика ғылымдарын дедуктивтік жолмен баяндаудың тамаша үлгісі болып отыр. Антика ғылым тарихының жарқын беттеріне көз алсақ, онда біз ұлы ойшыл, ежелгі грек ойшылы Архимедке кездесеміз. Ол Сицилия аралында Сиракузда дүниеге келді. Александрияда білім алды. Архимед Ғылым мен Адамзат тарихының тағдырын айқындаған азын-аулақ даналардың қатарына жатады. Бұл ретте ол Ньютонға ұқсас. Осы екі данышпанның шығармалары өте ұқсас. Екуін де математика, физика, астрономия сияқты ғылымдар саласы қызықтырған. Бүкіл математиктер мен физиктердің ішінен Архимед пен Ньютонның есімдері ғана бүкіл әлемге аян. Архимедтің ғылыми еңбектері математикаға да, физикаға да, асторномияға да жатады. Оның математикалық еңбектері өз заманынан озық болған, бұл еңбектері дифференциалдық және көптеген математикалық еңбектерінің ішінен қисық сызықтардың ұзындықтарын, әр түрлі фигуралар мен денелердің көлемін және беттердің ауданын есептеу ерекше орывн алған. Архимед рычаг заңын, суда өлшеу арқылы қорытпаның құрамын анықтау тәсілін тағайындаған, өз атымен аталған гидростатика заңын ашқан. Сұйыққа батырылған денеге, көлемі сол дененің көлеміндей сұйықтың салмағына тең болатын және онан әрқашанда жоғары қарай бағытталған кері итеруші күш әсер ететіндігін айқындайтын заң аэростатика мен гидростатика заңы деп аталды. Архимед Жер суаратын машиналарды, жүк көтеретін рчаг жүйелері мен блоктарды, тас ататын және қамал бұзатын соғыс машиналарын т.б. ойлап шығарған. Архимед шығармаларының көпшілігі сақталмаған. Архимедтің «шар мен цилиндр», « Дөңгелекті өлшеу және леммалар» атты екі кітабы орыс тіліне аударылған. Архимед енгізген санына жақын мән 227 3,14 сол кездегі практикада қолдануға тиімді болды. Ол қазір де қолданылады. Архимедтің кейінгі кездегі шығармашылығына оның астрономияға деген қызығушылығына тән. Астрономиядағы оның жетістігі Планитарийдің құрылымы. Айналып тұратын сфера арқылы Күнді және бес планетаны, айдың фазасын, күн мен айдың тұтылуларын бақылап отыруға болады. Бұл даданы еске сақтау мақсатында Архимедтің ұрпақтары, оның ғылымның « мәңгі ұранына» айналған «Эврика,Эврика!-Таптым!»-деген қуашһнышты айқайын бүгінгі күнге дейін жеткізіп отыр. Архимедтің әдісі П санының өлшемі XVII ғасырға дейін үлгі болып келді. П саны ғылым мен техниканың алуан түрлі салаларына ене бастайды. Ол қазіргі кезде космоқа ұшыруларға дайындауда компьютерлер орындайтын сызуларда кездеседі; Пи инженерлерге қажетті ондық белгілерді бейнелейді. Антикалық ғылым – адамзат ойының қызықты да, жарқын беттерінің бірі. Философиялық және ғылыми идеялар, концепциялар, теориялар көбінде қазңргң ғылымның іргетасы болып табылады. Олардың кейбіреулері үшмыңжылдықтың барысында талқыланып, шешілді, пікір таластар тудырды, бірақ әлі де шешімін тапқан жоқ.<br /> === Үндістан ===<br /> <br /> === Қытай ===<br /> Қытай математикасының алғышарттары болып, ежелгі мәдениеттің түрлі классификациялық жүйелері табылады. Олар: инь және янь күштері, әлем айналымының бес фазасы, сегіз тригамма және тағы басқалар жайлы ұғымдар. Математиканың дамуы оның мемлекеттік басқару жүйесінің қажеттіліктеріне тікелей байланысты болды. Математика Қытайда басқа ғылымдар сияқты қызметкерлердің қажеттіліктерін қанағаттандырған болатын. Математиканың негізгі ұғымдары «Тоғыз тарауда суреттелген математика» деген еңбекте қарастырылды. Оның авторы – біздің заманымыздан бұрынғы 2 ғасырда өмір сүрген Чжан Цан. Еңбек бірнеше рет толықтырылды. 1 мыңжылдықтың ортасында қорытындыланып, тоғыз трактаттан құрылған математикалық канон болып шықты.<br /> <br /> Ежелгі қытай оқулықтарында адамдар есептеуді жіптерді түйіншектеу арқылы жүргізді делінеді. Кейін даналар түйіншектерді ағашқа салынатын белгімен алмастырған. Бірақ, иньдік жазбалардың өзінде-ақ ондық жүйенің барлық сандары кездеседі. Иньдіктер тек ондықтарды пайдаланған. Ең үлкен сан 10000(вань) болған. Оны «толық сан» деп айтқан. «Он мың жыл өмір сүріңіз» (вань суй) деген тілек осыдан шыққан.<br /> <br /> «Күресуші Патшалықтар» дәуірінен бастап (б.з.б. 5-3ғ.) қытайлар санауға арналған таяқшаларды пайдаланды. Шаршы пішіндісін оң сандарға, үшбұрыш пішіндісін теріс сандарға. Немесе қызыл түстілерді оң сандарға, ал қара түстілерді теріс сандарға пайдаланды. Кейін 12 торкөзге бөлінген тақтайлар пайда болды. Оның бетіне таяқшалар қойылып, есептеулер жүргізілді. Таяшалармен есептегенде бестік жүйе қолданылды: 1-ден 5-ке дейін сандар қарапайым таяқшалардың қосындысын құрады. Ал 6 мен 9 аралығындағы сандарда бірінші бес таяқшалардың орнына бір ғана таяқша қолданылды. Көпорынды сандар үшін таяқшаларды тік және көлденең орналастыру арқылы көрсетілді: бірліктер тақтада тігінен орналасты, ондықтар көлденеңінен орналасты, жүздіктер тігінен, мыңдықтар көлденеңінен тағы сол сияқты. Көбейту үшін таяшалардың тақтаға орналастырудың ерекше тәртібі қолданылды. Көбейтінді тақтаның жоғарғы жолына, көбейткіш оның астына жазылды. өзіндік көбейту кестесі де болған. Орта ғасырларда бестік жүйеге негізделген ерекше есептегіш шоттар да пайда болды. Шоттың негізгі рамасы тең емес екі бөлікке бөлінді. Бір рамада әрбіреуінде бес сүйектен орналасқан сымдар болды. Келесі бөлігінде әр сымда екі сүйек орналасты. Бір жағындағы бес сүйек екінші бөлігіндегі бір сүйекке тең. Ал сымдардың саны да бірдей емес, 11-ден 13-ке дейін болуы мүмкін. Соңғы кездерге дейін осындай есептегіш шот әр сауда нүктесінде кеңінен пайдаланылды.<br /> <br /> === Араб математикасы ===<br /> Орта ғасырдағы Орта Шығыс, Солтүстік Африка және Испания сынды мұсылман мемлекеттеріндегі араб жазуы арқылы жазылған математикалық шығармаларды айтады. Араб математикасының дамуына арабтар ғана емес, парсылар, сүриянилер, т.б. үлес қосты. Бұл шығармалар қолжазба түрінде осы күнге жеткен, олар әлемнің әр түкпіріндегі кітапханаларда сақтаулы тұр.<br /> <br /> Араб математикасының дамуы орта ғасырдағы араб мәдениетінің дамуымен бірге дамыды. Оның дамуын үлкен жақтан үш кезеңге бөліп қарауға болады:<br /> * '''8 ғ. бастап 9 ғ-дың ортасына дейін''' әл-Мансұр халиф Бағдатта ішінде телескоп пен кітапханасы бар «[[Даналық үйі]]н» ([[араб тілі|арабша]]: بيت الحكمة Bait al-Hikma) ашып, оған сол кездегі Сүрия, Үндістан т. б мемлекеттерден ғалымдарды жинайды, бұл кезең негізінен басқа тілдегі математикалық шығармаларды аударып, оны үйрету кезеңі деп айтуға болады. Ең алдымен [[Евклидтің|Евклид]] «Геометрияның бастамалары», одан кейін үнді математигі Брахмагупта еңбегі араб тіліне аударылады. Содан бастап [[Архимед]], [[Аполлониус]], [[Диофант]], [[Птолемей]] сынды ертедегі гректің ұлы математиктерінің шығармалары іркес-тіркес араб тіліне аударылды. Бұл дәуірдегі атақты математик әл-Хорезми болды. Ол тек аудармамен айналысып қана қоймай, сонымен бірге «Хорезми арифметикасы» (көптеген кітаптарда «Liber Algoritmi» деп аталынып жұр), «[[Әл-жәбр уә-л-Мұқабала]]» т. б атты атақты кітаптары бар. Қазіргі кездегі математиканың маңызды бір саласы болып табылатын алгебраны осы әл-Хорезми енгізген.<br /> * '''IX-ғасырдың ортасынан XIII ғ-ға дейін''' араб математикасының гүлдену дәуірі деп қарауға болады. Осы кезеңде Бағдадта, Бұхара, Қаһира және Испанияның Кордова және Толедо қалаларында көптеген ғылыми зерттеу орталықтары пайда болды, бұл дәуірдегі атақты математиктерден Батани, Әбу-Уафа, Карачи, әл-Бируни, [[Омар Хайям]], Насыреддин Туси, Банналарды атауға болады.<br /> * '''XIV ғ-дан соң XV ғасырдағы''' [[Әмір Темір]]дің Самарқандтағы [[телескоп]] мен сонда зерттеумен айналысқан [[әл-Каши]]ды айтпағанда, бүкіл араб математикасының құлдыраған кезеңі болып табылады.<br /> <br /> Араб математикасының негізгі жетістіктерінен, арифметика жағында: ондық санау жүйесі, жазбаша есеп (бұл екеуіне Үндістанның тигізген әсері бар), дәрежеге көтеру, біріз қатарлардың қосындысын табу формуласы, т. б. Ал алгебра жағында: бірінші және екінші дәрежелі теңдеулерді шешу, үшінші дәрежелі теңдеудің геометриялық шешу әдісі, екімүшеліктің жіктелуіндегі коэфициенттері т. б; геометрия жағынан: Евклидтің «геометрияның алғашқы кітабының» аудармасы, парралелдік туралы аксиоманың тереңдей зеріттелуі, '''π''' санының мәні (әл-Каши 16-орынға дейін дұрыс есептеген) т. б; тригонометрия саласы да ертедегі грек пен үндіге қарағанда анағұрлым толық зерттелген.<br /> <br /> 12 ғ-дан бастап, араб математикасы Солтүстік Африкадағы Жерорта теңізі жағалау арқылы өтетін мәдени жолдары арқылы Испания мен Еуропаға тараған. Әсіресе ондық санау жүйесі мен жазбаша есеп, Евклидтің «Геометрия бастамалары» кітабының аударма нұсқасы т. б. бұлар бүкіл Еуропаның, тіпті дүние жүзінің математикасының дамуына орасан зор ықпал еткен.<br /> <br /> Бірак, араб математикасының керемет туындылары латын тіліне аударылып Еуропаға тарамаған, тек 19-ғасырдан кейін араб математикасы реттеліп бір жүйеге келтіріле бастаған. Араб математикасы ертедегі гректің, Үндістанның, Қытайдың, Шығыс пен Батыстың математикалық жетістіктерін пайдаланып және оларды бір қалыпқа түсіріп Еуропаға таратқандықтан мәдениеттің қайта гүлденуі кезеңінде математика керемет дамыды, сондықтан да араб математикасы әлемдік математика тарихында ойып тұрып орын алады<br /> <br /> === Орта ғасырлар математикасы ===<br /> Математика ғылымының кіндігі де, тұсауыда кесілген жері ертедегі шығыс(Қытай, Үнді, Бабилон, Мысыр). Онан кейін, ол Бабилон мен Египет, Грекияға ауысады. Грекия математиктері математиканы өзінің нәтижелері мен түпкі қағидаларын логикалық қортынды арқылы келтіріп шығаратын дедукциялық ғылымға айналдырды. Гректер әсіресе бастапқы геометрияға жататын мәселелерді түгел зерттеді деуге болады.<br /> <br /> Жаңа заманнан ілгері 47 ж. Рим әскерлері Грекияны басып алып Александрия портындағы Мысыр кемелерін өртегенде, өрт кітапхананы да шарпып, натижеде екі жарым ғасыр бойы жинап сақтаған кітаптар мен 500 мың парша қолжазба күйіп түгейді. 4 ғ. Христандар Грекия пұтханаларын өртеген кезде Серапис пұтханасындағы 300 қолжазба күйіп түгейді.<br /> <br /> Міне осындай тарихи себептерден, әрі Грек математикасының өзіндегі олқылықтар себебінен, ежелгі Грекия математикасы тоқырайды. Осыған байланысты бүкіл Еуропада ғылым дамымақ түгіл, уақытысында болған ғылымдардың өздері жоғалып, Еуропаны қара түнек басады. <br /> Ақыл берген ғасырлардың орынына мың жарым жыл бойы үздіксіз созылған оянбайтын ұйқыға батқан «Ақыл-ой» ғасырлары келді. Адамзат тарихында мұнан үлкен, бұдан ғаламат ауыртпалық болған жоқ.<br /> <br /> Шығыс математикасы 5 ғ-дан 15 ғ-ға дейінгі мың жылдан астам уақыт аралығында есептеудің әсіресе астрономияның қажетінен шұғыл дамыды, бұрынғы Грекия математиктерінің көпшілігі философ болса, кейінгі шығыс мәдениетінің көбінің астроном болуы міне осы себептен болса керек.<br /> <br /> Матемактика тарихында, Гректердің мұрагерлері Үндістанлықтар делінеді. 200-жылдан 1200 жылға дейін Үндістан математикасы жоғары толқынға көтерілген дәуір есептеледі. Бұл дәуірдің бастапқы мезгілінде, олар Гректерден геометрияны Вавилоннан алгебраны үйренді. Әрі Қытайдан үлгі алып арифметика мен алгебраны одан ары дамытты.<br /> <br /> Үндістан астрономиясы мен астрономиясын дәуір биігіне көтерген ғалымдар: «Ариабхатия» атты астрономиялық шығарманы авторы Ариабхатия (476-550) оның тригонометрияға қосқан үлесі төтенше зор.<br /> <br /> Брахмагупта (598-?), ол отыз жасында «Арифметикадан лекциялар» және «Анықталмаған теңдеулерден лекциялар» қатарлы арнаулы тарауларды өзі ішіне алған, «Брахма-сыбхута-ситханда» (брахманың түзетілген жүйесі) атты әйгілі шығарма жазған. Ең алғаш теріс сандарға төрт амалды қолданған міне осы Брахма гупта.<br /> <br /> Махавира (850-жылдар) «Есептеу жауһары» атты шығарнма жазған, кейбір тарихи деректерден қарағанда Қытайдың математикаылық кітаптаырынан пайдаланғандығы мәлім.<br /> <br /> Үндіс математика тарихындағы ең биік тұлға Быхаскара Акария (1114-1185) Быхаскара астрономия, арифметика, өлшеу алгебраға қатысты көптееген шығармалардың авторы, солардың ішінді қызының атын қойған арифметика мен есептеуге жататын әйгілі шығармаысы «Лайлауати» (көрікті). Алгебралық шығармасы «Вижаганита» (түбірлерді есептеу) де теріс сандарды біршама кеңірек қарнастырған. Гректеер өлшемдес емес кесінділерді ең бұрын тапсадағы бірақ оның бір сан емес екенін мойындамады. Быхаскара басқа барлық Үндістан математиктерінен асқан кереметтігі иротционал сандарды сан деп қарап, иротционал сандар мен ратционал сандар арасындағы қатаң шекараны бұзып тастағандығы.<br /> <br /> Сандардың ондық системасын Үндиялықтар алтыншы VІ ғасыырда игерді. ІХ ғасырға келгенде математик Махавира нөлді бір сан деп қарайды. Содан бастап ондық система одан ары кемелдене түседі. Қазіргі күнде бүкіл дүние жүзі қолданатын арғы түп төркіні Индыстан екендігі математика тарихынан азда болса хабары бар адамға белгілі болса керек.<br /> <br /> 773 жылы Үндыстаннан Бағдатқа көрнекті бір астроном келеді. Ол арабтарға одан 150 жыл бұрын жазылған Брахмабуттаның «Брахма-сутта-сиддыханта» атты кітабының санскирт тіліндегі нұсқасын береді. Бұл кіпты Мұхаммет Ибын Ибраһим әл-Фараби араб тіліне аударады. Араб астрономиясы міне осы кезден басталады. Хорезмидің редекциясымен ол екі рет шыққан. «Сиддыхантха» Хорезми көлемді теориялық кіріспе жазған. Хорезми өзінің «Китап әл-джам уат тафрих би хисап әл-үнді» атты кітабын үнеділердің үлгісімен жазады. Онда санау тіртібі, сандардың он сифыры арқылы жазылуы, аталуы, төрт амал, түбір шығару, жәй бөлшектерді есептеу айтылған. Бұл кітап 1150-жылы латын тіліне аударылған. Еуропалықтар Үнді сифырларын араб тіліндегі кітаптардың аудармаларынан көргендіктен араб цифры деп атағаны мәлім.<br /> <br /> Тарих жылжып өтіп жатты, хандықтар ара бақталасы, хандық ішіндегі тах таласынан талай хандық ауысып, ғылым ордалары ойрандалып, адамзат ақыл ойының алыптары құғын-сүргін көрседағы ғылыми мұраларды халық көзінің қарашығындай сақтап өзигіліктеріне айналдырып отырды.<br /> <br /> ХІІІ ғасырға келгенде шығыс Қытай, Батыс орта азия , таяу және орта шығыс елдері манғол билеушілернің қлдарына өтті. Осы елдер ара барыс-келіс, сауда мәдениет ауысу онан ары күшеюдің сыртында Юан патшалығы дәуірінде мұсылмандар ерекше мұрсатты жағдайларды болады, ордада әр қайсы өлке аймақтарда саяси, әскери, экономика және ғылым-техника орындарында негізгі басқару, манғолдардан қалса мұсылмандардың қолында болады. Мұсылман елдерінің көптеген астроном-математиктері хан ордасына келіп жылнама (календар) жасау қызметімен шұғылданды.<br /> <br /> «Юан патшалығы тарихындағы» деректерден қарағанда Құбылайхан таққа шағар алдында (Құбылайдың хан болған кезі 1260-1294) жылдар аралығы) Жамалиддін бастаған бір топ мұсылман астрономадары сол кездегі манғол хандығының астанасы Шаңдуға (Ішкі манғолдың Долы ауданының шығыс оңтүстігі) шақырылады. Құбылайхан «Жамалиддін қатарлы мұсылман астрономадарын қабылдап олардың білім-өнерін пайдалану туралы жарлық түсіреді . оларға ешқандай мансап берілмеген» («Юан тарихы». 90-шиыршық). Мұсылман елдерінің астрономиясы мен математикасы міне осы кезден бастап Қытайға кірнеді. Құбылай орталықты Бей жиңге (Ханбалық) көшіргеннен кейін Жамалиддін Ханбалықта бақылау стансияяысын құрады. 1267-жылы төмендегідей жеті түрлі астрономиялық асбап жасайды.<br /> <br /> 1. көпшеңберлі асбап: арабша аты Dhatuhalag - датухалық. Мыстан жасалған аспан денелері мен күннің өз өсінің маңайындағы айналуын бақылауға қолданған. <br /> 2. Азимот аспабы: арабша аты Dhatu sumut - датусмуд жұлдыздарды бақылайтын аспаб. <br /> 3. көлбеу ендікті аспаб: арапша аты Luhma - I - muwaji - лахмуммуж. Күннің көлеңкесін өлшеу арқылы көкткем мен күзді айыратын аспап. <br /> 4. горизонтал ендікті аспап: luhma-i- mustawi - лахмомустави. Қыс -жаз маусымдарын айыратын аспап. <br /> 5. аспан глобусы: арабша аты -Kurai - Sama - Курасма, оған 28жұлдыз және 12мүшел ойылған, аспан күмбезі деседе болады. <br /> 6. жер шары глобусы: арабша аты -kura- i- ardz-курай арзұ. Жер шары қаритасы десе де болады. <br /> 7. тәуліктік уақыт анықтау аспабы: арабша аты, usturlab - устырлаб мыстан жасалған. Оған 12 шақ сызылған. (« Юан тарихы! 48-шиыршық). <br /> «Мұндай таңғажайып тамаша аспаптардың Қытай астрономдарының аспан денелерін, аурарайын бақылауда керемет қолқабысы болғандығын ешкімде теріске шығара алмайды» дейді еліміздің ғылым тарихшысы Мажань өзінің «Мұсылман астрономисының Қытай астрономиясына ықпалыә атты мақаласында. «1297 жылы Жамалидын, Айшуе қатарлы асторономдарры «ұзақ жылдар» атты календар жасап ордаға ұсынады, Құүбылай хан бұл календарды ішінара райондардың қолдануы туралы жарлық түсіреті.» («Юань тарихы» 52-ширшық). 1271жылы Ханбалыққа ханзу обсерваториясы (расатханасы) және мұсылмандар обсерваториясы (расатхана) құрылып, тең дәрежелі орган болады. Ханзулар обсерваториясының бастықтығына Гу Шу Жин тағайындалады. Тағы бір мұсылман астрономы Айшуе абсерваториясына бақылау және есептеу жұмысына жауапты болады.<br /> <br /> Құбылай хан 1276жылы еліміздің атақты астрономия математигі Го Шук Жин (1231-1316) мен Уаң Шунь (1236- 1282) ды қабылдап, Юань патшалығының жаңа календарын жасауды бұйырады. Сонымен олар 1280 жылы « мезгіл календары» атты біршама кемелді календар жасап ортаға ұсынады. Құбылай хан бұл календарды бүкіл мемлекет бойынша қолдану туралы жарлық түсіреді. Ал календардың кемелділігін содан байқауға болады, 1644 жылы елімізгі батыс календары кіргенге дейін жиыны 364 жыл қолданылады, сонымен бір уақытта еліміздігі халықтардың қолдануы үшін арнаулы мұсылмандар календарын жасайтын мемдекет дәрежелі жылнамалар меңгермесі құрылады. 1288-1291 жылдар Жамлид дін Айшуенің мұсылмандар календарын басқару қызметін Салмень мен әл Ахун Сәли (1243-1307) өткізіп алады, әрі ұзақ жылдар календарына өзгерістер енгізеді. 1313 жылы астроном Кламадін ұзақ жылдар календарына өзгерістер енгізеді өзгеріс енгізілген бұл нұсқа үлкен жіне шағын екі түрлі формада жылнамалар меңгермесі жағынан баспада басып таратылады, жекелердің басып таратуына тийым салынады. 1328 жылға келгенде басып таратылға нмұсылман календары 5257 нұсқаға жеткен. Алып жүруге қолайлы болу үшін шағын нұсқасын да басып таратады, Минң патшалығы дәуіріне келгенде яғни 1368 жылы жылнама меңгермесінің басшылары Қыдыр, Әділ және Ыдырыш қатарлы 14 астрономды патшалық үкімет шақырып әкеліп календарға түзетулер жасатады. Патшалық өкімет 1369жылы тағы да ЖАнали қатарлы 10адамды шақырып әкеліп календар туралы арнайы талқы ұйымдастырды.<br /> <br /> Юань патшалығы дәуірінде, Шань Чи Гунь жазған «Юань патшалығы хатшылары шежіресінің» жетінші ширшығындағы « мұсылмандар кітабы» атты тармағында «1273 жылы мұсылмандар расатханасы пайдаланған кітаптар 242 кітап, расатхана бастығы Жамалиддіннің үйінде 47 кітап сақталған болып жиыны 13 түрлі» оның ішінде 4 математика кітабы бар.<br /> <br /> Өкінерлігі бұл кітаптар біздің дәуірімізге келіп жетпей жоғалгған, оның үстіне жоғарыдағы 4 кітаптың аттары араб тіліндегі аталуының дыбыстық атаулары болғандықтан, олардың мазмұндары жөнінде дәп басып бірдеме деу қиын. Солайда бұл кітаптың кейбіреулерінің аттары жөнінде өз тұспалымды ортаға қоя кетпекшімін. Мұсылман астрономдардың елімізге келуімен бірге Юань патшалығы дәуірінде араб цифрының кірігендігі де анық.<br /> <br /> 1956жылы , Ши ань қаласы маңынан Юань патшалығы дәуіріндегі Әнши Уаңның ордасының көне орнынан бетіне араб цифрлары ойылған бірнеше төртбұрышты кішкене темір тахташалар табылды. Бұл араб цифрының елімізге кіруі жөніндегі ең алғашқы заттық айғақ болып табылады. Әл- Хисса, «хатшылар шежіресіндегі» деректерден қарағанда, «1278жылы Жмалидын Әнши каңға календар есептеп берген кезде расатханадағы үш қызметкерді бірге ертіп жүріп жаттықтырған». Бұл тахташаларды жасаған болуы мүмкін.<br /> <br /> Тағы бір тарихи деректерден қарағанда, Жамалидин астрономиялық жіті аспапты жасаған кезде араб тіліндегі Фтолемейдің «астрономия жинағы» қатарлы 3 түрлі ғылыми кітап әкелді делінген.<br /> <br /> Жамалидын атақты астроном-математик болудан сырт әйгілі теңдессіз геогроф және тарихшы. «Юань патшалығының хатшылар шежіресіндегі» деректерден қарағанда, 1288жылы Жамалиддін Құбылай ханаға жазған хатында « мемлекетіміз теңдессіз бірлікке келді, территориясы кеңейді, басты жұмыстар ретке түсті, хан, патшалар әділ ел билеп, өткен әрқандай заманға қарағанда қой үстіне бөз ьорғай жұмыртқалаған заман болды. Соған, сен ұлы бірлікке қарасты ел -аймақтардың тарихын жазып шығуға бел байлап отырмын…» деген. Құбылай хан Жамалиддінның бұл ұсынысын қолдағанның сыртына қажетті адамдарды қосып беретіндігіне кепілдік еткен. Сонымен Жамалиддін бірқанша ғұлама ғалымдардың көмегімен 15 жыл бойы материал жинау, реттеу, түрге айыру, көшіру арқылы 1303 жылы 600 бөлім, 1300 шиыршық келетін 200 реңді қыстырма суретті «Ұлы Юан патшалығының ұлы бірлік шежіресі» атты тарихи-жағрапиялық әйгәлә шығармасын жазып бітіреді. Патша Темір (1294-1307) Жамалиддінді осы еңбегі үшін неше мың қадақ алтын-күміспен силайды. Өкінерлігі бұл кітап Миың патшалығы дәуіріндегі аласапыран соғыста ойрандалып, жекелердің қолына сақталған азнаулақ бөліктері ғана біздің дәуірімізге келіп жетеді. Азаттықтан кейін Жау уан ли деген адам оның 10 шиыршығын «Юан патшалығы дәуіріндегі бірлік шежіресі» деген атпен баспаға береді. 1966-жылы Жұңхуа кітап мекемесі жағынан басылып таратылады.<br /> <br /> Юан патшалығы дәуірінде тағы бір мұсылман математик әрі сушылық инженері Сакыш 1321-жылы «Тасқыннан сақтану туралы масылихат» атты кітап жазады. Оның бұл кітабында бір белгісізі бар теңдеулерден пайдаланып, су құрылысындағы төтенше күрделі есептерді шешеді.<br /> <br /> Қорыта айтқанда, Юан патшалығы дәуірінде, және одан кейінгі дәуірлерде ислам елдерінен неше жүздеген ғұлама ғалым, астроном-математиктер жылнамалар меңгермесінде, расатханада жұмыс істеген. Бұлармен бірге көптеген математикалық білімдерде кірген. Солайда орта ғасырдағы ислам елдері математикасының еліміз математикасының дамуына жасаған ықпалын әлі де ішкерлей зерттеуге тура келеді.<br /> <br /> ==== Әл-Хорезмиге дейінгі ислам математиктері ====<br /> 'Осы кезеңдегі математиктердің жалпы өмір баяны туралы толық ақпарат жоқ. бізге жеткені, мәлім болғаны тек осы кезеңдегі математиктердің аттары мен кейбір ғылыми еңбектері ғана. Олардың ортақ бір ерекшелігі математика және астрономиялық трактаттарды тек қана араб тілінде жазған, кейігі кезінде ғана үнді математиктерінің шығармасын араб тіліне аудара бастаған. Осы дәурдегі кейбір математикалық амалдар Қытай математикасынананда көрініс табады.<br /> # Ибрахим әл-фазариәбу ишах Ибрахим ибн Хабиб ибн Сүлеймен ибн Самура ибн Жүндаб. тулған жылы белгісіз, 777 жылы қайтыс болған. Араб астрономы, математигі. [[Астролабия]]ны бірінші болып ойлап табушы және бірнеше астрономиялық трактаттар жазған.<br /> # Яқұб ибн тарихШашамен Персияда тулыған, кейіннен бағдатта болған(767-778), 796 жылы шамасында қайтыс болған. өз заманының ең мықты астрономы және математигі болғын. Араб әлеміне үнді сандарын ең алғаш болып таныстырған ғұлама. 767 жылдары Бағдаттың заңгері әл-Мәнсүрмен кезігіп, одан үнді астрономдары Канхах (немесе Манках?) деп атаған трактатты үйренеді, кейіннен оны Мұхаммед бұйрық беріп арабшаға аударған. Ол сфераның қасиеттері туралы трактат жазған.<br /> # Мұхаммед Ибн Ибрахим әл-Фазари Әбу Абдаллах Мұхаммед ибн Ибрахим әл-Фазари. Ол Ибрахим әл-Фазаридің ұлы. Кейде зерттеушілер астролябияны Мұхаммед әл-Фазари жасаған деп те жазады, туған жылы белгісіз, шамамен 796-806 жылдары қайтыс болған. Мансұр халифтың бұйрығымен 772-773 жылдары санскрит тілінде жазылған астрономиялық еңбек Сиддхантаны арабшаға аударған. Бұл үнді сандарының арабтарға, мұсылман әлеміне таралуының бастауы еді.<br /> <br /> == Араб сандары ==<br /> 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 араб сандары деп аталады. Олар ондық санау системасы бойынша сан жазудың негізі. Араб сандарын үнділер тапқан, кейін келе ол арабтардың арасына тараған. 12 ғ-дың басында Италия ғалымы Фибоначчи (Leonardo Fibonacci, 1170-1250 жж.) латын тілінде жазылған «Есеп шот» деген кітабында үнді сандарын еуропалықтарға таныстырған. Еуропалықтар бұл сандарды арабтардан қабылдағандықтан, мұны араб сандары деп атап кеткен.<br /> <br /> == Әл-Хорезми ==<br /> <br /> Әбу Абдолла Мухаммед ибн Мұса әл-Хорезми әл-Мәжухи 787 жылы шамасында Хиуада туып, 850 жылы шамасында Бағдатта қайтыс болған.<br /> <br /> Әл-Хорезми Орта Азияның ұлы математигі, әрі астрономы, жиырма жасында ғылым қуып Бағдатқа келіп, сол жерде өмірінің көп уақытын сол жерде өткізген. Бағдатта өздігінен грек тілін үйренеді, сол жердегі кітапханадан грек пен үндінің ғылыми мұраларын меңгереді. Сол заманда Бағдаттағы кітапханалармен обсерваторияларды басқару ісін өзі қолына алған. Обсерваторияда аспан денелерін зеріттеп, зеріттеулер нәтижесінде әйгілі «Астономиялық кестелер» атты еңбегін жариялады. Осы еңбегінде аспан денелерін бақылау нәтижелерімен қатар тригонометриялық функциялардың кестелері, шеңбердің қасиеттері, шеңбер доғасының бөліктерінің қасиеттерімен қатар градус, минут, секунд ұғымдарының анықтамалары да бар еді, оның «Жер түрлері жайындағы кітабы» араб тілінде жазылған, онда сол заманда белгілі елді мекендер мен мемлекеттер, таулар мен теңіздер мен көлдер және олардың табиғи сипаттары суреттелген.<br /> <br /> Хорезмидің атын әлемге әйгілеген еңбегі екі кітап болып шыққан математикалық еңбегі: «Үнді есебі бойынша қосу мен азайту» («Kитaб aл-жaм 'а бил хисаб aл-Хинди») мен «Әл-Жебр мен әл-Мұқабала есебі жөніндегі кысқаша кітап» («Aл-Maкaлa фи хисаб aл-жaбр вa aл-Mұқaбалa»). 12-ші ғасырда латын тіліне аударылған, ол кітаптың ұқсамайтын екі түрлі аудармасы XVI-шы ғасырға дейін сақталған). Біріншісінде арифметика, екіншісінде алгебра баяндалған. Бұл кітап математика тарихындағы алгебраға арналған тұңғыш шығарма, сондықтан да әл-Хорезмиді кейде «Алгебраның атасы» деп те атайды.<br /> <br /> Кітап үш тараудан тұрады, бірінші тарау «Теңдеуді шешу жолдары» деп аталады. Онда алты түрлі теңдеу қарастырылған, соның ішінде бірінші және екінші дәрежелі теңдеулердің шешу жолдарымен олардың қолданулары көрсетілген, ондағы формула математиклаық өрнек түрінде емес, сөз жүзінде баяндалған. Ең алғашқы болып екінші дәрежелі теңдеулерді төмендегі түрге бөлген еді:<br /> <br /> әрі оны геометриялық жолмен шешеді. «әлховарезм» деген сөз кейіннен алгоритм деген сөзге айналып кеткен, яғни қазргі қолданыстағы математиканың бір ережесі алгоритм термині де осы әл-Хорезмидің атымен аталады. Оның бұдан басқа еңбектерінен «Тарих кітабы» (&quot;Kитaб aт-Тaрих&quot;), «Жер бейнесі туралы кітап», «Астролябияның құрылысы туралы кітап»;<br /> # «Астролябияның көмегімен жасалатын нәрселер туралы кітап»;<br /> # «Күн сағаты туралы кітап»;<br /> # «Еврейлердің заманын анықтау және олардың мейрамдары туралы кітап»<br /> <br /> == Насыр ад-Дин ат-Туси ==<br /> Толық аты: Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн ал-Хасан ат-Туси. Оның аты тарихта бірнеше атпен сақталған, мысалға Хожауи Туси, не Қожа Насыр. 1201 жылы 18 ақпанда қазіргі Иранның Хорасанынна қарайтын Тус қаласында дүниеге келген, Ол тулған кез Монгол империясының бар әлемді жаулап жатқан кезіне тура келеді, ол кезде империяның құрамына Қытайдан бастап шығыс Еуропаға дейінгі елді мекеннің бәрі қарап болған кез еді, [[моңғол империясы]] қол астына қараған жердегі мәдени ошақтармен ғылым ордаларының біразын қиратты, әсіресе, сол кездегі ислам әлемінің ғылым ордалары көп зардап шекті.<br /> <br /> Ат-Тусидың әкесі сол жердегі он екінші медресенің заң жөніндегі кеңесшісі болған, он екінші медіресе сол кездегі шиит мұсылмандарының діни оқуы мен уағыздарын жүргізетін маңызды орын болған, Туси осы жерде діни сауатын ашады, сонымен бірге өзінің нағашы ағасынан көптеген жаратылыс тану саласының сабақтарын үйренеді, Бұлардың ішінде логика, физика, метафизика және математика бар, ерекше ден қойып үйренгені алгебра мен геометрия болды.<br /> <br /> 1214 жылы Шыңғысхан соғыс бағытын Қытай мен шығыс Еуропаны жаулауға жұмсады да, осы кезде ислам әлемінде біраз кеңшілік болды, осыны жақсы пайдалаған Туси 13 жасында, Тус қаласынан 75 км қашықтықтағы Нишапурға барады, Нишапур білім қуған жасқа шөлін басар бұлақ іспетті болды, қалада көптеген оқымыстылармен қатар көптеген материялдар, математикалық трактаттар молынан табылатын, осы жерден ол медицина, философия және математиканы беріле оқиды. Шығыстың атақты ғұламалары әл-Фараби, әл-Бируни, әл-Хорезми, [[Омар Хайям]]ның және басқа да даналардың шығармаларынан сусындайды.<br /> <br /> Оған математиканы Камал ад-Дин ибн Жүніс (атақты математик Шараф ад-Дин ат-Тусидің оқушысы) үйретеді.<br /> <br /> Кейіннен 1256 жылдары ол Аламут қаласына келіп, сол жерде ғылыммен және орда жұмысымен айналысады.<br /> <br /> Ол біраз шығарма жазған, бірақ, өмірінің көп бөлігін көшіп-қонумен өткізген ғұламаның бізге жеткен шығармасы аз, ең алғашқы трактаты 1232 жылы жазылған «Ахлақ-и насири» (Akhlaq-i nasiri), бұл трактатта математика, философия, логика мәселерімен қатар астрономия мәселелері де қаралған. Ғұлама 1274 жылы 26 маусымда Бағдатка жақын жердегі Кадхимаин деген жерде қайтыс болған.<br /> <br /> == Шамс ад-Дин ибн Ашраф Ас-Самарқанди ==<br /> <br /> Шамамен 1250 жылы Самарқандта (Өзбекстан) туған, 1310 жылдары шамасында қайтыс болған. Толық аты жөні: Шамс ад-Дин Мұхаммед ибн Ашраф ал-Хусаини ас-Самарқанди<br /> <br /> Оның нақты қай жылы туып нақты қай жерде қайтыс болғаны туралы толық мәліметтер жоқ, тек бізге мәлімі 1276 жылы «Рисала фи адаб ал-Бағс» деген еңбегін жазып бітіргені ғана белгілі, оның бұл еңбегі механика, логика, философия, математика, және астрономия саласын қамтыған сонымен бірге өз заманында бірге жасаған ғұламалар туралы үлкен еңбек еді, еңбек көне грек оқымыстыларының еңбектері секілді түгелдей диалог ретінде құрылған. Ол және де 1266-77 жылдары аралығындағы аспан денелерін зерттеуі туралы мәліметтерге толы «Астрономияға түсінік» атты еңбегі бар.<br /> <br /> Математикаға келер болсақ, оның бізге жеткені 20 беттен ғана тұратын Евклидтің 35 теоремасын түсіндірген кітабы ғана бар, бірақ, оның бұл еңбегі өз заманындағы Евклидтің еңбегін жан жақты зерттеген ең мықты еңбек болған.<br /> <br /> == Абу ал-Қужанди ==<br /> Толық аты Абу Махмуд Хамид ибн ал-Қидар ал-Қужанди. Шамамен 940 жылы қазіргі Хужанд (Тәжікстан) қаласында дүниеге келген.<br /> Қужанди туралы біздің білетініміз өте аз, ол туралы тек ат-Тусидің еңбектерінен ғана мәліметтер алуға болады, ат-Тусидің жазбаларында, оны Сырдария бойындағы Хужанд қаласынан келгендігі, ал оның әкесінің моңғолдардың бір тайпасының басшысы екені айтылады, осы айтылғандарға қарап, және оның Сыр бойынан кеткендігін ескерсек, оның біздің Қазақстан жерінен барған деуге де болады, ал шетел басылымдарында оны тәжікстандық деп жазады.<br /> <br /> Ол жастайынан ғылымға құштар болған, оның ғылым жолына Буид ру басыларының көп көмегі тиген. Буид руы сол жердегі билік басына 945 жылы Ахмад ад-Дауланың Бағдатты өзіне қаратқан соң келген. Ал осы Ахмад ад-Дауланың билігі Буид руымен тығыз байланыста болған, сол себептен. Қужанди 976-997 жылдар аралығында Ахмад ад-Даулахтың сарайында ғылыммен айналысқан. Ахмад ад-Даула оны сол жердегі ең үлкен обсерваторияның басқару жұмсын беріп оған астрономиялық бақылау жүргізуіне көптеген қолайлы жағдай жасап отырған. Осы жерде ол күн траекториясын бақылауға алады, әрі бір жылдық бақылау нәтижесінде жердің өз өсінен ауытқу бұрышының 23 32' 19&quot;болатынын есептейді. Көптеген астрономиялық бақылаулар мен зерттеулер де жасайды, астрономиялық бақлауларға керек деген ниетпен геометриялық трактаттар жазады. Оның басты еңбектерінің барлығы астрономияға арналған, ал сонымен қатар аздаған математикалық жұмыстарды жазғанын ат-Тусидің жазбаларынан біле аламыз. Aбу Жафар Мұхаммед ибн aл-Хасан Aл-Қaзиннің сандар теориясына қатысты кітабында мынадай сөз бар «... менен бұрын жасаған.... ғалым Aбу Мұхаммед ал-Қужанди екі санның кубтарының қосындысы бір санның кубы болмайтынын көрсеткен, бірақ дәлелі қате...» (бұл атақты [[Ферманың ұлы теоремасы]]) міне осы сөзден де ал-Қужандидің сандар теориясымен де айналысқанын көреміз.<br /> <br /> Өкініштісі ғұламаның толық еңбегі мен өмірбаяны туралы ақпараттар өте аз болғандықан оның басқа да қандай еңбектерінің барлығы бізге белгісіз. Бір елдің ең үлкен обсерваториясын басқарған ғұламаның басқа да еңбектері болуы бек мүмкін.<br /> <br /> Әл-Қужанди шамамен 1000 жылы қайтыс болған, қайтыс болған жері белгісіз<br /> <br /> === Еуропалықтар ===<br /> <br /> === Заманауи математика ===<br /> <br /> === Арифметика ===<br /> '''Арифме́тика''' ({{lang-el|ἀριθμός}} «сан») — математиканың, қарапайым [[сан]]дар түрлерін ([[натурал сан]]дар, [[бүтін сан]]дар, [[рационал сан]]дар) және оларға қолданатын қарапайым арифметикалық операцияларды ([[қосу]], [[алу]], [[көбейту]], [[бөлу]]) зерттейтін саласы.<br /> <br /> === Геометрия ===<br /> <br /> ==== Планиметрия ====<br /> '''Планиметрия''' ({{lang-la|planum}} — жазықтық, {{lang-grc|&lt;math&gt;\mu\varepsilon\tau\rho\varepsilon\omega &lt;/math&gt;}}) — екі өлшемді фигураларды, яки [[жазықтық]]та жатқан фигураларды, олардың қасиеттерін зерттейтін [[геометрия]] бөлімі.<br /> <br /> Планиметрия туралы алғашқы жүйелі түрде зерттелген шығарма [[Евклид]]тің «Бастамалар» ({{lang-la|''Elementa''}}) атты еңбегі болып табылады.<br /> <br /> ==== Стереометрия ====<br /> <br /> === Алгебра ===<br /> [[Сурет:Newton-Principia-Mathematica 1-500x700.jpg|thumb|[[Исаак Ньютон]]ның «Табиғи пәлсапаның математикалық бастамалары» атты кітабының мұқабасы.]]<br /> Алгебра (арабша әл-жәбр）－Математиканың теңдеулерді шешу жөніндегі есептерге байланысты дамыған негізгі бөлімдерінің бірі. Алгебра атау және жеке ғылым саласы ретінде Әбу Абдаллаһ әл-Хорезмидің 1-ші, 2-ші дәрежелі теңдеулерге келтірілетін есептердің жалпы шешімі көрсетілген «Әл-жәбр уә-л-Мұқабала» атты еңбегінен бастау алады. Ал, Омар Хайям（1038/48-1123/24）— 3-ші дәрежелі теңдеулерді зерттеуді жүйелеп, өзінің «Алгебрасын» жазған. Орта ғасырлық шығыс ғұламалары гректер мен үнділердің математикасын түрлендіріп, қайта өңдеп Еуропаға табыс еткен. Амалдарды белгілейтін таңбалар енгізу нәтижесінде алгебра одан әрі дамыды. 17-ғасырдың ортасында қазіргі алгебрада қолданылатын таңбалар, әріптер толық орнықты. Ал 18-ші ғасырдың басында алгебра математиканың жеке бөлімі ретінде қалыптасты. 17-18—шің ғасырларда теңдеулердің жалпы теориясы (көпмүшеліктер алгебрасы, т. б) қарқындап дамыды. Оған сол кездегі ірі ғалымдар — [[Рене Декарт]], [[Исаак Ньютон]], Жан Даламбер мен Жозеф Лагранж үлкен үлес қосты. Неміс математигі Карл Гаусс кез келген n дәрежелі алгебралық теңдеудің нақты не жорамал n түбірі болатындығын анықтаған (1799). 19-шы ғасырдың басында норвег математигі Нильс Абель және француз математигі Эварист Галуа дәрежесі 4 тен жоғары болатын теңдеулердің шешуін алгебралық амалдар көмегімен теңдеудің коэффиценті арқылы өрнектеуге болмайтындығын дәлелдеген.<br /> <br /> === Алгебралық өрнек ===<br /> Algebraic expression<br /> Саны шекті әріптермен сандардан құралған және бір–бірімен қосу, азайту, көбейту, бөлу бүтін санға дәрежелеу сондай ақ түбір табу амалдарының таңбалары арқылы біріктірілген өрнек. Еген өрнекке енетін әріптер түбір астында болмаса, онда алгебралық өрнек сол әріптерге қарағанда рационал алгебралық өрнек деп аталады.(мысалға өрнегі ға қарағанда рационал алгебралық өрнек). Егер белгілі бір әріптер енетін өрнекте бөлу амалы болмаса ,онда алгебралық өрнек сол әріптерге қарағанда бүтін алгебралық өрнек деп аталады. Егер кейбір әріптерді(не бәрін) айнымалы деп санасақ онда алгебралық өрнек алгебралық функцияға болады.<br /> <br /> === Анықталмаған теңдеу ===<br /> Сандар теориясының аса маңызға ие , бай тарихы бар , мазмұны мол саласының бірі. Анықталмаған теңдеу деп белгісіздің саны теңдеудің санынан көп болатын теңдеулер жүйесін не теңдеуді айтамыз. Көне [[Грек]]тің атақты математигі Диофант сонау Ⅲ ғысырдың басында-ақ осындай түрдегі теңдеулерді зеріттей бастаған, сондықтан кейде анықталмаған теңдеу Диофант теңдеуі деп те аталады. 1969 жылғы, Л.Ж.Модердің «Диофант теңдеуі » атты кітабы осы саладағы зеріттеулердің нәтижесін бір ретке келтіріп берді. Соңғы он жылда осы салада аса зор дамушылық байқалады. Дегенменен, жалпы жағдайға алып қарағанда, екінші дәрежеден жоғары анықталмаған теңдеулер туралы адамдардің білері шамалы. Енді бір жағынан, анықталмаған теңдеумен математиканың басқа салалары , мысалға, алгебралық сандар теориясы, [[алгебралық геометрия]], терулер математикасы қатарлылармен тығыз байланысы бар, шекті топтар мен көркем модудауға да осы анықталмаған теңдеулерді қолдануға болады, осы себептен де математиканың осы бір көне саласы әлі де көптеген математиктердің назарын өзіне аударуда.<br /> <br /> === Архимед акциомасы ===<br /> Archimedes's axiom<br /> Ұзіндіқтарі әр тұрлі екі кесіндінің ұзінірағі мейлі қанша ұзын, қысқасы мейлі қанша қысқа болсада, ұзінірақ кесіндінің бойынан қысқарақ кесіндіге тең кесіндіні ұздіксіз қыйып алыуға болады, әрі мәлім рет кесіп алғаннан кейін мынадай жағдайдың біреуісөзсізкеліпшығады: а-сурет <br /> не асып қалмайды , не қысқарақ кесіндіден де қысқа кесінді қалады. AB кесіндісі ұзінірақ кесінді , CD кесіндісі қысқарақ кесінді болсын, AB нің бойынан CD нің ұзіндіғіна тең болатын кесінділер қыйып алсақ, онда не AB=n CD (а -сурет),не nCD&lt;AB&lt;(n+1)CD ( b-сурет) келіп шығады.<br /> <br /> === Аполлониус теоремасы-1 ===<br /> Үшбұрыштің қабырғалары мен орта сызықтары арасында мынадай тәулдіктер болады : △ABC нің үш қабырғасы жеке –жеке a, b, c, үш қабырғасының орта сызығы жеке –жеке ma, mb, mc десек онда<br /> :&lt;math&gt;b^2 + c^2 = 2ma^2 + a^2 / 2 \,&lt;/math&gt;<br /> бұл теорема әдетте Аполлониус теоремасы деп аталады.<br /> <br /> === Аполлониус теоремасы-2 ===<br /> Екі тұрақты нүктеден қашықтықтарының қатынасы бір тұрақты сан (1 ге тең емес сан) болатын нүктенің геометриялық орны шеңбер болады. Мысалы суреттегідей A,B екі тұрақті нүкте, P қозғалмалы нүкте, әрі M нүктесі AB-нің ішінде жатады, әрі, N нүктесі AB-нің сыртында жатады әрі, десек онда P нүктесінің геометриялық орны MN диаметрі болатын шеңбер болады. Бұл теорема Аполлониус теоремасы деп аталады, ал осы шеңбер Аполлониус шеңбері деп аталады.<br /> <br /> === Алгебралық функция ===<br /> Algebraic function<br /> қысқартылмайтын теңдеу<br /> (1)<br /> арқылы анықталған көп мәнді функция, мұндағы - z-тің көпмүшелігі. (1) теңдеу мен төменгі (2) теңдеуді<br /> (2)<br /> пайдаланып w жоғалытқаннан кейін алынған дискырминаныт D﹙z﹚－z тің 0 ге тең болмайтын көп мүшелігі.Егер D﹙z﹚ тің нөлдік нүктесі болмаса, онда нің анықталған дәл n дана түбірі болады. Егер тағыда ді тің нөлдік нүктесі емес деп жорысақ, онда Айқындалмаған функция туралы теорема бойынша, (1)теңдеуге тиісті ｎ дана оң анықталған функциялық элеменіттер бар болады, яғыный центірі болған мәлім бір шеңберінің ішінде қанағаттандырады. Егер D﹙z﹚тің нөлдік нүктесі болатын болса, онда дің қайталанбалы түбірі болады, қайталау дәрежесін деп жорамалдайық, әрі болсын. Бүл жағдайда нүктесі тескен кішкентай шеңбер дің бойындағы n дана функциялық элеменіттер дана цикілге бөлінедіб және де дағы қыйсық айнала ашылғанда, ұқсас бір цикілде түрған функциялық элеменіттер өзара орын алмастырады. дің дегі ашылғанда алынған көп мәнді функция болсын, онда ол белгілі шеңбер тің ішінде жинақталатын бөлшек дәрежелі қатар бұл кездегі (1)теңдеуге тиісті алгебралық функцияның элементі. болатын болса , онда оны ке алмастырамыз; ал егер болатын болса ,онда оны ға алмастырамыз. Енді қысқарылмайтын теңдеу (1) ге тиісті кез -келген функциялық элементтерді (оң анықталсын ,мейлі алгебралық болсын)негізе ала отырып, аналиктикалық ашу жолын пайдаланып, бүкіл фунуцияны біріктірейік, яғыный (1)теңдеуге тиісті функциялық элемент пен аналиктикалық ашу жолын қолданғанда шыққан функциялық элемент жанеде (1)тиісті болады, әрі кез келген (1) теңдеуге тисті екі функциялық элемент аналиктикалық ашу жолы арқылы өзара келтіріліп шығарыуға болады. Сондықтан алгебралық функция дегеніміз кеңейтілген компылекіс жазықтық да тек қана санаулы алгебралық тармақтык нүктесі мен шектік нүктесіне ие толық аналиктикалық функция. Керісіншеде жоғрдағыдай қасиетке ие толық аналиктикалық функция, әрі кез келген бір түрақты нүкте үшін,...........................................................<br /> Риман әдісін пайдаланып бір жаңадан қыйсық бетін алып, z бетімен алмастырайық, яғыный осы беттегі алгебралық функция әдеттегі жалғыз мәнді функция болатындай болсын, бүл бет Риман беті деп аталады . алгебралық функцияға сәйкес риман беті тығыз болады, қыисықтың кемігі алгебралық функцияның кемігі(род) болып табылады. Мысалы ,супер элипістік қыйсық тің кемігі , мүндағы Ｐ(ｚ)－ｚ тің ｍ дәрежелі көпмүшелігі, － нің бұтін бөлігін білдіреді.<br /> (1) теңдеумен байланысып жатқан ｚпен дің рационалдық функциясы тің интегіралы <br /> <br /> Абел интегіралы деп аталады .бүл интегіралдың бірнеше нормаль формасы үшін, олардың барлығын шамалы өзгертсек барлығын солардың ішіндегі бір формаға әклуге болады. Бүл интегірал көп мәнді функция, оның көп мәнділігі тек Ｒ дің қалдығы мен тің көп мәнділігінен ғана емес, оның үстіне сәйкес Риман бетінің топологиялық қасиетіне де тәуелді.<br /> Абел интегіралын зеріттеу алгебралық функциясын бір мәнділендіру маселесіне апарып соғады. Алгебралық функцияның бір мәнділену маселесі дегеніміз (1)теңдеуде анықталғанｚпен дің көп мәндік қатынасы , бір параметір арқылы ні өрнектеу, мүндағы мен лар нің ішкі өрісіＴ дағы t нің бір мәнді функциясы. Алгебралық функцияның бір мәнділену маселесі адеттегі бір мәнділену маселесінің дамуына тұріткі болды. 19ғ дың соңғы жартысы мен 20ғ дың алдыңғы 10 жылына дейін, әлемнің үлы математиктері, мысалға Риман, Ф.Клейн(Felix. Klein 1849～ 1925 ), Пуанкаре, және П.Кеби т.б сынды математиктер өз үлестерін қосты, соңырақ Пойнкаре мен П.Кеби 1908жылы бір уақытта шешті. Алгебралық функцияның осы бір ерекше формасының шешілуі, кезінде топология мен ортак формалық бейнелеу назариясының бірігуне апарып соқты. Алгебыралық функцияның бір мәнділігі туралы регізгі назария мынау :кемігі ｐ＝0болғандағы алгебыралық функция рационал фунуция арқылы бір мәнділенеді, яғынй бүл екуі де t ға тәуелді рационал функция; кемігі ｐ＝1 болғанда қос периодты элипістік функция арқылы бір мәнділенеді; кемігі ｐ≥2болғанда бірлік шеңбердің ішіндегі мәлім бір Фукес тобына бағынатын<br /> <br /> === Айнымалы шама анализі ===<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> * A. B. Chace. The Rhind Mathematical Papyrus, Mathematical Association of America, Oberlin, 1979.<br /> * Қытай энциклопедиясы\математика бөлімі. 1989. Бейжиң<br /> * Чан бау зұң, «Қытай математика тарихы», қытайша. <br /> * Жан бау зұң қатарлылар: «Сұң-юан патшалығы дәуіріндегі математикатарихынан рефераттар жинағы», қытайша. <br /> * В.Д.Чистияков: «Қытай және Үндістан математика тарихына қатысты материалдар», орысша. <br /> * Ли ян: «Қытай арифметика тарихы», қытайша. <br /> * Ли ян: «Қытай математика тарихынан құрама жинақ». 5-том, Қытайша. <br /> * Моризклаин: «Бұрынғы заманнан қазірге дейінгі математикалық идеиялар», қытайша<br /> <br /> == Сілтемелер ==<br /> <br /> {{reflist}}<br /> * [http://matematik.kz/ Қазақша математиктер сайты]<br /> * [http://imath.kz Қазақ математикасын қолдау сайты]<br /> <br /> {{Математика}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Ғылым]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80_(%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96) 2017-04-05T16:39:17Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Ампер, Андре Мари → Андре-Мари Ампер using AWB</p> <hr /> <div>'''Ампер''' —<br /> * электр тогы күшінің Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі ([[СИ]]) бірлігі. [[Француз]] физигі [[Андре-Мари Ампер|А.М. Ампердің]] (1775—1836) есімімен аталған. Белгіленуі: ''А''. 1 ''А'' — бос кеңістікте ([[вакуум]]да) бір-бірінен 1 м қашықтықта параллель орналасқан, шексіз ұзын әрі өте жіңішке дөңгелек қималы, түзу екі өткізгіш бойымен өткенде, осы өткізгіш ұзындығы 1 м болатын бөлігінде 2*10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt; ''Н''-ға тең өзара әсер күшін туғызатын, өзгермейтін ток күшіне тең. 1 ''А''=3*10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; [[СГСЭ]] бірлігі = 0.1 [[СГСМ]] бірлігі;<br /> * магниттік қозғаушы күштің (ескі атауы — ампер-орам) [[Бірліктердің халықаралық жүйесі]]ндегі бірлігі. Бұл жерде 1 ''А'' — күші 1 ''А'' болатын тұрақты ток контурымен ілініскен тұйық контур бойындағы магниттік қозғаушы күшке тең. 1 А = 0.4 π гильберт = 4π * 3 *10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; [[СГСЭ]] бірлігі.<br /> &lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұрмыс]]<br /> [[Санат:Өлшем бірліктері]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%81%D0%B5%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2017-03-24T17:18:21Z

<p>Kasymbot: /* Өсерұлы Нұралы */clean up, replaced: Қонаев → Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев using AWB</p> <hr /> <div>==Өсерұлы Нұралы ==<br /> '''Өсерұлы Нұралы''' – [[ғалым]], ''заң ғылымы докторы'' ([[1998]]), [[''профессор'']] ([[2000]]). Ол кісі 20.01. [[1940]] жылы [[Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Түркістан қаласы]]нда туды. <br /> *'''[[1967]]''' жылы [[Ташкент]]тегі Орта [[Азия]] университетінтін бітірген . <br /> *'''[[1967]] – [[1990]]''' жылдары [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-і ғылым академиясының]] [[Философия]] және [[құқық]] институтында ғылым қызметкері болып жұмым істеді. <br /> *'''[[1996]] – [[2000]]''' жылдары [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] атындағы Гуманитарлық университетте, <br /> *'''[[2000]] – [[2004]]''' жылдары Қазақ мемлекетінің заң академиясында, басқа да бірнеше жоғары оқу орындарында дәріс берді. Осы жылдары Ислам құқықтарын зерттеу ортасының директоры қызметін қоса атқарды. <br /> *'''2004''' жылдың қыркүйегінен [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нің [[Тараз]] институтында кафедра меңгерушісі. &lt;br /&gt;Ғылым-зерттеу жұмыстарының '''негізгі бағыты''': <br /> * қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері;<br /> * мұсылмандық заңдар;<br /> * қазақ халқының хандық билік дәуіріндегі заңдары;<br /> * шариаттың ұлттық әдет-ғұрып заңдарына әсері. &lt;br /&gt;Сондай-ақ ол қазақ мектептері үшін 2 – 3 және 8 – 9-сыныптарға арналған араб тілі оқулықтарын, әдістемелік құралдары мен бағдарламаларын жазған. Өсерұлы [[Құран Кәрім]]ді тәржімалады (5 том) және оны ішінара тәпсірледі, сондай-ақ аяттардың оқылуын алғаш рет қазақ әріптерінің жүйесіне түсірді.<br /> ==Шығармалары:==<br /> * [[Құран]]. 5 томдық тәржіме [[1990]] – [[2002]] <br /> * [[Ислам және қазақ әдет-ғұрпы]] 1992<br /> * [[Қазақтың үкім-кесімдері]] [[1994]]<br /> * “[[Жеті жарғы]]” [[1994]]<br /> * [[Мұсылмандық қағида-ережелер]] [[1995]]<br /> * [[Мұсылмандық құқық]] [[1997]] <br /> * [[Шариғаттың қазақ әдет-ғұрыптарына әсері]], [[1998]]; <br /> * [[Ислам негіздері]], [[2002]].<br /> * Араб тілі. Әліппе. А., 1997; <br /> * Араб тілі. 3- класс. А., 1982; <br /> * Араб тілі. 8-класс. А., 1990; <br /> * Араб тілі. 9-класс. А.,1991; <br /> *Куран (Бес томдық ғылыми аударма). М.-А., 1990-1998.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt; <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:Қазақ тілі]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0 2017-03-24T17:18:11Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Қонаев → Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев using AWB</p> <hr /> <div>'''Тимченко Людмила Алексеевна'''(5.6.[[1928]] ж.т. Чешенстан, Грозный қ.) - архитектор. [[1951]] ж. Львов политехникалық институтының архитектура факультетін бітірген. [[1965]] - [[1975]] ж. [[Қазақстан]] [[қала]] құрылысын жобалау және [[Алматы]] қала құрылысын жобалау институтының бас архитекторы болды. Оның жобасымен Алматы қаласында Достық үйі (Р.Сейдалин және Х.А. Якупбаевпен бірге; Қазақстан Мемлекет сыйлық [[1974]]) және [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] пен [[Қабанбай батыр]] көшелері бұрышындағы тұрғын үй салынды.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2017-03-23T16:22:52Z

<p>Kasymbot: /* 2011 */clean up, replaced: Ақан сері: роман → Ақан сері (кітап) using AWB</p> <hr /> <div>[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]] баспаларға және баспа өнімдерін шығаратын ұйымдарға, штрих белгілер (ISBN, ISSN, ISМN) беруді жүзеге асырады. Мұнда палатада тіркелген кітаптардың тізімі бар.<br /> <br /> == 1994–1999 ==<br /> * [[Қазақстың үкім-кесікдері]]<br /> * [[Дін биігіндегі ел]]<br /> * [[Ислам: Энциклопедия]]<br /> * [[Исламдық жерлеу рәсімі]]<br /> * [[Алматы (кітап, 1996)]]<br /> * [[Шығармаларының елу томдық толық жинағы]]<br /> * [[Ислам ақидасы]]<br /> * [[Дін–тәрбие діңгегі]]<br /> <br /> == 2000–2007 ==<br /> * [[Дін мемлекеттен бөлек пе?]]<br /> * [[Дінім менің Ислам (кітап)]]<br /> * [[Дін және жауапкершілік]]<br /> * [[Ислам ақидасы (кітап)]]<br /> * [[Исламда рух тәрбиесі немесе мұсылманның міндеттері мен хақылары]]<br /> * [[Дінтану негіздері]]<br /> * [[Ислам және заман]]<br /> * [[Ислам тағылымдары]]<br /> * [[Ұлы Көш: Роман]]<br /> * [[Бұрғылау ертінділері]]<br /> * [[Діни мерекелер мен рәсімдердің әлеуметтік мәні]]<br /> * [[Жанр және поэтика мәселелері]]<br /> * [[Жоғары математика]]<br /> * [[Ислам және Марал баба]]<br /> * [[Діни экстремизм мен терроризм: мәні және Қазақстанға ықпалы]]<br /> * [[Дінсіздіктің белгілері (мүшрік)]]<br /> * [[Ислам ақидасы бойынша 200 сұрақ]]<br /> * [[Қазіргі заман зерттеу әдістері]]<br /> * [[Дін және ұлт]]<br /> * [[Дінбасы]]<br /> * [[Ислам жайлы қате түсініктер]]<br /> * [[Ислам ғылымхалы]]<br /> * [[Исламдағы дұрыс түсініктің қағидалары]]<br /> * [[Көп томдық. Әңгімелер]]<br /> * [[М. О. Әуезовтің көркемдік дүниетанымдық ізденістері]]<br /> * [[Қазақ әдеби тілінің сөздігі]]<br /> * [[Дін тазалығы]]<br /> * [[Дін тазалығы (кітап)]]<br /> * [[Ислам - ақиқат діні]]<br /> * [[Ислам мәдениеті (кітап)]]<br /> * [[Кәсіби қазақ тілі]]<br /> * [[XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеттануы]]<br /> * [[Қазақ тілін үйренеміз]]<br /> <br /> == 2008–2009 ==<br /> * [[Аналитикалық химия (Зат құрамын талдау)]]<br /> * [[Дінтану: Жалпы дінтану негіздері]]<br /> * [[Дербес туындылардағы теңдеулер бойынша есептерді шешуде жетекші құрал]]<br /> * [[Деректер қорының жүйесі]]<br /> * [[Ислам дінінде Ахлақ: Әдеп]]<br /> * [[Ислам дінінде Ақайд: (Сенім)]]<br /> * [[Ислам дінінде Ғибадат]]<br /> * [[Исламның жауһарлары мен жәдігерліктері]]<br /> * [[Музыка туралы үлкен кітап]]<br /> * [[Оңтайландыру және басқару]]<br /> * [[Техникадағы математика]]<br /> * [[Ай нұры]]<br /> * [[Аналитикалық химия II (Зат мөлшерін анықтау)]]<br /> * [[Арғытектану негіздері]]<br /> * [[Дінге араша болайық]]<br /> * [[Діни және діни емес дүниетанымның типологиясы мен сұхбаттық мүмкінділігі]]<br /> * [[Дінтану (кітап)]]<br /> * [[Жүсіпбек Аймауытов. Қайта басылмаған шығармалары]]<br /> * [[Ислам хиджамасы]]<br /> * [[Исламдағы бала тәрбиесі]]<br /> * [[Маркшейдерлік іс (кітап)|Маркшейдерлік іс]]<br /> * [[Мұхтар Әуезов және ұлттық әдеби үрдістер]]<br /> * [[Объектіге бағытталған программалау]]<br /> * [[Орта жүздің ноқта ағасы]]<br /> * [[С/С++ программалау тілі]]<br /> * [[Сәкен Сейфуллин (кітап)]]<br /> * [[Таңдамалы шығармалар]]<br /> * [[Тұрақты органикалық ластаушылар: пестицидтер]]<br /> * [[Фольклор мәтінтануы: өткені мен бүгіні]]<br /> * [[Фосфор тынайтқыштары мен фосфаттардың химиясы бойынша практикум]]<br /> * [[Қазіргі қазақ поэзиясындағы ежелгі әдебиет дәстүрі]]<br /> * [[Қазақ тілі: Барлық мамандықтардың жалғастырушы деңгейіне арналған оқу құралы]]<br /> * [[Қазақ телевизиясы. Энциклопедия]]<br /> * [[Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы]]<br /> * [[Әбдіраш Ж. Шығармалары: Құлпытас]]<br /> == 2010 ==<br /> * [[PR және жарнама]]<br /> * [[Адам физиологиясы (кітап)]]<br /> * [[Алаш көсемсөзі: Абай]]<br /> * [[Алаш көсемсөзі: Сана]]<br /> * [[Алаш көсемсөзі: Таң]]<br /> * [[Алғашқы қарлығаштар]]<br /> * [[Атом ядросы теориясының негіздері]]<br /> * [[Атом ядросының құрылымына кіріспе]]<br /> * [[Байзақтың байтақ аймағы]]<br /> * [[Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия]]<br /> * [[Биоорганикалық химия]]<br /> * [[Бу және газ турбиналары мен компрессорлар]]<br /> * [[Генетикадан зертханалык сабақтарды өткізудің нұсқаулары]]<br /> * [[Геология (кітап)]]<br /> * [[Геосаясат (кітап)]]<br /> * [[Дін мен діл]]<br /> * [[Дін негіздері. Биология, химия, педагогика]]<br /> * [[Дінтану]]<br /> * [[Дінтану: хрестоматия]]<br /> * [[Дария-ғұмыр]]<br /> * [[Диалог және ізгілік: қарым-қатынас қырлары]]<br /> * [[Дисперстік ортаның импульстік жүктеуден математикалық үлгілеу]]<br /> * [[Дос жылатып айтады]]<br /> * [[Ежелгі түркілердің исламдануының тарихи алғышарттары]]<br /> * [[Елдің болашағы]]<br /> * [[Елтану: оқу-әдістемелік құралы]]<br /> * [[Ерлік даңқы өшпейді]]<br /> * [[Еуропа және Америка елдерінің қазіргі заман тарихы]]<br /> * [[Жабай белгісінің кереметтері]]<br /> * [[Жалпы астрономия]]<br /> * [[Жалпы гигиена пәнінен тәжірибелік сабақтарға арналған нұсқаулық]]<br /> * [[Жалпы гидробиология пәнінен лабораториялық жұмыстарды өткізу]]<br /> * [[Жанар-жағармай материалдары: зертханалық практикум]]<br /> * [[Журналистика социологиясы]]<br /> * [[Заман және руханият]]<br /> * [[Инновациялық менеджмент (кітап)]]<br /> * [[Информатика (Б. о. ж.)]]<br /> * [[Информатика пәнінен 500 сауалнама сұрақтары]]<br /> * [[Ислам және өнеге]]<br /> * [[Исламдағы бала тәрбиесі (кітап)]]<br /> * [[Кентау маржандары]]<br /> * [[Кеңестік кезеңіндегі қазақ әдебиеттануы мен сыны]]<br /> * [[Компьютер архитектурасы (кітап)]]<br /> * [[Компьютерлік желілер (кітап)]]<br /> * [[Компьютерлік ғылымдардағы дискретті математика]]<br /> * [[Математикалық физика теңдеулерін сандық шешудің айырымдық әдістері]]<br /> * [[Медицинадағы математикалық модельдеу]]<br /> * [[Мұстафа Шоқайдың әлеуметтік философиясы]]<br /> * [[Мәдениеттану: мәдениет аксиологиясы]]<br /> * [[Мәліметтер қорынан: зертханалық жұмыстар]]<br /> * [[Сел (кітап)]]<br /> * [[Нұр таңы]]<br /> * [[Ой-сана: Сұхбаттар]]<br /> * [[Оқымысты]]<br /> * [[Патшалық Ресейдің Оңтүстік Қазақстанды жаулауы: әскери-отарлық әкімшілік пен жергілікті халық арасындағы қатынас]]<br /> * [[Педагогикалық қызмет және педагогикалық шеберлік негіздері]]<br /> * [[Психологиялық педагогика]]<br /> * [[Реологиялық сұйықтардың жылу физикасы]]<br /> * [[С. Аманжолов еңбектеріндегі синтаксис теориясының ғылыми негіздері]]<br /> * [[Санамақ (кітап)]]<br /> * [[Саңлақ сахабалар (кітап)]]<br /> * [[Сеңгірінде сексеннің ой түлеткен]]<br /> * [[Сүт және сүт өнімдерін өңдеу технологиясы]]<br /> * [[Сұрақтар мен жауаптар жинағы]]<br /> * [[Тарихи сөздердің этимологиясы]]<br /> * [[Тақырып және идея]]<br /> * [[Телеарнадан туындаған тарихнама]]<br /> * [[Тракторлар құрылысы: технологиялық нұсқау карталар жинағы]]<br /> * [[Тұтқыр сұйықтың ағысы]]<br /> * [[Тәуелсіздік идеясы және көркем мәдениет]]<br /> * [[Фариза Оңғарсынова лирикасы]]<br /> * [[Футболдан оқу-жаттығу үдерісін ұйымдастыру]]<br /> * [[XX ғасырдағы қазақ әдебиетінің алғашқы кезеңі]]<br /> * [[XX ғасырдағы қазақ әдебиеттану]]<br /> * [[Шетелдердің мемлекеті мен құқығының тарихы]]<br /> * [[Шығармаларының жиырма томдық толық жинағы]]<br /> * [[Ықтималдықтар теориясының шектік теоремалары]]<br /> * [[Экономикадағы математика]]<br /> * [[Элементар математика. Геометриядан есептер жинағы]]<br /> * [[Қазіргі қазақ тілі мәселелері]]<br /> * [[Қазіргі қазақ тілінің функционалды стильдік құрамының эволюциясы]]<br /> * [[Қазақ көркем сөзінің шеберлері]]<br /> * [[Қазақ сөзі: уәжділігі мен тектілігі]]<br /> * [[Қазақ тілі пәні бойынша оқу құралы]]<br /> * [[Қазақ тілі пәні бойынша қазақ тілін деңгейлік оқытудың білім беру стандарты мен бағдарламасы]]<br /> * [[Қазақ тілінің морфологиясы]]<br /> * [[Қазақ халқының сәндік-қолданбалы өнері]]<br /> * [[Қазақ ұлтынан қазақ еліне]]<br /> * [[Қазақстан тарихнамасы пәнінің дәріс, семинар сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің әдістемелік ұсынымдары]]<br /> * [[Қала тілі: коммуникативтік қызметі]]<br /> * [[Қарқаралы ауданы топонимдері]]<br /> * [[Қасиетті құран]]<br /> * [[Құрбан айт – құтты мереке]]<br /> * [[Әліппе - гүлдер әлемі]]<br /> * [[Өмір иірімдері]]<br /> * [[Өмір өткелдері]]<br /> <br /> == 2011 ==<br /> * [[100 ертегі]]<br /> * [[AutoCAD 2008. Жұмыс бастау]]<br /> * [[Visual Basic 6.0 тілінде бағдарламалау негіздері]]<br /> * [[Web-технология негіздері]]<br /> * [[Web-технологиялар]]<br /> * [[XXI ғасырдағы қазақ әдебиеті]]<br /> * [[Ізгілер жүрегінің қуанышы]]<br /> * [[Іскерихаттар]]<br /> * [[Абай тілі сөздігі]]<br /> * [[Абай, Шәкәрім, Әуезов дәрістері]]<br /> * [[Автоматтандырылған басқару жүйесінің типтік элементтері]]<br /> * [[Автоматтандырылған электр теориясы бойынша зертханалық практикум]]<br /> * [[Автомобильдің құрылысы және пайдаланылуы]]<br /> * [[Автомобильдерге техникалық қызмет және ағымдағы жөндеу жүргізу кезінде ресурстарды сақтау]]<br /> * [[Адал сөздің ғұмыры ұзақ]]<br /> * [[Адам ресурстарын басқару]]<br /> * [[Адам-балық]]<br /> * [[Адамбаев әлемі]]<br /> * [[Адамды өз атымен атайтын халық]]<br /> * [[Адасқан жапырақ]]<br /> * [[Адырна (кітап)]]<br /> * [[Азамат, қайраткер, ғалым]]<br /> * [[Ай куә]]<br /> * [[Айбын. Энциклопедия]]<br /> * [[Айналайындарым менің…]]<br /> * [[Айналдым сенен, атамекен-ай]]<br /> * [[Айтұмар ақ баталар]]<br /> * [[Ала қаптың әлегі]]<br /> * [[Алаш публицистерінің әліпби туралы пікірталасы]]<br /> * [[Алаштың аяулы Ақселеуі]]<br /> * [[Алгоритмдеу және программалау тілдері]]<br /> * [[Алмастай сөзім өткір]]<br /> * [[Алматы. 1986. Желтоқсан]]<br /> * [[Алтайдан ауған ел]]<br /> * [[Алты белес]]<br /> * [[Алтын Орда Еуразия даласындағы Шыңғыс хан ұрпақтарының мемлекеті]]<br /> * [[Алғашқы ветеринариялық жәрдем]]<br /> * [[Алқызыл желкендер]]<br /> * [[Амалдарды зерттеудің негіздері]]<br /> * [[Аманат (кітап)]]<br /> * [[Анатомия, физиология және гигиена практикумы]]<br /> * [[Антропогендік стрессорлық факторлардың ұзақ мерзімдегі қосарлы әсерлері]]<br /> * [[Антропогендік факторларға адаптацияның иммундық және биохимиялық аспектілері]]<br /> * [[Араб тілі (кітап)]]<br /> * [[Араб текті қазақ есімдері]]<br /> * [[Арал Атлантидасы]]<br /> * [[Арман - ауыл]]<br /> * [[Арман адастырмайды]]<br /> * [[Арнадым сізге]]<br /> * [[Арнайы психология]]<br /> * [[Архитектуралық сызбадағы көлеңкелерді құру]]<br /> * [[Ас - адамның арқауы]]<br /> * [[Асанқайғының рухы]]<br /> * [[Асыл аналар]]<br /> * [[Ата мен немере әңгімесі]]<br /> * [[Атажұрт (кітап)]]<br /> * [[Аталы сөз]]<br /> * [[Атамзаманғы түркілер (Тарихқа дейінгі түркілер)]]<br /> * [[Атомдық физика (кітап)]]<br /> * [[Аузымда өлең деген алмасым бар]]<br /> * [[Ауылдың айтқыштары]]<br /> * [[Ахмет Риза медресесі (кітап)]]<br /> * [[Ағалардан қалған із]]<br /> * [[Ағаш бесіктен жер бесікке дейін: Халықтық дәстүр тәрбиесі]]<br /> * [[Ақ айдын]]<br /> * [[Ақ боз үй]]<br /> * [[Ақан сері (кітап)]]<br /> * [[Ақан сері (кітап)]]<br /> * [[Ақбота]]<br /> * [[Ақиқат киесі]]<br /> * [[Ақпараттық технологиялар (кітап)]]<br /> * [[Ақпараттық қауіпсіздікті басқару]]<br /> * [[Ақсауытты Ақтамберді]]<br /> * [[Аққойлы шежіресі]]<br /> * [[Аққудың сыңары]]<br /> * [[Бала-балапандар]]<br /> * [[Балалар энциклопедиясы]]<br /> * [[Балаларым-бақытым: Ғұмырбаяндық кітап]]<br /> * [[Балапан (кітап)]]<br /> * [[Балауыз шам (кітап)]]<br /> * [[Балбөбектер, балалар, Болашағым-бақытым]]<br /> * [[Балуан баба]]<br /> * [[Банктер Қазақстанның бағалы қағаздар нарығында]]<br /> * [[Бастауыш мектеп жасындағы балалардың анатомиясы]]<br /> * [[Бейметалдар химиясы]]<br /> * [[Берекелі Бірлікүстем]]<br /> * [[Бесіктен бел асарға]]<br /> * [[Биология (кітап)]]<br /> * [[Биометрия (кітап)]]<br /> * [[Биотехология]]<br /> * [[Боз жауын]]<br /> * [[Бозторғайы жанымның]]<br /> * [[Бостаннан ұшқан тау-қыран]]<br /> * [[Бухгалтерлік есеп (кітап)]]<br /> * [[Бухгалтерлік есеп негіздері]]<br /> * [[Бұлбұл (кітап)]]<br /> * [[Бұралаңы көп соқпақтар]]<br /> * [[Бұрамдық тіс кескіш жонғыштарды жобалау]]<br /> * [[Бұрғылау процестерінің теориялық негіздері]]<br /> * [[Бәйімбет батыр Төбетұлы]]<br /> * [[Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі]]<br /> * [[Вампир]]<br /> * [[Ветеринариялық акушерлік, гинекологиялық және көбею биотехникасы]]<br /> * [[Газ және электрмен пісірушіні өндірістік оқыту]]<br /> * [[Гекльберри Финнің басынан кешкендері]]<br /> * [[Гистология (кітап)]]<br /> * [[Гулливердің саяхаттары]]<br /> * [[Гүл мен жан]]<br /> * [[Дала академигі Ыбырай Жақаев және оның ізбасарлары]]<br /> * [[Дауылда туған дарын]]<br /> * [[Денсаулықты жақсарту тәсілдерінің жолдары]]<br /> * [[Деректану пәнін оқыту методикасы]]<br /> * [[Дерсу Узала]]<br /> * [[Дешті қыпшақ]]<br /> * [[Дипломатиялық қызмет және халықаралық қатынастар]]<br /> * [[Дүлдүлдердің дүбірі]]<br /> * [[Дүниежалған]]<br /> * [[Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының шежіресі 2005-2011]]<br /> * [[Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев – аса көрнекті мемлекеттік және саяси қайраткер]]<br /> * [[Егемен Қазақстан тарихы: Тәуелсіздікке 20 жыл]]<br /> * [[Египеттік жаңартушылар және Йахйа Хаққи]]<br /> * [[Ежелгі дүние авторларының шығармаларындағы Қазақстан тарихы]]<br /> * [[Ежелгі әдебиетті зерттеу мәселелері]]<br /> * [[Ежелгі әлем әдебиетінен лекциялар курсы]]<br /> * [[Ел мен ер]]<br /> * [[Ел намысы бір кеудеге сыйған ба]]<br /> * [[Елін сүйген, елі сүйген Елбасы]]<br /> * [[Емші (кітап)]]<br /> * [[Ертегі есептер]]<br /> * [[Есейдім бірге еліммен]]<br /> * [[Еуропа және Америка елдерінің қазіргі заман тарихы (кітап)]]<br /> * [[Еуропа классикалық поэзиясы]]<br /> * [[Еңбек құқығы және әлеуметтік қамсыздандыру құқығы]]<br /> * [[Еңбекті қорғау (кітап)]]<br /> * [[Жадымда сол бір жастық шақ]]<br /> * [[Жалпы химия]]<br /> * [[Жалпы химиялық технолгия пәнінен қысқаша дәрістер жинағы]]<br /> * [[Жамағат жадындағы Жақаев]]<br /> * [[Жамбыл шығармашылығына жаңаша көзқарас: ұлттық сипат және дәстүр жалғастығы]]<br /> * [[Жануарлар алуан түрлілігі]]<br /> * [[Жануарлардың патологиялық анатомиясы]]<br /> * [[Жаны жарық Димекең]]<br /> * [[Жаным садаға]]<br /> * [[Жауынгер жолы]]<br /> * [[Жаяу Мұса (кітап)]]<br /> * [[Жақсының аты өшпес]]<br /> * [[Жегіқұрт]]<br /> * [[Желтоқсан ақиқаты]]<br /> * [[Жеміс-көкөніс шаруашылығы (кітап)]]<br /> * [[Жер иесі]]<br /> * [[Жер кіндігі - Байқоңыр]]<br /> * [[Жер-су атаулары (кітап)]]<br /> * [[Жетісу жерінде]]<br /> * [[Жиырманың жырлары]]<br /> * [[Жомарт жүрек]]<br /> * [[Жомарт жүректі жан]]<br /> * [[Жоғары геодезия]]<br /> * [[Журналистикадағы қарым-қатынас]]<br /> * [[Жылап аққан тамшылар]]<br /> * [[Жыр атасы – Қабан жырау немесе бабалар аманатына адалдық туралы ой-толғау]]<br /> * [[Жүрегімнің шуағы]]<br /> * [[Жүректен жеткен жырлар]]<br /> * [[Жұмбақ жер]]<br /> * [[Заттар дүниесінің сыры]]<br /> * [[Зерде (кітап)]]<br /> * [[Зиябек ақын мұрасы]]<br /> * [[Зоотехния негіздері]]<br /> * [[Ибрагимов Қ. Қазақ тілі]]<br /> * [[Иман негіздері (кітап)]]<br /> * [[Имани гүл]]<br /> * [[Инновациялық менеджмент]]<br /> * [[Инновациялық экономика]]<br /> * [[Интеллектуалды экономика - XXІ ғасырдың технологиялық жаңғыруы]]<br /> * [[Информатика (кітап)]]<br /> * [[Информатиканы оқыту теориясы мен әдістемесі]]<br /> * [[Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы]]<br /> * [[Ислам әлемінің қасиетті орындары]]<br /> * [[Исламдағы жанұя]]<br /> * [[Йақұттың Му джам әл-булдан жағрафиялық жинағы – Қазақстанның ортағасырлық тарихының дерегі]]<br /> * [[Кванттық электроникаға кіріспе]]<br /> * [[Кемеңгер (кітап)]]<br /> * [[Кен байыту негіздері]]<br /> * [[Кенен (кітап)]]<br /> * [[Кербез]]<br /> * [[Керзаман]]<br /> * [[Кеңістік пен уақыт (кітап)]]<br /> * [[Когнитивтік лингвистика]]<br /> * [[Коллоидтық химия (кітап)]]<br /> * [[Коллоидтық химияның негіздері]]<br /> * [[Компьютер архитектурасы]]<br /> * [[Компьютерлік графика]]<br /> * [[Күй таңдаған күшік]]<br /> * [[Күй ғұмыр]]<br /> * [[Кәсіби қазақ тілі (кітап)]]<br /> * [[Кәсіби қазақ тілі: оқу құралы]]<br /> * [[Кәсіпкерлік (кітап)]]<br /> * [[Кәсіпкерлік құқық]]<br /> * [[Кәусар бұлақ]]<br /> * [[Көгілдір шабыт]]<br /> * [[Көк тәңірі]]<br /> * [[Көлік техникасының энергетикалық қондырғылары]]<br /> * [[Көп томдық шығармалар жинағы]]<br /> * [[Көп томдық шығармалар жинағы (Ұзақбай Допанбетов)]]<br /> * [[Көшпенділердің қысқа тарихы]]<br /> * [[Мінәжат (кітап)]]<br /> * [[Максималар. Ойлар. Мінездер]]<br /> * [[Мал азығын өндіру]]<br /> * [[Мал анатомиясы: практикум]]<br /> * [[Мал өсіру және селекция]]<br /> * [[Маркетинг және менеджмент негіздері]]<br /> * [[Математика терминдерінің түсіндірме сөздігі]]<br /> * [[Математика әлемі]]<br /> * [[Математикалық логика]]<br /> * [[Математикалық логика және дискретті математика]]<br /> * [[Математиканың бастауыш курсының теориялық негіздері]]<br /> * [[Материалдар кедергісі]]<br /> * [[Материалтану және металдар технологиясы]]<br /> * [[Матуриди ақидасы]]<br /> * [[Машина жасаудағы ақпараттық технологиялар]]<br /> * [[Мағауин М. Шыңғыс хан]]<br /> * [[Мақта шикізатын мақта талшығына өңдеудегі технологиялық регламент]]<br /> * [[Маңғыстау күлкісі-2]]<br /> * [[Мезгіл мінберінен (жиындарда сөйленген сөздер)]]<br /> * [[Мейір сөз (көзі бар замандастар хақында)]]<br /> * [[Мемлекет және құқық теориясы]]<br /> * [[Мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізу]]<br /> * [[Мен шалшықтан секіріп аттай аламын]]<br /> * [[Мен әлемге өз тілімде үн қатам…]]<br /> * [[Мерей сөз (көзі жоқ замандастар хақында)]]<br /> * [[Меруерт қайнар]]<br /> * [[Металдарды газбен пісіру және кесу]]<br /> * [[Механизмдер мен машиналар теориясы бойынша зертханалық практикум]]<br /> * [[Микросхемотехника негіздері]]<br /> * [[Микроэкономика (есептер мен тест жинағы)]]<br /> * [[Могиканның соңғы тұяғы]]<br /> * [[Модульді және иррационал теңсіздіктерді шешу]]<br /> * [[Молыбай ата ұрпақтары]]<br /> * [[Мыңқолдың төрт ханы]]<br /> * [[Мүде хан]]<br /> * [[Мұнай және газ кен орындарын игеру және пайдаланудың негіздері]]<br /> * [[Мұнай және газды өндіру техникасы мен технологиясы]]<br /> * [[Мұнай кәсіпшілік машиналары мен механизмдері]]<br /> * [[Мұнай мен газды өңдеудің химиясы және технологиясы]]<br /> * [[Мұнай эпопеясының кейіпкерлері]]<br /> * [[Мұнайдан бақыт тапқандар]]<br /> * [[Мұнайлы аймақтың ақиықтары]]<br /> * [[Мұсылманның қорғаны]]<br /> * [[Мұхтар Шахановтың жұрт жатқа айтып жүрген жырлары]]<br /> * [[Мөрші]]<br /> * [[Намаз–діннің діңгегі]]<br /> * [[Нан өнімдерінің технологиясы]]<br /> * [[Нар жолында жүк қалмас]]<br /> * [[Нау мен ырыс]]<br /> * [[Невропатология негіздері]]<br /> * [[Неотектоника (кітап)]]<br /> * [[Нұржамал Үсенбаева (кітап)]]<br /> * [[Нәрестелер хирургиясы]]<br /> * [[Ойхой өмір!]]<br /> * [[Омыртқасыздар зоологиясының зертханалық жұмыстары]]<br /> * [[Он бес жасар капитан]]<br /> * [[Он бес жасар капитан (кітап)]]<br /> * [[Орта Азияны мекендеген халықтардың көне заманғы тарихы]]<br /> * [[Орталық Азиядағы ариилердің өркениеті]]<br /> * [[Ортеке (кітап)]]<br /> * [[Отыз сегіз жыл Қытайда]]<br /> * [[Палеонтология және тарихи геология]]<br /> * [[Паразитология және жануарлардың инвазиялық аурулары]]<br /> * [[Параллель есептеулер]]<br /> * [[Парасат-пайым]]<br /> * [[Педагогикалық жобалау: теориясы мен технологиясы]]<br /> * [[Педагогиканы оқыту әдістемесі]]<br /> * [[Практикалық онкология]]<br /> * [[Практикалық қазақ тілі пәні бойынша өзіндік жұмыс тапсырмалары (оқу-әдістемелік құрал)]]<br /> * [[Профессор Ысқақ Дүйсенбаев: монография]]<br /> * [[Психиатрия]]<br /> * [[Психолингвистика негіздері]]<br /> * [[Радиобиология (кітап)]]<br /> * [[Радиоэлектроника негіздері]]<br /> * [[Режиссер Мәмбетов феномені]]<br /> * [[Робинзон Крузо (роман)]]<br /> * [[Рух шипагері]]<br /> * [[Руханият жанашыры]]<br /> * [[Руханият сыры мен рух жыры]]<br /> * [[Салтанат (кітап)]]<br /> * [[Салықтық бақылау: теориясы және жүргізу әдісі]]<br /> * [[Сан ғасырлық сағыныш]]<br /> * [[Сана болмысы]]<br /> * [[Санаулық механика]]<br /> * [[Сау ішек - денсаулықтың кепілі]]<br /> * [[Сахна тілі (кітап)]]<br /> * [[Саясаттану негіздері]]<br /> * [[Сағымнан озған сағыныш]]<br /> * [[Сексен жыл халықпен бірге]]<br /> * [[Сенбіден кейінгі күн]]<br /> * [[Серік Сағынтай. Қарға]]<br /> * [[Сиқырлы көл]]<br /> * [[Статистика (кітап)]]<br /> * [[Струпцина]]<br /> * [[Су алу ғимараттары және сорап станциялары]]<br /> * [[Сызықтық алгебра мен аналитикалық геометрия. Сызықтық операторлар мен шаршылық тұлғалар]]<br /> * [[Сырым да осы, шыным да осы]]<br /> * [[Сүйіліш батырдың ұрпақтары]]<br /> * [[Сүлеймен патшаның кеніші]]<br /> * [[Т. Ізтілеуұлының ақындық шеберлігі]]<br /> * [[Тіл мәдениеті (кітап)]]<br /> * [[Тіл тірегі - Сыр елі]]<br /> * [[Тіл тәуелсіздігі - ел болашағы]]<br /> * [[Тіл ұстарту]]<br /> * [[Тілшіліктен басталған сырлы сапар]]<br /> * [[Тайбағар]]<br /> * [[Таксидермия]]<br /> * [[Тар дүние]]<br /> * [[Тарихи таным және ақиқат]]<br /> * [[Тарихи тұлғалар]]<br /> * [[Тарланбоздар]]<br /> * [[Тасжарған (кітап)]]<br /> * [[Тасқын (кітап)]]<br /> * [[Таужыныстарын бұрғылап-аттырып қопару]]<br /> * [[Тауқымет]]<br /> * [[Тағам биотехнологиясы]]<br /> * [[Тағдыр желі]]<br /> * [[Тағы да Шыңғыс хан туралы]]<br /> * [[Тағылым]]<br /> * [[Таңба (роман)]]<br /> * [[Таңдамалы шығармалар (кітап)]]<br /> * [[Таңдамалы шығармалар жинағы: Найзағай]]<br /> * [[Таңдамалы шығармалар және естеліктер]]<br /> * [[Тектік сарын]]<br /> * [[Тележурналистика: телехабар жасау технологиясы]]<br /> * [[Тергеу Айдарханов (кітап)]]<br /> * [[Теңізге тамдым тамшы боп]]<br /> * [[Тобылғы түн]]<br /> * [[Толғаныс және түйін]]<br /> * [[Том Сойердің басынан кешкендері]]<br /> * [[Топонимика (кітап)]]<br /> * [[Топыраққа түскен сәулелер]]<br /> * [[Трактор мен автомобиль теориясының негіздері]]<br /> * [[Туризм тарихы (дамуы мен ғылыми зерттелуі)]]<br /> * [[Туризмдегі кәсіпкерлік іс-әрекет негіздері]]<br /> * [[Туыстан да туыс жандар]]<br /> * [[Туған жерім - Ақдала]]<br /> * [[Тынық Дон: Төрт кітапты роман]]<br /> * [[Түнгі оттар]]<br /> * [[Түркі тілдері жүйесіндегі қазақ тілінің тарихи орны]]<br /> * [[Түркі халықтарының ежелгі әдеби жәдігерліктері]]<br /> * [[Түркі-моңғол тілдік байланысы]]<br /> * [[Түске оранған күз]]<br /> * [[Тұлға (кітап)]]<br /> * [[Тұлға туралы толғамдар]]<br /> * [[Тұңғыш Президенттің балалық шағы]]<br /> * [[Тәжуид ережелері]]<br /> * [[Тәрбие жұмысының әдістемесі]]<br /> * [[Тәуелсіз Қазақстан кезеңіндегі қазақ тілі білімі]]<br /> * [[Тәуелсіз Қазақстан: күннен күнге. Оқиғалар хроникасы]]<br /> * [[Тәуелсіздік жемісі]]<br /> * [[Тәуелсіздік және демократия]]<br /> * [[Тәуелсіздік және Жамбыл шығармашалығы]]<br /> * [[Тәуелсіздік идеясы және мәдениет]]<br /> * [[Тәуелсіздік идеясын жырлайтын қазақ эпостарының қолжазба нұсқалары]]<br /> * [[Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ опера театры]]<br /> * [[Төрт таған]]<br /> * [[Төрт түлік (кітап)]]<br /> * [[Төрткүл дүние]]<br /> * [[Физикалық және коллоидтық химия]]<br /> * [[ХІХ ғасыр поэзиясындағы араб, иран кірме сөздерінің семантикалық сипаты]]<br /> * [[Хадис - ғұрпымыз, сүннет - салтымыз]]<br /> * [[Хадис уә Хаят]]<br /> * [[Халықаралық жеке құқық (кітап)]]<br /> * [[Халықтар арасындағы достық, әлеуметтік-экономикалық және мәдени байланыстарды нығайтуға Бөкей Ордасының рөлі]]<br /> * [[Хикаяттар. Әңгімелер]]<br /> * [[Химия мектепте]]<br /> * [[Химия пәнінен жаттығулар мен есептер]]<br /> * [[Химиялық және биологиялық қауіпсіздік негіздері]]<br /> * [[Химиялық технология негіздері]]<br /> * [[Химияны оқыту әдістемесі]]<br /> * [[Шайтан бөрі]]<br /> * [[Шапырашты Наурызбай]]<br /> * [[Шетел мемлекеттерінің қаржылары]]<br /> * [[Шетел халықтарының әдебиеті лекциялар жинағы]]<br /> * [[Шешілген жұмбақ]]<br /> * [[Шығар шыңым Қызыларай, шырқар әнім Ақтоғай]]<br /> * [[Шығармалар жинағы: Хикаялар]]<br /> * [[Шығыс халықтарының мақал-мәтелдері]]<br /> * [[Шығыс шайырлары]]<br /> * [[Шығыс шынары]]<br /> * [[Шығыс шындығы]]<br /> * [[Ыдырысов Ә. Шығармалары]]<br /> * [[Экология (кітап)]]<br /> * [[Экономика және кәсіпкерлік негіздері]]<br /> * [[Экономика негіздері]]<br /> * [[Экономика негіздері пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен]]<br /> * [[Экономика. Ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігі: бағалау критерийлері мен арттыру жолдары]]<br /> * [[Экономика: таңдамалы еңбектері]]<br /> * [[Экономикалық теория (кітап)]]<br /> * [[Экономистерге арналған математика]]<br /> * [[Электр және магнетизм]]<br /> * [[Электродинамика]]<br /> * [[Этносаралық қарым-қатынас педагогикасы]]<br /> * [[Ғасыр машақаты]]<br /> * [[Ғылыми-техникалық таным философиясы]]<br /> * [[Ғылымғұмыр]]<br /> * [[Қажылық (кітап)]]<br /> * [[Қаз дауысты Қазыбек би]]<br /> * [[Қаз дауысты Қазыбек би (кітап)]]<br /> * [[Қазіргі полиграфиялық технологиялар]]<br /> * [[Қазағым барда - мен бармын]]<br /> * [[Қазақ балалар поэмасының антологиясы]]<br /> * [[Қазақ болмысы: Қазақтың тарихы, тілі, жері]]<br /> * [[Қазақ дәптері]]<br /> * [[Қазақ зиялылары]]<br /> * [[Қазақ мақал-мәтелдері]]<br /> * [[Қазақ музыкасының тарихы (кітап)|Қазақ музыкасының тарихы]]<br /> * [[Қазақ музыкасының тарихынан дәрістер (кітап)|Қазақ музыкасының тарихынан дәрістер]]<br /> * [[Қазақ олимпиадашылары]]<br /> * [[Қазақ тілі (кітап)]]<br /> * [[Қазақ тілі: фонетика саласы бойынша жаттығулар жинағы]]<br /> * [[Қазақ тілінің тарихы. Жаңа курс]]<br /> * [[Қазақ халық тәрбиесінің асыл мұрасы]]<br /> * [[Қазақ хандығы тарихы: құрылуы, өрлеуі, құлдырауы]]<br /> * [[Қазақ шешендігі философиясы]]<br /> * [[Қазақ қолжазбалары (кітап)]]<br /> * [[Қазақ қолжазбалары: Көне түркі және қазақ жазба әдеби мұралары]]<br /> * [[Қазақ әдебиеті (кітап)]]<br /> * [[Қазақ әдебиетінің тарихы (кітап)]]<br /> * [[Қазақ әдебиетіндегі сопылық поэзия]]<br /> * [[Қазақ әдебиетіндегі ұлттық рух]]<br /> * [[Қазақ әндері]]<br /> * [[Қазақстан археологиясы]]<br /> * [[Қазақстан астаналары (кітап)]]<br /> * [[Қазақстан Республикасының нотариаты]]<br /> * [[Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштерінің жинағы. Батыс Қазақстан облысы]]<br /> * [[Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштерінің жинағы. Қызылорда облысы]]<br /> * [[Қазақстан тарихы этникалық зерттеулерде: Арғын]]<br /> * [[Қазақстан тарихы этникалық зерттеулерде: Кердері]]<br /> * [[Қазақстан тарихы этникалық зерттеулерде: Керейт]]<br /> * [[Қазақстан тарихын оқытудың теориясы мен әдістемесі]]<br /> * [[Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл]]<br /> * [[Қазақстандағы туризм геграфиясы пәнінен зертханалық жұмыстарды орындау бойынша әдістемелік нұсқау]]<br /> * [[Қазақтар (кітап)]]<br /> * [[Қазақтың фольклорлық ұлағаты]]<br /> * [[Қазақтың ханы - Абылай: Дәуірі, өмірі мен қызметі]]<br /> * [[Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі]]<br /> * [[Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы]]<br /> * [[Қазына аралы]]<br /> * [[Қайыртпай кеткен Қашаған]]<br /> * [[Қайқауыс патша өсиеттерінен]]<br /> * [[Қалай болса - солай: әзіл-сықақ өлеңдер]]<br /> * [[Қамысбай Мырзағалиұлы]]<br /> * [[Қарақалпақ дастаны]]<br /> * [[Қаржылық менеджмент (кітап)]]<br /> * [[Қарқаралы (кітап)]]<br /> * [[Қатираның құрт зауыты: сатиралық туындылар]]<br /> * [[Катонқарағай (кітап)]]<br /> * [[Қашқандар мен қуғандар]]<br /> * [[Қаһар: Роман]]<br /> * [[Қимылды ойындар]]<br /> * [[Қиямет түні]]<br /> * [[Қой шаруашылығы (кітап)]]<br /> * [[Қоршаған орта (кітап)]]<br /> * [[Қосалқы тарихи пәндер]]<br /> * [[Қызылтөбе (кітап)]]<br /> * [[Қызықты биология. Жануарлар әлемі]]<br /> * [[Қызықты география]]<br /> * [[Қырдағы қызғалдақтар]]<br /> * [[Қырық шырақ]]<br /> * [[Құдайберген Сұлтанбаев (кітап)]]<br /> * [[Құмдағы кездесу]]<br /> * [[Құтбай]]<br /> * [[Үміт үзгім келмейді]]<br /> * [[Үш томдық таңдамалы]]<br /> * [[Ұлар (кітап)]]<br /> * [[Ұлағат (кітап)]]<br /> * [[Ұлт тәуелсіздігі және қазақ әдебиеті]]<br /> * [[Ұлттық прозадағы әдеби ағымдар типологиясы]]<br /> * [[Ұлттық тәуелсіздік және қазақ философиясы]]<br /> * [[Ұлттық экономика (кітап)]]<br /> * [[Ұлық Имам-Имам Ағзам Әбу Ханифа]]<br /> * [[Ұмытылмас ұшырасулар]]<br /> * [[Ұр, тоқпақ!]]<br /> * [[Ұрпақтарға ұлағат]]<br /> * [[Әбілмәжін әулеті]]<br /> * [[Әбу Ханифа және ханафи мәзћабы]]<br /> * [[Әдістемелік құрал]]<br /> * [[Әдеби жәдігерлер]]<br /> * [[Әдептің ауылы алыс па?]]<br /> * [[Әл-Машани А. Көп томдық шығармалар жинағы. Тұран қақпасы]]<br /> * [[Әл-Машани А. Көп томдық шығармалар жинағы. Ғалами мөр]]<br /> * [[Әлеуметпен әңгіме-дүкен (сұхбаттар)]]<br /> * [[Әлеуметтік педагогика негіздері]]<br /> * [[Әлеуметтік педагогика тарихы]]<br /> * [[Әлеуметтану (кітап)]]<br /> * [[Әлеуметтану негіздері]]<br /> * [[Ән шашу]]<br /> * [[Өгей бала]]<br /> * [[Өзіме сабақ]]<br /> * [[Өзегім толы ақ жалын]]<br /> * [[Өлілер мен тірілер]]<br /> * [[Өлең. Өлеңдер, поэмалар]]<br /> * [[Өлшеу әдістері мен құрылғылар]]<br /> * [[Өмір ізі]]<br /> * [[Өмір, саған есем бар]]<br /> * [[Өндірістегі қажудың алдын алу және жұмыстың ауырлығы мен кернеулілігін бағалау критерийлері]]<br /> * [[Өнегелі өмір]]<br /> * [[Өнеркәсіп географиясы]]<br /> * [[Өсімдік шаруашылығы (кітап)]]<br /> * [[Өсімдіктер анатомиясы мен морфологиясының зертханалық практикумы]]<br /> * [[Өсімдіктер экологиясы]]<br /> * [[Өткірдің жүзі]]<br /> * [[Өткен күнде белгі бар]]<br /> <br /> == 2016 жыл ==<br /> * [[Жетіқоңыр: Жиделі және Жайылма (Дәулеткелді тарихы)]]<br /> <br /> [[Санат:Кітаптар]]<br /> [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2017-03-05T15:18:13Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Шұбарқұдық (Ақтөбе облысы) → Шұбарқұдық using AWB</p> <hr /> <div>{{Біріктірілсін|Досжан Қашақұлы}}<br /> '''Досжан ишан Қашақұлы''' (1812 1896) - діни [[ағартушы]]. Әкесі Қашақ молла. Солтүстік [[Үстірт]] (Доңызтау) пен оған көршілес жатқан [[Сам құмы]]н, Ембі шөлін қоныстанған табын руының шөмішті аталығынан шыққан. Досжан ишан бір мәліметтерде XIX ғ-дың ортасында әлім руынан шыққан Нұрпейіс ишанмен бірге, енді бірінде 1874 ж. [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] әкесі [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]] бастаған бір топ қазақтармен бірге [[Мекке]]ге қажылық сапармен барып қайтты деп көрсетіледі. Қажылық сапардан оралған соң Досжан ишан [[Доңызтау]]дағы Қайнар деген жерде, кейін Шилісуда (қазіргі [[Ақтөбе облысы]], [[Темір ауданы]], [[Шұбарқұдық]] елді мекенінің маңындағы Ишан ата кешені) екі үлкен [[мешіт]] салғызды. Екінші мешітті Бірман ұста салған. Досжан ишан Ишан ата кешенінде жерленген.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Дін]]<br /> [[Санат:Ислам]]<br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Islam-stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%83 2017-03-05T15:17:50Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Шұбарқұдық (Ақтөбе облысы) → Шұбарқұдық using AWB</p> <hr /> <div>'''Кенесу'''– [[Ойыл өзені]]нің аңғарындағы [[жайлау]]. [[Ақтөбе облысы]] [[Темір ауданы]] [[Шұбарқұдық]] кентінің оңтүстік-шығысында 20 км жерде орналасқан. ''Кенесу жайлауы'' жонды-қырқалы, сайлы-жыралы келген. Жайлау жерінен [[Шилі өзені]] ағып өтеді. Солтүстігінде [[Қарабас қыстауы]], шығысында [[Шұбарқұдық құдығы]], батысында [[Қарағандысай аңғары]] орналасқан. ''Кенесу шөбі'' шүйгін [[мал]] жайылымы.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Жайлаулар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2017-03-05T15:17:34Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Шұбарқұдық (Ақтөбе облысы) → Шұбарқұдық using AWB</p> <hr /> <div>'''Ұзақбай Қараманұлы Қараманов''' (20.8. [[1937 жыл]], [[Арал ауданы]] [[Ұялы]] ауылы) – мемлекет қайраткері.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> * 1959 жылы [[Куйбышев]] ([[Самара]]) қаласындағы инженерлік құрылыс институтын бітірген. <br /> * 1959 – 64 жылдары [[Шұбарқұдық]] автобазасында прораб, <br /> * «[[Қызылорда]] құрылыс» тресінде инженер, басқарма бастығы<br /> * 1964 – 80 жылдары «[[Алматы]] өнеркәсіп құрылысы» тресінде аға прораб, комбинат директоры, [[Қазақстан]] Компартиясы ОК-нің іс басқармасының қызметкері, Жеңіл және тамақ кәсіпорындары құрылысы басқармасының бастығы, Қазақ КСР ауыр өнеркәсіп министрлігінің [[Алматы]] құрылыс Бас басқармасының және Құрылыс индустриясы Бас басқармасының бастығы<br /> * 1980 – 84 жылдары Қазақ КСР жеңіл өнеркәсіп министрлігінің орынбасары, «Қазақтың су тасқындарынан қорғану құрылысы» Бас басқармасының бастығы<br /> * 1984 – 89 жылдары Қазақ КСР құрылыс министрлігінің 1-орынбасары, Қазақ КСР мемлекеттік жабдықтау комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. <br /> * 1989 – 90 жылдары Қазақ КСР Минстрлер Кеңесінің төрағасы<br /> * 1990 – 92 жылдары Қазақ КСР премьер-министрі болды. <br /> * 1991 жылдың қазан айынан - ҚР мемлекеттік кеңесшісі. <br /> * 1993 жылдың сәуір айынан - Аралды құтқару Халықаралық қорының атқарушы директоры. <br /> * 1994 жылдың наурыз айынан - депутат, ҚР Жоғарғы Кеңесі Табиғатты пайдалану және экология комитетінің төрағасы, «Қазақстан халықтық конгресі» партиясынан ұсынылған.<br /> * 1995 жылдың сәуір айынан - «Қазконтракт» республикалық келісімшарт корпорациясының вице-президенті. <br /> * 1998 жылдың сәуір айынан - «Қомақ-Инвест» қаржылай-кәсіпшілік тобының президенті. Бір уақытта, 1998 жылдан - ҚР Құрылысшылар одағының президенті. <br /> * 1999 жылдың қазан айынан - ҚР Парламенті Мәжілісі 2-ші шақырылымының депутаты (№37 Қызылорда облысының Аралмаңы сайлау округінен, «Отан» РСП атынан). Аймақтық дамыту және экономикалық қайта құру комитетінің мүшесі. <br /> * 2004 жылдың қазан айынан 2007 жылға дейін - ҚР Парламенті Мәжілісі 3-ші шақырылымының депутаты. <br /> * ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің 11-ші, 12-ші, 13-ші шақырылымдарының депутаты. <br /> * КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Қызылорда, Гурьев және Талдықорған облыстарынан ұсынылған. КОКП ОК (1990-1991), Қазақстан Компартиясы Саяси бюросының (1990-1991), ҚазКСР Президенттік кеңесінің (1990) мүшесі. Қазақстан Құрылысшылар одағының негізін салушы.<br /> <br /> == Марапаттары ==<br /> * II дәрежелі «[[Барыс]]»<br /> * [[Еңбек Қызыл Ту]] ордендерімен;<br /> * [[ҚазКСР]] Жоғарғы Кеңесінің медальдарымен<br /> * ҚР мерейтой медальдарымен<br /> * [[ҚазКСР]] Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамоталарымен марапатталған.<br /> * [[КСРО]] Министрлер кеңесі сыйлығының <br /> * [[Еуропа]] қоршаған ортаны қорғау облыстық «[[Алтын глобус]]» сыйлығының лауреаты.<br /> * [[Қызылорда облысы]]ның Құрметті азаматы.<br /> <br /> == Жеке қасиеттері ==<br /> * Әскери атағы - отставкадағы [[полковник]]. <br /> * Діни көзқарасы - дінге сенеді. <br /> * Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Ш. де Голь, Н.Ә. [[Назарбаев]]. <br /> * Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Гүлденген, экономикасы дамыған, демократиялық ел». <br /> * Хоббиі - табиғат аясында демалу, балық аулау және шахмат. <br /> * Сүйіп оқитын әдебиеті - классиктер шығармалары. <br /> * Үйленген. Жұбайы - Раметоллақызы Ұлдай (1937 ж. т.). Ұлдары - Қараманов Асқар (1961 ж. т.), Қараманов Нұрлан (1965 ж. т.), Қараманов Дәулет (1970 ж. т.).&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{бастама}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{KazakhPMs}}<br /> <br /> [[Санат:20 тамызда туғандар]]<br /> [[Санат:1937 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Арал ауданында туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан премьер-министрлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]<br /> [[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]<br /> [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]<br /> [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]<br /> [[Санат:КОКП ОК мүшелері]]<br /> [[Санат:Барыс орденінің иегерлері]]<br /> [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]<br /> [[Санат:Қызылорда облысының құрметті азаматтары]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D1%82%D1%96 2017-02-25T09:02:22Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Торайғыр (Тау) → Торайғыр (тау) using AWB</p> <hr /> <div>'''Сөгеті''' – [[Іле Алатауы]]ның шығысындағы [[Сөгеті (тау)|Сөгеті]] және [[Торайғыр (тау)|Торайғыр таулары]] аралығындағы [[аңғар]]. Батысында [[Шілік (өзен)|Шілік]], шығысында [[Шарын (өзен)|Шарын]] өзендері аңғарларына тіреледі. Ұзындығы 50 – 60 км, ені 20 – 25 км. Шығыс жағы көтеріңкі (абсолюттік биіктігі 1189 м). Шөлейтті сұр топырақты жерінде бұта аралас бетеге, қау, қаражусан, көкпек сияқты өсімдіктер өседі. Шығысындағы эрозияға ұшыраған сұр, сортаңды сұр топырақты адырлы жерінде тасбұйырғын, бұйырғын өседі. Сөгеті аңғары арқылы [[Алматы]] – [[Шонжы]] – [[Нарынқол]] автомобилдық жолы өтеді.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан аңғарлары]]<br /> [[Санат:Алматы облысы географиясы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2017-02-25T08:57:32Z

<p>Kasymbot: /* Өзендері мен көлдері */clean up, replaced: Қызылқақ көлі (Павлодар облысы) → Қызылқақ (көл, Павлодар облысы) using AWB</p> <hr /> <div>'''Солтүстік Қазақ жазығы''' - [[Қазақстан]] жерінде [[Орал тауы|Орал]] тауларынан [[Алтай таулары|Алтай]]ға дейін ені 200-250 км жіңішке алапты жазық. Ол оңтүстіктен солтүстікке қарай еңіс, яғни ылдилай береді. Оңтүстігінде [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]]мен шектеседі.<br /> <br /> ==Жер бедері мен геологиялық құрылысы== <br /> Жазықтың оңтүстіктегі биіктігі 200 м, солтүстігінде -100 м. Солтүстік Қазақ жазығы [[палеозой]]дың қатпарлы-жақпарлы тұғырының үстінде жатқан [[Палеоген кезеңі|палеоген]]нің теңіз және [[Неоген кезеңі|неоген]]нің континенттік шөгінділерінен тұрады. [[Кайнозой]] эрасында теңіз тартылып, қазіргі жер бедері қалыптаскан. Жер беті біркелкі тегіс. Өзендері сирек. Сондықтан да көп тілімделмеген.<br /> Ондаған тұйық қазаншұңқырлар ғана ұшырасады. Олардың көбін тұзды көлдер алып жатыр. Кей жерлерде биіктігі 15 м-ге дейін көтерілетін жалдар кездеседі.<br /> <br /> == Бөліктері ==<br /> Ішкі ерекшеліктеріне сәйкес Солтүстік Қазақ жазығының Қазақстандық бөлігі төрт ауданға бөлінеді:<br /> * Есілдің жазық орманды даласы<br /> * Тобыл-Обағанның жазық даласы<br /> * Есіл-Ертіс даласы<br /> * Ертіс-құлынды жазығы<br /> <br /> === Есілдің жазық орманды даласы ===<br /> Есілдің жазық орманды даласы [[Есіл (өзен)|Есіл]] өзенінің екі жағын жағалай, [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның жерінде орналасқан. Бұл көлді жазық сазды жыныстардан түзілген, бетін континенттік, әсіресе өзен шөгінділері, палеогеннің жыныстары басқан. Жазықтықтың ең биік беті 130-140 м-ге жетеді. Онда көл көп, батпақты, тұзды қазаншұңқырлар да баршылық. Жер бетін шалғын, қара топыракты даланың өсімдіктері басқан. Ормандары негізінен қайың мен теректен тұрады.<br /> <br /> === Тобыл-Обағанның жазық даласы ===<br /> Тобыл-Обағанның жазық даласы батысында [[Орал сырты үстірті|Орал Сырты үстірті]]мен, оңтүстігінде [[Торғай Үстірті|Торғай қыраты]]мен, шығысында Есілдің сол жақ жағалауымен, солтүстігінде орманды даламен шектеседі. Бұл да көлді жазық. Жер бетінің биіктігі оңтүстігінде 250 м. Солтүстікке карай аласарады. Жазық саздардан түзілген. Оның бетін (неогеннің және [[плиоцен]]) жыныстары жапқан. Оның аумағында [[Үй (өзен)|Үй]], [[Есіл (өзен)|Есіл]], Тоғызақ, [[Әйет]], [[Тобыл (өзен)|Тобыл]], [[Обаған (өзен)|Обаған]] өзендері ағып өтеді. Тұщы көлдер аз. Оның ең үлкені – [[Құсмұрын (көл)|Құсмұрын көлі]]. Ал тұзды көлдер көп. Жері қара топырақты, шалғынды.<br /> <br /> === Есіл-Ертіс даласы ===<br /> Есіл-Ертіс даласы Есіл - қамысты орманды даласы мен Сарыарқаның, [[Павлодар облысы]]ның көлді жазығының ортасында жатыр. 100-120 м биіктегі беткейлер неоген саз балшықтарынан түзіліп, оның бетін палеоген дәуірінің құмдары мен балшықтары басқан. Батыс бөлігінде көл көп. Олардың көбі тұщы. Ең үлкені – [[Шағалалытеңіз|Шағалалытеңіз көлі]]. Оған [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]] өзені құяды. Тұзды көлдері де бар. Көкшетаудың солтүстік жағында жазық даланың бетінде ұзындығы 24 км, ені 0,5-1 км-ге, биіктігі 15 м-ге жететін үлкен жалды-қырқа жатыр.<br /> <br /> === Ертіс - Құлынды жазығы ===<br /> Ертіс - Құлынды жазығы Павлодар облысының күңгірт қара коңыр топырақты ауданын қамтиды. [[Ертіс]] өзенінің жағалауы бірнеше террасадан тұрады. Бірінші (сортаң топырақты) және екінші террас өзен деңгейінен 4 -б-дан 15-18 м-ге дейін биік келеді, жайылмасы өзеннің екі жақ бетінде 20-25 км-ге дейін созылады. Үшінші террасаның биіктігі 28-32 м, негізінен сол жақ жағалауға орналасқан. Ол қатпарлы, ұсақ шоқылы өлкемен жалғасады. Бұл беткей ұсак қиыршық, құмтасты болып келеді. Ал Ертістің оң жақ беткейі төртінші террасаны (биіктігі 40-45 м) құрайды. Ол құмайт топырақты аллювийлік жазық, желдің әрекетімен қалыптасқан. Онда қалың қарағай өседі. Ертістің сол жағасы мен аймақтың солтүстік-батыс бөлігінде көлдер мен көлтабандар бар. Олардың ең үлкені - [[Жалаулы (көл)|Жалаулы]], [[Шүрексор]] көлдері. Жағаның екінші, үшінші террасаларының қалыптасуы кезінде Ертіс осы көлге күйып, шығысқа қарай қайта ағып шыққан. Қазір бұл көлге [[Шідерті өзені|Шідерті]] мен [[Өлеңті]] өзендері, [[Сілетітеңіз]] көліне [[Сілеті]] өзені құяды.<br /> <br /> ==Пайдалы қазбалары== <br /> Солтүстік Қазақ жазығында пайдалы қазба байлықтары аз емес. [[Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі|Соколов-Сарыбай]], [[Қашар темір кен орны|Қашар]] кен орындарында темір рудасы өндіріледі. [[Рудный]] қаласында байыту комбинаты жұмыс істейді. [[Әйет темір кен орны|Әйет]], [[Лисаков темір кен орны|Лисаков]] кен орындарында [[никель]] мен [[көмір]]дің мол қоры табылған. [[Хромит]], [[боксит]], [[кобальт]] кендері барланған. [[Құрылыс материалдары]]ның да қоры мол.<br /> <br /> ==Климаты==<br /> Бұл өлкенің климаты континенттігімен көзге түседі. [[Орта Азия]]ның ыстық ауасы еркін енеді. Жауын-шашынның 60%-ына жуығы (350 мм) жаз айларында жауады. Шілденің орташа температурасы 18-20&lt;sup&gt;°&lt;/sup&gt;С, қаңтарда -17-19&lt;sup&gt;°&lt;/sup&gt;С. Арасында -30-35&lt;sup&gt;°&lt;/sup&gt;С-тық аязды күндер жиі болып тұрады. Қар қалың түседі, орташа қалыңдығы 30-50 см-ге жетеді.<br /> <br /> ==Өзендері мен көлдері==<br /> Солтүстік Қазақ жазығының негізгі өзені - [[Ертіс]], [[Обь өзені|Обь]]тың сол саласы қытайдағы моңғол [[Гобь Алтайы|Алтай]]ының оңтүстік-батыс беткейіндегі мұздықтардан басталады. Ертіс өзенінің Солтүстік Қазақ жазығында ағысы баяу. [[Омбы]] қаласына дейінгі 1000 км-ден астам бөлігінде Ертіске бірде-бір сала құймайды. [[Тобыл (өзен)|Тобыл]] өзені құятын тұстан бастап Ертістің суы молайып, өзен арнасы бірнеше тармаққа бөлінеді. Омбы қаласы тұсында өзен аңғарының ені 6 - 8 км болса, Тобылдан сағасына дейін онан да кеңейіп, 20-35 км-ге жетеді. Ертістің төменгі ағысындағы басты салалары: сол жағынан - [[Тобыл (өзен)|Тобыл]], [[Есіл (өзен)|Есіл]], Вагай, Қоңды, оң жағынан - Омь, Тарта, [[Демьянка (өзен)|Демьянка]] келіп құяды.<br /> <br /> {{main|Ертіс}}<br /> <br /> Есіл (Қазақстан жеріндегі ұзындығы 1700 км-ден астам) - Сарыарқаның солтүстігіндегі [[Нияз]] тауынан басталып, Ертіске құяды. Суы шаруашылыққа пайдаланылады. Қыста қатады. Көктемде қатты тасиды. Арнасынан шығып, жағалауында кең жайылымдар жасайды. Жағасында бас қаламыз [[Астана]] орналасқан.<br /> <br /> {{main|Есіл (өзен)}}<br /> <br /> Тобыл (Қазақстан жеріндегі ұзындығы - 800 км) оңтүстік Орал тауларынан басталып, Қазақстан жерін басып өтіп, Ертіске [[Ресей]] жерінде құяды. Суын шаруашылыққа пайдаланады.<br /> <br /> {{main|Тобыл (өзен)}}<br /> <br /> Шағын өзендерден [[Үй (өзен)|Үй]], Тоғызақ, [[Әйет]], [[Обаған (өзен)|Обаған]], [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]], [[Сілеті ]], [[Өлеңті]], [[Шідерті өзені|Шідерті]] және т.б. жатады. Олардың көпшілігі қар суымен коректенеді де, жазда құрғап калады. Көктемде тасиды. Кейбірі Ертіске және оның салаларына құяды.<br /> Бұл өлкеде Құсмұрын, [[Шағалалытеңіз]], [[Сілетітеңіз]], [[Қызылқақ (көл, Павлодар облысы)|Қызылқақ]], [[Теке көлі|Теке]] және т.б. ұсақ көлдер көп. Олардың сулары ащы келеді.<br /> <br /> ==Топырағы, өсімдіктері==<br /> Солтүстік Қазақ жазығы [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] мен [[Дала зонасы|дала]] зоналарына кіреді. Топырақ жамылғысы оңтүстік кара топырақ пен лесс тәріздес саздың үстіне түзілген күңгірт қызыл-қоңыр<br /> топырақтан, бозды, бетегелі шөптесін өсімдіктерден тұрады. Қарабас пен қылтықсыз арпабас, ашық жасыл шатыр гүлді сәбізшөп жәнө басқа гүлдер өседі. Өзен аңғарларындағы [[Аллювий топырақ|аллювийлі cop]] мен сортаң топырақта cop шөп, ылғалды шөптесін аралас қалың қамыс кездеседі. Орманды жерлер [[Қостанай облысы|Қостанай]] мен [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] облыстарында таралған. Онда ауданы кішілеу, далалық орман типі басым. Қайың мен көктерек шоқ-шоқ боп өсіп тұрады.<br /> <br /> ==Жануарлары==<br /> Жануарлар дүниесі де орман мен дала зонасын мекендейтін жануарлар түрлеріне ұқсас. [[Бұлан]], [[елік]], [[Қояндар|қоян]], [[қарсақ]], дала күзені, [[қасқыр]], [[түлкі]] мекендейді, кемірушілерден сұр тышқан, [[дала алақоржыны]], [[Аламан тышқаны|аламан]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақ]] сияқты түрлер тараған. Тундра жануарларының түрлері (тундра ақ кекілігі, өгіз шағала) кездеседі. Өткен ғасырларда Ертіс, Есіл өзендері аңғарын [[Құндыздар|құндыз]] жайлаған, Солтүстік Қазақстан мен Қостанай ормандарында таяу араға дейін [[аю]] болған. Қазір олар жоқ, ауып кеткен. Соңғы жылдары бұландар мен [[Елік|Сібір еліктері]] де көзге сирек түседі. Өзендер мен көлдерде [[Солтүстік Америка]]дан әкелінген [[ондатр]] жерсіндірілген. Өлке сулы, нулы болғандықтан, құстар көп мекендейді. Су айдындарында [[Аққулар|аққу]], [[қаз]], [[үйрек]], [[Шағалалар|шағала]] ұшып-қонады. Далада тырна, [[дуадақ]], [[бүркіт]] кездеседі. Орманды далаларда кәдімгі [[сарыторғай]], [[Қараторғай тұқымдастар|қараторғай]], шұбар шымшық сияқты еуропалық түрлер мен [[Аққұр|ақ құр]], сұр құр, ақ тұмсық қарға, [[тоқылдақ]], [[сұңқар]], [[Кәдімгі күйкентай|күйкентай]] және т.б. құстар ұя салады. Орман шетінде, далаларда [[бөдене]], [[бұлдырық]], [[безгелдек]], [[шәукілдек]] ұшады. Қысқа қарай сұр және ақ кекіліктер келеді.<br /> <br /> == Ұлттық саябақтары мен қорықтары ==<br /> Табиғаты әсем, аң-жануарларға бай өлкенің табиғи ландшафтысын сақтау мақсатында түрлі [[қорықтар]] мен [[Ұлттық парк|ұлттық саябақ]]тар ұйымдастырылған. Солардың бірі - [[Наурызым қорығы]]. Бұл қорық [[1959 жыл]]ы ұйымдастырылған. Қостанай облысының [[Наурызым ауданы]] жерінде. Сонымен қатар [[Бурабай (ұлттық парк)|Бурабай]], [[Көкшетау (ұлттық парк)|Көкшетау]] ұлттық табиғи саябақтары, [[қорықша]]лар және бірнеше [[Табиғат ескерткіші|табиғат ескерткіштері]] орналасқан.<br /> <br /> == Шаруашылыққа игерілуі және ылғал тапшылығы ==<br /> Солтүстік Қазақ жазығы республиканың егіншілік дамыған аймақтарына жатады. Оның бірқатар жері тың және тыңайған жерлерді игеру кезеңінде игерілген. Бірақ даланың сусыз өлкесі үнемі мол өнім бере бермейді. Орманды даладан басқа жерінде ылғал аз. Жылдық ылғалдың тапшылығы, топырақтың желдің әсерімен құрғауы, шаңды борандар жел эрозиясын туғызуда. Бұл - ауданның жер байлығын сақтау үшін белгілі шаралар қолданудың қажеттігін меңзейді.&lt;ref&gt;Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан географиясы]]<br /> [[Санат:Жазықтар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2017-02-25T08:57:29Z

<p>Kasymbot: /* Су торабы */clean up, replaced: Қызылқақ көлі (Павлодар облысы) → Қызылқақ (көл, Павлодар облысы) using AWB</p> <hr /> <div>'''Ертіс жазығы ''' – [[Ертіс]] өзенінің екі жағын және [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір ойпаты]]ның оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан жазық.<br /> <br /> == Географиялық орны ==<br /> [[Қазақстан]]ның [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]], [[Павлодар облысы|Павлодар]] облыстары және [[Ресей]]дің [[Омбы облысы|Омбы]], [[Түмен облысы|Түмен]] облыстары аумағын қамтиды.<br /> <br /> == Жер бедері ==<br /> Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 550-600 км-ге созылып жатыр. Ені 80 км-ден 250 км-ге дейін кеңейеді. Шығысында [[Барабы жазығы]] және Құлынды далаларымен, оңтүстік-батысында [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]]мен, батысында [[Солтүстік Қазақ жазығы|Солтүстік Қазақстан жазығы]]мен ұласады. Жер беті оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай біртіндеп еңістене отырып, 200 м-ден 100 м-ге дейін төмендейді.<br /> <br /> ==Геологиялық құрамы ==<br /> Жазық палеозойлық іргетасты жауып жатқан [[мезозой]] мен [[Палеоген кезеңі|палеоген]]нің құмды-сазды және көлді-аллювийлі шөгінділерінен тұрады. Жазықты Ертіс аңғары екіге бөледі. Соған байланысты оның сол жағалауы Ертіс бойы деп, оң жағалауы Ертіс сырты деп аталады.<br /> <br /> == Су торабы ==<br /> Ертіс жазығында өзен торы сирек. Ертіс алабындағы кішігірім өзендер ([[Шідерті өзені|Шідерті]], [[Өлеңті]] және [[Сілеті]]) көлдерге құяды. Көлдердің көбі тұзды және кермек татиды. Тұз байланатын ірі көлдері – Тобылжан, Қалқаман, [[Теке көлі|Теке]], [[Үлкен Қараой]], [[Кіші Қараой]], [[Қызылқақ (көл, Павлодар облысы)|Қызылқақ]], т.б. [[Маралды]] көлінің суы шипалы.<br /> <br /> == Климаты ==<br /> Жазықтың климаты тым континенттік. Қысы суық, ызғарлы және ұзақ. Қаңтардағы орташа ауа температурасы –17 – 20°С, кейде – 48 – 53°С-қа дейін төмендейді. Қар жамылғысының қалыңдығы 30-35 см. Жазы қоңыржай жылы. Шілдеде ауаның орташа температурасы 19-22°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері оңтүстіктен солтүстікке қарай 200 мм-ден 350 мм-ге дейін көбейеді.<br /> <br /> == Өсімдіктері ==<br /> Ертіс жазығының солтүстік және орталық бөліктері астық тұқымдас әр түрлі шөп аралас қау, селеу және бетеге өскен қара топырақты, оңтүстік-шығыс бөлігі селеулі-бетегелі қызғылт қоңыр топырақты. Өзен бойында қарағайлы ормандар, ойпаң жерлерде батпақты шалғындар, тұзды көлдер, жағалауларында алабота, сораң шөптер тараған.<br /> <br /> == Жануарлары ==<br /> Жануарлардан [[қасқыр]], [[түлкі]], [[Қояндар|қоян]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақ]], [[суыр]], [[Қосаяқтар|қосаяқ]], [[елік]]; құстардан [[қаз]], [[үйрек]], [[Аққулар|аққу]], тырна, [[қызғыш]], [[Шағалалар|шағала]]; орманды жерлерде [[бүркіт]], кезқұйрық, [[кәдімгі күйкентай|күйкентай]] және т.б. мекендейді. Ертіс жазығын астық, көкөніс, көп жылдық мал азықтық шөптер және мал өсіруге пайдаланылады. Алқабында Павлодар облысының көптеген қалалары, кенттері мен ауылдық елді мекендері орналасқан.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]] III том 12 тарау&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Жазықтар]]<br /> [[Санат:Қазақстан географиясы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%A5%D0%B5%D0%B9%D0%B7 2017-02-18T13:06:41Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Австралия Одағы → Аустралия (3) using AWB</p> <hr /> <div>{{Музыкант<br /> |Есімі = Даррен Хейз (Darren Hayes)<br /> |Сурет =<br /> |Сурет тақырыбы =<br /> |Фон = <br /> |Туылған кездегі есімі = Darren Stanley Hayes<br /> |Туылған күні = 8 мамыр 1972 жыл <br /> |Мемлекет = [[Брисбен]], [[Аустралия]]<br /> |Аспаптары = вокал<br /> |Жанрлары = <br /> |Мамандықтары = Әнші<br /> |Белсенділік жылдары =<br /> |Лейблдер = <br /> |Ұжымдары = <br /> |Сайты = http://www.darrenhayes.com/<br /> }}'''Даррен Хейз''' (''Darren Hayes''; 8 мамыр 1972 жылы, [[Аустралия]]да, [[Брисбен]] қаласында туған) - заманауи поп-әнші, сазгер. [[Savage Garden]] тобының (дуэтының) қатысушысы.<br /> <br /> ==Жас кезі==<br /> Ата - анасының үш балаларының арасында кенже ұлы еді. Жас кезінен әнмен, сазбен айналысуға бастады. Mabel Park High School мектебінде білім алған. 1989 жылы оқу бітіргенше мектеп концерттерінде қатысқан. Квинсленд университетіне түсіп, ән-саз шығармашылық академиясына бара алмай қалды. Ақырында, ән-саз саласында мансап үшін, жоғару оқу орынында білім алуын тоқтады.<br /> <br /> ==Ән-саз саласындағы карьера==<br /> <br /> ===1993–2001: Savage Garden===<br /> <br /> 1993 жылы Дэниел Джонсмен кездесті. Дэниел Джонс топ жетекшісі бола алатын дарынды әншіні іздеймін деп жергілікті газетаға жарнама берген. Кездескен <br /> соң, олар екеу Savage Garden атты топты құрды. 1994 жылы жоба іске асырылды. 2000 жылы Сиднейде өткен жазғы олимпиялық ойындарының жабылу ресми салтанатында Savage Garden өз әнімен сахнаға шықты. Топ 2001 жылы қазан айында жоқ болды.<br /> <br /> == 2002 жылынан бері==<br /> <br /> 2002 жылынан бері Даррен Хейз жалғыз ән айтып жүр. Оның Spin деген алғашқы күйтабағы 2002 жылы наурыз айында [[Аустралия]]да жарық көрді.<br /> Одан бері осы уақытқа шейін әншінің 4 күйтабағы шықты. Spin күйтабағындағы &quot;Insatiable&quot;, &quot;Strange Relationship&quot; дүниежүзінде өз кезінде әйгілі заманауи ән болып, әншіге атақ әкелді.<br /> <br /> ==Күйтабақтар==<br /> <br /> *2002: ''Spin''<br /> *2004: ''The Tension and the Spark''<br /> *2007: ''This Delicate Thing We've Made''<br /> *2011: ''Secret Codes and Battleships''<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%80 2017-02-18T13:06:36Z

<p>Kasymbot: /* «Доллар» атауымен валюталар */clean up, replaced: Австралия Одағы → Аустралия using AWB</p> <hr /> <div>'''Доллар''' ({{lang-en|dollar}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ның, [[Канада]]ның ([[Канада доллары]]), [[Аустралия]]ның ([[Аустралия доллары]]) мемлекеттік қазыналық билеті. Басқа елдерде де ([[Жаңа Зеландия]], [[Либерия]], [[Эфиопия]], [[Малайзия]], [[Сингапур]], [[Гайана]], [[Ямайка]], [[Тобаго]] және [[Гондурас]], [[Гонконг]]) қолданылады. 1 доллар 100 [[цент]]тен тұрады. Ең алғашқы доллар АҚШ-та [[1786]] ж. [[күміс]] (24,34) доллар ретінде енгізілген. [[1900]] жылдан бастап долларға таза [[алтын]]ның 1.50463 грамы теңестірілген. [[1934]] ж. доллар [[девальвация]]ға ұшырап, 40,94%-ке құнсызданды. Оның алғашқы алтындық баламы 1,6 г болса, 1900 ж. 1,5 г төмендеп, 1934 ж. таза алтынның 0,888 гр-ы болып белгіленді. Кейінірек долларлық шақалар айналыстан шығарылып, банкноттық ақша белгілерімен ауыстырылды. [[1954]] жылдан бастап АҚШ-тың төлем балансының үздіксіз тапшылығына, алтын қорының азаюына және құнсызданудың үздіксіз көтерілуіне байланысты доллардың сатып алу қабілеті төмендеді. 1993 ж. 1 доллар 0.1039 грамм алтын шамасында болды. Бүгінде айналыста 100, 50, 10, 5, 1 долларлық федералды резервтік билеттер және 10, 5, 2, 1 долларлық күміс сертификаттар, 10, 5, 2, 1 мыс-мырыш центтері пайдаланылады.<br /> <br /> Қазіргі заманғы теорияларда және өзгертілген жазуда «US» нұсқасын қарастырады.<br /> <br /> == «Доллар» атауымен валюталар ==<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable sortable&quot;<br /> |-<br /> ! Суреті<br /> ! [[ISO 4217|Валюта коды]]<br /> ! Атауы<br /> ! Айналыстағы пайдалану мерзімі<br /> ! Ел<br /> ! Айналыстағы номиналы<br /> |-<br /> | [[Сурет:Australian_100note_front.jpg|100px]]<br /> | AUD<br /> | [[Австралия доллары]]<br /> | 1966<br /> | [[Аустралия]]<br /> | банкноттар: 5, 10, 20, 50, 100&lt;br /&gt; монеталары: 5, 10, 20, 50 цент, 1, 2 доллара<br /> |-<br /> |[[Сурет:Bahamas_25_cents-2.JPG|100px]]<br /> | BSD<br /> | [[Багам доллары]]<br /> | 1966<br /> | [[Багамдар]]<br /> | банкноттар: 1, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br /&gt; монеталары: 1, 5, 10, 15, 25 цент<br /> |-<br /> |[[Сурет:Barbados_1_dollar-2.JPG|100x100px]]<br /> | BBD<br /> | [[Барбадос доллары]]<br /> | 1973<br /> | [[Барбадос]]<br /> | банкноттар: 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br /&gt; монеталары: 5, 10, 25 цент, 1 доллар<br /> |-<br /> |<br /> | BZD<br /> | [[Белиз доллары]]<br /> | 1973 (Британдық Гондурастың доллары ретінде 1885—1973 жылдары)<br /> | [[Белиз]]<br /> | банкноттар: 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br /&gt; монеталары: 1, 5, 10, 25, 50 цент, 1 доллар<br /> |-<br /> |<br /> | BMD<br /> | [[Бермуд доллары]]<br /> | 1970<br /> | [[Бермуд аралдары]]<br /> | банкноттар: 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br /&gt; монеталары: 1, 5, 10, 25, 50 цент, 1 доллар<br /> |-<br /> |<br /> | BND<br /> | [[Бруней доллары]]<br /> | 1967<br /> | [[Бруней]]<br /> | банкноттар: 1, 5, 10, 50, 100&lt;br /&gt; монеталары: 1, 5, 10, 20 және 50 цент<br /> |-<br /> |<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Вест-индия доллары]]<br /> | 1935—1964<br /> | [[Барбадос]], [[Британдық Гвиана]], [[Тринидад және Тобаго]], [[Британдық Желдіңөті аралдары]], [[Британдық Желдіңасты аралдары]], [[Вест-Индия Федерациясы]], [[Ямайка]]<br /> |<br /> |-<br /> |[[Сурет:East_carribean_dollar_rev.jpg|100px]]<br /> | XCD<br /> | [[Шығыс-кариб доллары]]<br /> | 1965<br /> | [[Антигуа және Барбуда]], [[Доминика]], [[Гренада]], [[Монтсеррат]], [[Сент-Китс және Невис]], [[Сент-Люсия]], [[Сент-Винсент және Гренадины]], [[Ангилья]]<br /> | банкноттар: 5, 10, 20, 50, 100&lt;br /&gt; монеталары: 1, 2, 5, 10, 25 цент, 1 доллар<br /> |-<br /> | [[Сурет:KINGDOM OF HAWAII, KALAKAUA I, 1883 -DIME b - Flickr - woody1778a.jpg|100px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Гавай доллары]]<br /> | 1847—1903<br /> | [[Гавайи]]<br /> |<br /> |-<br /> |<br /> | GYD<br /> | [[Гайана доллары]]<br /> | 1965 ж.<br /> | [[Гайана]]<br /> | банкноттар: 20, 100, 500, 1000, 5000&lt;br /&gt; монеталары: 1, 5, 10 доллар<br /> |-<br /> |<br /> | HKD<br /> | [[Гонконг доллары]]<br /> | 1845 ж.<br /> | [[Гонконг]]<br /> | банкноттар: 10, 20, 50, 100, 500 және 1000&lt;br /&gt; монеталары: 10, 20, 50 цент, 1, 2, 5, 10 доллар<br /> |-<br /> | [[Сурет:Zimbabwe $1 2009 Obverse.jpg|100px]]<br /> | ZWC<br /> | [[Зимбабве доллары]]<br /> | 1981—2009<br /> | [[Зимбабве]]<br /> | Аса жоғары инфляцияға байланысты 2009 жылы 30 маусымда зимбабве доллары Зимбабве Резервтік Банкының шешімімен өзінің өмір сүруін тоқтатты.<br /> |-<br /> |<br /> | KYD<br /> | [[Кайман аралдарының Доллары]]<br /> | 1972<br /> | [[Кайман аралдары]]<br /> | банкноттар: 1, 5, 10, 25, 50, 100&lt;br /&gt; монеталары: 1, 5, 10, 25 цент<br /> |-<br /> |[[Сурет:Loonie_reverse_view.png|100x100px]]<br /> | CAD<br /> | [[Канада доллары]]<br /> | 1858<br /> | [[Канада]]<br /> | банкноттар: 5, 10, 20, 50, 100&lt;br /&gt; монеталары: 1, 5, 5, 10, 20, 50 цент, 1, 2, 5 доллар<br /> |-<br /> |<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Кирибати доллары]]<br /> | 1979<br /> | [[Кирибати]]<br /> | банкноттар: жоқ&lt;br /&gt; монеталары: 1, 5, 10, 25 цент, 1, 2 доллара<br /> |-<br /> | [[Сурет:Lib5$.png|100px]]<br /> | LRD<br /> | [[Либерия доллары]]<br /> | 1944<br /> | [[Либерия]]<br /> | банкноттар: 1, 5, 10, 20, 50 және 100&lt;br /&gt; монеталары: 5, 10, 25, 50 цент, 1 доллар<br /> |-<br /> |<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Малай және Британдық Борнео доллары]]<br /> | 1953—1969<br /> | [[Малай Федерациясы]], [[Сингапур]], [[Саравак]], [[Солтүстік Борнео]], [[Бруней]]<br /> |<br /> |-<br /> |<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Малай доллары]]<br /> | 1939—1953<br /> | [[Бруней]], [[Джохор]], [[Кедах]], [[Келантан]], [[Перлис (штат)|Перлис]], [[Сингапур]], [[Стрейтс Сетлментс]], [[Тренгану]], [[Федеративтік малай мемлекеттері]], [[Малай Одағы]], [[Малай Федерациясы]]<br /> |<br /> |-<br /> |<br /> |<br /> | [[Халықаралық доллар]]<br /> |<br /> |<br /> |<br /> |-<br /> |&lt;nowiki /&gt;[[Сурет:Mongolian_Dollar_10.png|link=|125x125px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Монғол доллары]]<br /> | 1921—1925<br /> | [[Богдо-ханның билігі кезіндегі Моңғолия (1911—1924)|Богдо-хан Моңғолиясы]]<br /> | банкноттар: 10, 25, 50, 100<br /> |-<br /> |<br /> | NAD<br /> | [[Намибия доллары]]<br /> | 1993<br /> | [[Намибия]]<br /> | банкноттар: 10, 20, 50, 100 және 200&lt;br /&gt; монеталары: 1, 2, 5, 10, 20 және 50 цент, 1, 2 және 5 доллар.<br /> |-<br /> |<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Ниуэ доллары]]<br /> | 2009<br /> | [[Ниуэ]]<br /> | банкноттар: ''жоқ''&lt;br /&gt; монеталары: 5, 10, 20, 50 цент, 1 доллар<br /> |-<br /> |<br /> | NZD<br /> | [[Жаңа Зеландия доллары]]<br /> | 1967<br /> | [[Жаңа Зеландия]], [[Ниуэ]], [[Кука аралдары]], [[Токелау]], [[Питкэрн]].<br /> | банкноттар: 5, 10, 20, 50, 100&lt;br /&gt; монеталары: 10, 20, 50 цент, 1, 2 доллар<br /> |-<br /> | [[Сурет:NFLD dollar bill.jpg|100px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Ньюфаундленд доллары]]<br /> | 1858—1949<br /> | [[Ньюфаундленд (доминион)|Ньюфаундленд]].<br /> |<br /> |-<br /> |[[Сурет:50_долларов_Островов_Кука_аверс.jpg|100px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Кука аралдары доллары]]<br /> | 1972<br /> | [[Кука аралдары]]<br /> | банкноттар: 3, 10, 20, 50&lt;br /&gt; монеталары: 10, 20, 50 цент, 1, 2, 5 доллар<br /> |-<br /> |<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Питкэрн аралдары доллары]]<br /> | 1988<br /> | [[Питкэрн аралдары]]<br /> | банкноттар: жоқ&lt;br /&gt; монеталары: 5, 10, 20, 50 цент, 1, 2, 5, 10, 25, 50, 250 доллар<br /> |-<br /> | [[Сурет:Straits Settlements - 1935 - $1 banknote (obverse).jpg|100px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Бұғаздар доллары]]<br /> | 1904—1939<br /> | Колония [[Стрейтс-Сетлментс]], [[Федеративті малай мемлекеттері|Біріккен Малай Султанаттары]], [[Федеративті емес малай мемлекеттері|Бірікпеген Малай Султанаттары]], [[Саравак]], [[Бруней]] және [[Британдық Солтүстік Борнео|Солтүстік Борнео]].<br /> |<br /> |-<br /> |<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Родезия доллары]]<br /> | 1970—1981<br /> | [[Зимбабве]]<br /> |<br /> |-<br /> | [[Сурет:Sarawak 24.jpg|100px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Саравака доллары]]<br /> | 1858—1953<br /> | [[Саравак (корольдік)|Саравак]]<br /> |<br /> |-<br /> | [[Сурет:BritishNorthBorneoP29-1Dollar-1940-donatedTW f.jpg|100px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Солтүстік Борнео доллары]]<br /> | 1882—1953<br /> | [[Солтүстік Борнео]]<br /> |<br /> |-<br /> |<br /> | SGD<br /> | [[Сингапур доллары]]<br /> | C 1967<br /> | [[Сингапур]]<br /> | банкноттар: 2, 5, 10, 50, 100, 1000&lt;br /&gt; монеталары: 1, 5, 10, 20, 50 цент, 1 доллар<br /> |-<br /> |<br /> | SBD<br /> | [[Соломон аралдарының доллары]]<br /> | 1977<br /> | [[Соломон аралдары]]<br /> | банкноттар: 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br /&gt; монеталары: 1, 2, 5, 10, 20, 50 цент, 1 доллар<br /> |-<br /> | [[Сурет:United States one dollar bill, obverse.jpg|100px]]<br /> | USD<br /> | [[АҚШ доллары]]<br /> | 1792<br /> | [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Бермуды]], [[Бонайре]], [[Британдық Виргин аралдары]], [[Шығыс Тимор]], [[Зимбабве]], [[Маршалл аралдары]], [[Палау]], [[Панама]], [[Пуэрто-Рико]], [[Саба (арал)|Саба]], [[Сальвадор]], [[Синт-Эстатиус]], [[Тёркс және Кайкос]], [[Микронезия Федеративті Штаттары]], [[Эквадор]]<br /> | банкноттар: 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br /&gt;(ограничено 500, 1000, 5000, 10 000, 100 000)&lt;br /&gt;монеталары: 1, 5, 10, 25, 50 цент, 1 доллар<br /> |-<br /> | [[Сурет:Confederate 5 and 100 Dollars.jpg|100px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[АКШ доллары]]<br /> | 1861—1861<br /> | [[Америка Конфедеративті Штатттары|АКШ]]<br /> | банкноттар: 5, 10, 50 цент, 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000 доллар&lt;br /&gt;4 сынамды 50 цент номиналымен монеталары; 12 сынамды монеталардың номиналымен 1 цент<br /> |-<br /> |<br /> | SRD<br /> | [[Суринам доллары]]<br /> | 2004<br /> | [[Суринам]]<br /> | банкноттар: 1, 2{{Дробь|1|2}}, 5, 10, 20, 50, 100 доллар&lt;br /&gt;монеталары: 1, 5, 10, 25, 100, 250 цент<br /> |-<br /> | [[Сурет:Taiwan (Republic of China) 1946 bank note - 1 old Taiwan dollar (front).jpg|100px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Тайвань доллары]]<br /> | 1946—1949<br /> | [[Тайвань]]<br /> |<br /> |-<br /> |<br /> | TWD<br /> | [[Жаңа тайвань доллары]]<br /> | 1949<br /> | [[Тайвань]]<br /> | банкноттар: 100, 200, 500, 1000, 2000&lt;br /&gt;монеталары: ½, 1, 5, 10, 50<br /> |-<br /> |[[Сурет:Tt_dollar.gif|100x100px]]<br /> | TTD<br /> | [[Тринидада және Тобаго доллары]]<br /> | 1964<br /> | [[Тринидад және Тобаго]]<br /> | банкноттар: 1, 5, 10, 20, 100&lt;br /&gt;монеталары: 1, 5, 10, 25 және 50 цент<br /> |-<br /> |[[Сурет:Доллар_Тувалу.jpg|100x100px]]<br /> | TVD<br /> | [[Тувалу доллары]]<br /> | 1976<br /> | [[Тувалу]]<br /> | банкноттар: ''жоқ''&lt;br /&gt;монеталары: 5, 10, 20, 50 цент, 1 доллар<br /> |-<br /> |<br /> | FJD<br /> | [[Фиджи доллары]]<br /> | 1969<br /> | [[Фиджи]]<br /> | банкноттар: 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br /&gt;монеталары: 1, 2, 5, 10, 20, 50 цент, 1 доллар<br /> |-<br /> | [[Сурет:5Cents1909KiauChau.PNG|100px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Цзяо-Чжоу доллары]]<br /> | 1907—1914<br /> | [[Цзяо-Чжоу]]<br /> |<br /> |-<br /> | [[Сурет:Haile Selassie over massawa.jpg|100px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Эфиопия доллары]]<br /> | 1945—1976<br /> | [[Эфиопия]]<br /> |<br /> |-<br /> | [[Сурет:Jamaican Dollar.jpg|100px]]<br /> | JMD<br /> | [[Ямайка доллары]]<br /> | 1969<br /> | [[Ямайка]]<br /> | банкноттар: 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000&lt;br /&gt;монеталары: 1, 5, 10, 20<br /> |-<br /> | [[Сурет:One thousand dollar note issued by the Japanese Government during the occupation of Malaya, North Borneo, Sarawak and Brunei (1944).jpg|100px]]<br /> | ''жоқ''<br /> | [[Жапон оккупациялық доллары]]<br /> | 1942—1945<br /> | [[Сингапур]], [[Британдық Малайя]], [[Солтүстік Борнео]], [[Саравак (корольдік)|Саравак]], [[Бруней]], [[Государство Бирма|Бирма]]<br /> |<br /> |}<br /> <br /> == Галереясы ==<br /> &lt;center&gt;<br /> {| class=&quot;wikitable&quot; align=center valign=top cellspacing=2<br /> |- bgcolor=#FFFFFF align=center valign=top <br /> ||[[Сурет:United States one dollar bill, obverse.jpg|118px|center]]&lt;p style=&quot;font-size: 85%&quot;&gt; АҚШ<br /> ||[[Сурет:Confederate 5 and 100 Dollars.jpg|118px|center]]&lt;p style=&quot;font-size: 85%&quot;&gt;<br /> ||[[Сурет:Zimbabwe $1 2009 Obverse.jpg|118px|center]]&lt;p style=&quot;font-size: 85%&quot;&gt; [[Зимбабве (жаңа)|Зимбабве]]<br /> |}<br /> &lt;/center&gt;<br /> == Тағы қаараңыз ==<br /> <br /> [[Санат:Доллар]]<br /> [[Санат:Азия валюталары]]<br /> [[Санат:Африка валюталары]]<br /> [[Санат:Океания валюталары]]<br /> [[Санат:Солтүстік Америка валюталары]]<br /> [[Санат:Оңтүстік Америка валюталары]]<br /> [[Санат:Ақша]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D3%A9%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_2010 2017-02-18T13:06:33Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Австралия Одағы → Аустралия using AWB</p> <hr /> <div>[[Сингапур]] астанасы [[Сингапур]] қаласында өтетін I жазғы жасөспірімдер [[олимпиада]] ойындары [[2010]]-ші жылғы тамыздың 14-і мен 26-і аралығында өтеді.<br /> <br /> {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}}<br /> |-<br /> | 1 ||align=left| {{CHN|2010 Summer Youth}} || 24 || 15 || 4 || 43<br /> |-<br /> | 2 ||align=left| {{RUS|2010 Summer Youth}} || 16 || 13 || 10 || 39<br /> |-<br /> | 3 ||align=left| {{KOR|2010 Summer Youth}} || 10 || 2 || 2 || 14<br /> |-<br /> | 4 ||align=left| {{UKR|2010 Summer Youth}} || 8 || 8 || 11 || 27<br /> |-<br /> | 5 ||align=left| {{HUN|2010 Summer Youth}} || 6 || 4 || 3 || 13<br /> |-<br /> | 6 ||align=left| {{AUS|2010 Summer Youth}} [[Аустралия]] || 5 || 11 || 8 || 24<br /> |-<br /> | 7 ||align=left| {{ITA|2010 Summer Youth}} || 5 || 7 || 5 || 17<br /> |-<br /> | 8 ||align=left| {{JPN|2010 Summer Youth}} || 5 || 5 || 3 || 13<br /> |-<br /> | — ||align=left| {{flagicon image|Olympic flag.svg}} [[Смешеная сборная]] || 5 || 4 || 5 || 14<br /> |-<br /> | 9 ||align=left| {{AZE|2010 Summer Youth}} || 5 || 1 || 0 || 6<br /> |-<br /> | 10 ||align=left| {{USA|2010 Summer Youth}} || 4 || 8 || 7 || 19&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!-- Always keep this tag next to the tenth-ranked NOC --&gt;<br /> |-<br /> | 11 ||align=left| {{FRA|2010 Summer Youth}} || 4 || 2 || 5 || 11<br /> |-<br /> | 12 ||align=left| {{GER|2010 Summer Youth}} || 3 || 6 || 6 || 15<br /> |-<br /> | 13 ||align=left| {{CUB|2010 Summer Youth}} || 3 || 3 || 2 || 8<br /> |-<br /> | 14 ||align=left| {{THA|2010 Summer Youth}} || 3 || 3 || 0 || 6<br /> |-<br /> | 15 ||align=left| {{CAN|2010 Summer Youth}} || 3 || 1 || 7 || 11<br /> |-<br /> | 16 ||align=left| {{GBR|2010 Summer Youth}} || 3 || 1 || 4 || 8<br /> |-<br /> | 17 ||align=left| {{RSA|2010 Summer Youth}} || 2 || 4 || 3 || 9<br /> |-<br /> | 18 ||align=left| {{KAZ|2010 Summer Youth}} || 2 || 2 || 2 || 6<br /> |-<br /> | 19 ||align=left| {{IRI|2010 Summer Youth}} || 2 || 2 || 1 || 5<br /> |-<br /> | 20 ||align=left| {{ISR|2010 Summer Youth}} || 2 || 2 || 0 || 4<br /> |-<br /> | 21 ||align=left| {{COL|2010 Summer Youth}} || 2 || 1 || 0 || 3<br /> |-<br /> | 21 ||align=left| {{ETH|2010 Summer Youth}} || 2 || 1 || 0 || 3<br /> |-<br /> | 23 ||align=left| {{SWE|2010 Summer Youth}} || 2 || 0 || 3 || 5<br /> |-<br /> | 24 ||align=left| {{NGR|2010 Summer Youth}} || 2 || 0 || 2 || 4<br /> |-<br /> | 25 ||align=left| {{BUL|2010 Summer Youth}} || 2 || 0 || 0 || 2<br /> |-<br /> | 25 ||align=left| {{MGL|2010 Summer Youth}} || 2 || 0 || 0 || 2<br /> |-<br /> | 27 ||align=left| {{ROU|2010 Summer Youth}} || 1 || 4 || 2 || 7<br /> |-<br /> | 28 ||align=left| {{TUR|2010 Summer Youth}} || 1 || 2 || 4 || 7<br /> |-<br /> | 29 ||align=left| {{PRK|2010 Summer Youth}} || 1 || 1 || 3 || 5<br /> |-<br /> | 30 ||align=left| {{VIE|2010 Summer Youth}} || 1 || 1 || 2 || 4<br /> |-<br /> | 31 ||align=left| {{EGY|2010 Summer Youth}} || 1 || 1 || 1 || 3<br /> |-<br /> | 32 ||align=left| {{BRA|2010 Summer Youth}} || 1 || 1 || 0 || 2<br /> |-<br /> | 32 ||align=left| {{NZL|2010 Summer Youth}} || 1 || 1 || 0 || 2<br /> |-<br /> | 34 ||align=left| {{POL|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 4 || 5<br /> |-<br /> | 35 ||align=left| {{CZE|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 2 || 3<br /> |-<br /> | 35 ||align=left| {{KEN|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 2 || 3<br /> |-<br /> | 37 ||align=left| {{ARG|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 37 ||align=left| {{CRO|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 37 ||align=left| {{DOM|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 37 ||align=left| {{ERI|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 37 ||align=left| {{KGZ|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 37 ||align=left| {{LTU|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 43 ||align=left| {{JAM|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 0 || 1<br /> |-<br /> | 43 ||align=left| {{SLO|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 0 || 1<br /> |-<br /> | 43 ||align=left| {{TRI|2010 Summer Youth}} || 1 || 0 || 0 || 1<br /> |-<br /> | 46 ||align=left| {{ESP|2010 Summer Youth}} || 0 || 4 || 6 || 10<br /> |-<br /> | 47 ||align=left| {{IND|2010 Summer Youth}} || 0 || 4 || 1 || 5<br /> |-<br /> | 48 ||align=left| {{UZB|2010 Summer Youth}} || 0 || 2 || 3 || 5<br /> |-<br /> | 49 ||align=left| {{BLR|2010 Summer Youth}} || 0 || 2 || 1 || 3<br /> |-<br /> | 50 ||align=left| {{TPE|2010 Summer Youth}} || 0 || 2 || 0 || 2<br /> |-<br /> | 51 ||align=left| {{MEX|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 4 || 5<br /> |-<br /> | 52 ||align=left| {{ARM|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 3 || 4<br /> |-<br /> | 52 ||align=left| {{SVK|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 3 || 4<br /> &lt;onlyinclude&gt;&lt;!-- The host nation, standard for all Olympics medal tables. Ensure these code always stays just above SIN --&gt;<br /> |-bgcolor=ccccff<br /> | 54 ||align=left| {{SIN|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 2 || 3 &lt;/onlyinclude&gt;<br /> |-<br /> | 54 ||align=left| {{VEN|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 2 || 3<br /> |-<br /> | 56 ||align=left| {{DEN|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 56 ||align=left| {{GRE|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 56 ||align=left| {{JOR|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 56 ||align=left| {{NED|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 56 ||align=left| {{POR|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 56 ||align=left| {{SRB|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 56 ||align=left| {{SUI|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 56 ||align=left| {{TJK|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 1 || 2<br /> |-<br /> | 64 ||align=left| {{BAH|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 0 || 1<br /> |-<br /> | 64 ||align=left| {{ECU|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 0 || 1<br /> |-<br /> | 64 ||align=left| {{MAS|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 0 || 1<br /> |-<br /> | 64 ||align=left| {{MDA|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 0 || 1<br /> |-<br /> | 64 ||align=left| {{QAT|2010 Summer Youth}} || 0 || 1 || 0 || 1<br /> |-<br /> | 69 ||align=left| {{AUT|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 2 || 2<br /> |-<br /> | 69 ||align=left| {{FIN|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 2 || 2<br /> |-<br /> | 71 ||align=left| {{BEL|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 1 || 1<br /> |-<br /> | 71 ||align=left| {{BIH|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 1 || 1<br /> |-<br /> | 71 ||align=left| {{CAM|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 1 || 1<br /> |-<br /> | 71 ||align=left| {{GEO|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 1 || 1<br /> |-<br /> | 71 ||align=left| {{GUA|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 1 || 1<br /> |-<br /> | 71 ||align=left| {{INA|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 1 || 1<br /> |-<br /> | 71 ||align=left| {{KUW|2010 Summer Youth}}[[2010 Summer Youth Olympics medal table#KUW|&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;]] || 0 || 0 || 1 || 1<br /> |-<br /> | 71 ||align=left| {{LAT|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 1 || 1<br /> |-<br /> | 71 ||align=left| {{LIB|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 1 || 1<br /> |-<br /> | 71 ||align=left| {{MAR|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 1 || 1<br /> |-<br /> | 71 ||align=left| {{NOR|2010 Summer Youth}} || 0 || 0 || 1 || 1<br /> |- class=&quot;sortbottom&quot;<br /> !colspan=2| Барлығы || 151 || 149 || 167 || 467 &lt;onlyinclude&gt;<br /> |}&lt;/onlyinclude&gt;<br /> <br /> {{Олимпиада}}<br /> <br /> [[Санат:Олимпиада ойындары]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2017-02-18T13:06:30Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Австралия Одағы → Аустралия using AWB</p> <hr /> <div>{{infobox Organization<br /> |name = &lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, Ғылым және Мәдениет жөніндегі Ұйымы. &lt;br /&gt;<br /> &lt;!-- Место для официальных языков СДО --&gt;<br /> '''United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization'''&lt;br /&gt;<br /> '''L’Organisation des Nations Unies pour l’éducation, la science et la culture''' &lt;br /&gt;<br /> ''' La Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura ''' &lt;br /&gt;<br /> ''' Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры ''' &lt;br /&gt;<br /> ''联合国教育、科学及文化组织'''&lt;br /&gt;<br /> '''منظمة الأمم المتحدة للتربية والعلم والثقافة '''&lt;br /&gt;<br /> &lt;!-- Место для официальных языков ЮНЕСКО--&gt;&lt;/span&gt;<br /> |image = Flag of UNESCO.svg<br /> |image_border = thumb<br /> |size = 200 px<br /> |caption = ЮНЕСКО Эмблемасы<br /> |map = <br /> |msize =<br /> |mcaption = &lt;div style=&quot;text-align:left; padding-left:1em; font-size:90%;&quot;&gt; &lt;/div&gt;<br /> |abbreviation = <br /> |motto = <br /> |formation =<br /> |extinction =<br /> |type = Халықаралық ұйым<br /> |status = <br /> |purpose = <br /> |headquarters = <br /> |location = {{flagicon|FRA}} [[Париж]], [[Франция]]<br /> |region_served =<br /> |membership = <br /> |language = [[Ағылшын тілі]], [[Испан тілі]], [[Орыс тілі]], [[Француз тілі]], [[Қытай тілі]], [[Араб тілі]]<br /> |leader_title ='''Бас директор'''<br /> |leader_name = {{flagicon|Bulgaria}} [[Ирина Бокова]]<br /> |leader_title2 ='''Атқарушы кеңесінің төрағасы'''<br /> |leader_name2 = {{flagicon|Barbados}} [[Алиссандра Камминс]]<br /> |main_organ = Штаб-пәтер<br /> |parent_organization =<br /> |affiliations = <br /> |num_staff = <br /> |num_volunteers =<br /> |budget = <br /> |website = <br /> |remarks =<br /> }}<br /> [[Сурет:Flag of UNESCO.svg|180px|thumb|right|UNESCO жалауы]]<br /> '''ЮНЕСКО''' ('''U'''nited '''N'''ations '''E'''ducational, '''S'''cientific and '''C'''ultural '''O'''rganization — ''UNESCO'') — [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Білім]], [[Ғылым]] және [[Мәдениет]] жөніндегі Ұйымы.<br /> <br /> Ұйым [[1945]] жылы 16 қарашада құрылды, штаб-пәтері Францияның [[Париж]] қаласында орналасқан. Ұйым құрамына әлемнің түкпір-түкпірінде орналасқан 67 бюро мен бөлімшелер кіреді. ЮНЕСКО қаулысы [[Лондон]] конференциясында 1945 жыл қарашасында қабылданып [[1946]] жыл 4-ші қарашасында, қабылдауы туралы қол қойған 20 мемлекет актілерін сақтауға өткізгеннен кейін күшіне енеді. Бүгінгі күні Ұйымға 193 мемлекет мүше. [[1972]] жылы ЮНЕСКО [[1975]] жылы күшіне енген [[Әлемдік мұра|Әлемдік мәдени және табиғи мұраларды қорғау конвенциясы]]н қабылдайды, дәл қазір 184 елде бекітілген ([[КСРО]] — [[1988]] жылы). [[1999]] жылдан бастап ЮНЕСКО-ның бас директоры — [[Мацура,Коитиро|Коитиро Мацура]]. 2005 жылы ол 4-жылдық мерзімге қайта сайланды.<br /> <br /> XX ғ. ЮНЕСКО-ның аса мәнді жобалары мыналар: II дүниежүзілік соғыс жылдарында әскери әрекеттерден зардап шеккен кітапхана және мұражай қорларын қалпына келтіру; Азияда, Африкада, Латын Америкасында бастауыш білім беру жүйелерін дамыту; құнды еңбектерді аудару, тікелей байланыстар орнату арқылы Батыс пен Шығыстың арасында мәдени алмасуды дамыту; дамушы елдердегі сауатсыздықты жойып, &quot;негізгі білім беру&quot; жүйесін қалыптастыру (оқу орталықтары Камбоджада, Үндістанда, Таиландта, Оңтүстік Кореяда, Либерияда, Түркияда, сондай-ақ бірқатар, Латын американдық елдерде, Таяу Шығыс елдерінде); өркениет ескерткіштерін сақтау. 1959 ж. ЮНЕСКО-ның қамқорлығымен Мәдени құндылықтарды сақтау және қалпына келтіру бойынша Халықаралық комитет жұмыс істей бастады.<br /> <br /> == Мақсаты ==<br /> <br /> ЮНЕСКО негізгі мақсаты — бейбітшілік пен қауіпсіздікті елдердің білім, ғылым және мәдениет салаларындағы ынтымақтастығын [[БҰҰ]] Қаулысында айтылғандай жалпыға бірдей құрметпен қарап, әділеттілік пен заңдардың орындалуын, адам құқығы, әрі негізгі бостандықтар негізінде барлық елге, түрі-түсіне, жынысына, тілі мен дініне қарамастан қамтамасыз ету арқылы нығайту.<br /> <br /> Мақсатына жету үшін ЮНЕСКО бес негізгі функцияларды жүзеге асырады:<br /> * болашағы бар, келешекте адамзатқа керек білім, ғылым, мәдениет пен байланыс формаларын зерттеу;<br /> * білімді ғылыми зерттеудің нәтижесіне сүйене отырып таныту, алмасу, таратумен айналысу;<br /> * заңнамалық іскерлікпен: ұсыныстарды іске асыруға міндет болатын халықаралық актілерді дайындау және қабылдау;<br /> * мүше-мемлекеттерге «техникалық ынтымақтастық» түрінде жобалар жасау мен дамыту салаларындағы саясатын анықтауда эксперттерінің қызметтерін ұсынады;<br /> * арнайы ақпаратпен алмасуды жүзеге асырады.<br /> <br /> == Мүше елдер ==<br /> 2009 жылдың қазан айына сәйкес ЮНЕСКО ұйымына 193 мемлекет мүше және 7 мемлекет серіктес мүше дәрежелеріне ие.<br /> <br /> # [[Аустралия]], ұйымға қосылу күні - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Австрия]] - тамыздың 13, 1948<br /> # [[Албания]] - қазанның 16, 1958<br /> # [[Алжир]] - қазанның 15, 1962<br /> # [[Америка Құрама Штаттары]] - қазанның 1, 2003<br /> # [[Андорра]] - қазанның 20, 1993<br /> # [[Ангола]] - наурыздың 11, 1977<br /> # [[Антигуа және Барбуда]] - шілденің 15, 1982<br /> # [[Аргентина]] - қыркүйектің 15, 1948<br /> # [[Армения]] - маусымның 9, 1992<br /> # [[Ауғанстан]] - мамырдың 4, 1948<br /> # [[Әзірбайжан]] - маусымның 3, 1992<br /> # [[Багам аралдары]] - сәуірдің 23, 1981<br /> # [[Бангладеш]] - қазанның 27, 1972<br /> # [[Барбадос]] - қазанның 24, 1968<br /> # [[Бахрейн]] - қаңтардың 18, 1972<br /> # [[Беларусь]] - мамырдың 12, 1954<br /> # [[Бельгия]] - қарашаның 29, 1946<br /> # [[Белиз]] - мамырдың 10, 1982<br /> # [[Бенин]] - қазанның 18, 1960<br /> # [[Болгария]] - мамырдың 17, 1956<br /> # [[Боливия]] - қарашаның 13, 1946<br /> # [[Босния және Герцеговина]] - маусымның 2, 1993<br /> # [[Ботсвана]] - қаңтардың 16, 1980<br /> # [[Бразилия]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Бруней]] - наурыздың 17, 2005<br /> # [[Біріккен Араб Әмірліктері]] - сәуірдің 20, 1972<br /> # [[Буркина-Фасо]] - қарашаның 14, 1960<br /> # [[Бурунди]] - қарашаның 16, 1962<br /> # [[Бутан]] - сәуірдің 13, 1982<br /> # [[Вануату]] - ақпанның 10, 1994<br /> # [[Венгрия]] - қыркүйектің 14, 1948<br /> # [[Венесуэла]] - қарашаның 25, 1946<br /> # [[Вьетнам]] - шілденің 6, 1951<br /> # [[Габон]] - қарашаның 16, 1960<br /> # [[Гаити]] - қарашаның 18, 1946<br /> # [[Гайана]] - наурыздың 21, 1967<br /> # [[Гамбия]] - тамыздың 1, 1973<br /> # [[Гана]] - сәуірдің 11, 1958<br /> # [[Гватемала]] - қаңтардың 2, 1950<br /> # [[Гвинея]] - ақанның 2, 1960<br /> # [[Гвинея-Бисау]] - қарашаның 1, 1974<br /> # [[Германия]] - шілденің 11, 1951<br /> # [[Грекия]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Гренада]] - ақпанның 17, 1975<br /> # [[Гондурас]] - желтоқсанның 16, 1947<br /> # [[Грузия]] - қазанның 7, 1992<br /> # [[Дания]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Джибути]] - тамыздың 31, 1989<br /> # [[Доминика]] - қаңтардың 9, 1979<br /> # [[Доминикан Республикасы]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Египет]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Жаңа Зеландия]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Жапония]] - шілденің 2, 1951<br /> # [[Замбия]] - қарашаның 9, 1964<br /> # [[Зимбабве]] - қыркүйектің 22, 1980<br /> # [[Израиль]] - қыркүектің 16, 1949<br /> # [[Индонезия Республикасы]] - мамырдың 27, 1950<br /> # [[Иордания]] - маусымның 14, 1950<br /> # [[Иран Ислам Республикасы]] - қыркүйектің 6, 1948<br /> # [[Ирак]] - қазанның 21, 1948<br /> # [[Ирландия]] - қазанның 3, 1961<br /> # [[Исландия]] - маусымның 8, 1964<br /> # [[Испания]] - қаңтардың 30, 1953<br /> # [[Италия]] - қаңтардың 27, 1948<br /> # [[Йемен]] - сәуірдің 2, 1962<br /> # [[Камбоджа]] - шілденің 3, 1951<br /> # [[Камерун]] - қарашаның 11, 1960<br /> # [[Канада]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Кабо-Верде]] - ақпанның 15, 1978<br /> # [[Катар]] - қаңтардың 27, 1972<br /> # [[Кения]] - сәуірдің 7, 1964<br /> # [[Кипр]] - ақпанның 6, 1961<br /> # [[Кирибати]] - қазанның 24, 1989<br /> # [[Колумбия]] - қазанның 31, 1947<br /> # [[Комор аралдары]] - наурыздың 22, 1977<br /> # [[Конго]] - қазанның 24, 1960<br /> # [[Конго Демократиялық Республикасы]] - қарашаның 25, 1960<br /> # [[Солтүстік Корея]] - қазанның 18, 1974<br /> # [[Корея Республикасы]] - маусымның 14, 1950<br /> # [[Коста-Рика]] - мамырдың 19, 1950<br /> # [[Кот д'Ивуар]] - қазанның 27, 1960<br /> # [[Куба]] - тамыздың 29, 1947<br /> # [[Кувейт]] - қарашаның 18, 1960<br /> # [[Кук аралдары]] - қазанның 25, 1989<br /> # [[Қазақстан]] - мамырдың 22, 1992<br /> # [[Қырғызстан]] - маусымның 2, 1992<br /> # [[Қытай]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Лаос]] - шілденің 9, 1951<br /> # [[Латвия]] - қазанның 14, 1991<br /> # [[Ливан]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Лесото]] - қыркүйектің 29, 1967<br /> # [[Либерия]] - наурыздың 6, 1947<br /> # [[Ливия]] - маусымның - 27, 1953<br /> # [[Литва]] - қазанның 7, 1991<br /> # [[Люксембург]] - қазанның 27, 1947<br /> # [[Маврикий]] - қазанның 25, 1968<br /> # [[Мавритания]] - қаңтардың 10, 1962<br /> # [[Мадагаскар]] - қарашаның 10, 1960<br /> # [[Македония Республикасы]] - Маусымның 28, 1993<br /> # [[Малави]] - қазанның 27, 1964<br /> # [[Малайзия]] - маусымның 16, 1958<br /> # [[Мали]] - қарашаның 7, 1960 <br /> # [[Мальдивтер]] - шілденің 18, 1980<br /> # [[Мальта]] - ақпанның 10, 1965<br /> # [[Маршалл Аралдары Республикасы]] - маусымның 30, 1995<br /> # [[Мексика]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Микронезия Федерациялық Штаттары]] - қазанның 19, 1999<br /> # [[Мозамбик]] - қазанның 11, 1976<br /> # [[Молдова Республикасы]] - мамырдың 27, 1992<br /> # [[Монако]] - шілденің 6, 1949<br /> # [[Моңғолия]] - қарашаның 1, 1962<br /> # [[Марокко]] - қарашаның 7, 1956<br /> # [[Мьянма]] - маусымның 27, 1949<br /> # [[Намибия]] - қарашаның 2, 1978<br /> # [[Науру]] - қазанның 17, 1996<br /> # [[Нидерланд]] - қаңтардың 1, 1947<br /> # [[Непал]] - мамырдың 1, 1953<br /> # [[Никарагуа]] - ақпанның 22, 1952<br /> # [[Нигер]] - қарашаның 10, 1960<br /> # [[Нигерия]] - қарашаның 14, 1960<br /> # [[Ниуе]] 26 қазан, 1993<br /> # [[Норвегия]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Оман]] - ақпанның 10, 1972<br /> # [[Орталық Африка Республикасы]] - қарашаның 11, 1960<br /> # [[Оңтүстік Африка]] - желтоқсанның 12, 1994<br /> # [[Өзбекстан]] - <br /> # [[Палау]] - қыркүйектің 20, 1999<br /> # [[Панама]] - қаңтардың 10, 1950<br /> # [[Папуа Жаңа Гвинея]] - қазанның 4, 1976<br /> # [[Парагвай]] - маусымның 20, 1955<br /> # [[Пәкістан]] - қыркүйектің 14, 1949<br /> # [[Перу]] - қарашаның 21, 1946<br /> # [[Польша]] - қарашаның 6, 1946<br /> # [[Португалия]] - қыркүйектің 11, 1974<br /> # [[Ресей Федерациясы]] - сәуірдің 21, 1954<br /> # [[Руанда]] - қарашаның 7, 1962<br /> # [[Румыния]] - шілденің 27, 1956<br /> # [[Самоа]] - сәуірдің 3, 1981<br /> # [[Сан-Марино]] - қарашаның 12, 1974<br /> # [[Сан-Томе және Принсипи]] - қаңтардың 22, 1980<br /> # [[Сауд Арабиясы]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Суазиленд]] - қаңтардың 25, 1978<br /> # [[Сейнт Винсент және Гренадинес]] - қаңтардың 14, 1983<br /> # [[Сейнт Киттс және Невис]] - қазанның 26, 1983<br /> # [[Сейнт Лусия]] - наурыздың 6, 1980<br /> # [[Сейшель Аралдары]] - қазанның 18, 1976<br /> # [[Сенегал]] - қарашаның 10, 1960<br /> # [[Сербия]] - желтоқсанның 20, 2000<br /> # [[Сингапур]] - қазанның 8, 2007<br /> # [[Сирия]] - қарашаның 16, 1946<br /> # [[Словакия]] - ақпанның 9, 1993<br /> # [[Словения]] - мамырдың 27, 1992<br /> # [[Соломон аралдары]] - қыркүйектің 7, 1993<br /> # [[Сомалия]] - қарашаның 15, 1960<br /> # [[Судан]] - қарашаның 26, 1956<br /> # [[Суринам]] - шілденің 16, 1976<br /> # [[Съерра-Леоне]] - наурыздың 28, 1962<br /> # [[Таиланд]] - қаңтардың 1, 1949<br /> # [[Танзания]] - наурыздың 6, 1962<br /> # [[Тәжікстан]] - сәуірдің 6, 1993<br /> # [[Того]] - қарашаның 17, 1960<br /> # [[Тонга]] - қыркүйектің 29, 1980<br /> # [[Тринидад және Тобаго]] - қарашаның 2, 1962<br /> # [[Тунис]] - қарашаның 8, 1956<br /> # [[Түркия Республикасы]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Түркіменстан]] - тамыздың 17, 1993<br /> # [[Тувалу]] - қазанның 21, 1991<br /> # [[Уганда]] - қарашаның 9, 1962<br /> # [[Украина]] - мамырдың 12, 1954<br /> # [[Уругвай]] - қарашаның 8, 1947<br /> # [[Үндістан]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы]] - шілденің 1, 1997<br /> # [[Фиджи]] - шілденідің 14, 1983<br /> # [[Филиппиндер]] - қарашаның 21, 1946<br /> # [[Финляндия]] - қазанның 10, 1956<br /> # [[Франция]] - қарашаның 4, 1946<br /> # [[Хорватия]] - маусымның 1, 1992<br /> # [[Чад]] - желтоқсанның 19, 1960<br /> # [[Черногория]] - наурыздың 1, 2007<br /> # [[Чехия]] - ақпанның 22, 1993<br /> # [[Чили]] - шілденің 7, 1953<br /> # [[Швеция]] - қаңтардың 23, 1950<br /> # [[Швейцария]] - қаңтардың 28, 1949<br /> # [[Шри Ланка]] - қарашаның 14, 1949<br /> # [[Шығыс Тимор]] - маусымның 5, 2003<br /> # [[Эквадор]] - қаңтардың 22, 1947<br /> # [[Экваторлық Гвинея]] - қарашаның 29, 1979<br /> # [[Эль-Сальвадор Республикасы]] - сәуірдің 28, 1948<br /> # [[Эритрея]] - қыркүйектің 2, 1993<br /> # [[Эстония]] - қазанның 14, 1991<br /> # [[Эфиопия]] - шілденің 1, 1955<br /> # [[Ямайка]] - қарашаның 7, 1962<br /> <br /> === Серіктес мүше елдер ===<br /> * [[Аруба]] - қазанның 20, 1987<br /> * Британдық Виргиния аралдары - қарашаның 24, 1983<br /> * [[Кайман аралдары]] - қазанның 30, 1999<br /> * [[Макао]], Қытай - қазанның 25, 1995<br /> * Недерландықтардың Антиллері - қазанның 26, 1983<br /> * Токелау - қазанның 15, 2001<br /> * [[Фарер аралдары]] - қазанның 12, 2009<br /> <br /> === Бақылаушы елдер ===<br /> * Палестина &lt;ref name=&quot;Palestine&quot;&gt;{{cite web |title=Summary update on Government progress to become a State Party to the UNESCO International Convention against Doping in Sport |url=http://www.wada-ama.org/rtecontent/document/Item_8_6_Attachment_1_SummaryUpdateGovernments_UNESCO_Oct2008_ENG_FINAL.pdf |author=WADA |page=2 |format=PDF |accessdate=2009-07-28}}&lt;/ref&gt;<br /> * Әулие Теңіз<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://www.unesco.kz UNESCO-Қазақстан]<br /> * [http://www.unesco.org Ресми торабы]<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]]<br /> * [[Әлемдік мұра]]<br /> <br /> {{Әлемдік мұралардың тізімі}}<br /> <br /> [[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымы]]<br /> [[Санат:Халықаралық ұйымдар]]<br /> [[Санат:ЮНЕСКО]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2017-02-18T13:06:23Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Австралия Одағы → Аустралия using AWB</p> <hr /> <div>{{Мемлекет<br /> |Қазақша атауы = Жаңа Зеландия<br /> |Шынайы атауы = New Zealand&lt;br /&gt;Aotearoa<br /> |Атау септігі = Жаңа Зеландия<br /> |Елтаңба = Coat of Arms of New Zealand.svg<br /> |Байрақ = Flag of New Zealand.svg<br /> |Ұраны = <br /> |Әнұранның аты = God Defend New Zealand<br /> |Аудио = <br /> |Картада = New Zealand (orthographic projection).svg<br /> |карта тақырыбы =<br /> |Картада2 = <br /> |lat_dir = S|lat_deg = 41|lat_min = 35|lat_sec = 0<br /> |lon_dir = E|lon_deg = 173|lon_min = 3|lon_sec = 0<br /> |region = NZ<br /> |CoordScale =5000000<br /> |Тілдері = [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Маори тілі|маорише]]<br /> |Мемлекеттік діні = <br /> |Үкімет түрі = Коституциялық монархия<br /> |Құрылды =<br /> |Тәуелсіздік күні = &lt;small&gt;[[Доминион]]: [[26 қыркүйек]] [[1907]]&lt;br /&gt;Вестминстер статуты: [[11 желтоқсан]] [[1931]] ([[25 қараша]] [[1947]] қабылданды)&lt;br /&gt;Конституциялық Жарғы: [[13 желтоқсан]] [[1986]]&lt;/small&gt;<br /> |Тәуелсіздігін алды = [[Құрама Патшалық|Ұлыбританиядан]]<br /> |Астанасы = [[Веллингтон]]<br /> |Ірі қаласы = [[Окленд]]<br /> |Басшы қызметі = Монарх&lt;br /&gt;[[Жаңа Зеландия Генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]]&lt;br /&gt;[[Жаңа Зеландии Премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br /> |Басшылары = [[Елизавета II (Ұлыбритания патшайымы)|Елизавета II]]&lt;br /&gt;[[Джерри Матепараи]]&lt;br /&gt;[[Джон Кей]]<br /> |Жер аумағы = 268 680<br /> |Жер аумағы бойынша орны = 74-ші<br /> |Судың үлесі = 2,1<br /> |Этнохороним = <br /> |Жұрты = 4 377 000<br /> |Халық саны бойынша орны = 123-ші<br /> |Сарап жылы = <br /> |Санақ бойынша халық саны = <br /> |Санақ жылы = 2010<br /> |Халық тығыздығы = 15,88<br /> |Тығыздық бойынша орны = <br /> |ЖІӨ = 146,028 млрд.&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=914%2C137%2C196%2C935%2C942&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=45&amp;pr.y=1 Халықаралық валюта қоры (сәуір 2008)]&lt;/ref&gt;<br /> |ЖІӨ сараптаған жылы = 2008<br /> |ЖІӨ бойынша орны = 58-ші<br /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = 34 121&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;<br /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = <br /> |ЖІӨ (АҚТ) = <br /> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = <br /> |ЖІӨ (АҚТ) орны = <br /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = <br /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = <br /> |ЖІӨ (номинал) = <br /> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = <br /> |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = <br /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = <br /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = <br /> |АДИ = {{өзгеріссіз}} 0,908<br /> |АДИ жылдық есебі = 2011<br /> |АДИ бойынша орны = 5-ші<br /> |АДИ деңгейі = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;өте жоғары&lt;/span&gt;<br /> |Әуе компаниясы = <br /> |Валютасы = [[Жаңа Зеландия доллары]] (NZD)<br /> |Интернет үйшігі = [[.nz]]<br /> &lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt;<br /> |ISO = <br /> |Телефон коды = 64<br /> |Уақыт белдеуі = +12<br /> &lt;!-- |Уақыт белдеулері = --&gt;<br /> |Түсініктемелер = <br /> &lt;!-- |Тусыз және елтаңбасыз =* --&gt;<br /> &lt;!-- |Әнұрансыз =* --&gt;<br /> }}<br /> '''Жаңа Зеландия''' ({{lang-en|New Zealand}}, {{lang-mi|Aotearoa}}) — [[Тынық мұхит|Тынық Мұхиттың]] оңтүстік-батыс жағында орналасқан екі (Солтүстік және Оңтүстік деп аталатын) аралдан, сонымен қатар басқа да ұсақ аралдардан ([[Стьюарт]], [[Чатем]], [[Кермадек]], Кэмпбелл, т.б.) аралдарда орналасқан мемлекет.<br /> <br /> Жергілікті Маори ұлты Жаңа Зеландияны Аотиароа (Ұзын Ақ Бұлт Елі) деп атайды. Жаңа Зеландия қарамағына сонымен қатар Куук аралдары Найю (өзін-өзі басқарғанымен еркін құрамында); Токелау; Росс Тәуелділігі (Жаңа Зеландияның [[Антарктика]]дағы территориясы).<br /> <br /> Халқының басым бөлігі Еуропалықтар, ал ежелгі [[Маори]] тұрғындары ең ірі кіші ұлттардың бірі, Азиялықтар мен Маориге жатпайтын Полинезиліктер көбінесе урбанды аудандарда кезедеседі.<br /> <br /> Жер аумағы – 270,5 мың км². Бұған қоса Жаңа Зеландия [[Антарктика]]ның бір бөлігін (жалпы аумағы 414,4 мың км²) сырттай меншіктенеді. Астанасы – [[Веллингтон]]. Халқы – 4,2 млн. адам. Тұрғындардың 79,5%-ы – жаңазеландықтар (негізінен, [[Ұлыбритания]]дан шыққан еуропалықтар), 14,5%-ы – маорилер (жергілікті тұрғындар), 6%-ы – азиялықтар, полинезиялықтар, т.б. этникалық топтар. Ресми тілі – [[ағылшын тілі]]. Халқының көпшілігі [[христиан діні]]нің протестант тармағын ұстанады. Жаңа Зеландия – Британ Достастығына кіретіндіктен, мемлекет басшысы Ұлыбритания королевасы болып есептеледі. Оны 5 жылға генерал-губернатор тағайындайды. Заң шығарушы органы – бір палаталы [[парламент]]. Атқарушы билік [[премьер-министр]] басқаратын үкіметтің қолында. Министрлер Кабинеті жеңіске жеткен партия мүшелерінен жасақталады. Ақша бірлігі – Жаңа Зеландия доллары. Әкімшілік жағынан 10 провинцияға бөлінеді. Ұлттық мерекесі – Вайтанга күні (6 ақпан). Осы күні (1840 ж.) Ұлыбритания үкіметі мен жергілікті маори тайпалары Вайтанга өзені бойында келісімге келіп, жергілікті тайпалар, еуропалық қоныс аударушылар және Ұлыбритания біріккен корольдігі арасындағы қарым-қатынас анықталды.<br /> <br /> == Табиғаты ==<br /> Жаңа Зеландия аралдары таулы келеді, жерінің төрттен үш бөлігі – тау, үстірт, қырат. Ең биік жері — Оңтүстік Альпідегі (Оңтүстік арал) Кук тауы (3756 м). Жер сілкіну, жанартау атқылау жиі болады. Солтүстік аралдың орталық бөлігінде Руапеху (2796 м), Нгаурухоэ (2291 м), Тонгариро (2048 м) атты сөнбеген жанартаулар бар. Климаты теңіздік, субтропиктік, қиыр оңтүстігі – қоңыржай салқын. Ең жылы айдағы (қаңтар) орташа температура солтүстігінде 19°С, оңтүстігінде 14°С, шілде айында 12°С және 5°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері батысында 2000 – 5000 мм, қалған жерлерде 400 – 700 мм. Ірі өзендері – Уаикато, Уонганум Рангитики (Солтүстік арал) және Клута, Тайери, Матаура (Оңтүстік арал). Суы мол көлдері Те-Анау, Мананаури (Оңтүстік арал) Таупо, Ротоудэ (Солтүстік арал). Жерінің 23%-ы (6,2 млн. га) – субтропиктік және жасыл орман. Жер бетінде алғаш жаралған кесірткелердің бірі геттерия (немесе тутара) осында ғана кездеседі.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> Жаңа Зеландияға 10 – 14-ғасырларда [[Полинезия]]дан қазіргі маорилердің арғы аталары келіп қоныстанған. Еуропалықтардан ең бірінші барған адам голландиялық теңізші Абел Тасман (1642) болды. Екінші рет 18-ғасырдың 2-жартысында ағылшын теңізшісі Джеймс Кук барып, зерттеу (1769) жүргізді. 19-ғасырда аралдарға еуропалықтар қоныс теуіп, жергілікті тұрғындарды қуғынға ұшыратты. 1840 ж. Ұлыбритания өз отарына айналдырды. Маорилердің көтерілістері (1843 – 72) қатал басып-жаншылды. Алтын кендерінің ашылуына байланысты қоныстанушылар көбейіп кетті. Ел 1907 ж. доминион мәртебесіне ие болып, 1931 ж. ішкі-сыртқы дербестігі күшейтілді. 1945 ж. БҰҰ-ның мүшелігіне өтті. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Жаңа Зеландия әскерлері Грекиядағы, Солтүстік [[Африка]]дағы және [[Жапония]]ға қарсы соғыс қимылдарына қатысқан. Соғыстан кейін елдің Ұлыбританиямен саяси байланысы нашарлап, [[АҚШ]]-пен саяси және әскери ынтымағы күшейді. АҚШ жағында [[Корея]] соғысына (1950 – 53), [[Вьетнам]]мен соғысқа (1965 – 70) қатысты.<br /> <br /> == Экономикасы ==<br /> Жаңа Зеландия – өндірісі мен ауыл шаруашылығы дамыған ел. Ішкі жиынтық өнім жеке адамға шаққанда 16786 АҚШ долларын құрайды. Өнеркәсібінің негізгі салалары: тамақ, қағаз шығару, машина жасау, химия, тігін, т.б. Соңғы жылдары экспортқа балық шығару жедел дамып келеді. Жаңа Зеландия ет-сүт өнімдерін өндіруден, қой өсіруден дүние жүзінде жетекші орында. Әлемдегі сүт өнімдерінің 25%-ын шығарады. Жыл сайын миллион тоннадан аса ет, 200 мың тонна жүн ([[Аустралия|Австралиядан]] кейін 2-орын) өндіреді. Экспортқа тауар шығарудан жан басына шаққанда Жаңа Зеландия дүние жүзінде 1-орын алады. Өндірілген өнімдердің 30%-ы экспортқа шығарылады. Олар, негізінен: ет, сүт, жүн, жеміс-жидек, балық, ағаш өнімдері. Импорттың 40%-ын машина, құрал-жабдықтар, көлік құралдары құрайды. Қалған бөлігі шикізаттар мен мұнай, химия өнімдеріне тиесілі. Қазақстан мен Жаңа Зеландия арасында дипломатиялық қарым-қатынас 1993 ж. 10-тамызда орнады.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{WTO}}<br /> {{Тынық мұхит}}<br /> <br /> [[Санат:Аралда орналасқан елдер]]<br /> [[Санат:Тынық мұхит аралдары]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BD%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_(%D1%81%D3%A9%D0%B7) 2017-02-18T12:47:49Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Егемен Қазақстан (газет) → Егемен Қазақстан using AWB</p> <hr /> <div>'''Ғылымның өндіріспен байланысы нығайтылсын''' – [[Қаныш Сәтбаев]]тың Қазақ КСР Ғылым Академиясының жалпы жиналысының сессиясында сөйлеген қорытынды сөзі. Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» (қазіргі [[Егемен Қазақстан|«Егемен Қазақстан»]]) газетінің 1963 жылғы 3 тамыздағы санында басылған. [[Сәтбаев]]тың 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының І-томына енген.<br /> <br /> Қазақ КСР Ғылым Академиясының жалпы жиналысының сессиясы [[Алматы]]да үш күн жұмыс істеді. Сессия республикада ғылымның одан әрі дамуы, ғылымның материалдық-техникалық базасын жасау жөніндегі аса маңызды мәселелерді талқылады. Қазақ КСР ғылым академиясының Президенті, академик [[Сәтбаев]] академияның жұмысын жақсарту жөніндегі шаралар туралы баяндама жасады. Онда [[Академия]] мекемелерінде [[Ғылым академиясы|КСРО Ғылым Академиясының]] екі толық мүшесі, республикада [[Ғылым академиясы|Ғылым Академиясының]] 52 академигі және 49 мүшесі, 110 ғылыми доктары және 625 ғылыми кандидаты жұмыс істейтіні, Қазақстандағы барлық ғылым докторларының жартысынан астамы және барлық ғылым кандидаттарының үштен бір бөлігі Академияда топтастырылғаны, Академия ұйымдастырылғаннан бергі уақыттың ішінде оның мекемелерінде 88 ғылым доктары және 800-ден астам ғылым кандидаттары даярланғаны, [[Ғылым академиясы|Ғылым Академиясының]] жұмысы республиканың өнеркәсібі, [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]] және мәдениеті міндеттерімен ұштастырыла, өндіріс қызметкерлерімен тығыз ынтымақ жасай отырып жүргізілетіні айтылған.&lt;ref&gt;Қаныш Сатпаев. Энциклопедия / Бас редактор Б.Ө.Жақып. — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]», 2011 жыл. ISBN 9965-893-74-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 2017-02-18T12:47:47Z

<p>Kasymbot: /* Жасыл аймақ қала айналасын көгалдандыру жобасы */clean up, replaced: Егемен Қазақстан (газет) → Егемен Қазақстан using AWB</p> <hr /> <div>{{Компания<br /> | атауы = Астана қаласының Бас жоспары ғылыми зерттеу-жобалау институты<br /> | логотипі = [[Сурет:Астана қаласының Бас жоспары ғылыми зерттеу-жобалау институты ғимараты.JPG|300px]]<br /> | түрі = Мемелекеттік комуналдық кәсіпорын<br /> | биржадағы листингі =<br /> | қызметі = Астана қаласын жобалау жоспарлау<br /> | ұраны = Астана – болашақтың қаласы<br /> | құрылды = [[Қаңтар]] [[2007]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.astanagenplan.kz/company/history/|title=МКК ресми сайты|author=|date=|work=&quot;Астана қаласының Бас жоспары ҒЗЖИ&quot; МКК-ының ресми сайтындағы тарихы туралы бөлімі|publisher=|accessdate=2012-08-05|lang={{ref-ru}}|deadlink = unknown-host}}&lt;/ref&gt;<br /> | жабылды =<br /> | жабылуының себебі =<br /> | ізбасары =<br /> | бұрынғы атауы =<br /> | құрушы =<br /> | орналасуы = {{ҚАЗ}}, &lt;br /&gt; 010000, [[Сурет:New flag of Astana.svg|25px|Астана]] [[Астана қаласы]] &lt;br /&gt;<br /> [[Сарыарқа ауданы]] [[Әлихан Бөкейхан көшесі (Астана)|Әлихан Бөкейхан көшесі]] 22<br /> | басты адамдары = Досмағамбетов Баир Фарденұлы<br /> | саласы = Тапсырыс беруші, ұйымдастырушы, жабдықтаушы заңды тұлға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://goszakup.gov.kz/app/index.php/kz/subjectreestr/reestr/show/4226|title=ҚР мемлекеттік сатып алулар қатысушылары|author=|date=2012-04-11|work= Мемлекеттiк сатып алулары портал|publisher=|accessdate=2012-08-05|lang={{ref-kk}}{{ref-ru}}}}&lt;/ref&gt;<br /> | өнімі =<br /> | айналым =<br /> | операциялық кіріс =<br /> | таза табысы =<br /> | қызметкерлер саны = 200<br /> | басшы компания = Астана қаласының сәулет және қала құрылысы басқармасы|«Астана қаласының Сәулет және қала құрылысы басқармасы» мемлекеттік мекемесі<br /> | бағынышты компания =<br /> | сайты = [http://www.astanagenplan.kz astanagenplan.kz]<br /> | Түсініктемелер = &lt;references/&gt;<br /> }}<br /> [[Сурет:Astana SPOT 1110.jpg|250px|thumb|Астана қаласының жасанды жер серігінен түсірілген суретті]]<br /> '''Астана қаласының Бас жоспары''' (''толық атауы &quot;Астана қаласының 2030 жылға дейінгі дамуының Бас жоспары&quot;'' {{lang-ru|Генеральный план развития города Астаны до 2030 ж.}} қысқаша Генплан г. Астаны) — [[Астана қаласы]] тіршілік-тынысының қолайлы ортасын құру және оны орнықты дамыту, экологиялық қауіпсіздігін, табиғи және мәдени мұраларын сақтау мақсатында жасалған қаланың сәулет-құрылыс жоспары. Бұл жоба [[Қазақстан]]ның президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]]тың қолдауымен іске асып жатыр.<br /> <br /> Қаланың сәулеттік [[тұжырымдама]]сын әзірлеуде Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың қалаға еуропалық келбет беру [[идея]]сы ескерілді.<br /> <br /> «Астана қаланың Бас жоспарын» жасауға халықаралық бай­қау жарияланып, байқау нәтижесінде [[Жапония|жапон]] сәулетшісі [[Кишо Курокава]]ның ({{lang-ja|黒川 紀章}}) арнайы жасаған жобасы қабылданды.<br /> <br /> Астана символы - [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] [[Норман Фостер]]дің қолтаңбасы.<br /> <br /> Жоба барысында жүзеге асқан «Бейбітшілік пен келісім сарайының» мен «Хан шатыр» ғимараттарының бірегей сәулеттік жобалары [[Италия|итальяндық]] [[Манфреди Николетти]]дің туындылары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://astanafestival.kz/kz/about/astana|title=Астана халықаралық фильм фестивал порталы - Орта азиялық феномен|author=2B Studio|date=|work=|publisher=|accessdate=2012-07-24|lang={{ref-kz}}{{ref-en}}{{ref-ru}}}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == «Астана қаласының Бас жоспары ғылыми зерттеу — жобалау институты» ЖШС ==<br /> <br /> [[Сурет:Астана қаласының Бас жоспары ғимаратының алды.JPG|thumb|200px|left|Астана қаласының Бас жоспары ғимаратының алды]]<br /> Астана қаласының Бас жоспарымен «Астана қаласының Бас жоспары ғылыми зерттеу — жобалау институты» Мемлекеттік Комуналдық Кәсіпорыны (немесе [[Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестік|ЖШС]]) айналысады. Институттың директоры — [[Баир Досмағамбетов]], бас [[сәулетші]]сі — [[Бақтыбай Тайталиев]]. Мекеме [[2030 жыл]]ға дейiн Астана қаласын дамытудың аймақтық жоспарына түзету енгiзу жобасын әзiрлеп бекiттi. Сонымен қатар қала маңы аймағының құрылысын жоспарлау кешендi сызбасын әзiрлеген. Астана әкiмшілігінің тапсырмасымен түбегейлi жоспарлау жобаларын дайындаумен айналысады. [[Мәскеу]]де өткен &quot;''Сәулет-2012''&quot; халықаралық [[фестиваль|фестивалінде]] мекеме ұсынған Астана Бас жоспары жобасы [[Халықаралық архитекторлар одағы]] мен Халықаралық архитекторлар академиясының үлкен алтын дипломымен мараптаталды.&lt;ref name=&quot;Елорда сәулеті&quot;&gt;<br /> Елорда сәулеті. Алдан Смайыл, Аманжол Чиканаев, Артур Мельников. — Астана: Фолиант, 2007. — 236 бет. ISBN 9965-35-129-5{{ref-kz}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Бас жоспар авторы ==<br /> <br /> [[Сурет:Хан Шатыр 2012.JPG|thumb|180px|[[Хан Шатыр]] [[Асыл тас|Асыл тас ғимаратынан]] қарағандағы көрінісі]]<br /> Болашақ Астана қаласының Бас жоспарын жасауға тұңғыш халықаралық байқау жарияланып, әлемдік сәулет өнерінің шеберлері жіберген жүздеген жобалар сараптаудан өткізілді. Конкурсқа көптеген елдердің сәулетшілері өз жобаларын ұсынды. [[Жапония]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Австралия]], [[Италия]], [[Франция]], [[Германия]], [[Ресей]], [[Финляндия]], [[Корея]], [[Болгария]], [[Пәкістан]], [[Польша]], [[Чехия]], [[Украина]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Латвия]] сияқты елдерден 50-ден астам жоба түсті. Барлық жобалар [[Конгресс-холл]]ға қойылды, олармен әркімнің танысуына толық мүмкіндік туды. Ұсыныстар топтамасының ішінен халықаралық конкурстың шарттары мен талаптарына жауап бере алатын 27 жобалық әзірлеме беделді қазылар алқасының қарауына іріктелді. Сөйтіп, конкурс қорытындысы бойынша [[Жапондар|жапон]] концептуалисі [[Кишо Курокава|Кисе Курокава]]ның (шын аты Нориаки) жетекшілік ететін Халықаралық ынтымақтастық бойынша Жапон агенттігінің зерттеу тобы әзірлеген Астана қаласының бас жоспарының жобасы қабылданды. [[Кишо Курокава|Кисе Курокава]] ({{lang-en|Kisho Kurokawa}}) [[Халықаралық Астана Әуежайы]] [[Амстердам]] қаласындағы [[Ван Гог мұражайы]], [[Куала-Лумпур]]дың халықаралық әуежайы, [[Осака]] қаласының Ұлттық-экологиялық мұражайы, [[Болгария]]дағы «Витоша» қонақүйі, «[[Sony]]» корпорациясының мұнарасы сияқты жобалардың авторы.<br /> <br /> {{cquote<br /> | Асқан игілік пен ең биік кемелділік дәрежесіне ең алдымен қала жетпек.&lt;ref&gt;Әбу Насыр әл-Фараби. Қайырымды қала тұрғындары туралы трактат. — Философиялық трактаттар. — Алматы: Ғылым, 1972&lt;/ref&gt;<br /> | author=[[Әбу Насыр әл-Фараби]]<br /> }}<br /> <br /> Курокаваның айтуы бойынша ол Астананы дамытудың Бас жоспарының негізіне жаңа [[философия]]лық көзқарасты тұғыр еткен. Оның тұжырымдауынша:<br /> {{quotation|[[XX ғасыр]] Ме­ханикалық Принциптер үстем­дік алған дәуір болса, [[XXI ғасыр]] Өмір Принциптеріне көшетін дәуір бо­­лады. Ендеше, Қазақстанның жаңа астанасы «симбиоз» атты шешуші ұғымды арқау етуі тиіс.| [[Кишо Курокава]]}}<br /> <br /> Астананың бүгінгі келбеті – бұл жапон сәулетші Куракаваның пәлсапалық түсініктері. Бұл түсініктер үш тұғырға орныққан: біріншісі – қала мен табиғаттың етене өмір сүруі ([[симбиоз]]), екіншісі – өзгеру мүмкіндіктері, үшіншісі – абстрактылы [[символизм]], яғни, қабылдауға түсінікті [[геометрия]]лық [[фигура]]лар. Барлық жобаларда түпнұсқалық пен өзіндік келбетке баса назар аударылады.<br /> <br /> Кез-келген қаланың бас жоспары 20-25 жылға есептеледі. Астана қаласының әкімшілігі де осы ұстанымды таңдады. Өйткені, бас жоспардағы кез-келген өзгерістер алдағы тәжірибеде оңай ауысуы қажет.&lt;ref&gt;<br /> {{cite web<br /> | url = http://www.aef.kz/kz/press/press_releases/72624/<br /> | title = «Астана – жаңа келбет» сессиясының қорытындыларына арналған БАСПАСӨЗ ПАРАҒЫ<br /> | author =<br /> | date = 2011-05-04<br /> | work = Астана экономикалық форумы<br /> | publisher =<br /> | accessdate = 2012-08-05<br /> | lang = {{ref-kk}}{{ref-ru}}{{ref-en}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> Қала құрылысы [[доктрина]]сының нақ осындай үлгісі тұңғыш рет Астана қаласы құрылыс алаңдарында тәжірибе жүзінде іске асырыла бастады. Н. Назарбаев тапсырмасымен қазақстандық архитекторлар «Астана қаласының Бас жоспарына» уақыт өте келе өзгерістер мен тың жаңалықтар енгізді. Бұл орайда өңірдің экологиялық жүйесімен қала құрылысының бірегейлене салынуына басты назар аударылды. Президент [[Нұрсұлтан Назарбаев]] өңірдің табиғи жағдайларын, ауа райының құбылмалылығын ескере келіп, қала маңында жасанды орман алқабын қалыптастыруды күн тәртібіне қойды.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://caspionet.kz/rus/general/Bugin_memleket_basshisi_Astana_kalasi_bas_zhosparinin_damu_barisimen_tanisti_1332341969.html<br /> | title = Бүгін мемлекет басшысы Астана қаласы бас жоспарының даму барысымен танысты<br /> | author =<br /> | date = 2012-03-22<br /> | work = [[Kazakh TV]] жаңалықтарынан<br /> | publisher =<br /> | accessdate = 2012-08-05<br /> | lang =<br /> }}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Бас жоспардың дайындалуы ==<br /> <br /> === Бас жоспардың алғашқы нұсқасы ===<br /> <br /> Бас жоспарды дайындау үшін қазақстандық сәулетшілер тобына (Б. Досмағанбетов, С. Баймағанбетов, Қ, Монтақаев, Т. Ералиев, С. Рүстембеков, С. Жүнісов, Е. Мұхаметшина, Л. Нысанваева, В. Гладких, В. Тоскин) [[1996 жыл]]ы тамсырма берілген. Сонымен бірге қаланың дамытудың басқа да, барынша ұтымды, бірегей бастамаларын қарастыру үшін, Ақмоланың (қазіргі Астана) Бас жоспары тұжырымдамасының түрлі нұсқаларын дайындауға конкурс жарияланды. Конкурста қазылар алқасы «Ақмола – Алматы» жобалау-құрылыс компаниясы шығармашылық тобының эскиз-идеясына бірінші орынды лайық деп тапты. Екінші орынға [[Қарағанды]] қаласы сәулетшілерінің шығармашылық тобына берілді.<br /> <br /> Үкімет жаңа елорданы тез арада халықаралық [[стандарт]]тарға сай қалаға айналдыру керек деген тапсырма берді. Осыған байланысты үкіметте қала салу жобасының барлық қажетті формалды үрдістері мен дайындалу мерзімін, ұйғарымдарын сақтау үшін құрылыс жұмыстарын бірнеше жылға тоқтата тұру керек немесе қала салу жобаларының аяқталуын күтпей қаланы дамытудың Бас жоспарынсыз-ақ, тез жылдамдықпен үлкен аумақта жорамалдап құрылыс сала беру керек деген таңдау болды.<br /> <br /> [[Қазақстан үкіметі|ҚР Үкіметінің]] Қаулысы мен Қазақстанның жаңа астанасын дамытудың Бас жоспарын дайындайтын шығармашылық топ дайындалды. Оның құрамында Б. Досмағанбетов (шығармашылық топ жетекшісі), С. Баймағанбетов, С. Үрістембеков, Т. Ералиев, Қ. Монтақаев, бар еді. ҚР Үкіметі Қаулысының негізінде Астана қаласы Әкімінің өкімімен авторлар ұжымының базасында құрылған «Ақ-Орда» жобалау-құрылыс компаниясына бірінші орын иеленген конкурстық жоба ережелерін басшылыққа ала отырып, тез арада өзінің тұрған аумағында [[2005 жыл]]ға дейінгі кезеңдегі қала салудың бірінші кезекті маңызды міндеттерін шешу жобасын дайындау тапсырылды.<br /> <br /> Бас жоспардың жекелеген тарауларын жүзеге асыру мақсатында авторлық ұжым құрамына Е. Қайыргелдинов, Б. Тайталиев, А. Чиканаев, Б. Қонысбаев, А. Фисенко, В.И. Швец және т. б сәулетшілер кіргізілді. Осы сәулетшілер ұжымы дайындаған Бас жоспар астана тұрғындары санының болжамдық есебіне негізделді. Ол барынша кең тараған және кеңестік қала салу тәжірибесінде базалық болып есептелетін еңбек баланысы тәсілі бойынша орындалған болатын. Бұл есеп бойынша [[2005 жыл]]ы [[Астана қаласы]] тұрғындарының саны 350 мың адам шамасына жетуі тиіс еді. Авторлар бас жоспардың негізгі тарауларын көрсете отырып, қала құрылысының бірінші кезектегі міндеттерін шешуге талпыныстар жасалды.&lt;ref name=&quot;Астана: Энциклопедия&quot;/&gt;<br /> <br /> Қаланың жоспарлы құрылымы мен құрылысын дамыту тұжырымдамасы мынадай идеялардан көрініс тапты:<br /> <br /> 1. Қаланың аумақтық дамуы тек [[батыс]] және [[шығыс]] бағыттарға ғана емес, сонымен қатар [[оңтүстік]]ке, [[Есіл (өзен)|Есіл өзенінің]] сол жағалауын қарай да жүргізілуге тиіс.<br /> <br /> 2. Есіл өзенінің сол жағалауын астаналық үкімет-әкімшілігі орталығы мен көп қабатты тұрғын үй құрылысының жаңа ауданын құру мақсатында пайдалану.<br /> <br /> 3. Су айдынын қаланың сәулеттік композициясы ретінде пайдаланып және жағалауына көркем [[ансамбль]]ді көпқабатты құрылыс жүргізе отырып, өзен арнасын қаланы дамытудың өзек-сызығына айналдыру.<br /> <br /> Осылайша авторлар «Ленгорстройпроект» сәулетшілері дайындаған, қаланы дамытудың кезеңді жоспарлы тұжырымдамасынан саналы түрде бас тартып, өзеннің биік, су тасқыны алмайтын оң жағалауы бойынша Астана қаласын аумақтық-жоспарлы дамыту сызбасы таңдады. [[2000 жыл]]ға дейін осы жоба қала аумағында құрылыс пен қала салу қызметін реттеуші негізгі құжат ретінде саналып келді.&lt;ref name=&quot;Астана: Энциклопедия&quot;/&gt;<br /> <br /> === Кишо Курокованың дайындаған Бас жоспардың негізгі нұсқасы ===<br /> <br /> Алайда [[1998 жыл]]ы әлемдік сәулет шеберлерін тарта отырып, Астана қаласының Бас жоспарының [[эскиз]] идеясын дайындау үшін ашық [[конкурс]] өткізу қажеттілігі белгілі болды. Конкурсқа [[Еуропа]]ның, [[Азия]]ның және [[Австралия]]ның 19 елінен танымал сәулетшілер, сондай-ақ [[ТМД]] елдері мен Қазақстаннан шығармашылық ұжымдар қатысты. Белгілі жоғары халықаралық қазылар алқасы, әлемдік деңгейде танымал [[теоретик]] және қазіргі сәулет шебері [[Кишо Курокава|К. Курукованың]] шығармашылық ұжымын конкурс жеңімпазы, олар ұсынған жобаны үздік деп тапты. Конкурс аяқталғанан кейін К. Курукова Астана қаласын дамыту Бас жоспарының жұмысына жетекшілік етті.&lt;ref name=&quot;Астана: Энциклопедия&quot;/&gt;<br /> Жұмыс [[Жапония|Жапон]] үкіметінің грантына Халықаралық әріптестік бойынша Жапон агентігі (ХӘЖА) мен Астана қаласын дамыту Корпорациясы арасындағы келісімнің негізінде орындалды.<br /> <br /> Зертеу тобы [[2000 жыл]]дың ақпаны мен [[2001 жыл]]дың мамыры аралығында материалдар жинау мен Астананың қала салуға ыңғайлылық жағдайын тексеру бойынша қажетті алқаптық зерттеу жұмыстарын жүргізді. ХӘЖА зерттеу тобы жүргізген болжамдық есеп бойынша, Астана тұрғындарының саны [[2030 жыл]]ға қарай 800 мыңға, ал [[2010 жыл]]ға қарай 490 мың адамға жетеді. Бұл орайда [[Кишо Курокава|К. Курукава]] қалалар дамуының негізгі көрсеткіштеріне болжам жасай отырып, жалпы әлемдік адам санының өсуінің орташа статистикалық жеделдігін және экономикалық мүмкіндіктер мен ірі қалалар құрылысының өсу қарқынын да негізге алды. Соның ішінде, қала тұрғындарының болашақтағы санын болжау үшін, олар Қазақстан қоғамы мен қалаларының әлеуметтік-экономикалық дамуына және мүмкіндіктеріне де болжаммен қарап, оларды өзара байланыстырып, [[экстраполяция]]ның теңгерімдік әдісін пайдаланды. Астана қаласын дамытудың дайындалған Бас жоспарымен белгіленген тәртіп бойынша, сарапшылар мен мамандар танысып шығып, оны [[2001 жыл]]ы [[15 тамыз]]да ҚР үкіметі бекітті.<br /> <br /> Доктор К. Курукава дайындаған Бас жоспардың негізінде [[симбиотика]]лық қалалардың [[философия]]лық доктринасын енгізді. [[Жапония|жапон]] сәулетшісінің пікірі бойынша, [[XXI ғасыр]] қала құрылысының алдында тұрған негізгі құнды бағдарлар мен міндеттерді қайта құруды талап ететін жаңа талаптармен әйгіленді. Ғаламшардың экожүйесі енді адамдар өндіріп жатқан [[техноген]]дік және [[антропоген]]дік салмақтың тоқтаусыз өсуіне төзе алмайды. Қалаға шоғырлану үрдісінің тегеуірінді екпін алуы, тұрғындардың жаппай көлік иеленуі, техникалық прогресс пен өндірістік [[эволюция]] қарқынының артуы табиғат кешенін бүлдіру мен құлдырату үрдісіне кері шегінбес сипат беріп отыр. Өсіп келе жатқан [[мегаполис]]тер мен қаладан шығатын қалдықтар жиынтығы, [[миллион]]даған [[гектар]] табиғи орман легінің жыл сайын жаңарып отыратын ауыл шаруашылық қажеттіліктерге жұмсалуы, құбырдан шығатын қалдық судың өзендер мен көлдердегі негізгі таза ауыз суға құйылуы, оларды бүлдіріп, өзінің арнасына айналдыруы табиғи тепе-теңдікті бұзудың қуатты факторы болып табылады.<br /> Осылардың барлығы XXI ғасыр адамзаттың алдына қызметтің барлық түрін, соның ішінде қала салуды жаңа жүз жылдықтағы ең өзекті және өткір мәселесі ретінде [[экология]]лық әдіс пен қадамдарға ауыстыру міндетін қойып отыр. Осылай философиялық-теориялық пайымдауларды негізге ала отырып, доктор К. Курукава [[XXI ғасыр]]да қалыптасқан қала салудың теориясы мен тәжірибесін қайта қарап, экологиялық стандарттар мен талаптардың аясында уақыттың қатал сынына жауап бере алатын қала салудың қағидалары мен тәсілдерін дайындау керек деп есептеді. Доктор К. Курукава Астана қаласының Бас жоспарын тұжырымдамасын дайындағанда өзінің философиялық ой-тұжырымдарын тәжірибелік тәсілмен іс жүзінде көрсетуге талпыныс жасады.<br /> <br /> &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; &quot;&gt;<br /> Бас жоспардың негізгі ережелері К. Курукаваның сәулетке қатысты ойларының [[космология]]лық теориясына тән мынандай басты үш санатқа негізделді: &lt;&lt;симбиоз (сабақтастық)&gt;&gt;, &lt;&lt;метаболикалық қала (зат алмасып тұратын)&gt;&gt; және &lt;&lt;абстрактілі символизм&gt;&gt;. [[Кишо Курокава]]ның қала салу тұжырымдамасының теориялық платформасы қаланы көшелер салып, әдемі ғимараттар орналастыратын аумақ ретінде ғана емес, жерді, ауаны, суды пайдаланатын, осыған сәйкес өз тіршілігінің талабы бойынша сыртқа өнім (қалдық) шығаратын тірі [[организм]] ретінде тануымыз керек деген айқын пікірдің төңірегінде тұжырымдады.&lt;ref name=&quot;Астана: Энциклопедия&quot;/&gt;<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> Осылардың барлығы өзінің төл заңдары бойынша табиғи жолмен жүзеге асып отырады. Осы екі тірі организмнің тіршілігіндегі тепе-теңдіктің сақталуы және қалалардың қарқынды түрде өсуі мен дамуы барысында бүліну мен құлдырау көрсеткіштерін болдырмау мәселесі — XXI ғасырдағы қала салудың жаңа базалық қағидасы ретінде сарапшылар мойындаған К. Курукаваның қала салу теориясындағы негізгі өзек болатын. Табиғат пен қаланың сабақтастығы, қаланың ескі және жаңа бейнесінің өзара сабақтастығы, көлік пен адам арасындағы сабақтастық — үнемі [[диалектика]]лық өзара қарама-қайшылықта болатын тараптардың негізгі жұбы. Сәулетші оны Астана қаласының Бас жоспарын дайындау барысында да қарастырған. Бұл шешімнің мәні қала секілді табиғат экожүйесінің де үйлесімді және тұрақты дамуын қамтамасыз ететін, қаланы салу шараларының бүтіндей жүйесі болып табылады. Соның ішінде, ол суды қорғау аймақтары мен белдеулерінде өзен арнасын бойлай ені 300 [[метр]] парк өсірудің аса қажет екенін басты мәселе етіп қояды.<br /> <br /> &lt;center&gt;<br /> &lt;gallery caption=&quot;[[Тәуелсіздік Сарайы]]нда орналасқан Астана қаласының бас жоспарының макет картасы&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;<br /> Сурет: Астана қаласының Бас жоспар картасы-12.jpg<br /> Сурет: Астана қаласының Бас жоспар картасы-10.jpg<br /> Сурет: Астана қаласының Бас жоспар картасы-11.jpg<br /> Сурет: Астана қаласының Бас жоспар картасы-22.jpg<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> &lt;/center&gt;<br /> <br /> К. Курукава қаланың экологиялық саулығын қамтамасыз ететін қала салу шараларының аясында, Есіл, Ақбұлақ, Сарыбұлақ өзендерінің арнасын бойлай эко-дәліз қалыптастырумен бірге, Астананың айналасына эко-орман өсіруді де қажет деп есептеді. Бұл орман Астананы жазғы құрғақшылықтан, қысқы аяздан, бораннан сақтайды яғни қала [[климат]]ын жұмсартады және ондағы ортаның жайлылығы мен көркемдік сипатын арттырып отырады. К. Курукаваның экологиялық қала салу бастамасын президент қолдады, сонымен қатар оны дамытты: солтүстік бағытта курорттық аймақ [[Бурабай]]дың табиғи орман жыныстарына ұласқанға дейін эко-орман отырғызуды жалғастыруға тапсырма берді.<br /> <br /> Жаңа мен ескінің байланысын, қалалық ортадағы тарихи-мәдени құндылықтарды айғақтайтын нысандардың сақталуын, оларды қаланың жоспарлы құрылымына органикалық еңгізуді К. Курокава алдағы міндеттердің қатарында жеке бөліп алды және оны Астананың қайталанбас сәулетік кескінін қалыптастыруда қаланың айқын мәнері мен өзіндік келбетіндегі жетістіктерді қамтамасыз ететін шарт ретінде қарастырды. Осы мақсатпен К. Курокованың шығармашылық тобы қаланың тарихи мұраларымен танысып шығу үшін зерттеу жұмыстарын жүргізіп, соған сәйкес жобалық ұсыныстар дайындады. Жапон сәулетшісінің пікірі бойынша жаңа астана әрі қарай дамуға бейім болу керек. Бұл орайда, қысқа мерзімді (ауыстырылып отыратын) элементтерден тұратын ұзақ мерзімді құрылымның бір мезгілде динамикалық өсуі мен өзгермелілігінің өзара үйлесімді қағидаттары бойынша қаланы дамытудың өзгермелі (жетілдіріліп отыратын) жоспары ұсынылды.<br /> <br /> Жаңа астананың сәулеттік келбетін қалыптастыру кезінде доктор К. Курокова абстарктілі символизм әдісіне сүйенуді ұстанды. Оның пікірі бойынша, бұл тәсіл қалада халықтың мәдени және дәстүрлі мұраларының бейнеленуіне, сондай-ақ халықаралық қала бейнесінде үйлесімді суреттелетін қала ландшафын құруға мүмкіндік береді. Абстарктілі символизм тәсілінің мәні Қазақстанның дәстүрлі мәдени символдарын абстарктілі түрде білдіретін, түсінікке жеңіл қарапайым геометриялық фигураларды пайдалану болып шығады. Соның ішінде, көшпелі халық ұғымында белгілі бір мәнге ие, олардың өрнектері мен киімдерінде жиі пайдаланатын [[үшбұрыш]]тар, [[конус]]тар, сопақ және жартылай сопақ формаларды қолдану ұсынылды.<br /> <br /> Бас жоспардың тағы бір нұсқасын [[2000 жыл]]ы [[араб]] елдері, еуропа және америка сәулетшілерінен құралған ‹‹Дар әл-Хандасан›› фирмасы дайындаған Астана қаласын дамыту Бас жоспарының жобасы ұсынылды. Жоба бастамашылық негіздегі қазақстанға қайтарымсыз сый ретінде жүзеге асырылды. Жоба [[2001 жыл]]дың [[15 тамыз]]ына дейін қала салу қызметін реттеуші негізгі құжат ретінде пайдаланып келді де, &lt;&lt;ХӘЖА зерттеу тобы &gt;&gt; дайындаған Бас жоспар бекітілгенен кейін қызметі тоқтатылды.<br /> <br /> К. Курокованың жетекшілігімен дайындаған Бас жоспарды жақын арада қайта қарауға тура келді. Оның басты себебі Қазақстанның экономикалық даму жылдамдығы мен тұрғындар санының өсу қарқыны және астана құрылысы бойынша орындалатын жұмыс көлемінің артуында еді. Бұл &lt;&lt;ХӘЖА зерттеу тобының &gt;&gt; болжамынан асып түсті. [[2002 жыл]]дың соңына қарай Астана қаласының тұрғындар саны [[2010 жыл]]ға жоспарланған көлемінен де асып кетті. Тұрғындар саны қала өмірін қамтамасыз етуші жүйенің қуатын айқындайтын негізгі базалық көрсеткіш болғандықтан тұрғын-үй мен әлеуметтік-мәдени құрылыстың ауқымы сол көрсеткіш арқылы жоспарланады. Сонымен қатар тұрғындар санына шаққандағы Аймақтық жалпы ішкі өнім (АЖІӨ) маңыздылығы кем емес базалық көрсеткіш болып табылады. Астана қаласының АЖІӨ [[2006 жыл]]дың өзінде доктор К. Курокованың [[2030 жыл]]ға жасаған болжамынан екі есеге асып түсті. Осыған байланысты орындалатын құрылыс жұмыстарының ауқымы Бас жоспарда қарастырылғаннан бірнеше есеге асып түсті. Қаланы қалыптастыру барысында барынша жоғары дәрежелі өмірлік стандарттарға сәйкес қоғам мүмкіндіктері мен тұтыныстардың өсуі, екінші жағынан, қаланы болашақ дамытудың базалық көрсеткіштері өлшемінің сапалық жаңа деңгейге көтерілуі, қолданыстағы Бас жоспарға жаңа жағдайлар мен мүмкіндіктердің дамуына лайықтап, тиісті түзетулер мен толықтырулар еңгізудің қажеттігін көрсетті.&lt;ref name=&quot;Астана: Энциклопедия&quot;/&gt;<br /> <br /> Осы орайда жаңа астананың негізі қаланғаннан бергі 10 жыл ішінде Астананы дамытудың Бас жоспарының {{bg|#87CEFA|үшінші нұсқасы}}<br /> қайта қаралды.&lt;ref name=&quot;Астана: Энциклопедия&quot;/&gt;<br /> <br /> === Астана қаласының Бас жоспарының түзетілуі ===<br /> <br /> Астананы дамытудың Бас жоспары жобасы қайта қаралғанда, онда болашақта орнығуы тиіс тұрғындар санын анықтау бойынша көбіне қателіктер жіберілгенін ескере отырып, Қазақстанның мамандандырылған зерттеу ұйымына, тиісті демографиялық зерттеулер жүргізіп, 2030 жылға дейінгі кезеңде қала тұрғындарының сандық өсімінің ғылыми негізді болжамын жасауды тапсыру туралы шешім қабылданды. Ғылыми негізді демографиялық болжамдарды дайындауға [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]] (ҚАРМУ) мен Қазақстан Экономика және болжау менежментті институтының (ҚЭБМИ) зерттеу тобы қатысты. Олардың болжамы бойынша 2030 жылға қарай Астана қаласы тұрғындарының саны 1 млн 200 мыңға жетуге тиіс. Астананың тұрғындары өсімінің демографиялық болжамын, демографиялық жобалаудың когортты тәсілін пайдалана отырып зерттеу жүргізді. 2005 жылы қазан айында ҚЭБМИ зерттеу тобының есептік көрсеткіштеріне сәйкес қазақстандық сәулетшілер арасында Астананың жоспарлы құрылымы мен құрылысын әрі қарай дамыту тұжырымдамасын дайындауға конкурс жарияланды. Қазылар алқасы қала құрылымын жоспарлау ұйымының жаңа тұжырымдамалық қадамына негізделген Астана құрылысын дамыту тұжырымдамалық идеясын жеңімпаз деп таныды. Авторлар жапон сәулетшілер тобы дайындап, ҚР Үкіметі бекіткен қала сызбасынан мүлде өзгеше, өздерінің түбегейлі жаңа идеяларын Астананы болашақ дамытуға жұмсауға тырысты. Соның ішінде, олар қала аумағын, бірегей дөңгелек формалы, ұзындығы 46 шақырым қуатты көлік-байланыс эстакадасымен (шеңберлі) белдеулендіру ұсынды. Эстакада да негізгі магистральды-инженерлік желілерді, қала өмірін қамтамасыз ететін жүйелер нысандарын шоғырландыруды және екі деңгейлі көлік қатынас жолын салуды ұсынды. Шеңберлі эстакаданың жұмыс істеуіне қажетті экономикалық жағынан өз-өзін ақтайтын, ыңғайлы жағдай қалыптастыру туралы ойлардың негізінде, авторлар шеңбердің периметрін бойлай жоғары бағалы құрылыстарды шоғырландырып, мұнда барлық энергиялық және ресурстық сыйымды өндірістік кәсіпорындарды жинақтау керек деп есептеді. Қала басшылығы авторлар тобына қазылар алқасы таңдаған қаланы дамыту тұжырымдамасына сәйкес, Бас жоспарға түзетулер еңгізуді тапсырды.&lt;ref name=&quot;Астана: Энциклопедия&quot;/&gt;<br /> <br /> &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; &quot;&gt;Алайда [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н. Назарбаев]] қазақстандық сәулетшілердің көзқарастарында бірауыздықтың жоқтығын ескеріп, Астана қаласының Бас жоспарын [[2007 жыл]]ы әлем [[архитектура]]сындағы барынша беделді шеберлердің халықаралық сараптауына жіберу туралы өкім шығарды. Осы жылдың қараша айында халықаралық сарапшылар Н. Назарбаевқа сараптамаға ұсынылған жобалық материалдарды талдау қортындысы туралы мәлімдеді. Халықаралық сарапшылар жаңа жобаны қаланы дамытудың айқын мәселелерден алыс таптауырын болған түсініктегі формалды және [[композиция]]лық тәртіпте үстірт дайындалған деп тауып, оның шешіміне теріс баға берді.&lt;ref name=&quot;Астана: Энциклопедия&quot;/&gt;<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> Қалыптасқан жағдай байсалды және ұтымды шешімді қажет ететін еді.<br /> Танымал сәлетшілер жетекшілік еткен шығармашылық ұйымдар дайындаған Бас Жоспардың өзі де барлық көркем-композициялық фантазияның тереңдігі мен сұлулығына қарамастан, тез арада ескіріп қалатын, сөйтіп қалыптасқан жаңа жағдайлар мен мүмкіншіліктерге сәйкес келмегендіктен, өзгертулер мен жекелеген түзетулер енгізуді талап етіп отыратынын мойындауға тура келді.<br /> <br /> [[21 ғасыр|ХХІ ғасырдағы]] қоғам мен техникалық прогрестің қарқын алу жағдайына байланысты дамушы ірі қалалардың Бас жоспарларын мамандандырылған ғылыми-зерттеу институттары ғылыми негізде жүргізуі керек деген тұжырым жасалды. 2006 жылғы осы қортындыдан кейін 2007 жылы &lt;&lt;Астанабасжоспар&gt;&gt; жобалау институтының базасында [[Астана қаласының Бас жоспары‎#«Астана қаласының Бас жоспары ғылыми зерттеу — жобалау институты» ЖШС|Астана қаласының Бас жоспары ғылыми-зерттеу жобалау институты]] құрылды. Бұл институт қызметі Астан қаласынынң қолданыстағы Бас жоспарына ғылыми негізделген өзгертулер мен түзетулер енгізуді, сонымен қатар қаланы жобалаудың жаңа нормативті базасын дайындауды, Астананы болашақта қала салу ісі бойынша дамытудың ғылыми қолдаулары мен ұсыныстарын дайындауға қажетті зерттеулер жүргізуді жүзеге асыратын болып белгіленді. Астананың ғылыми негізде, жүйелі және бірізді қала салу жолымен дамуын реттейтін құжаттарды дайындаумен қайтадан құрылған Астана қаласы Бас жоспарының ғылыми-зерттеу жобалау институты айналысатын және оған барлық жауапкершілік жүктелетін болып шешілді. Бас жоспарды дайындау мен түзетулерге байланысты қиындықтардың бәріне қарамастан қала құрылысы осы жылдар ішінде бекітілген жалпы қала салу [[стратегия]]сын, бірізділік қағидалары мен сабақтастықты сақтай отырып кең ауқымда және жылдам қарқынмен дамыды.&lt;ref name=&quot;Астана: Энциклопедия&quot;/&gt;<br /> <br /> == Астана қаласының жоспарлық құрылымы ==<br /> <br /> Бас жоспарда негізгі жоспар құрылымын қала өсуі бағытына қарай ірі [[транспорт]]тық [[магистраль|магистралдар]] арқылы 6 жоспарлық райондарға ұйымдастырылу қарастырылған.<br /> {{толықтыру}}<br /> <br /> == Тұрғын үй-азаматтық құрылыс ==<br /> <br /> Тұрғын үй ортасын кешенді қалыптастырудың негізгі бағыттары тұрғын үймен орташа қамтылуды [[2030 жыл]]ға қарай бір адамға 30 шаршы метрге, сонымен қатар, барлық тұрғын үй қорын 37,2 млн шаршы метрге дейін жеткізуді көздейді.<br /> <br /> Құрылыс:<br /> <br /> * бос аумақтарда – 8,9 мың [[га]];<br /> * тозығы жеткен тұрғын үйлерді бұзу және қазіргі құрылыстың арасын жиілету арқылы қайта жаңартылатын аумақтарда – 2,7 мың га жүзеге асырылады.<br /> * Жеке тұрғын үй құрылысының үлесі барлық кезеңде тұрғын үй құрылысының жалпы көлемінің 19,4% құрайды.<br /> <br /> Астана қаласының тұрғын аумағын қайта жаңарту және дамытудың басым бағдарламалары:<br /> <br /> * қаланың магистраль маңы аумақтары, орталық жоспарлау ауданы, қалалық қоғамдық тораптары және басқалары жоғары қарқынмен пайдаланылатын құрылымдық бөліктеріндегі тығыздылығы төмен қазіргі құрылыс аудандарын қайта жаңарту;<br /> * аяқталмаған құрылыс объектілерін аяқтау және қалыптасқан құрылыстан тыс қаланың бос аумақтарында тұрғын үй кешендерін<br /> <br /> қалыптастыру;<br /> <br /> * күрделі жөндеуді, қайта жоспарлауды, [[амортизация]]ланған қорды бұзуды және кешенді [[абаттандыру|абаттандыра]] отырып, биік ғимараттардың (18 қабат және одан да жоғары) жалпы алаңының 1,0 млн шаршы метр көлемде жайлы тұрғын үйдің жаңа құрылысын жүргізуді қоса алғанда, жалпы құрылыс аудандарын (60-80 жылдары және одан кейінгі құрылыстар) кезең-кезеңімен қайта жаңғырту;<br /> * сәулет-кеңістіктік аяқтау және осы аудандарда қоғамдық аймақтар мен орталықтар жүйесін қалыптастыру.<br /> <br /> Бас жоспарда [[2030 жыл]]ға қарай қызмет көрсетудiң әлеуметтік-кепiлдi [[минимум]]ының мекемелерімен қамтамасыз етiлудің [[норматив]]тік көрсеткіштеріне және қалалық маңызы бар объектілерді дамытудың нормативтiк көрсеткiштерiне қол жеткізу бағытында жаңа әлеуметтiк-экономикалық және қала құрылысы жағдайларын ескере отырып, әлеуметтiк саланы дамыту жоспарланған. Бұл ретте, қаланың қызмет көрсету қорының шамасын жалпы алаңы 23,8 млн шаршы метрге дейін жеткізу арқылы жалпы алаңы 16,8 млн шаршы метр жаңа қызмет көрсету [[объект]]ілерін салу есебінен әлеуметтік саланы іске қосу көзделген.<br /> <br /> == Аумақты сәулет-жоспарлауды ұйымдастыру ==<br /> <br /> Бас жоспарда қаланың iшкi аумақтарын қарқынды пайдалану арқылы қаланы қала шегiнде одан әрi дамытылмақ.<br /> Негізгі сегіз жоспарлау-құрылымдық осі ([[Қорғалжын]], [[Павлодар]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]], [[Қарағанды]], [[Ерейментау]], [[Қосшы]] бағытындағы жол бойы аумақтары) бойындағы бос аумақтарды игеру есебінен қала аумақтық дамытылады.<br /> Бас жоспарда жаңа тұрғын үй құрылысын көп қабатты және аз қабатты орындауда жүргізілмек. Көп қабатты құрылыс қаланың орталық бөлігінде, ал ландшафтты-рекреациялық аймақтың «жасыл сыналарына» қарай қабаттар төмендетіліп, 8 құрылымдық ось бойында қалыптастырылады. Құрылымдық осьтердің бойында орталықтан шетке қарай биіктік ауыса отырып құрылыс сатыланады.<br /> Бұзылатын өнеркәсіп кәсіпорындары, коммуналдық-қойма объектілері («Целинсельмаш», газ аппаратурасы зауыттары аудандары), қаланың орталық бөлігіндегі көнерген және азқабатты тұрғын үй ([[Нұрғиса Тілендиев даңғылы (Астана)|Тілендиев]] – [[Сарыарқа даңғылы (Астана)|Сарыарқа даңғылдары]] – [[Шабал Бейсекова көшесі (Астана)|Шабал Бейсекова көшесі]] шекаралары, [[Асанқайғы көшесі (Астана)|Асан қайғы көшесі]] бойы және «Шұбар» «Оңтүстік Шығыс» аз қабатты тұрғын үй шағын аудандары) орнына Бас жоспарда нақты қала құрылысы, жоспарлау және көлемдік-кеңістіктік бағдарды қамтамасыз ететін биік тұрғын үй салу көзделген.<br /> &lt;center&gt;<br /> [[Сурет:Астана қаласының Бас жоспар картасы-4.jpg|200px]]<br /> [[Сурет:Астана қаласының Бас жоспар картасы-5.jpg|200px]]<br /> [[Сурет:Астана қаласының Бас жоспар картасы-6.jpg|200px]]<br /> [[Сурет:Астана қаласының Бас жоспар картасы-7.jpg|400px]]<br /> &lt;/center&gt;<br /> Аз қабатты құрылыс [[Ерейментау]], [[Қарағанды]], [[Майбалық]], [[Қосшы]], [[Қорғалжын]] және [[Қостанай]] бағытында орталықтан шетке қарай жоспарлау-құрылымдық осьтер бойында және Көкшетау, Павлодар бағытында К-1 айналма магистралінен қала шекарасына дейін, сондай-ақ басталған құрылысты аяқтауды қажет ететін аз қабатты усадьбалы құрылыс аудандарында дамытылады.<br /> Қаланың перспективалы жоспарлау құрылымын қалыптастыру негізі табиғи-экологиялық және көліктік негіз болып табылады. Табиғи-экологиялық негізді Есіл өзенінің алқабы, оның салалары: Ақбұлақ, Сарыбұлақ, қолданыстағы «Жасыл Аймақ» және «Астана орманы» екпелері, сондай-ақ орман пактері ретінде қызмет ететін «[[Бурабай ұлттық паркі|Бурабай]]», «[[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]]», «Қорғалжын», «[[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]]», «Ерейментау» ұлттық табиғи парктердің жалғасы болып табылатын жеке [[флора]]сы бар сыналар және қолданыстағы қалалық парктер, скверлер, желекжолдар құрайды.<br /> <br /> Жасыл құрылымның барлық жүйесі орталық бөлікте негізгі қоғамдық-тұрғын үй құрылымдарын жалғайтын Айналма желекжолмен байланыстырылады.<br /> <br /> Қаланың урбандалған негізінің келесі элементі көлік магистральдар жүйесі болып табылады. Бас жоспарда жаңа меридиональды және кең магистральдар, айналма автомобиль жолдарын, көлiк құралдарына сервистiк қызмет көрсету желілерін құру, [[көлiк айрықтары]]н, өтпежолдар, [[эстакада]]ларын және т.б. салу жолымен қаланың көлiк құрылымын дамыту мен жетiлдiріледі.<br /> Көше-жол желісін дамыту негізіне қоғамдық көлік үшін басымдығымен бір орталық көше және әртүрлі бағыттағы біржақты қозғалыс үшін екі бүйірдегі көше болатын сегіз жоспарлау-магистральдың бойында қалыптастырылған «үш параллель көше» бірыңғай жүйесін құру [[принцип]]і алынған.<br /> Қала аумағында кешеніне бір шатыр астында автомобильдерге арналған көп деңгейлі паркинг және велосипед пункті бекеті кіретін, жеңіл рельсті жүрдек көлікке қоғамдық автобус маршруттарының бес отырғызу терминалы құрылады. Осы терминалдар арқылы өтетін көшелер елорда тұрғындары мен қонақтары жаппай баратын өзге де объектілермен бірге жеңіл рельсті жүрдек көліктің өту желісін құрайды.<br /> Көліктік инфрақұрылым қолданыстағы көше-жол желісі ескеріліп орындалған.<br /> Үздіксіз қозғалыстағы кіші айналма магистраль қаланың орталық бөлігін шеңберлей келе, жалпы қалалық және аудандық маңызы бар магистральдық көшелердің қиылысындағы айырықтар мен эстакадалар арқылы барлық алты жоспарлау ауданын байланыстырады.<br /> Қала аумағын сыртқы транзитті ағындардан оқшаулауды К-1 айналма автожолы қамтамасыз етеді.<br /> Қаланы одан әрі өсіру қаланы дамытудың негізгі бағыттары бойынша қоғамдық орталықтар құрылымында полиорталықтықты көздейді. Бас жоспарда ірі көлік тораптарында жоспарлау аудандарының орталықтарын ұйымдастыру көзделеді.<br /> <br /> == Құрылыс барысы ==<br /> <br /> [[2011 жыл]]дың соңғы тоқсанындағы қортындысы бойынша [[Астана қаласы]]ның [[2030 жыл]]ға дейінгі барлық жобасының 30%-і ғана іске асқан немесе барлық қала ареасы 274 милль&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жеткен. [[2015 жыл]]ы 50%-ы орындалады деп болжануда. Астана құрылысына миллиондаған [[АҚШ доллары|доллар]] [[инвестиция]] тартылды. 50 миллион долларға Бейбітшілік және келісім сарайы, 30 миллион долларға Астана-Арена стадионы, 300 миллион долларға Хан шатыр мегасаудаорталығы салынды. Астананы салуға Қазақстанның 71 қаласы, 432 құрылыс компаниялары (оның ішінде &quot;[[BI GROUP]]&quot;, &quot;[[Қуат]]&quot;, &quot;[[Базис құрылыс компаниясы]]&quot;) қатысты, 135 зауыт құрылысты материалдармен жабдықтап отырды. Жергілікті фирмалармен бірге қала құрылысына түрік (&quot;Джейлан&quot;, &quot;Сембол&quot;, &quot;Окан&quot;, &quot;Аксель&quot;), корей (&quot;[[HIGH WILL]]&quot;), итальян, француз, швейцар компаниялары да үлес қосты. Жыл сайын 60-тан 100-ге дейін орташа және ірі нысандар беріліп отырды. Астанадағы ауқымы мен шапшаңдығы жағынан бұрын соңды болып көрмеген аса күрделі құрылыс жұмыстары өзімен бірге құрылыс үрдісіне қызмет көрсететін барлық саланы дамытты және Қазақстаннның өндірістік кәсіпорындарын да жандандырды. Құрылыс жүргізу ісіндегі әлемдік озық теория мен тәжірибенің жетістіктерін пайдалана отырып құрылысшылар мен жобалаушыларға барынша жоғары талап қойып, күрделі міндеттер жүктелді. Астана нысандарын жобалауға әлемдік сәулет шеберлерін тарту туралы нұсқау берілді, ал құрылыс жұмыстарына тартылатын мердігерлер әлемнің жетекші құрылыс компанияларының қатысуымен өттетін [[тендер]]лердің нәтижелері бойынша анықталды. Мәселенің бұлайша қойылуы жобалау мен құрылыс жүргізудің кеңестік кезеңнен қалған анайы түрінен арылып, бәсекелестік жағдайының қалыптасуына әкелді және әлемдік сәулет-құрылыс стандарттарын пайдалануға, қазіргі қала салу тәжірибесі мен теориясының ең жаңа жетістіктерін еңгізуге мүмкіндік берді.<br /> <br /> «Астана қаласының бас жоспары» бойынша Астанадағы Шұбар ықшам аудандағы коттедждер [[2030 жыл]]ға дейін түгел бұзылып орнында көп қабатты тұрғын үйлер салынбақ. Сондай-ақ қаланың ескі аудандарындағы тұрғын үйлер де ретке келтірілмек.&lt;ref name=&quot;Астана: Энциклопедия&quot;&gt;<br /> {{кітап<br /> | авторы =<br /> | бөлімі = Архитектурасы және қала құрылысы<br /> | бөлім сілтемесі =<br /> | тақырыбы = Астана: Энциклопедия<br /> | шынайы атауы =<br /> | сілтеме =<br /> | уикитека =<br /> | жауапты =<br /> | басылым =<br /> | орны = Алматы<br /> | баспасы = &quot;Атамұра&quot;<br /> | жыл = 2008<br /> | томы =<br /> | беттері = 74<br /> | барлық беті = 576<br /> | сериясы =<br /> | isbn = 9965-34-855-3<br /> | тиражы =<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref name=&quot;Expo-2017 Аstana&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.expo2017astana. com/kk/node/106 |title= Астананы танып бiл!|author=|date=|work=|publisher=Expo-2017 Аstana көрмесіне үміткерлік порталы|accessdate=2012-08-05|lang={{ref-en}}{{ref-kz}}{{ref-fr}}{{ref-ru}}{{ref-es}}}}&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url =http://www.universalnewswires.com/centralasia/viewstory.aspx?id=4644<br /> | title =Can Astana develop in a post-Nazarbayev era?<br /> | author = Dena Sholk<br /> | date = 2012-08-16<br /> | work =<br /> | publisher = Сentral Asia newswire порталы<br /> | accessdate = 2012-08-05<br /> | lang = {{ref-en}}<br /> }}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == «Астана – жаңа қала» арнайы экономикалық аймағы ==<br /> <br /> [[Сурет:Қазақстан Темір Жолы Бас кеңсесі.JPG|thumb|300px|right|''«&quot;[[Қазақстан Темір Жолы]]&quot; ҰК» АҚ Бас кеңсесі'']]<br /> «Астана – жаңа қала» арнайы экономикалық аймағы Астана қала құрылысы жоспарын іске асыру мақсатында [[инвестор]]ларға тартымды жағдай тудыра отырып жобаны жеделдетіп іске асыру мақсатында құрылған экономикалық-территориялық құрылым.<br /> <br /> [[Ерекше экономикалық аймақ|Арнайы экономикалық аймақ]] – [[капитал]]ды [[инвестиция]]лау және экономиканы дамыту үшін жағдай туғызатын шетел және отандық кәсіпкерлерге ерекше экономикалық жеңілдіктері бар ұлттық-мемлекеттік шектелген аумақ бөлігі. Арнайы экономикалық аймақтар ішкі сауда, жалпы экономикалық, әлеуметтік және ғылыми-техникалық мәселелерді шешу үшін құрылады.<br /> <br /> «Астана – жаңа қала» АЭА құру кезінде [[Қазақстан|ҚР]] аумағындағы АЭА, сонымен қатар [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] және алыс шетел елдеріндегі АЭА-дың жұмыс тәжірибесі есепке алынды. «Астана – жаңа қала» АЭА салалық бағыттылығы бойынша құрылыстық болып табылады.<br /> «Астана – жаңа қала» АЭА құрудың басты мақсаты – АЭА аумағын игеру және жеделдетіп дамытуды қамтамасыз ету, қазіргі заманғы инфрақұрылымды жасау, әкімшілік және әлеуметтік-мәдени маңыздағы бірегей обьектілер құрылысын салу, жабдықталған тұрғын үйлер салу, сонымен бірге Астананың экономикалық және әлеуметтік дамуына жағдай жасау болып табылады.<br /> Қазақстан Республикасы Президентінің «Астана – жаңа қала» АЭА құру туралы Жарлығына қол қойған күннен бастап жоспарланған 238,6 млрд теңге орнына 793,5 млрд теңге шамасында инвестиция тартылды. АЭА обьектілер құрылысына инвестицияларды тартуға [[құқық]]тық, яғни кеден және [[салық]] жеңілдіктері әсер етеді.<br /> АЭА аумағы басында 1 052,6 [[гектар|га]] құрады, [[2005 жыл]]ы аумақ 513,7 га кеңейтілді. АЭА барлық аумағы 5440,4 га құрайды. Қазақстан Республикасы Президентінің соңғы [[2007 жыл]]ғы 21 маусымдағы № 352 Жарлығымен ауданы 598,1 га «Индустриалды парк» жұмыс атауымен аумақ қосылды. Оның аумағында өндірістік обьектілер тұрғызу жоспарланған. «Индустриалды паркте» «[[Nissan]]» маркасындағы автокөліктер және «[[Nokian]]» маркасындағы автошиналар шығарылатыны белгілі болды.<br /> <br /> «Астана – жаңа қала» АЭА аумағында жағымды инвестициялық климат жасау мақсатында инвесторларға жеңілдік беретін ерекше құқықтық тәртіп белгіленген:<br /> <br /> 1. АЭА аумағында құрылыс жүргізу мақсатында тауарлардың айналымы бойынша (жұмыс және қызмет көрсету) ҚҚС босату;<br /> <br /> 2. Құрылыс барысында толық тұтынатын тауарларға қосылған құн салығы бойынша нольдік мөлшерлемені пайдалану;<br /> <br /> 3. Құрылыс обьектілері салынып жатқан жер учаскелерін жер салығынан босату;<br /> <br /> 4. Ғимарат пен имараттың қалған сомасының мүлігі салық салу обьектісі болып табылмайды.<br /> <br /> Одан басқа АЭА аумағы еркін [[кеден]]дік режимі жүргізілетін аумақ ретінде қарастырылады. Шетелдік тауарларды еркін кеден аймағының кедендік режиміне орналастырған кезде [[импорт]]талатын тауарларға [[акциз]] салуды қоспағанда [[кеден баждары]] мен салық салынбайды және тауарлар қауіпсіздігі жөніндегі талаптардан басқа [[тариф]]тік емес реттеу шаралары қолданылмайды. «Астана – жаңа қала» АЭА шегіндегі обьектілер құрылысының өзіндік құны инвестор үшін әдеттегі салынып жатқан құрылыстан (жеңілдікті пайдаланбағанда) 14-20% төмен.<br /> АЭА аумағында инвесторлар үшін кеден және салық жеңілдігінен басқа да пайда бар. АЭА аумағындағы құрылыстың негізіг мақсаты [[бюджет]]тік қаржы есебінен аумақты [[инженер]]лік дайындау және инженерлік желілер мен жолдарды салу болып табылады.<br /> Осындай бағдарламаны жүзеге асыру АЭА аумағының кешенді құрылысын жүргізуіне көмектеседі, инженерлік желілер, жолдармен және қаланың басқа бөлігімен байланыстыратын қолайлы көлікпен қамтамасыз етеді. [[Потенциал]]ды инвесторларға инженерлік желілер және жолдар салынған инженерлік аумақтарда жұмыс істейтіндіктен, обьектілер құрылысы үшін қосымша [[стимул]] жағдайы жасалған.<br /> «Астана – жаңа қала» АЭА аумағы құрылысында алдыңғы қатарлы технологиялар қоданылып және әлемнің жетекші сәулеткерлері авторы болып табылатын бірегей жобалар жүзеге асырылып жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://www.topreferat.kz/index/tegin_referattar/0-14<br /> | title = Астана – Арнайы экономикалық аймағы<br /> | author =<br /> | date =<br /> | work =<br /> | publisher = topreferat.kz<br /> | accessdate = 2012-10-30<br /> | lang = {{ref-kk}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Қаланың сәулеттік және мәдени-тарихитық мұраларын сақтау ==<br /> <br /> Қазіргі кезде «Астана қ. Мәдениет басқармасы» ММ-сі 47 [[ескерткіш]]ті мәдени-тарихтық мұраларға жатқызған,<br /> олардың екеуі республикалық маңызды және 45 ескерткіш жергілікті маңыздылыққы ие.<br /> &lt;center&gt;<br /> &lt;gallery caption=''Қаланың сәулеттік және мәдени-тарихитық ескерткіштері'' widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;<br /> Сурет: Palace of Independence.jpg|[[Тәуелсіздік Сарайы]]<br /> Сурет: Kazakh Eli monument.jpg|[[Қазақ елі (монумент)|«Қазақ елі» кешені]]<br /> Сурет: Biler.jpeg|Үш би ескерткіші<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> &lt;/center&gt;<br /> <br /> Бас жоспарда келесі обьектілер мемлекеттің қарауына тапсырылған;<br /> <br /> {{col-begin}}<br /> {{col-2}}<br /> <br /> * 1. «[[Ақ Орда]]» Әкімшілік ғимараты<br /> * 2. [[Хан Шатыр]] ОССО<br /> * 3. Дөңгелек алаңдағы Әкімшілік ғимараты,<br /> * 4. «[[Пирамида]]» Әлем бейбітшілігі және келісім сарайы<br /> * 5. [[Тәуелсіздік Сарайы]]<br /> * 6. Бас алаңдағы Әкімшілік ғимараты,<br /> * 7. Жабық стадион (30 000 орындық)<br /> * 8. Әуежай ғимараты,<br /> <br /> {{col-2}}<br /> <br /> * 9. «Ел Ана» монументі,<br /> * 10. «Жер Ана»монументі,<br /> * 11. [[Қазақ елі (монумент)|«Қазақ елі» кешені]],<br /> * 12. «[[Бөгенбай батыр]]» ескерткіші,<br /> * 13. «Жәнібек пен Керей» ескерткіші,<br /> * 14. «[[Абай]]» ескерткіші,<br /> * 15. «Үш би »([[Әйтеке би]], [[Төле би]], [[Қазыбек би]]) ескерткіші, және т. б<br /> <br /> {{col-end}}<br /> <br /> == Астана құрылыс нысандарының территориялық балансы ==<br /> <br /> {| border=1 style=&quot;border-collapse: collapse; &quot;<br /> |- bgcolor=LightSkyBlue<br /> ! Атауы<br /> ! Көлемі (га)<br /> ! Үлесі<br /> |-<br /> | Қоғамдық-әлеументтік құрылыстар салу<br /> | 5 510<br /> | 7,7%<br /> |-<br /> | Тұрғын үй-жайлық құрылыстар салу<br /> | 7 998<br /> | 11,26%<br /> |-<br /> | Көп пәтерлі құрылыс салу<br /> | 8 006<br /> | 11,27<br /> |-<br /> | Өндірістік-өнеркәсіптік құрылыстар салу<br /> | 8 561<br /> | 12%<br /> |-<br /> | Жас көшеттер көпшілік пайдалану<br /> <br /> (парктер, саябақтар, бульварлар)<br /> | 2 619<br /> | 3,69%<br /> |-<br /> | Орман парктер<br /> | 22 700<br /> | 32%<br /> |-<br /> | Өзендер, суқоймалар<br /> | 2 764<br /> | 3,89<br /> |-<br /> | Басқа территориялар<br /> | 15 430<br /> | 18%<br /> |-<br /> | Барлығы<br /> | 71 000<br /> | 100%<br /> |}<br /> <br /> == Жүзеге асқан жобалар ==<br /> <br /> &lt;div style=&quot;-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; column-count: 3;&quot;&gt;<br /> <br /> * [[Бәйтерек (монумент)]]<br /> * [[Ақ Орда (резиденция)|Ақ-Орда]]<br /> * [[Хан Шатыр]] ойын-сауық сауда орталығы<br /> * [[Астана Арена]] футбол стадионы<br /> * [[Бейбітшілік пен келісім сарайы]]<br /> * [[Назарбаев Университетi]] қалашығы<br /> * [[Алау (мұзайдыны сарайы)]]<br /> * [[Қазмедиа орталығы]]<br /> <br /> &lt;/div&gt;<br /> <br /> &lt;center&gt;<br /> &lt;gallery caption=''Астананың жаңа нысандары'' widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;<br /> Сурет: Astana1.jpeg|Кешкі қала, Есіл жағасы<br /> Сурет: Inside of shopping mall Keruen1.jpg|Керуен сауда орталығының іші<br /> Сурет: Palace of Arts Shabyt.jpg|Шабыт шығармашылық сарайы<br /> Сурет:View from Bayterek tower.jpg|Бәйтерек мұнарасынан қарау<br /> Сурет: Central Downtown Astana 2.jpg|Нұржол жаяу жүргіншілер жолы<br /> Сурет: Bayterek Flowers.jpg|[[Бәйтерек]] — Астана символы<br /> Сурет: Ishim river bridge1.jpg|[[Есіл өзені]]ндегі &quot;Арыс&quot; көпірі<br /> Сурет:Alau Ice Palace.JPG|[[Алау (мұзайдыны сарайы)]]<br /> Сурет: Дипломатиялық қалашық.JPG|Дипломатиялық қалашық<br /> Сурет: Bactrian camel with yurt top.jpg|Нұржол жаяу жүргіншілер жолы бойындағы шаңырақ көтерген түйе ескерткіші<br /> Сурет: KazMunayGas HQ.jpg|[[ҚазМұнайГаз|ҚазМұнайГаз ҰК]] бас ғиматы<br /> Сурет: Сулы-жасыл бульвар.JPG|Сулы-жасыл бульвар<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> &lt;/center&gt;<br /> <br /> === &quot;Астана Медиа Орталық&quot; телерадио кешені ===<br /> {{main|Қазмедиа орталығы}}<br /> <br /> Медиа-орталық кешеннің жалпы аумағы - 75,5 мың шаршы метр. Кешен құрамында аппаратты-студиялық блоктар, көп арналы телетарату блогы, көп арналы радиотарату блогы, 1 000 орындық киноконцерт залы, ұлттық медиа-мұрағаттың аппараттық кешені бар. АМО-ғында барлығы 19 [[студия]], 1000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (10763 фут&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) жазу және [[видео]] студиялары орналасқан. Кешендегі барлық студиялар 7000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, кеңселер 21 000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; көлемін алған. Кешен қасбетінде яғни алдында 5 лед (led) экран орнатылған.<br /> <br /> Орталықтың негізгі мақсаты - мемлекеттік [[телеарна]]лардың техникалық базасын қазіргі заман талабына сай стандарттарға келтіру, [[медиа]]-кеңістікті ұлттық медиа-[[контент]]пен толтыру, эфирлік сандық телевидение мен радиотаратуға өту, электронды медиа-мұрағатты құру. Биіктігі 102 метрлік 22 қабаттық ғимараттың бірінші қабаты телестудияларға, ал мұнара әкімшілік пен шығармашылық топқа арналған. Алып дәлізде телесериалдар мен телебағдарламалар түсіретін ірі студиялар орналасқан. Отандық телевизиялық орталықта бірнеше телеарналар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://baq.kz/kaz/news/cat/5/6804<br /> | title = Медиа-орталыққа мағыналы атау керек<br /> | author = ӘУЕСБАЙДЫҢ Қанаты<br /> | date = 2011-11-09<br /> | work =<br /> | publisher = [[Baq.kz]] және Айқын Республикалық қоғамдық-саяси газет<br /> | accessdate = 2012-10-30<br /> | lang = {{ref-kk}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;<br /> {{cite web<br /> | url = http://www.semboldevelopment.com/kz/pages/56.html<br /> | title = «Астана Медиа Орталық» телерадио кешені<br /> | author =<br /> | date =<br /> | work =<br /> | publisher = Sembol Investment &amp; Development компаниясының ресми сайты<br /> | accessdate = 2012-08-05<br /> | lang = {{ref-kk}}{{ref-ru}}{{ref-en}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;<br /> {{cite web<br /> | url = http://www.astanamediacenter.com/en/component/content/article/85.html<br /> | title = About Astana Media Center Project<br /> | author = Joseph Urbanas<br /> | date =<br /> | work =<br /> | publisher = Akfa Teknoloji<br /> | accessdate = 2012-08-05<br /> | lang = {{ref-en}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Көлік және коммуникация министрлігі ғимараты ===<br /> {{main|Transport tower}}<br /> <br /> Ғимарат Дөңгелек алаңның жанында орналасқан. биіктігі 155 м. Құрылысын Базис-А корпорациясы (2001-2003) жүргізді. Жобаның бас архитекторы В. Чисеяков. Астанада алғаш кет осы құрылысқа Канадада жасалған күн өтпейтін шыны қолданылды. Ғимарат күн сәулесіне сәт сайын түрлі реңге боялады, алтын жарқылданып, қас қағымда көк-жасыл ажар тауып, іле қоңырқай түске өзгеріп, мың құбылады. Бұл оған жеңілдік сипат береді. Әкімшілік ғимараттың жалпы көлемі — 32 800 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Ғимаратта мыңдай адам еңбек етеді.<br /> <br /> === Оқушылар сарайы ===<br /> <br /> Тәуелсiздiк және [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)|Бауыржан Момышұлы даңғылының]] қиылысында орналасқан төрт қабатты ғимараттың жалпы ауданы 60 мың шаршы метрді құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://www.astana-akshamy.kz/?p=2090<br /> | title = Астананың айрықша ажары<br /> | author = Гүлмира АЙМАҒАНБЕТ<br /> | date = 2012-05-17<br /> | work =<br /> | publisher = Астана ақшамы<br /> | accessdate = 2012-10-30<br /> | lang = {{ref-kk}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> Мұнда жасөспірімдерге арналған – [[жеңіл атлетика]] алаңы, суда жүзу бассейні, [[мұз айдыны]] мен [[баскетбол]] алаңы, [[теннис]] залдарына бөлінген. Кешендегі жеңіл атлетика залдарының [[трибуна]]лары 336, мұз айдынының әмбебап залы 384, бассейн залы 144 көрерменге есептелінген. Сарай [[Санкт-Петербург]]лық [[дизайнер]]лерінің ұсынған жобасы бойынша жүзеге асты. [[Технология]]ның жетілген тұсында бой көтерген әлеуметтік кешеннің энерго-ресурстық қамтамасыз ету жүйесінде сапасы жоғары технологиялар қондырылған. Басқару тетігі бірыңғай [[автоматтандырылған жүйе]] арқылы жүзеге асырылып отырады. Кешендегі тағы бір басты ерекшелік Қазақстанда тұңғыш рет электржабдықтау қуатының жарты бөлігі жаңармалы [[энергия]] көздеріне, яғни күн [[батарея]]лары мен жел [[генератор]]ларына тартылған. Оқушылар сарайына жылу жүйесі екі әдіс бойынша қамтамасыз етілген. Ғимараттың жартысы қаланың орталықтандырылған жылу жүйесіне қосылса, екінші жартысы жартылай жылу сорғыш қондырғының көмегімен іске асырылады.<br /> <br /> Жастардың мәдени сауаттылықтарын жетілдіру үшін орталықта арнайы [[студия]]лармен қатар, [[театр]], [[хор]], [[оркестр]], [[би]] мен [[балет]], [[драма]] үйірмелері жұмыс істейді. Ғимараттың ішіне әсем көрік беретін [[сахна]], [[көрме]] залдарымен қатар, асхана мен [[медицина]] орталықтары да орналасқан және 170 орындық [[планетарий]] жұмыс істейді. Бұнда 3 Д технологиясын қолдану арқылы [[панорама]]лық, [[сфера]]лық және ғаламшарлық кескіндеме көрсетуге болады. Сарайда ашылған 40 үйірмеге бір мезгілде 3880 бала қатыса алады.<br /> <br /> 8,3 га аумақты алып жатқан [[әлеуметтік кешен]] «[[Қазатомөнеркәсіп]]» компаниясының тапсырысы бойынша құрылысын [[Базис құрылыс компаниясы]] 11 айдың ішінде аяқтап, [[2011 жыл]]ың аяғында Қазақстан тәелсіздігінің 20 жылдығына орай қолданысқа берілді.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://economkaz.kz/?p=1137<br /> | title = Елбасының қатысуымен Оқушылар сарайы ашылды<br /> | author = Мақпал САҒЫНДЫҚҚЫЗЫ<br /> | date = 2011-12-15<br /> | work =<br /> | publisher = Экономика республикалық апталық газет<br /> | accessdate = 2012-08-05<br /> | lang =<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> === «Атамекен» Қазақстан Картасы» этно-мемориалды кешені ===<br /> <br /> «Атамекен» Қазақстан Картасы» [[этнография]]лық кешені» МККК [[2002 жыл]]ы 8-қыркүйекте президент Н. Назарбаев бастамасымен ашылды.<br /> <br /> * Mекен жайы [[Қабанбай батыр даңғылы (Астана)|Қабанбай батыр даңғылы]], 6. (немесе [[Қорғалжын тасжолы (Астана)|Қорғалжын тас жолы]] 2/1)<br /> * Cайты [http://www.atamekenmap.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=103%3Alr-r-&amp;catid=47%3A2012-02-21-19-32-31&amp;lang=kz atamekenmap.kz].<br /> <br /> Бүкіл Қазақстанның шағын бейнесі 1,7 га алаңда көрсетілген. [[Карта]]да 14 облыс пен республикалық дәрежедегі Астана мен Алматы қалалары орналасқан. Мұнда табиғи-климаттық, аймақтар мен [[ландшаф]]тардың, сәулет пен қала құрылысы ансамбльдерінің барлық сан алуандығы көрсетілген.&lt;ref&gt;'''Астана''' ''жолсілтеме'' Алматы: &quot;Алматыкітап баспасы&quot; ЖШС, 2008, 200 бет ({{ref-kz}}{{ref-en}}{{ref-ru}}) ISBN 9965-24-969-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;center&gt;<br /> &lt;gallery = ''Атамекен картасының орналасуы және ондағы Астана құрылыс нысандарының макеттері'' widths=&quot;260px&quot; heights=&quot;220px&quot;&gt;<br /> Сурет: Атамекен Қазақстан картасы Астана.JPG|Атамекен картасындағы болашақта салынатын құрылыс нысанының макеті<br /> Сурет: Атамекен Қазақстан картасы Астана (3).JPG|Атамекен картасындағы Астана құрылыс нысандарының макеттері<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> &lt;/center&gt;<br /> <br /> === Сулы-жасыл бульвар ===<br /> <br /> Астананың әкімшілік орталығының негізгі осінде жаяу жүргінші көпірі немесе қалалықтарға «сулы-нулы бульвар» атауымен белгілі көпір орналасқан, ол Астананың бас жоспарының авторы Курокаваның туындысы.<br /> <br /> Көпір – елорда орталығы [[композиция]]сының негізгі [[элемент]]терінің бірі. Сәулетшілердің ойы бойынша, ол қасындағы құрылыстардың барлығын біріктіреді. Сәулетшілер қала жерін ұтымды пайдалану мақсатынан туындаған үш деңгейді қарастырған. Төменгі деңгей автотұрақтарға берілген, мұнда 400 [[автомобиль]] сыяды. Құрылыстың екінші қабатында пассаж орналасқан: екі жарықты галерея айналасында көрме залдары, дүкендер мен кеңселер шоғырландырылған. Үшінші деңгей – бұл көгалдандырылған және сәнді ағаштармен, кіші сәулеттік формалармен, [[субұрқақ]]тармен безендірілген жаяу жүргіншілер көшесі.<br /> <br /> Мөлдір [[конус]] пішіндес күмбездер жарықтың төменнен жоғары қарай ғимаратты жарып өтуіне мүмкіндік береді. Баспалдақтармен байланыстырылған осы атриумдарда жасанды бақтар орналасқан, ал екінші қабат деңгейінде маңындағы құрылыстармен жабық галерея арқылы жалғасады.<br /> <br /> === &quot;Думан&quot; ойын-сауық орталығы ===<br /> <br /> Елорданың сол жағалауында [[океанариум]]ы бар «Думан» орталығы салынған. 3D кинотеатры, «[[Джунгли]]» [[аттракцион]]ы, [[боулинг]], көпфункционалдық зал мен қонақ үй кешені, сонымен қатар кафелер желісі, сауда залдары, балаларға арналған ойын алаңдары бар.&lt;ref name=&quot;Expo-2017 Аstana&quot;/&gt;<br /> <br /> === Әзірет Сұлтан мешіті ===<br /> {{main|Әзірет Сұлтан мешіті}}<br /> <br /> [[Сурет:Hazret Sultan Mosque1.jpg|thumb|400px|right|Хазірет Сұлтан мешіті]]<br /> Құрылысы [[2009 жыл]]дың 31-маусымында басталған. [[2012 жыл]]ы 6-шілдеде (''Астана күні''), қасиетті жұ­ма күні мешітінің ашылу салтанаты болды. Мешіт [[Тәуелсіздік Сарайы]]ның солтүстік жағында Тәуелсіздік даңғылы бойында орналасқан. Мешіт жобасын Президент Н. Назарбаев республикалық сәулет конкурсына ұсынылған 26 жұмыс ішінен таңдап алған. Мешіт сәулеттік келбеті мен безендірілуі шығыстық та, орта азиялық та [[стиль|стилде]] емес, негіз­гі [[классика]]лық қалыпты сақтай отырып қазақ­стан­дық ерекше жаңа стилде жасалған. Мешітке қазақтың көп салалы, бай [[ою-өрнек]]тері көптеп қолданылған. Басқа елдерде жоқ ерекшелігі - оюдың [[фон]]ы мен өрнектің өзі үйлесімді оқы­лады. Көп қырлы ұлттық ою-өрнектер қазіргі заман талабына сай ғимараттың ішкі көрінісіне, қолданылған [[рельеф]] тәсіліне, алтынмен әшекей­леуге бағындыра отырып жүзеге асырылған. Орталық мешітке бір уақытта 5 мыңнан астам адам сыя алады. Жоба класси­калық [[ислам]] стилі мен дәстүрлі қазақ [[орнамент]]і және [[декоратив]]ті (сәндік) элементтер қосындысы ретінде құрастырылған. Ғимараттың жалпы ауданы 17,7 мың шаршы метр, ал жалпы құрылыс аумағы 20,6 мың шаршы метрді құрайды. Ғимараттың соңғы қорытынды аккордтарын ортасынан есептегенде тең қашықтықта орналасқан төрт [[мұнара]] (биіктігі 77 метр) толық­тырып тұр.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://inform.kz/kaz/article/2477434<br /> | title = Елбасы салдырған мешіттер - Астанада «Әзірет Сұлтан» мешіті ашылады<br /> | author =<br /> | date = 2012-07-05<br /> | work =<br /> | publisher = [[ҚазАқпарат|Қазақпарат Ұлтық Агенттігі]]<br /> | accessdate = 2012-08-07<br /> | lang = {{ref-kk}}{{ref-ru}}{{ref-en}}<br /> }}&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;<br /> {{cite web<br /> | url = http://www.semboldevelopment.com/kz/pages/55.html<br /> | title = Хазрет Сұлтан Мешіті<br /> | author =<br /> | date =<br /> | work =<br /> | publisher = Sembol Investment &amp; Development LLC компаниясының ресми сайты<br /> | accessdate = 2012-10-30<br /> | lang = {{ref-kk}}{{ref-en}}{{ref-ru}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> === «Хайвилл Астана» тұрғын үй кешені ===<br /> <br /> Оның алты блогының біреуі [[2007 жыл]]ғы қазанда пайдалануға берілді. «Саналы ой» принципі бойынша жобаланған жаңа ғимарат ыңғайлы саябақтың ортасына орналасты. Мұнда демалыс аймақтары да, балалар алаңқайлары да бар. Пәтердің 16 түрі бар. Тұрғындар алдын-ала классикалық, шығыстық, [[модерн]] және т.б. өздеріне ұнаған түрін таңдай алады. Жиһаз кіріктірілген. Дәстүрлі ванна мен душтан өзге, [[джакузи]] мен [[монша]] да кездеседі. Шаң сору жүйесі қабырғаларға орнатылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.astana10.com/page.php?page_id=456&amp;lang=2&amp;article_id=1522|title=Астананың 10 жылдығы Мерейтой порталы|author=|date=2007|work=Астана жылнамасы |publisher=|accessdate=2012-08-05|lang=}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Жоспардағы жобалар ==<br /> <br /> Астана қаласының [[макет]]і [[Тәуелсіздік Сарайы]]ның үшінші қабатында орналастырылған (ауданы 8883 шаршы метр). Макетті [[Оңтүстік Корея|корейлік]] «Модел Парк» компаниясы жасаған. Макеттің [[масштаб]]ы 1: 600. Макеттегі ғимараттардың [[материал]]дары [[пластик]] және [[шыны]]дан тұрады.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://tauelsizdik.kz/kaz/museum/pattern_room<br /> | title = Макет залы<br /> | author =<br /> | date =<br /> | work =<br /> | publisher = Тәуелсіздік сарайының ресми торбеті<br /> | accessdate = 2012-08-05<br /> | lang = {{ref-kk}}{{ref-ru}}{{ref-en}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> Одан басқа, [[Конгресс-Холл сарайы]]на Астананың болашақ жобасы бейнеленген макет ілінген. Онымен кез келген тұрғын таныса алады. Жобада көп нәрсе қамтылған&lt;ref&gt;<br /> {{cite web<br /> | url = http://www.kaztrk.kz/rus/news/obschestvo/Astananin_zhana_zhobasi.html<br /> | title = Конгресс-Холл сарайына Астананың болашақ жобасы бейнеленген макет ілінді<br /> | author =<br /> | date =<br /> | work =<br /> | publisher = [[Қазақстан (телеарна)|KazTRK.kz]]<br /> | accessdate = 2012-10-30<br /> | lang = {{ref-kk}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;center&gt;<br /> &lt;gallery caption=&quot;Астананың болашақ көрінісі&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;<br /> Сурет: Астана макеті.jpg|Астана макеті<br /> Сурет: Астана-2030.jpg|Астана макеті-2030<br /> Сурет: Астана макеті 2.jpg|Астана-2030 макет залы<br /> Сурет: Хан Шатыр.jpg|Хан Шатыр жобасы<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> &lt;/center&gt;<br /> <br /> === Жабық қала кешені ===<br /> <br /> &lt;div style=&quot;float: right; width:40%;&quot;&gt;<br /> Жабық тұрғын үй кешенінің орасан зор [[күмбез]]інің астында толық [[инфрақұрылым]]ы бар бүтін бір шағынаудан орналасады. Жыл мезгілінің кез-келген уақытында бұл жерде тұрақты ауа [[температура]]сы сақталады. Жоба 10 мың тұрғынға есептелген. Жабық [[шар]] секілді дөңгелектің астында екі шақырымды алатын бұл қаланың барлық нысандары [[метро]] сияқты бір-бірімен жалғастырылмақ. Кешен орталығында [[балабақша]], [[мектеп]], [[аурухана]], [[кеңсе]], [[сауда орталығы]], [[аквапарк]], ойын-сауық кешені, [[спорт сарайы]], SPA-салондары және [[кинотеатр]] орналасады. Жыл бойы жаз болып тұратын қалашықта жасанды жағажайы бар хауыз айналасына [[экзотика]]лық [[пальма]]лар отырғызылмақ. Шұғыл [[континенталь]]ді суық ауа райына төтеп беретін жоба, [[Лондон]]ның «''Мыңжылдық күмбезін''» артта қалдырады деп күтілуде.<br /> &lt;/div&gt;<br /> <br /> &lt;div style=&quot;position: relative; width: 500px; &quot;&gt;<br /> [[Сурет:Астана қаласының Бас жоспар картасы-19.jpg|500px]]<br /> {{Сызықпен көрсету2|x1=4.5|y1=1.6|x2=4.1.5|y2=2.3|text={{color|white|Жабық үй кешені (Батығай)}}|scale=100|color=blue}}<br /> {{Сызықпен көрсету2|x1=2.3|y1=1.6|x2=2.55|y2=2.3|text={{color|white|Венеция&lt;br /&gt;<br /> шағын ауданы}}|scale=100|color=red}}<br /> &lt;/div&gt;<br /> <br /> Жабылған қаланың жоғарғы жағынан қарағандағы көрінісі, ұшып бара жатқан құстың бейнесі қазақтың ұлттық ою-өрнегін еске түсіреді. Сәулетшілер басты назарды қаланың [[экология]]лық тазалығына әрі [[сейсмика]]лық қауіпсіздігіне аударған. Қаланың күмбезі өте берік, төзімді, жылу өткізбейтін [[текслон]]нан жасалса, қала төбесінің бес [[пайыз]]ы ғана ашық қалтырылады. Экологиялық таза қала аталуы себебі, мұндағы көліктердің барлығы [[электр]] [[заряд]]ымен жүретін болады. Жаяу жүргіншілер мен арнайы велосипед жолдарында халыққа такси қызметі қызмет көрсетпек.<br /> <br /> Бас жоспарда жабық қалаға көршілес шағын аудан «'''[[Венеция]]'''» деп аталады екен. Қалашықтағы ғимараттар арасына жасанды су арналары тартылып, ескекті қайықтар қатынайды.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://www.astana-akshamy.kz/?p=1825<br /> | title = Ертеңгі елорда<br /> | author = Гүлмира АЙМАҒАНБЕТ<br /> | date = 2012-05-07<br /> | work =<br /> | publisher = Астана ақшамы<br /> | accessdate = 2012-10-30<br /> | lang = {{ref-kk}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Мыңжылдық аллеясы ===<br /> <br /> Мыңжылдық аллеясы көне Бозақ қаласының орынынан Жаңа қалаға қарай тарих даңғылы тартылып, университет қалашығына барып тіреледі. Даңғыл [[экспланада]] түрінде тарихи кезеңдерді бейнелейтін көріністерге толы болады.&lt;ref name=&quot;Елорда сәулеті&quot;/&gt;<br /> <br /> === Халықаралық әуежай ===<br /> <br /> [[2030 жыл]]ға дейін күніне 1200 адам жылына 7 миллион жолаушыға қызмет көрсететін жалпы аумағы 1000 шаршы метр тағы бір халықаралық әуежай салынады. Әуежай шамамен қаладан 35 шақырым қашықтықта орналасады. Оның құрылысы [[Көкшетау орамы (Астана)|Көкшетау тас жолы]] бойындағы [[Шортанды]] не [[Қарағанды]] тас жолында орналасқан [[Аршалы]] аймағында бой көтереді. Қазіргі әуежай ішкі бағыттармен жұмыс істеуге көшетін болса, жаңа әуежай халықаралық бағыттарға қызмет көрсететін болады.<br /> Бұған қоса біреуі жүк, екіншісі жолаушыларға арналған екі сапаржай ашылады. Бірі өнеркәсіп аймағында, екіншісі [[Мүсірепов көшесі]]нде орналаспақ. Жер үсті [[метро]]сын салу жобасының бірінші кезеңі [[2014 жыл]]ы дайын болады. Онда халық теміржол вокзалынан әуежайға оңай жету мүмкіндігіне ие болмақ.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://tv7.kz/kz/news/o_am/17027/index.php?month=01&amp;year=2012<br /> | title = Елорданың 2030 жылға дейінгі бас жоспары таныстырылды<br /> | author = Индира Жылқайдарова<br /> | date = 2011-02-08<br /> | work =<br /> | publisher = [[Жетінші арна]]<br /> | accessdate = 2012-08-07<br /> | lang = {{ref-kk}}{{ref-ru}}<br /> }}&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;<br /> {{cite web<br /> | url = http://alashainasy.kz/politics/18444/<br /> | title = Бастапқы бас жоспарға бас қатырған Курокаваның жұмысы түзелді<br /> | author = Салтан СӘКЕН<br /> | date =<br /> | work =<br /> | publisher = Алаш айнасы республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газеті<br /> | accessdate = 2012-10-30<br /> | lang = {{ref-kk}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> === «Слалом-үйі» жобасы ===<br /> <br /> Астанада төбесінен [[шаңғы]] тебетін әлемде әзірге жоқ үй салынады. Жоба ерекшелігі төбесінде шаңғы тебетін трассасы болады. Бұл тұрғын үй мен шаңғы кешені бір-бірімен араласпайды [[функционал]]дық жағынан бөлек. «Слалом үйі» деп аталатын жобаға сәйкес, Ас­та­на­да биік тұрғын үй кешенін салу жос­пар­лан­ған. Оның төбесінде айналма шаң­ғы тебу [[трасса]]сы ашылмақ. Бұл үйдің тұр­ғын­дары 75 метр биіктікке арнайы лифті­мен тез арада көтеріледі. Сөйтіп, бірнеше минут­тің ішін­де слалом трассасының басына шы­ға­ды. Он­дағы шаңғы трассасы­ның ұз­ын­ды­ғы – 350 метр, ені 24-26 метр екі жағы 4-5 метр биіктікте қоршалады, ұзындығы жер көлеміне байланысты бір шақырымға дейін созуға мүмкіндік бар. Қауіпсіздік талаптары толық сақталады.<br /> <br /> Жоба авторы Шохай Матайбеков, [[сәулетші]] (архитектор) Астанада таудың жоқтығына байланысты шаң­ғы тебетін кешені жоқ. «Слалом үйі» осы мәселені шешетін болады. Оның негізгі идеясы – кәдімгідей тұр­ғын үй­дің төбесінде шаңғы тебу трасса­сын ашу. Ондай жоба эконо­микалық жағы­нан тиімді. Үйдің бағасы көп қым­бат­та­майды. Баспананың бір шаршы метрінің құнына тек шаңғы тебу трас­са­сын жаб­дықтауға және лифті­лерді ор­натуға кететін шығындар ғана қосы­лады. Жо­баға қы­зығушылық танытқан Мемлекет бас­шысы аталған құрылыстың қыр-сырын зерттеп, барлық құрылыс-техни­ка­лық мә­се­лелерін жақ-жақты саралап шығуды, трассасының жа­бық үлгісін және оның қауіпсіздігін тағы бір мәрте сараптап, жобаның эко­но­ми­калық тиімділігін жан-жақты зерделеп шығуды тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://alashainasy.kz/main/33192/<br /> | title = Астанада төбесінен шаңғы тебетін әлемде жоқ үй салынады<br /> | author = Арман АСҚАР<br /> | date =<br /> | work =<br /> | publisher = Алаш айнасы республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газеті<br /> | accessdate = 2012-10-30<br /> | lang = {{ref-kk}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;<br /> {{cite web<br /> | url = http://www.kaztrk.kz/kaz/news/apta-kz/Astana_-_bolashaktin_kalasi.html<br /> | title = Астана болашақтың қаласы<br /> | author = Мөлдір НҰРМАН<br /> | date =<br /> | work =<br /> | publisher = [[Қазақстан (телеарна)|Қазақстан ұлтық телеарнасы]]<br /> | accessdate = 2012-10-30<br /> | lang = {{ref-kk}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Жасыл аймақ қала айналасын көгалдандыру жобасы ===<br /> <br /> Мемлекет басшысының бас­та­масымен “[[Жасыл аймақ]]” мем­лекеттік кәсіпорны құрылып, Астана айналасын яғни қала орталығынан 60 км [[радиус]] шеңберіндегі аумағын көгалдандыру жобасы. Қаланы Арқаның аңызақ желі мен сұрапыл дауылдарынан қорғау үшін жыл сайын 5 мың [[гектар]] жерге ағаш отырғызылып, жасыл белдеу жасалынды. [[1997 жыл]]дан бастап Астана төңіре­гіндегі 55 мың га жерге ор­ман егілді. Олар­дың 16 584 гектарына 9,6 миллионға тарта ағаш, 1,9 миллион тал-ші­лік пен бұта отырғызылған.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://www.egemen.kz/?p=306260<br /> | title = Бас қала төңірегі жасыл желек жамылуда<br /> | author = Ләйла Еділқызы<br /> | date = 2011-06-11<br /> | work =<br /> | publisher = [[Егемен Қазақстан|Егемен Қазақстан газеті]]<br /> | accessdate = 2012-08-07<br /> | lang =<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> 10 жыл ішінде бой көтерген ағаштар орманға айналды. Орманда [[флора]] мен қатар [[фауна]]сын қалыптастыру процессі қатар жүргізілуде. Алдағы уақытта Астана орманы [[Бурабай]] өңі­рін­дегі қалың табиғи орманмен қосылуы керек. Сонымен бірге, қаланың ішін көгалдандыру, әрбір құ­ры­лыс алаңын жасыл желекті баққа айналдыру жұмыстары да кең көлемде жүзеге асырылуда. [[2013]] – [[2022 жыл]]дар аралығында 6042 гектарға жуық жарамды ор­ман аумағында төрт жобалау-тексеру және зерттеу жұмыстарын жүргізу жоспарланған. Оның 4317 гектарына 6 243 405 екпе көшет отырғызылса, ал 1725 га жерге шөп егілмек.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://astanaormany.kz<br /> | title = Жасыл белдеу<br /> | author =<br /> | date =<br /> | work =<br /> | publisher = Астана орманы ЖШС<br /> | accessdate = 2012-08-05<br /> | lang =<br /> }}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Абу-Даби Плаза ===<br /> {{main|Абу-Даби Плаза}}<br /> <br /> '''«Абу-Даби Плаза»''' ({{lang-en|Abu Dhabi Plaza}}) — [[Қазақстан]]ның елордасы [[Астана]] қаласында салынып жатқан көп [[функционал]]ды кешен.<br /> <br /> Ғимараттың құрылысы [[2010 жыл]]дың қараша айында басталып және [[2015 жыл]]дың маусым айына дейін пайдалануға беріледі деп жоспарланып отыр. Құрылыс біткеннен кейін «Абу-Даби Плаза» [[Қазақстан]]да және [[Орта Азия]]да ең биік ғимарат болады. Ғимараттың биіктігі - 382 метр, ал қабаттар саны - 88 (биіктігі жөнінен әлемдегі 14- ғимарат болады деп күтілуде).<br /> <br /> Кешеннің ішкі аумағы 280 000 шаршы метрді құрайды, ал «Абу-Даби Плаза»-ның жалпы аумағы 510 мың шаршы метрді құрайды. Кешенде: қонақ үй, кеңселер, пәтерлер, сауда орталығы, қысқы бақ орналасады.<br /> <br /> ==== Негізгі сипаттама ====<br /> <br /> Абу-Даби Плаза [[урбанизация|урбанистік]] кешенді [[ағылшындар|ағылшын]] [[Норман Фостер]]дің командасы жобалаған. [[High tech|Хай-тек]] үлгісіндегі [[архитектура]]ның әлем таныған лидері саналатын [[Құрама Патшалық|британдық]] сәулетшісі, Астанада бұдан баcқа [[пирамида]] пішінді Бейбітшілік және келісім сарайы, «[[Хан Шатыр]]» ойын-сауық сауда кешені туындыларының авторы.<br /> «Абу Даби Плаза» - «қала ішіндегі қалаға» айналмақ.<br /> <br /> Оның орталық нысаны - биіктігі 388 метр (88 қабат) болатын мұнара-ғимарат, ал соның айналасында біріккен тағы бірнеше ғимарат бой көтереді. Салыстырмалы түрде Астананың тұтас бір «Самал» шағынауданының аумағына тең болмақ. Жоба құрылымына кешен аумағында өзінің төл шығыс базары кіреді.<br /> <br /> Көпмұнаралы «Абу Даби Плаза» кешенінде екі қонақүй және жалпы аумағы 80 мың шаршы метрді құрайтын әлемдік стандарттағы кеңселік-офистік орын-жайлар, сондай-ақ сауда орындарының галереясы және 450 «[[бизнес]]» сыныпты пәтерлер мен «люкс» сыныпты - қызмет көрсетілетін апартаменттер мен 4100 орындық автотұрақ жоспарланған.<br /> <br /> Ресми дерекде, «Абу Даби Плаза» өзегіне ғылым мен техниканың ең жаңа жетістіктері өрілгелі отыр және де ол дүниежүзінің озық елдерінде танымал бола бастаған «[[экодизайн]]ның» әлемдік үлгісіне де айналуы мүмкін: ғимараттардың төбесінде, күмбездер астында қысқы бақтар егіледі деп жобаланған, ал бүкіл инфрақұрылымды автономды түрде электрмен қамтуға күн қуаты пайдаланылады деп күтілуде, бұл үшін күн батареялары орнатылмақшы.<br /> <br /> ==== Қала аудандарымен байланысы ====<br /> <br /> [[Сурет:Abu-Dhabi Plaza.jpg|thumb|180px|[[Абу-Даби Плаза]]]]<br /> Болашақта «''Абу Даби Плазаны''» монорельстік жол арқылы Астананың басты әуе және темір жол «қақпаларымен» қосу жоспарлануда. Астана қаласының Жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасының мәліметінше, жеңіл рельсті көлік желісін салу 3 кезеңтен тұрады:<br /> <br /> 1-кезек — «''Абу Даби Плаза''» кешенінен [[Сығанақ көшесі (Астана)|Сығанақ көшесінің]] бойымен [[Қабанбай батыр даңғылы (Астана)|Қабанбай батыр даңғылын]] қиылысына шығып, ары қарай осы даңғылдың бойымен «Астана - Киевка» автожолының 9-шақырым қиылысына дейін жетіп, одан әрі «Астана» халықаралық әуежайына апармақ. Осы бағыт бойында барлығы 8 станция болады.<br /> <br /> 2-кезек — темір жол вокзалынан бастау алып, [[Біржан сал көшесі (Астана)|Біржан сал]], Затаевич және Потанин көшелерінің бойымен [[Сарыарқа даңғылы (Астана)|Сарыарқа даңғылына]] шығады да, одан соң [[Тұран даңғылы (Астана)|Тұран даңғылы]], [[Сығанақ көшесі (Астана)|Сығанақ көшесі]] арқылы «Абу Даби Плаза» кешеніне қарай бұрылады. Оның бойында 7 аялдама бой көтереді деп күтілуде.<br /> <br /> 3-кезек те темір жол вокзалынан Гете көшесінің бойымен [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылының]] бұрылысына дейін келіп, ары қарай [[Бөгенбай батыр даңғылы (Астана)|Бөгенбай батыр даңғылымен]], [[Шоқан Уәлиханов көшесі (Астана)|Уәлиханов]] және [[Кенесары көшесі (Астана)|Кенесары көшелерінің]] бойымен, [[Абылай хан даңғылы (Астана)|Абылай хан]] және [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)|Б. Момышұлы даңғылдарымен]], [[Тәуелсіздік көшесі (Астана)|Тәуелсіздік]] және [[Сарайшық көшесі (Астана)|Сарайшық]], №19 көшелерінің бойымен [[Сығанақ көшесі (Астана)|Сығанақ көшесінің]] бұрылысынан «Абу Даби Плаза» кешеніне тоқтайды.<br /> <br /> 17 шақырымдық бұл жолда 13 аялдама болады. Жолдың жалпы ұзындығы 41,81 шақырым болатындығы хабарланған. Бұл көліктік жобаны [[2014]]-жылға қарай іске қосу жоспарлануда. Осы мақсатта бас қала әкімдігі арнайы маманданған компанияны - «Астана LRT» ЖШС-ін құрды, жеңіл рельсті трамвайды жолға қоюға міндеттеді. Бірінші кезек аясында [[франция]]лық Альстом компаниясы шығаратын жүрдек трамвайларды ([[пойыз]]) қолдану жоспарлануда. Әуежай мен «''Абу Даби Плаза''» арасында 12 пойыз (Жылдамдығы сағатына 70 шақырым) қатынайды деп күтілуде (соңғы жоспар бойынша тағы 37 пойыз сатып алу көзделген). Әр пойыздың сыйымдылығы - 258 адам. Стансаларда жолаушыларды пойыздардан автоматты жіберу жүйесі бөліп тұрады.<br /> <br /> ==== Демеушіліктер ====<br /> <br /> Астанадағы «ең [[амбициоз]]ды мега-жоба» [[мемлекет]] тарапынан қуатты қолдау көріп отыр. [[2011 жыл]]ы Үкімет ел экономикасына [[инвестиция]] тарту үшін арнайы ынталандыру-стимулдар пакетін әзірлеген. Бұл ретте салалық бағдарламада олардың үш пакеті қарастырылған. Осы арнайы стимулдардың үшінші пакеті - [[стратегия]]лық-инвестициялық жобаларға арналмақ. Пакетте әртүрлі [[салық]]тар мен төлемдерді төлеуден босату, жобаны тең қаржыландыру, шетелдік жұмыс күшін әкелудің айрықша режимі, айрықша [[виза]]лық режим, сондай-ақ ұзақ мерзімді мемлекеттік тапсырыс сынды қолдаудың ерекше шараларын қарастырылған. Жобаны іске асыру үшін [[инвестор]]лар жалпы құны 2 [[миллиард]] долларға жуық [[инвестиция]] құюы мүмкін. Ал осы мол инвестициясына айырбас ретінде [[араб]]тар орасан зор [[преференция]]ларға қол жеткізді. Ынталандыру-стимулдар пакеті бойынша құрылыс уақытында [[корпоративтік табыс салығы]], мүлік және жер салығы сынды төлемдерден құтылатын болады.<br /> <br /> [[2006 жыл]]дың ақпанында ҚР президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]] [[Біріккен Араб Әмірліктері]]не ресми іс-сапармен барып қайтты. Президенттің осы сапары аясында сол тұстағы Үкімет басшысының орынбасары [[Кәрім Мәсімов]] пен [[Абу Даби]]дың мұрагер ханзадасы шейх Мұхаммед бен Заид әл-Нахаян [[Қазақстан]] - [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] ынтымақтастығының іс-қимылдар жоспарына» қол қойған. Сол құжаттың бір бабыда [[Астана қаласы|Астанада]] [[Абу Даби]] атын иеленетін заңғар кешен тұрғызуды бекіткен. Жобаны Әмірліктердің құрылыс саласындағы озық компанияларының бірі «''[[Aldar Propertіes]]''» қолға алды.<br /> <br /> «Абу Даби Плаза» - Қазақ елі мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]] арасындағы ынтымақтастықтың нығаюына әсер етуде.<br /> Жобаның құрылысы [[2011 жыл]]дың басында басталды. Астанада 2011 ж наурыз айында «Абу Даби Плаза» кешенін салу туралы жаңа келісімге қол қойылды. Қазақстандық тараптан құжатты Үкімет уәкіл еткен Индустрия және жаңа технологиялар бірінші вице-министрі Альберт Рау, Астана әкімінің бірінші орынбасары [[Сергей Хорошун]], ал [[Біріккен Араб Әмірліктері]] тарапынан - БАӘ Үкіметі уәкілдік берген, «Алдар Евро Азия» компаниясының директоры Роджер Гаундри бекітті.<br /> Нысан «төлқұжатына» сәйкес, құрылысы [[2015 жыл]]дың маусымында аяқталуға тиіс. Бірақ оны мердігерлер мерзімінен бұрын [[2014 жыл]]дың желтоқсанында бітіруі мүмкін.<br /> <br /> «Абу Даби Плаза» құрылысының І және ІІ жұмыс кезеңдерінің мердігері - Түркиялық Земин Текноложиси А.Ш. (Зеташ) компаниясының Земин Текноложиси Улусларарасы филиалы (''Zemіn Teknolojіsі Uluslararasі A. S''.) танылған.<br /> Жер астындағы қабырға жұмыстары аяқталған. «Жер ішіндегі қабырға» жоғары технологиялы әдісінің өзектілігі артқан. Бұл технология үлкен тереңдікте ғимараттың конструкциясын құруға мүмкіндік беретін көрінеді. «Жер ішіндегі қабырға» тек терең котловандардың қоршауы ғана емес, сондай-ақ бір уақытта ғимараттың іргетас-фундаменті және қабырғасы қызметін атқара алады. Бұл әдіс күрделі гидрогеологиялық жағдайларда да қолданылады, сонда «''суды төмендету''», «''қатыру''» құрылғыларының қажеттілігі болмайды және бұл әдісте «бұрғыинъекциялық жер қыртысы анкерлері» де жасалады екен. Сонда қабырғаның беріктігі мен орнықтылығы артады.<br /> <br /> Бұл үшін жерастына тереңдетіп, жалпы саны 860 тірек-свай ендіріледі. Олардың әрқайсысының жалпақтығы, яғни диаметрі - 1,20 метрден 1,50 метрге дейін. Бұлардың барлығы қағылатын емес, құйылмалы свайлар. Алдымен [[жер]] бұрғыланып, қажетті диаметрде қазылады, сосын онда арматурадан каркас жасалып, тоқылып, соған бетон құйылады. Құрылсқа қазақстандық өнімдер пайдаланылады.<br /> <br /> Құрылыста 30-ға жуық жергілікті жұмысшылар жұмыс істеуде. Мұның сыртында [[Түркия]]дан 70 қызметкер тартылыпты. Құрылыс алаңында 3 бұрғылау машинасы, 2 қуатты кран, көптеген жүк көліктері және басқа да техникалық құралдар жұмыс жасауда.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://baq.kz/kaz/news/cat/2/6636/?PHPSESSID=916c11171571ba018eb80da01cacda0a<br /> | title = Аспанмен таласқан «Абу Даби Плаза»<br /> | author = Айхан Шәріп<br /> | date = 2011-10-29<br /> | work =<br /> | publisher = [[Baq.kz]] және Айқын республикалық қоғамдық-саяси газеті<br /> | accessdate = 2012-08-07<br /> | lang = {{ref-kk}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Қазақстан тарихы мұражайы ===<br /> <br /> Нысан: «Астана қаласындағы «Қазақстан тарихы мұражайы»<br /> <br /> Орналасуы, [[Есіл ауданы]], [[Тәуелсіздік көшесі (Астана)|Тәуелсіздік даңғылы]], [[Жұмекен Нәжімеденов көшесі (Астана)|Ж. Нәжімеденов]] және [[Шәмші Қалдаяқов көшесі (Астана)|Ш. Қалдаяқов көшелері]] арасында:<br /> <br /> * Телім ауданы: 9,908 га<br /> * Мұражайдың қабаты: 2 қабаттан 9 қабатқа дейін<br /> * Құрылыстың жалпы ауданы: 62300 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;<br /> * Экспозиция ауданы: 14095,0 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;<br /> * Қор қоймасының ауданы: 5470,0 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;<br /> * Зертхана және қалпына келтіру шеберханасының ауданы: 2595,4 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;<br /> * Ғылыми-әкімшілік және қызметтік жайлар ауданы: 8981,0 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;<br /> * Ашық автотұрақтар: 482 орындық<br /> * Мейрамхана: 250 орындық<br /> * Акт залы: 300 орындық<br /> * Кітапхана: 138 орындық<br /> * Тапсырыс беруші: «ҚазМұнайГаз-Сервис» ЖШС<br /> * Мердігер: «Turkuaz Construction» ЖШС<br /> * Жобалаушы: «[[Базис Проект LTD]]» ЖШС<br /> <br /> Серіктестікпен «Базис-Проект LTD» ЖШС-мен объектінің ЖЭҚ және ЖСҚ дайындау үшін а.ж. [[20 қазан]]ында № 421-21 шарты жасалды [[2010 жыл]]ғы [[23 қараша]]да ЖЭҚ жобасы «Мемсараптама» РМК сараптама жасалу және дұрыс қорытындысын алу үшін тапсырылды, [[2010 жыл]]ғы желтоқсанда мемсараптаманың ЖЭҚ-ға қорытындысы алынды. [[2011 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да «Turkuaz Construction» ЖШС-мен объектінің құрылысы туралы шарт жасалды.&lt;ref&gt;{{cite web<br /> | url = http://www.kmg-service.kz/static/construction?lang=kz<br /> | title = «Қазақстан тарихы мұражайы» жобасын іске асыру барысы туралы ақпарат<br /> | author =<br /> | date =<br /> | work =<br /> | publisher = ҚазМұнайГаз-Сервис ЖШС ресми сайты<br /> | accessdate = 2012-08-06<br /> | lang = {{ref-kk}}{{ref-ru}}<br /> }}<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Астана сәулеті ==<br /> <br /> &lt;center&gt;<br /> &lt;gallery caption=''Астананың жаңа нысандары'' widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;<br /> Сурет: Nur-Astana Mosque.jpg<br /> File: Здание Казахстанских железных дорог.JPG<br /> File: Kazakh Eli.jpg<br /> File:Mega Center Astana.jpg<br /> Сурет: KazakhstanGazKalvisVitolins.JPG<br /> Сурет: Astana-embankment-construction-7803.jpg<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> &lt;/center&gt;<br /> [[Сурет:Central Downtown Astana pamorama.jpg|thumb|1000px|center|&lt;center&gt;Есіл жағасындағы жаңа әкімшілік-іскерлік орталығының панорамасы&lt;/center&gt;]]<br /> <br /> == Бас жоспарға байланысты қаулылар ==<br /> * [http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=51024335 Астана қаласының Бас жоспары туралы ҚР Үкіметінің 2001 ж. 15 тамыздағы № 1064 Қаулысы (2011.30.07. берілген өзгерістер мен толықтырулармен)]<br /> * [http://www.astana.kz/node/39873 Жекелеген аудандар бойынша детальді жоспарлау жобасы (ДЖЖ)]<br /> * http://www2.adb.org/Documents/Resettlement_Plans/KAZ/45195/45195-001-kaz-rp-01.pdf<br /> * [http://www.old.astana.kz/node/59404 2030 жылға дейін Астана қаласын дамытудың Бас жоспарын түзету]<br /> * [http://www.saulet.astana.kz/ru/node/41939 Астана қаласының аумағында құрылыс салу Қағидалары туралы]<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{reflist|2}}<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://www.astanagenplan.kz/data/uploads/genplan_2008-2011.jpg Бас жоспар (негізгі сызба) 2009 жыл]<br /> * [http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы] {{ref-kk}}{{ref-en}}{{ref-ru}}<br /> * [http://www.atamekenmap.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=129&amp;Itemid=156 «Атамекен» Қазақстан Картасы этно-мемориалды кешені арқылы Астана қаласына аудиотур] {{ref-en}}{{ref-en}}{{ref-ru}}<br /> * [http://wikitravel.org/en/Astana Астана] [http://www.wikitravel.org Уикисаяхат] оқу нұсқаулығында {{ref-en}}<br /> * [http://www.kasachstanprojekt.de/ Астананы Зерттеу Жобасы] {{lang-de|}}<br /> * [http://massaget.kz/travel/Qazastanym/2395 Түйе өркеші немесе Астана вогзалы]<br /> * [http://en.tengrinews.kz/internet/4270/ Астана қаласында 300 тегін Wi-Fi нүктесі ашылды (Tengrinews)] {{ref-en}}<br /> * [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=697928 Астана жобалар және конструкциялар] {{ref-en}}<br /> * [http://www.visiontransportationgroup.com/en/VTG_Astana_NTSA.html Астананың жаңа транспорттық жүйесі] {{ref-en}}<br /> * {{YouTube|WLeuhx926fQ|logo=1|Астана жаңа темір жол вокзалы жобасы}}<br /> * {{YouTube|gt1u1enjP-8|logo=1|Астана даму бағыттар, жоспарлар, жобалар, Астана Жаңа қала Арнайы экономикалық аймағы}}<br /> * {{YouTube|Cm_wbkJrn94|logo=1|Оқушылар сарайы}}<br /> * {{YouTube|_mFuqguMbig|logo=1|Астана Медиа Орталық - Таныстыру}}<br /> * {{YouTube|3W1TEebIdPg|logo=1|Астана ғарыштан}}<br /> * {{YouTube|uey7iJ7ktEg|logo=1|Астана 2030}}<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> {{Commons category|Master Plan of Astana}}<br /> {{Портал|Астана}}<br /> <br /> * [[Астана күні]]<br /> * [[Қазақстандағы ең биік ғимараттарының тізімі]]<br /> * [[Қазақстанның аты ауыстырылған қалаларының тізімі]]<br /> <br /> {{таңдаулы мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Астана]]<br /> [[Санат:Жоспарланған астаналар]]<br /> [[Санат:Сәулет өнері]]<br /> [[Санат:Қала құрылысы]]<br /> [[Санат:Мега жобалар]]<br /> [[Санат:1996 жыл]]<br /> [[Санат:2007 жылы құрылған компаниялар]]<br /> [[Санат:2030 жыл]]<br /> [[Санат:Қазақстан сәулеті]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2017-02-18T12:47:34Z

<p>Kasymbot: /* Өмірбаяны */clean up, replaced: Егемен Қазақстан (газет) → Егемен Қазақстан using AWB</p> <hr /> <div>'''Батық Мәжитұлы''' ([[1951 жыл]]ы [[12 ақпан]]да [[Қытай Халық Республикасы]]ның [[Құлжа]] қаласында туған) - ақын.<br /> <br /> ==Өмірбаяны==<br /> * 1977 жылы [[Қазақ Ұлттық Университеті]]нің журналистика факультетін тамамдаған.<br /> * Нарынқол, Шелек аудандық газеттерінде тілші<br /> * «[[Ақиқат журналы|Ақиқат]]» журналында бөлім меңгерушісі<br /> * «[[Егемен Қазақстан]]» газетінде меншікті тілші.<br /> * Қазір «Мұқағали» журналында Бас редактор болып қызмет істейді.<br /> <br /> ==Шығармалары==<br /> * 1983 жылы «Жазушы» баспасы шығарған «Рауан» атты ұжымдық жинаққа «Тау мінезі» деген атпен топтама өлеңдері енген.<br /> * 1998 жылы «Қазақстан» баспасынан «Мына заман, қай заман» атты жыр кітабы жарық көрген.<br /> ==Марапаттары==<br /> * 1995 жылы Қазақстан Жазушылар одағы Алматы бөлімшесі, облыстық мәдениет басқармасы тағайындаған «Тұлпар» сыйлығының иегері, «Мың бала» конкурсының бас жүлдегері.<br /> * Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:12 ақпанда туғандар]]<br /> [[Санат:1942 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Құлжада туғандар]]<br /> [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]<br /> [[Санат:Қазақстан ақындары]]<br /> [[Санат:Қазақстан журналистері]]<br /> [[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 2017-02-18T12:47:33Z

<p>Kasymbot: /* Еңбек жолы, шығармашылық және қоғамдық қызметі */clean up, replaced: Егемен Қазақстан (газет) → Егемен Қазақстан using AWB</p> <hr /> <div>{{Тұлға<br /> |Есімі = Бейбіт Төлеубайұлы Сапарәлі<br /> |Шынайы есімі = <br /> |Сурет = Бейбіт Сапарәлі.jpg<br /> |Сурет ені =<br /> |Сурет атауы = <br /> |Туылған кездегі есімі = <br /> |Туған күні = 08.02.1962<br /> |Туған жері = [[ҚазКСР]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Семей облысы]], [[Абай ауданы]], [[Қарауыл ауылы]]<br /> |Мансабы = Жазушы, көсемсөзші, деректі прозашы, жорналшы, халықаралық жорналшы, абайтанушы, дінтанушы, қоғам қайраткері, «Еуразия» халықтық-патриоттық қозғалысының жетекшісі, ҚР Президенті жанындағы Адам хұқықтары жөніндегі комиссияның сараптама-талдау кеңесінің мүшесі, «Экология» халықаралық академиясының академигі, ҚР Мәдениет қайраткері, &quot;Қағанат&quot; консорциумының президенті.<br /> |Азаматтығы = <br /> |Ұлты = қазақ<br /> |Қайтыс болған күні = <br /> |Қайтыс болған жері = <br /> |Әкесі = Сапаралин Төлеубай <br /> |Анасы = Қаратаева Жәния Сеңғалиқызы<br /> |Жұбайы = Дәулет Ләйле Ноғайқызы<br /> |Балалары = '''ұлдары:''' Шоқан, Тоқтамыс, Ибраһим. &lt;br /&gt; '''қыздары:''' Сана, Зере, Фатиманұр, Мамыр.<br /> |Марапаттары = <br /> |Сайты = <br /> |Басқалары = <br /> |Commons = <br /> }}<br /> '''Бейбіт Төлеубайұлы Сапарәлі''' (Б.Сапаралин, Б.Сапаралы, Бейбіт қажы Сапаралы, Б.Т.Сапар Али, Байғазы, Байшоғал) — [[1962 жыл]]ы [[8 ақпан]]да [[Семей облысы]], [[Абай ауданы]], [[Қарауыл ауылы]]нда туған. Жазушы, көсемсөзші, деректі прозашы, жорналшы, халықаралық жорналшы, абайтанушы, дінтанушы, қоғам қайраткері, «Еуразия» халықтық-патриоттық қозғалысының жетекшісі, ҚР Президенті жанындағы Адам хұқықтары жөніндегі комиссияның сараптама-талдау кеңесінің мүшесі, «Экология» халықаралық академиясының академигі, ҚР Мәдениет қайраткері, [http://www.khabar.kz/rus/socium/V_Astane_proshel_I_syezd_Evro-Aziatskogo_geograficheskogo_obshtestva.html Еуро-Азияттық география қоғамының құрылтайшысы, &quot;Қағанат&quot; консорциумының президенті.]<br /> <br /> === Өмірбаяны ===<br /> [[1979 жыл]]ы Абай атындағы орта мектепті алтын медальмен бітіріп шыққан.<br /> <br /> [[1979 жыл]]ы [[Алматы]]дағы [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] жорналшылар факультетіне бір ғана емтихан, шығармадан өте жақсы деген баға алып түсіп, оны [[1984 жыл]]ы үздік тәмамдап шыққан. [[Файзолла Мұртазаұлы Оразаев|Ф.Оразаев,]] [[Тауман Салықбайұлы Амандосов|Т.Амандосов,]] А.Сейдімбеков жетекшілік еткен, ректор [[Өмірбек Арысланұлы Жолдасбеков|Ө.Жолдасбеков,]] декан [[Темірбек Қожакеев|Т.Қожакеев]] өте жақсының өте үздігі деп баға қойып берген дипломдық зерттеуі «ХІХ-шы ғасырдың екінші жартысындағы қазақтар жайында тың деректер» деген тақырыпта жазылған. Мамандығы – жорналшы, халықаралық жорналшы (Баспа, полиграфия және кітап саудасы бойынша КСРО Мемкомбаспасының баспасөз қызметкерлері мамандарын жетілдіру жөніндегі Бүкілодақтық институтының 07.06.[[1991]]ж. берілген №842 куәлігі растайды).<br /> <br /> [[1985]]ж. [[Қазақстан журналистер одағы]], КСРО Жорналшылар Одағының толық мүшесі.<br /> <br /> [[1995]]ж. [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. Жазушы, көсемсөзші.<br /> <br /> [[1995]]ж. Халықаралық «Экология» академиясының академигі.<br /> <br /> [[2000]]ж. Қазақ исламтану институтының құрылтайшысы.<br /> <br /> 08.[[1983]] – 10.[[1983]]ж.ж. [[Қазақфильм|«Қазақфильм» киностудиясында]] кіші редактор қызметінде.<br /> <br /> 08.[[1984]] – 08. [[1987]]ж.ж. [[Қазақстан компартиясы басқару органдарының қызметі|Қазақстан Компартиясы]] Орталық Комитетінің үгіт және насихат бөлімінің ұйғарымы бойынша (Сұраныс хат жазушы Қазақ КСР кинематография жөніндегі мем.комитет төрағасы [[Олжас Сүлейменов|О.Сүлейменов]]) [[Қазақфильм|«Қазақфильм» киностудиясының]] редакторы, жас маман.<br /> <br /> Республикалық ғылыми-көпшілік [[Зерде (журнал)|«Білім және еңбек» жорналының]] әдеби қызметкері.<br /> <br /> 08.[[1987]] – 05.[[1989]]ж.ж. Республикалық ғылыми-көпшілік [[Зерде (журнал)|«Білім және еңбек» жорналының]] қоғамдық ғылымдар бөлімінің меңгерушісі (өзгерген атауы «Зерде»).<br /> <br /> 05.[[1989]] – 09.[[1991]]ж.ж. Республикалық балалар мен жасөспірімдердің [[Ұлан (газет)|«Қазақстан пионері» газетінің]] бас редакторының орынбасары (өзгерген атауы [[Ұлан (газет)|«Ұлан»]]).<br /> <br /> 09.[[1991]] – 12.[[1991]]ж.ж. Республикалық балалар мен жасөспірімдердің [[Ұлан (газет)|«Ұлан» газетінің]] бас редакторы. Б.Сапарәлінің ұсынысымен [[Ұлан (газет)|«Ұлан» газетінің]] ұжымы Қазақстанда алғаш болып балама, демократиялық негізде өздерінің бас редакторы етіп 30.12.[[1991]]ж. балалар ақыны [[Сұлтан Қалиев]]ті сайлап алды.<br /> <br /> 12.[[1991]] – 03.[[1994]]ж.ж. ҚР Министрлер Кабинеті төрағасының орынбасары [[Жолдасбеков Мырзатай|М.Жолдасбековтің]] ұсынысымен Қазақстандағы тұңғыш халықаралық [[«Заман»|«Заман-Қазақстан» газетінің]] бас редакторының бірінші орынбасары қызметін атқарды.<br /> <br /> 03.[[1994]] – 04.[[1994]]ж.ж. Жаңа құрылтайшыларымен тіркелген халықаралық [«[[Заман-Қазақстан]]» газетінің бас редакторы.<br /> <br /> 04.[[1994]] – 05.[[1994]]ж.ж. Түркия «Заман» қоры мен газетінің Қазақстандағы өкілдігі басшысының бас кеңесшісі.<br /> <br /> 05.[[1994]] – 07.[[1995]]ж.ж. ҚР Президентіне тікелей бағынған статусқа ие «Қазақстан теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясының вице-президенті.<br /> <br /> 07.[[1995]] – 01.[[1997]]ж.ж. [[Қазақстан жазушылар одағы]] мүшесі ретінде шығармашылық жұмыста.<br /> <br /> 01.[[1997]]ж. бастап қазіргі уақытқа дейін «Қағанат» ғылыми-мәдени орталығының президенті, халықаралық «Қағанат» консорциумының басшысы.<br /> <br /> === Еңбек жолы, шығармашылық және қоғамдық қызметі ===<br /> Б.Сапарәлі еңбек жолын 1983 жылы «[[Қазақфильм]]» киностудиясында кіші редактор қызметінен бастады. Сол жылы [[ЮНЕСКО]] тапсырысы бойынша 150 жылдық мерейтойы қарсаңында 6 тілде аударылып шыққан [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|«Шоқан Уәлиханов»]] деректі фильмінің жауапты редакторы болды. Өзге де деректі-көсемсөздік фильмдердің жарыққа шығуына атсалысты.<br /> <br /> 1980-1990 жылдар аралығында республикалық «Жұлдыз», «Жалын», «Мәдениет және тұрмыс», «Қазақстан әйелдері», [[Зерде (журнал)|«Білім және еңбек»,]] «Арай-Заря», «Денсаулық», «Пионер» т.б. көптаралымды жорналдар беттерінде, «Қазақ әдебиеті», «Социалистік Қазақстан», «Лениншіл жас», «Қазақстан пионері» т.т. мерзімдік баспасөз беттерінде жас қаламгер Б.Сапарәлінің жүздеген зерттеу-зерделеу, көсемсөздік, танымдық, дерекнамалық, әдеби - көркем мақалалары жарық көрді. 985 жылы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлихановтің]] 150 жылдық тойына арналған [[Зерде (журнал)|«Білім және еңбек» жорналының]] №11 арнайы санын жеке бір өзі дайындап шығуы шоқантанудағы тың белес ретінде маман-ғалымдар, редакция алқасы тарапынан жоғары бағаға ие болды.<br /> <br /> 1991-1992 жылдары [[ислам]] және инсан тақырыбын тереңдей зерттеп, [[шариғат]], [[дін]] және әдебиет, [[Һаддж|қажылық,]] еліміздегі ислам ахуалына байланысты көптеген зерттеу мақалалар жазды, тәуелсіздік алғаннан кейінгі тұстағы дін ислам мәселелеріне де кеңінен тоқталды. Жалғасты бес кітаптан тұратын танымдық-ғұмырнамалық күрделі хамсаның алғашқысы «Құнанбай қажы» көлемді зерттеу еңбегін жазды. БАҚ беттерінде бейсенбі, жұма күндерін демалыс етіп жариялау, [[ораза айт]], [[құрбан айт]] күндерін мемлекеттік мейрам етіп белгілеп беру мәселелерін көтеріп, [[Абай атындағы қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры|Абай атындағы Опера және балет театрында]] 1992 жылы өткен ҚМДБ ІІ-ші Құрылтайының ұйымдастырылу және өткізілу барысына, БАҚ беттерінде жан-жақты қамтылып жазылуына белсене атсалысты. 1994-1995 жылдары [[Қазақстан (телеарна)|«Қазақстан-1» мемлекеттік телеарнасы]] таңертеңгі эфирді қасиетті [[Аят|Құран аяттарымен]] ашып, қазақ және орыс тілдеріндегі қосарлама аударма жолдар арқылы түсіндіріліп отыруына себепші болды. Ұлттық телеарна мен радиода Ислам тарихы, Ислам мәдениеті, Ислам құндылықтары жайында жалғасты хабарлар жүргізілуі үрдісін орнықтырды, қасиетті екі харам – [[Мекке]] мен [[Медине]]ден 1994 жылы қыркүйекте алғаш телерепортаждар ұйымдастырды.<br /> <br /> 1993 жылы халықаралық «Заман-Қазақстан» газетінің бас редакторы Қ.Мұқаметжановтың тапсырмасымен Жарғы мәтінін түзіп, [[Түркістан газеті|«Түркістан» газетінің]] жаңа атауын ұсынды, екі басылымда бірінші орынбасар қызметін атқарды.<br /> <br /> 1995 жылы ҚТРРК-ның вице-президенті қызметінде [[Қазақстан (телеарна)|«Қазақстан-1» телеарнасындағы]] ақпараттық бағдарлама бас редакциясы негізінде құрылған Ұлттық теледидарлық ақпарат агенттігі (НТИА) [[Хабар агенттігі|«Хабардың»]] жаңа атауын ұсынып, ҚР Президенті әкімшілігінде жаңа атауды бекіттіріп (Елбасы атынан ҚТРРК-ын оның көмекшісі, баспасөз қызметі жетекшісі И.М.Романов қадағалады), қазіргі таңдағы [[Хабар агенттігі|«Хабар» Агенттігінің]] негізі қалануына себепші болды.<br /> <br /> 1980-1990 жылдар аралығында [[Алматы]], [[Ташкент]], [[Орынбор]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Омбы]], т.б. қалалардағы көшпелі қазақ өркениетінің үш мың жылдық тарихнамасына қатысты мұрағаттарды ықтияттап зерттеп жүріп, [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов|Н.Д.Оңдасынов]], [[Ыбырай Жақаев|Ы.Жақаев]], [[Лев Гумилёв|Л.Н.Гумилев]], [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Х.Марғұлан]], [[Николай Раевский|Н.А.Раевский]], [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ.М.Мүсірепов]], [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Ш.Т.Айтматов]], [[Әнуар Тұрлыбекұлы Әлімжанов|Ә.Т.Әлімжанов]], [[Олжас Сүлейменов|О.О.Сүлейменов]], С.Н.Марков, [[Шәкір Әбенов|Ш.Әбенов]], [[Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев|А.Шаһкәрімұлы]], [[Абылхан Машани|А.Ж.Машани]], Ш.Медеуұлы, [[Өзбекәлі Жәнібеков|Ө.Жәнібеков]], [[Әбіш Кекілбаев|Ә.Кекілбаев]], [[Мұхтар Мағауин|М.Мағауин]], [[Қайым Мұқамедханов|Қ.Мұқамедханов]], [[Хамит Ерғалиев|Х.Ерғалиев]], [[Әди Шәріпов|Ә.Шәріпов]], [[Әбдіжәміл Нұрпейісов|Ә.Нұрпейісов]], Қ.Мұқаметжанов, [[Сырбай Мәуленов|С.Мәуленов]], [[Камал Сейітжанұлы Смайылов|К.Смайылов]], [[Кәмен Оразалин|К.Оразалин]], Х.Матаев, М.Шәйжүнісов, [[Нұрғалиев Рымғали|Р.Нұрғалиев]], [[Сұлтан Шәріпұлы Оразалинов|С.Оразалинов]], А.Сейдімбеков, [[Сағат Әшімбаев|С.Әшімбаев,]] [[Кемел Ақышев|К.Ақышев,]] [[Халел Арғынбаев|Х.Арғынбаев]], [[Әуезова Ләйлә Мұхтарқызы|Л.М.Әуезова]], [[Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева|Ш.Қ.Сәтбаева]], [[Медет Дүйсенов|М.Дүйсенов]], [[Жайық Бектұров|Ж.Бектұров]], [[Шерхан Мұртаза|Ш.Мұртаза]], [[Оралхан Бөкеев|О.Бөкеев]], [[Сейдахмет Бердіқұлов|С.Бердіқұлов]], [[Иштуан Қоңыр Мандоки|Қ.Мандоки]], [[Мекемтас Мырзахметұлы|М.Мырзахметов]], [[Зейнолла Қабдол|З.Қабдолов]], З.Ахметов, [[Манаш Қабашұлы Қозыбаев|М.Қозыбаев]], З.Серікқалиев, [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|И.Тасмағамбетов]], [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|М.Құл-Мұхамед]], [[Қаржаубай Сартқожаұлы|Қ.Сартқожаұлы]], [[Жәнібек Кәрменов|Ж.Кәрменов]], Ж.Бабалықұлы, [[Роллан Шәкенұлы Сейсенбаев|Р.Сейсенбаев]], С.Ақатаев, С.Мұхтарұлы, М.Хасанаев, т.б. көптеген мемлекет және қоғам қайраткерлері, әдебиет пен мәдениет, өнер саласының біртуар тұлғаларымен жастығына қарамастан өте жақын араласты, құнды пікірлерін, кеңестерін тыңдады, көсемсөздік, дерекнамалық зерттеу-зерделеу еңбектерінде, «Адалбақан» кітабында, «Уақыт және қаламгер» жинағында, теле және радиохабарларында жарыққа шығарды.<br /> <br /> 1985-ші жылдан бастап «Жұлдыз», [[Зерде (журнал)|«Білім және еңбек»,]] т.б. жорналдар беттерінде [[Моңғолия]]ның шалғайдағы таулы аймақтарындағы көне түркі руникалық жазба ескерткіштерінің қараусыз қалған, кеңес әскерлері нысанаға айналдырып мақсатты түрде құрта бастаған мәселесін көтеріп, 1993 жылы [[Ұлан-Батыр]], Налайха, [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгий]] аймақтарына арнайы іссапармен барып қайтып, байырғы бәдізшілердің қайталанбас қолтаңба еңбектерін біртіндеп түпнұсқа күйінде қазақ топырағына қайтып оралту жағдаятын [[ЮНЕСКО]]-ның назарына ұсыну деңгейіне дейін көтереді.<br /> <br /> 1990-1992 жылдары республикалық баспасөз беттерінде еліміздің [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|тұңғыш президенті Н.Назарбаевтің]] балалық шағына байланысты жалғасты мақалалар жарыққа шығарып, [[Қаскелең]], [[Шамалған]] атаулары өзгертілуі, [[Қаскелең]]дегі Абай атындағы орта мектептің 1958 жылғы ғимараты қайтадан күрделі жөндеуден өткізіліп, тұңғыш президенттің есімімен байланысты тарихи қара шаңырақ негізінде өлкетанушылық мұражай ашылуы мәселесін үкімет басшылары алдына төтеден қояды.<br /> <br /> 1990 жылы сол кездегі Қазақ КСР Телевизия және радиохабарларын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы [[Сағат Әшімбаев]]тің тікелей қолдап жол ашуы арқасында Б.Сапарәлі қазақ халқының біртуар перзенті, химик-академик, әдебиетші-аудармашы [[Евней Арыстанұлы Бөкетов|Евней Букетов]] туралы 45 минуттан тұратын «Тағлым», «Тағзым» деп аталатын дерекнамалық-көсемсөздік 2 телехабар түсіріп, онда атақты И.Қарағұлов, [[Шаһмардан Есенұлы|Ш.Есенов]], [[Зейнолла Қабдол|З.Қабдолов]], [[Зейнолла Молдахметов|З.Молдахметов]], [[Жайық Бектұров|Ж.Бектұров]], Қ.Букетов, З.Дүйсенқызы, [[Мұрат Жұрынұлы Жұрынов|М.Жұрынов]], Ж.Әбішев, т.б. сұхбатқа қатыстырылып, өкімет басшыларына қарата нақтылы ұсыныс-пікірлер көтеріп, нәтижесінде [[Евней Арыстанұлы Бөкетов|Евней Букетов]] есімі [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті|Қарағанды мемлекеттік университетіне,]] қаладағы бір көшеге беріліп, ғалым атындағы мұражай ашылады.<br /> <br /> 1990-1992 жылдар аралығында [[Егемен Қазақстан|«Егемен Қазақстан» газетінде]] «Алтын киімді адам қайда?», [[Казахстанская Правда|«Казахстанская правда»]] газетінде «Достояние в эмиграции»атты тақырыппен бірнеше санға жалғасты мақалалар жариялап, онда қазақ халқының өткен ғасырлардағы тарихи, мәдени, этнографиялық, археологиялық құнды мұралары [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]], [[Еуропа]] мұражайларындағы шаң басып жатқан қоймаларынан тәуелсіз елімізге қайтарылуы мәселесі өткір қойылып, [[Михаил Сергеевич Горбачев|КСРО Президенті М.С.Горбачев]], [[Ельцин Борис Николаевич|Ресей Президенті Б.Н.Ельцинге]] дейін осы мақалада көтерілген ақпарат СОКП Орталық Комитетінің сектор меңгерушісі [[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров|Тайыр Мансұров]] арқылы жетеді.<br /> <br /> 1990 жылдың басында аудандық «Абай елі» газетінде, содан кейін «Қазақ әдебиеті» басылымы бетінде абайтанушы, құнанбайтанушы Б.Сапарәлі [[ЮНЕСКО]] шеңберінде өтетін Ұлы Абайға 150 жыл толуы мерекелік іс-шараларына дайындықты бастап кеп жіберу жөнінде айқарма беттер әзірлеп, қалың қауымға ерте бастан қозғау салады. «Абай» энциклопедиясына жүзден астам мақалалар жариялап, [[Жидебай]]да бой көтеріп келе жатқан «Абай-Шәкерім» кешенді құрылысының бас шебері, ақын [[Сайын Назарбекұлы]]ның ағымдағы күрделі жұмыстарына болысады.<br /> <br /> 1991-1993 жылдар аралығында [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шаһкәрім Құдайбердіұлынан]] кейін алғаш құнанбайтану, [[абайтану]], [[Әуезовтану|мұхтартану]] мәселесін [[Тобықты]] шежіресімен салыстыра зерделеп, «Құнанбай қажы», «Байшөгел» танымдық-дерекнамалық кітабында Тобықты руы шежіресінің кейінгі біршама толық нұсқасын жариялайды.<br /> <br /> 1995 жылы 11 қаңтарда «Интелсат» жер серігі жүйесінің 16 тораптық арнайы зымыраны [[Қазақстан]] және [[Орта Азия]] елдері үшін ұшырылуына ҚТРРК-ның вице-президенті қызметінде жүріп айрықша атсалысады. [[Вашингтон]]да қол қойылған бұл келісім-шарт [[Қазақстан үкіметі]] өз мойнына алған міндеттемелерді орындамауы себепті 1995 жылғы мамыр айында өз күшін жойып, жер серігі [[Үндістан]]ға пайдаланылуға бұрылып жіберіледі.<br /> <br /> 1996 жылы 16 мамырда [[Олжас Сүлейменов]]тің 60 жасқа толу мерейтойына байланысты салтанатты жиында сахнаға 7 Олжас атты оқушыларды алып шығып, «Олжастың балалық шағы» деп аталатын кітапшасын әуелі мерейтой иесіне, сонан соң [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Елбасы Н.Ә.Назарбаевқа]], содан кейін мыңдаған жиналған қауымға тарту етіп таратып, Олжабай батырдан таралатын арғы тарихы мен әкесі Омархан Сүлейменұлы тағдырын, оның әкесі 1937ж. [[Ташкент]]те халық жауы деп ұсталып, Нориллагте айдауда жүргенде атақты көшпелілер жылнамашысы, тарих және география ғылымдарының докторы [[Лев Гумилёв|Л.Н.Гумилевпен]] бірге болғандығы алғаш көпшілікке жария етіледі. Осы тарихи сабақтастық, Б.Сапарәлінің 1985 жылы [[Лев Гумилёв|Л.Н.Гумилевпен]] [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] кездесулері, онда айтылған жүрекжарды сырлар 1996 жылғы 23 [[мамыр]]да [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтің]] [[Астана]]дағы [[Еуразия ұлттық университеті|Ұлттық Еуразиялық университетке]] арнайы жарлықпен [[Лев Гумилёв|Л.Н.Гумилев]] есімін беруіне негізгі себепші болады.<br /> <br /> 2000-2002 жылдар аралығында [[Хабар агенттігі|«Хабар»,]] [[Ел Арна (телеарна)|«Еларна» телеканалы]] арқылы әр апта сайынғы 40 минуттық «Дін мен діл» деп аталатын тікелей эфир хабарларын жүргізіп, беделді діни қайраткерлер, исламтанушы ғұламалар, дінтанушы, мәдениеттанушы қоғам қайраткерлерімен еліміздегі діни ахуалға байланысты ашық пікірлер бөліседі.<br /> <br /> 2003 жылы [[Сауд Арабиясы|Сауд Араб]] патшасының арнайы шақыруы бойынша қажылық парызын өтеп, әлемнің әр тарапынан барған 600-ден астам жетекші жорналшылдар қатарында қызмет етіп, [[Прага]]дағы [[Азаттық радиосы|«Азаттық» радиосына,]] Қазақстандағы өзге де БАҚ өкілдеріне [[Мекке]], [[Арафат]], Муздалифа, Минадан тікелей репортаждар жүргізіп тұрады.<br /> <br /> Б.Сапарәлі «Қағанат» ғылыми-мәдени орталығының президенті әрі шығармашылық топтың жетекшісі ретінде үкіметке, парламентке дін туралы, ғылым мен білім туралы, парламент пен биліктің саяси жүйесін біртіндеп заманға сәйкес өзгерту турасында ондаған заң жобалары мен тұжырымдама, балама жобалар ұсынып, тыңнан пікір қозғайды.<br /> <br /> 2005 жылы «Қағанат» ғылыми-мәдени орталығының жетекшісі Б.Сапарәлінің ұйымдастыруымен халықаралық «Қағанат» консорциумы құрылады. Консорциум мақсаты – қатынасушылардың бірлесіп күрделі жобаларды игеруін үйлестіру, қаржы көздерін ұйыстыру, жаңа технологиялар енгізу, телекоммуникация саласын дамытуға үлес қосу, биржа қорын дамыту, халықаралық көрме, құрылыс, шикізатты өңдеу салаларын өркендету, сондай-ақ ғылыми-техникалық, ғылыми-мәдени, табиғи ортаны қорғау, білім беру, рухани даму, т.б. бағдарламаларды кезең-кезеңімен жүзеге асыру болып табылады. Аталған мақсатта 2005-2015 жылдар аралығында «Қағанат» консорциумы аясында жиырмадан астам компаниялар мен фирмалар өз қызметтерін сапалы түрде қарқынды дамытып келеді.<br /> <br /> === Қайырымдылық іс-шаралар ===<br /> [[1996 жыл]]дан бастап Б.Сапарәлі Қазақстан бойынша қайырымдылық іс-шараларын бар мүмкіншілігі жеткенше өркендетіп келеді. Ол басқаратын «Қағанат» ғылыми-мәдени орталығы [[1996]]-[[2012 жыл]]дар аралығында [[Қазақстан]]да [[Ислам|Ислам дiнiн]] көркейту мақсатында ондаған iрiлi-ұсақты iс-шаралар атқарды. [[Айт|Ораза Айт,]] [[Айт|Құрбан Айт]] уақыттарында, қасиеттi [[Ережеп|Раджаб,]] [[Шағбан]], [[Рамазан]] айларында, басқа да дiни айтулы күндерiмiзде қайырымдылық iстерiн, [[Ауыз ашар|ифтарлар,]] [[Умра|умра қажылық]] сапарларын, конференция-дәрiстер өткiзу, жетiм балалар, мұқтаждар, қарттар, оралмандар, әскерилер, [[түрме]]дегi [[мұсылман]]дар ортасында дiни iс-шаралар атқару дағдыға айналған.<br /> <br /> «Қағанат» мекемесiнiң ұйымдастырып-қаржыландыруымен [[Алматы]] қаласындағы Орталық мешiт пен Ақсай ықшам ауданындағы мешiтке ұлттық ерекшелiк сақтала отырып [[Қазақстан]]да бұрын-соңды болмаған [[Мінбер|минбар]] жасалып, [[2000 жыл]]ы қойылды. «Қағанат» мекемесi қаржыландыруымен [[2000 жыл]]ы отбасылық тәрбие мәселесiне арналған «Әулет-Баракат» журналы 2500 данамен жарық көрдi. «Қағанат» баспаханасында [[1998]]-[[2001 жыл]]дар аралығында «Ислам әлемi», «Шапағат-Нұр», «Алдаспан», «Отбасы және балабақша», «Денсаулық», «Атбегi» журналдары мен жүзден астам дiни, ғылыми және әдеби кiтаптар басылып шықты. Көптеген кітаптар әр шалғайдағы оқырман қауымға тегін таратылды. Б.Сапарәлі мен «Қағанат» ҒМО-ның қайырымдылық іс-шаралары жөнінде БҰҰ арнайы зерттеу орталықтары шығарған жорналдарда, [[Нұр Отан ХДП|«Нұр Отан» ХДП-ның]] белсендісі Қ.Қазкеновтің мақаласында арнайы тоқталып айтылған.<br /> <br /> === Қажылық зияраттар ===<br /> Б.Сапарәлі [[1994]] ([[Умра]]), [[2003]] ([[Умра]]), [[2004]] ([[Умра]]), [[2011]] ([[Умра]]) жылдарда [[Умра|кіші қажылық,]] ал [[1998]], [[2003]], [[2004]], [[2007 жыл]]дарда үлкен [[Һаддж|қажылық парыздарын]] өтеген.<br /> <br /> === Іскерлік сапарлар ===<br /> [[1994 жыл]]ы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтің]] [[Италия|Италия Республикасы,]] [[Ватикан]](қала-мемлекет [[Ватикан]]), [[Сауд Арабиясы|Сауд Араб патшалығына]] ресми сапарының құрамында болса, Б.Сапарәлі [[1996 жыл]]ы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтің]] [[Малайзия]] мен [[Сингапур]]ға ресми сапарының делегация құрамында болады.<br /> <br /> Сол сияқты әр жылдарда ресми және іскерлік мақсатта Қазақстандық делегация құрамында, кейде жекелей - [[Үндістан]] ([[1988]]), [[Моңғолия]] ([[1993]]), [[Италия]] ([[1994]]), [[Түркия|Түркия Республикасы]] ([[1993]], [[2000]], [[2001]], [[2004]], [[2007]], [[2010]], [[2011]]), [[Сауд Арабиясы|Сауд Араб патшалығы]] ([[1994]], [[1998]], [[2002]], [[2003]], [[2004]], [[2007]], [[2011]]), [[Малайзия]] ([[1996]]), [[Сингапур]] ([[1996]]), [[Иран]] ([[1998]], [[2000]], [[2001]], [[2008]], [[2009]], [[2011]]), [[Біріккен Араб Әмірліктері|Біріккен Араб Әмірлігі]] ([[2001]], [[2003]], [[2011]]), [[Кувейт]] ([[2001]]), [[Қытай]] ([[2010]], [[2011]]), [[Гонконг]] ([[2010]]), [[Англия]] ([[2009]], [[2010]]), [[АҚШ]] ([[2009]]) және т.б. елдер мен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД-дағы]] көне қалаларда болады, іскерлік байланыс орнатып, халықаралық меморандумдар мен келісім-шарттарға қол қойып, еліміздің сырттайғы имидж, бедел мәселесіне өз тұрғысынан үлес қосады.<br /> <br /> === Әулеті, отбасы ===<br /> Әкесі – Сапаралин Төлеубай 02 [[мамыр]] [[1926]] ж.т. – 22 [[шілде]] [[2005]] ж.қ.б. [[Ұлы Отан соғысы]]ның [[Ардагер|ардагері,]] Қазақстанның ауылшаруашылығына еңбек сіңірген қызметкер, Абай ауданының құрметті азаматы. Руы [[Тобықты]] ішінде Мәмбетей, Байғазы.<br /> <br /> [[1944 жыл]]ы [[Польша]]ны азат ету соғысына қатынасады, [[Эльба|Эльба өзені]] бойында одақтас америка әскерлерімен күш біріктіріп, неміс фашистерін одан әрі тықсыра қуады. 2-ші [[Беларусь|Белорус]] майданы құрамындағы [[Константин Константинович Рокоссовский|8-ші армия қолбасшысы маршал К.К.Рокоссовскийдің]] басшылығымен ауыр артиллерияның 152 мм гаубицасының көздеушісі бола жүріп [[Берлин]]ді фашистерден азат ету операциясына тікелей қатынасады. [[1945 жыл]]ғы 30 [[сәуір]]де қызыләскер Т.Сапаралинге [[Берлин]]нің Оңтүстік-Шығыс қорғаныс тобын талқандауға қатынасқан ұрыстағы ерлігі үшін [[Иосиф Виссарионович Сталин|Жоғарғы Қолбасшы Маршал И.В.Сталиннің]] атынан арнайы Алғыс хат жарияланады. [[1946]]-[[1948 жыл]]дар аралығында Кингиссеп қаласындағы Артиллериялық құрал-жабдықтық барлау арнайы мектебін тәмамдаған соң жас офицер Т.Сапаралин [[1950]]-ші жылға дейін [[Берлин]], Гала, Зала, [[Веймар]]г елді-мекендерін соғыстан кейінгі қайта қалпына келтіру іс-шараларына белсене қатынасады. Әскери борышын өтеп оралғаннан кейін өмірінің соңына дейін Абай ауданы көлеміндегі басшылық қызметтерді атқарады.<br /> <br /> [[1950]]-[[1980 жыл]]дар аралығында фотошебер Т.Сапаралин [[Германия]]дан алып қайтқан фотожиһаз, фотоүлкейткіш қымбатты тарихи бұйымдарын пайдалана отырып, [[Абай елі]]не келген [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Герман Степанович Титов|Герман Титов]], [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхаммед Қонаев]] және т.б. белгілі тұлғаларды әр көріністегі сүгіретке тартып кейінгіге мұраға қалдырады.<br /> <br /> [[1999 жыл]]ы ҚР Президенттігіне кандидат [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаев]] ең алғашқы үгіт-насихаттық сапарын Семей өлкесі, [[Абай елі]]нен бастауды мұрат тұтып, қасиетті Еуразия кіндігі – [[Жидебай|Жидебайға,]] Абайдың мұражай-үйіне келгенде, сол уақыттағы [[Абай ауданы (Шығыс Қазақстан облысы)|Абай ауданы]] Ақсақалдар Кеңесінің төрағасы Т.Сапаралин Кеңгірбай би, [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай қажы]], [[Абай Құнанбайұлы]] ұрпақтары атынан Елбасыға ақ жол тілеп, ғұмыры мен билігі баянды болуына Жаратушыдан дұға тілеп, шынайы ниеттен бата беруге ұйытқы болады.<br /> <br /> Т.Сапаралыұлы жазған кітаптар: «Елге айтар сырым». А., [[1996]]ж.; «Ардақтысы Абай елінің». А., [[2006]]ж.<br /> <br /> Анасы – Қаратаева Жәния Сеңғалиқызы 25 [[қаңтар]] [[1933]] ж.т. Ардақты Ана, руы [[Тобықты]] ішінде Мәмбетей, Мотыш. [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президентінің]] Жарлығымен 9 [[қыркүйек]] [[2010]] ж. №200781 [[Алтын алқа|«Алтын алқа» белгісімен]] марапатталды.<br /> <br /> Жұбайының анасы – Жұмабекова Сәлима 25 [[тамыз]] [[1935]] ж.т. Күрішші, [[Қызылорда облысы]]ның құрметті азаматы, [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері,]] Батыр-Ана, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты, СОКП 26-шы сезінің делегаты, «Ғасырдың Батыр Анасы» атағының иегері. Руы – Шөмекей. Жинақты қараңыз: «Сыр сұлуы, батыр ана – Сәлима». А., [[2005]]ж.<br /> <br /> Үйленген. Жұбайы – Дәулет Ләйле Ноғайқызы 16 шілде [[1966]] ж.т. Филолог, [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президентінің]] Жарлығымен 22 [[мамыр]] [[2010]]ж. №134190 [[Күміс алқа|«Күміс алқа» белгісімен]] марапатталды, [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президентінің]] Жарлығымен 17 [[қаңтар]] 2011ж. №273453 [[Алтын алқа|«Алтын алқа» белгісімен]] марапатталды. Алматы қ. Әуезов ауданы Көпбалалы отбасылар одағы ҚБ басқарма мүшесі.<br /> <br /> Ұлы – Шоқан 20 [[мамыр]] [[1987]] ж.т. «Ұлттық ақпараттық технология» АҚ «e-Learning» электрондық оқыту жүйесі» Департаментінің бас маманы, жұбайы — Жұмаханова Ханзия, магистрант [Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті], қызы - Айпара;<br /> <br /> Қызы – Сана 10 [[қаңтар]] [[1990]] ж.т. ұлы – Әмір.<br /> <br /> Қызы – Зере 26 [[қараша]] [[1993]] ж.т. Тұрмыста, күйеуі – Хұсайынов Сүндет. ұлы - Хамза.<br /> <br /> Ұлы – Тоқтамыс 17 [[мамыр]] [[1997]] ж.т.<br /> <br /> Қызы – Фатиманұр 16 [[маусым]] [[2000]] ж.т.<br /> <br /> Қызы – Мамыр 20 [[маусым]] [[2002]] ж.т.<br /> <br /> Ұлы – Ибраһим 10 [[қараша]] [[2010]] ж.т.<br /> <br /> === Б. Сапарәлі жазған кітаптар ===<br /> * «Адалбақан» ([[Алматы]], Өнер. [[1992]]), <br /> * «Құнанбай қажы» ([[Алматы]], Ер - Дәулет. [[1995]]), <br /> * «Байшөгел» ([[Алматы]], Ер - Дәулет. [[1995]]), <br /> * «Президенттің балалық шағы» ([[Алматы]], Ер - Дәулет. [[1995]]),<br /> * «Олжастың балалық шағы» ([[Алматы]], Қағанат ҒМО. [[1996]]), <br /> * «Раббымыз бір — күншығыс, күнбатыста. Восток и Запад — один мир» ([[Алматы]], Қағанат ҒМО. [[2002]]), <br /> * &quot;Раббымыз бір-күншығыс, күнбатыста. Восток и Запад-один Мир&quot;([[Алматы]], Қағанат ҒМО. 1-2 томдар, [[2008]]), <br /> * &quot;Тұңғыш президенттің балалық шағы&quot;([[Алматы]], Қағанат ҒМО. [[2011]]) атты кітаптардың авторы.<br /> <br /> === Б. Сапарәлі құрастырған кітаптар ===<br /> * “Құтты болсын, тойларың!” ([[Алматы]], Өнер, [[1990]]),<br /> * &quot;Той,той,тойларың...&quot; ([[Алматы]], Өнер,[[1993]]),<br /> * “Дүниежүзi қазақтарының құрылтайы” ([[Алматы]], Атамұра,[[1993]]), <br /> * [http://anet-baba.kz/book.html “Әнет баба”] ([[Алматы]], Қағанат ҒМО, [[1997]]).<br /> <br /> === Б. Сапарәлі түсірген телехабарлар, бейнежобалар ===<br /> * «Шоқан Уәлиханов», 60 мин. [[1984]]ж. Мем.ТД;<br /> * «Евней Букетов. 1. Тағлым; 2. Тағзым. 90 мин. [[1990]]ж.Мем.ТД;<br /> * «Құнанбай қажы». 80 мин. [[1995]]ж. «Қазақстан-1»;<br /> * «Дін мен діл». 40 мин. Тікелей эфир. [[2000]]-[[2002]]ж. «Хабар», «Еларна»;<br /> * «Елбасының Италияға, Ватиканға сапары».45 мин. [[1995]]ж.;<br /> * «Елбасының Сауд араб еліне сапары». 45 мин. [[1995]]ж.;<br /> * «Ұлы Абайға-150». Телемарафон. ҚТРМК. 700 мин. 20 қыркүйек [[1995]]ж.;<br /> * «Ораза айттан тікелей эфир». 60 мин. [[1995]]ж.;<br /> * «Ғарышкерлермен тікелей байланыс». «Союз ТМ-19» ғарышкерлері, бортинженер Т.Мұсабаев Алматыдағы Республика сарайындағы салтанатты жиын кезінде Елбасы Н.Ә.Назарбаевпен тікелей байланысқа шығып құттықтады. Ынталы-ұйымдастырушы топ: Б.Сапарәлі(телекөпір авторы), М.Молдабеков(аэроғарыш агенттігі), Р.Аманжолова(жүргізуші), В.Е.Ключникова(техникалық директор).ҚТРМК, 30 мин. 25 [[қазан]] [[1994]]ж.<br /> <br /> === Б.Сапарәлі шығармашылығы жайлы әдебиеттер ===<br /> *Мамажанов М. &quot;Асыл Мұра&quot;, [[Алматы]], &quot;Қазақстан&quot;, [[1993]], 120 бет.<br /> *“Абай энциклопедиясы”. [[Алматы]], “Қазақ энциклопедиясы”, [[1995]], 374 бет.<br /> *Касымбаев Ж. &quot;Старший султан Кунанбай Оскенбаев и его окружение&quot;. [[Алматы]], &quot;Өлке&quot;, [[1995]], 38 бет. <br /> *Исабай Қ. &quot;Берлин &quot;Абайштрассе&quot;&quot;, [[Алматы]], Қағанат ҒМО, [[2002]], 107, 112 беттер. <br /> *“Қазақстан жазушылары”. XX ғасыр, [[Алматы]], “Ана тілі”, [[2004]], 265 бет<br /> *“Қазақ жерінің зиялы азаматтары. Почитаемые люди земли казахской”. [[Алматы]], “Дәуір”, [[2005]], 557-560 бет.<br /> *Жанболатұлы М. “Тобықты Шыңғыстау шежiресi”. [[Алматы]], [[2004]], 1 том, 378 бет. <br /> *Ертысбаев Е. Казахстан и Назарбаев: логика перемен. [[Астана]], “Елорда”, [[2001]], 3, 16 беттер. <br /> * Исаев С. “Ұстаз болу бір бақыт”. [[Алматы]], [[2002]], 372-375 бет.<br /> *Мағауин М. Шығармалар жинағы. 13 том, [[Алматы]], [[2002]], 315-318 бет.<br /> *«Қазақстан қажылары». Көптомдық. 1 том, [[Алматы]], Атамұра, [[2002]], 5-18 бет.<br /> *Баймұқанов М. «Адамды өз атымен атайтын халық», [[Қарағанды]], [[2002]], 19-28 бет. <br /> *Сапаралыұлы Т. «Ардақтысы Абай елінің», [[Алматы]], [[2006]], 30-155 бет. <br /> *Шаһкәрім Құдайбердіұлы. Шығармаларының үш томдық жинағы. 3 том, [[Алматы]], [[2008]], 18, 231-302 бет.<br /> *Шәкәрім. Энциклопедия. [[Семей]], [[2008]], 229 бет. <br /> *Қазақтың ата заңдары: құжаттар, деректер мен зерттеулер. Древний мир право казахов. Он томдық. [[Алматы]], Жеті жарғы, [[2009]], 1,10 том, 58, 540 бет.<br /> *Ашимбаев Д. &quot;Кто есть Кто в Казахстане: биографическая энциклопедия&quot; Издание 11-е, дополненное. [[Алматы]], [[2010]], 918 бет.<br /> *Назарбаев Н.Ә. Биобиблиография. Орталық ғылыми кітапхана. Центральная научная библиотека. [[Астана]], [[2011]], 3 том, 187 бет.<br /> <br /> === Бейнетаспалар ===<br /> <br /> * [http://www.youtube.com/watch?v=2fyUah9DqHw Презентация книги — Тұңғыш президенттің балалық шағы]<br /> * [http://www.youtube.com/watch?v=IWUtDiSYuGc Телепередачи Бейбита Сапаралы, часть 1]<br /> * [http://www.youtube.com/watch?v=mqMoe5A4h7I Телепередачи Бейбита Сапаралы, часть 2]<br /> * [http://www.youtube.com/watch?v=JataoS7Nuzc Телепередачи Бейбита Сапаралы, часть 3]<br /> * [http://www.youtube.com/watch?v=w5fsE34GGGQ Онлайн-конференция с Бейбитом Сапаралы (каз) 1 часть]<br /> * [http://www.youtube.com/watch?v=JULkQmI5r5s Онлайн-конференция с Бейбитом Сапаралы (каз) 2 часть]<br /> * [http://www.youtube.com/watch?v=6vOph9QEPRQ Лекция Бейбута Сапаралы об отце Абая, Кунанбай Кажы (Каз. Яз.)]<br /> * [http://www.youtube.com/watch?v=byVWZOoIawA&amp;feature=youtu.be Бейбит Сапаралы, Открытое письмо всему человечеству АНИ 3000 (Каз. Яз.)]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=stF5DltH9To Бейбит Сапаралы. КазНУ. Лекция: СМИ и вопросы «белые пятна» истории (каз.)]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=IiDn6RujOwA Бейбит Сапаралы. Консорциум «Қағанат». Итоги деятельности с 1996 года. (на каз.яз.).]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=KH_JqOlboGc Бейбит Сапаралы-50. Взгляд на жизнь и на творчество(на каз.яз.).]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=X6cr_n_z2Ns Бейбіт Сапаралы әулеті жайында. Астана. 06.12.2009]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=93D2Mf-YTy8 Бейбіт Сапаралы: &quot;Анамыз бізді Жәннатқа жетелейді&quot;. 1 бөлім. Семей қаласы. 24.03.2013ж.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=2LiVcfSniEM Бейбіт Сапаралы: &quot;Анамыз бізді Жәннатқа жетелейді&quot;. 2 бөлім. Семей қаласы. 24.03.2013ж.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=z87d-_LKts8 Бейбіт Сапаралы: &quot;Анамыз бізді Жәннатқа жетелейді&quot;. 3 бөлім. Семей қаласы. 24.03.2013ж.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=BUGyQaCFUdk Бейбіт Сапаралы әулеті: Шоқан-Ханзия үйлену тойы-1. А., 13.09.2014ж. ]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=7_yX3NzujQQ Бейбіт Сапаралы әулеті: Шоқан-Ханзия үйлену тойы-2. А., 13.09.2014ж.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=potW2pkumK8 Бейбіт Сапаралы әулеті: Шоқан-Ханзия үйлену тойы-3. А., 13.09.2014ж.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=C_AzakXoxT4 Бейбіт Сапаралы әулеті: Шоқан-Ханзия үйлену тойы-4. А., 13.09.2014ж.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=vhii7UE6cZk Бейбіт Сапаралы әулеті: Шоқан-Ханзия үйлену тойы-5. А., 13.09.2014ж.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=s1pSeg49Fio Бейбіт САПАРАЛЫ: &quot;19 жаста Берлинді алған әкеміз!&quot; 1 бөлім. Семей қаласы. 10.05.2015ж.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=Wgsdr-vm9kU Бейбіт САПАРАЛЫ: &quot;19 жаста Берлинді алған әкеміз!&quot; 2 бөлім. Семей қаласы. 10.05.2015ж.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=1XD3QFPihek Бейбіт Сапаралы: &quot;Анаға құрмет&quot; мұражайына - 1 жыл. 27.10.2015] <br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=4oz7y4f1G6I Бейбит Сапаралы: &quot;Сыр сұлуы,Батыр Ана-Сәлима&quot;. 13.11.2015] <br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=1NFDue0Z07I Бейбіт Сапаралы: &quot;Ғасырдың Батыр Анасы&quot;. 1-бөлім. Кызылорда. 17.11.15] <br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=nnaxKGwR8Qc Бейбіт Сапаралы: &quot;Ғасырдың Батыр Анасы&quot;. 2-бөлім. Кызылорда. 17.11.15] <br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=9pURdIHudf0 Бейбіт Сапаралы: &quot;Тұңғыш Президент күні - ұлттық мереке!&quot; 1-бөлім. 30.11.2015ж. СДУ. Қаскелең.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=npxv7wDeY-4 Бейбіт Сапаралы: &quot;Тұңғыш Президент күні - ұлттық мереке!&quot; 2-бөлім. 30.11.2015ж. СДУ. Каскелең.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=GOavkhMgHdw Бейбіт Сапаралы: &quot;Тұңғыш Президент күні - ұлттық мереке!&quot; 1-бөлім. 30.11.2016ж.]<br /> * [https://www.youtube.com/watch?v=HfgUdsKQ204 Бейбіт Сапаралы: &quot;Тұңғыш Президент күні - ұлттық мереке!&quot; 2-бөлім. 30.11.2016ж.]<br /> <br /> === Мақалаларға сілтемелер ===<br /> * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1268130120 Б.Сапар Али/Т.Елдесбай: Созидательная альтернатива стратегической нестабильности в Евразии 13:22 09.03.2010]<br /> * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1268604000 Б.Сапар Али/Т.Елдесбай: Особенности религиозной ситуации в Казахстане. Структурное реформирование ДУМК не терпит отлагательства 01:00 15.03.2010]<br /> * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1269841500 Б.Сапар Али/Т.Елдесбай: Рациональный путь развития суверенного Казахстана. 09:45 29.03.2010]<br /> * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1289108640 Б.Сапар Али/Т.Елдесбай: У человечества есть шанс для достижения мира, справедливости и всеобщего счастья на Земле! 08:44 07.11.2010]<br /> * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1281263820 Б.Сапар Али/Т.Елдесбай: Рациональная модернизация политической системы современного Казахстана 14:37 08.08.2010]<br /> * [http://spik.kz/?lan=ru&amp;id=103&amp;pub=3075 Бейбит САПАР АЛИ, писатель, общественный деятель; Турсынбек ЕЛДЕСБАЙ, профессор КазНУ им. Аль-Фараби. КАЗАХСТАНУ НЕОБХОДИМ КОНСОЛИДИРУЮЩИЙ ОБЩЕСТВО ЛИДЕР НОВОЙ ГЕНЕРАЦИИ]<br /> * [http://betterkz.com/ru/20150316/an-open-letter-to-all-mankind-ani-ana-%E2%80%93-3000/ Открытое письмо всему человечеству Или проект АНИ (АНА) — 3000]<br /> * [http://yvision.kz/post/634046 BSaparaly «Қазақтың досты кім, дұшпаны кім?»]<br /> * [http://yvision.kz/post/634061 BSaparaly «Қазақта сыр сақтайтын адам бар ма?»]<br /> * [http://yvision.kz/post/635605 BSaparaly «Қазақ Нұхтың тікелей мұрагері ма?»]<br /> <br /> === Марапаттары ===<br /> * &quot;Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл&quot; мерекелік медалі.<br /> * &quot;Қазақстан Республикасының &quot;Мәдениет қайраткері&quot; төс белгісі.<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан жазушылары]]<br /> [[Санат:Қазақстан журналистері]]<br /> [[Санат:Абайтанушылар]]<br /> [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]<br /> [[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан қажылары]]<br /> [[Санат:Дінтанушылар]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2017-02-18T12:47:29Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Егемен Қазақстан (газет) → Егемен Қазақстан using AWB</p> <hr /> <div>'''Қойшығара Салғарин''' (01.04.1939, [[Көкалат|Көкалат ауылы]], [[Қостанай облысы]]) - жазушы. Еңбек жолын шопандықтан бастаған ол, [[ҚазМУ]]-дің [[филология]] факультеті [[журналистика]] бөлімін бітірген соң, 1964—1965 жж. «Ауыл өмірі» газетінің редакторы, 1965 — 1971 жылдары [[Қазақ радиосы]]ның [[Қостанай облысы]]ндағы меншікті тілшісі, 1971 — 1975 жж. [[Торғай облысы|Торғай облыстық]] телерадио комитетінің редакторы болған. 1975—1990 жж. [[Егемен Қазақстан|«Егемен Қазақстан»]] газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, 1990—1993 жж. [[Әдебиет және өнер институты]]на қызметкер. 1993-1997 жж. ҚР Мемлекеттік хатшысының кеңесшісі, мемлекеттік саясат жөніндегі ұлттық кеңес хатшысының орынбасары, хатшысы, 1997 жылы Қазақстан Республикасының ҚХР-дағы Елшілігінде мәдениет жөніндегі кеңесші қызметтерін атқарған. ҚХР-да жүріп «Сиуңну», «Дуңху. Гаучы», «100 құжат», «Таным тар-мақтары», «Анықтамалық» атты кітаптарын жазды.&lt;ref&gt;Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> «Алтын тамыр», «Көмбе», «Қазақтың қилы тарихы», «Қазақтар» роман-эссе, «Қазақ қазақ болғанға дейін», «Қазақ қазақ болғаннан кейін» деген ІІ томдық романдары жарық көрді. «Қазақтар» трилогиясы үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды (1996). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері. Екі рет медальмен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.<br /> <br /> ===Шығармалары===<br /> * ''Ілгешек. Сықақ өлеңдері. А., «Жазушы», 1966; ''<br /> * ''Сол бір күндер. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1976; ''<br /> * ''Үбедей. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1978; ''<br /> * ''Соқпақ жолға бастайды. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1980;''<br /> * ''Тағдырлар тоғысы. Әңгімелер мен повестер. А., «Жалын», 1984.''&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:Қазақстан жазушылары]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2017-02-18T12:47:27Z

<p>Kasymbot: /* Өмірбаяны */clean up, replaced: Егемен Қазақстан (газет) → Егемен Қазақстан using AWB</p> <hr /> <div>'''Оспанәлі Иманәлиев''' ([[21 желтоқсан]] [[1927 жыл]], [[Талас ауданы]], [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық]] ауылы – [[1997 жыл]], [[Тараз]] қаласы) – [[ақын]], [[жазушы]].<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> * Жамбыл зоотехникалық-малдәрігерлік техникумын (1948) бітірген.<br /> * [[Қазақ ұлттық университеті]]нің [[филология]] факультетін (1963) бітірген. <br /> * 1948 – 1958 жылы [[Талас ауданы]]нда [[зоотехник]]<br /> * Талас ауданы [[комсомол]] комитетінің бірінші хатшысы<br /> * Талас аудандық ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі<br /> * Талас аудандық партия комитетінде бөлім меңгерушісі болды. <br /> * 1963 – 1991 жылы «[[Егемен Қазақстан|Социалистік Қазақстан]]» газеті <br /> * «[[Ара (журнал)|Ара]]» журналында бөлім меңгерушісі қызметін атқарды.<br /> == Шығармалары ==<br /> * «Тұңғыш кітап» (1963), <br /> * «Отан ұлы» (1964), <br /> * «Тайға міндім» (1965), <br /> * «Қызыл жалау» (1967), <br /> * «Сәуір» (1971), <br /> * «Май – мамыр» (1975) атты өлеңдер жинағы, <br /> * «Бұйрық пен сыйлық» (1966), <br /> * «Безбүйрек» (1968), <br /> * «Соқырішек» (1973), <br /> * «Сыңар кебіс» (1977), <br /> * «Егізбүйрек» (1977) деген әзіл-сықақтары, <br /> * «Байқадам» (1980) повесі, <br /> * «Жаннат жер» таңдамалысы жарық көрді. <br /> * 1980 жылы «Ылғалсыз көктем», <br /> * 1995 жылы «Аққайың жарды бүршігін» кітаптары жарияланды.&lt;ref&gt;Тараз Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://anatili.kz/?p=6306/ Сыншыл, сыршыл қаламгер ұлағаты]<br /> * [http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&amp;id=5508/ “Бір сөзі мың жыл жүрсе дәмі кетпес”]<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:21 желтоқсанда туғандар]]<br /> [[Санат:1927 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Талас ауданында туғандар]]<br /> [[Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Таразда қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан жазушылары]]<br /> [[Санат:Қазақстан ақындары]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2017-02-18T12:36:28Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: мәшине → машина (4) using AWB</p> <hr /> <div>'''Білік''' — адамның белгілі бір [[құбылыс]] не күрделі мәселе жөнінде ой жүгіртіп, өзінше пайымдай білу қасиеті<br /> &lt;ref name = &quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Білік — [[машина]] мен [[механизм]]дердің [[айналдыру моменті]]н жеткізуге және онымен бірге айналатын бөлшектердің айналысын сүйемелдеуге арналған машинанің бөлшегі<br /> &lt;ref name=&quot;source1&quot;/&gt;<br /> <br /> Білік - өзі айналып тұратын (әдетте ішпекке кигізіліп), сөйтіп айналдырушы иінді күшті тасымалдайтын машина бөлшегі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Білік- подшипникке кигізіліп өзі айналып тұратын, сөйтіп айналдырушы иінді күшті тасымалдайтын машина бөлшегі.<br /> <br /> ==Тәуелді қуат алу білігі==<br /> Тәуелді қуат алу білігі - [[күш]]тік берілістің тіркесін ажыратқан кезде ағытылатын және беріліс қорабының жетекші білігімен тікелей немесе [[қуат]] алу қорабы арқылы қосылатын қуат алу білігі.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.&lt;/ref&gt;<br /> ==Тәуелсіз қуат алу білігі==<br /> Тәуелсіз қуат алу білігі -күштік берілістің тіркесін ажыратқан кезде сөндірілмейтін және қозғауыштың білігімен тікелей немесе қуат алу қорабы арқылы қосылатын куат алу білігі.<br /> ==Толық тіреуішті емес иінді білік==<br /> Толық тіреуішті емес иінді білік- кейбір және көршілес түпкі мойындары арасында екі шатунды мойындар орналастырылған иінді білік.<br /> ==Қуат алу білігі==<br /> Қуат алу білігі – қозғауыштың айналдырушы иінді күшінің бір бөлігін қосалқы құрал-жабдықтың немесе агрегатталатын машиналардың жетектеріне таратып беретін білік.<br /> ==Толық тіреуішті иінді білік==<br /> Толық тіреуішті иінді білік- кез келген екі көршілес түпкі мойындары арасында тек қана бір шатунды мойын орналастырылған иінді білік.<br /> ==Аралық, арадағы білік==<br /> Аралық, арадағы білік- беріліс қорабының жетекші білігінен, жетектегі білігінен айналдырушы иінді күшті беретін білігі.<br /> ==Өтпелі білік==<br /> Өтпелі білік - тікелей агрегат арқылы өтіп (мысалы, орталық белдіктің негізгі (бас) берілісі арқылы), айналдырушы иінді күштің бір білігін басқа агрегатқа таратып беретін (мысалы: артқы белдіктің негізгі (бас) берілісіне) білік.<br /> ==Босаңдататын жұдырықшаның білігі==<br /> Босаңдататын жұдырықшаның білігі – айналдырушы иінді күшті пневматиқалық қамерадан босаңдататын жұдырықшаға тартып беретін тежеуіш механизмнің білігі.<br /> ==Үлестіруші білік==<br /> Үлестіруші білік – айналып тұрған кезде жұдырықшалар арқылы операциялардың берілген тәртіппен орындалуын қамтамасыз ететін үлестіргіш механизмнің білігі (мысалы, қозғауыштың шығарушы және кіруші қақпақшаларының ашылуы).<br /> ==Рулдік доңгелектің білігі==<br /> Рулдік доңгелектің білігі- рулдік доңғалақты рулдік механизмнің жетекші білігімен қосатын білік.<br /> ==Үйлесімді қуат алу білігі==<br /> Үйлесімді қуат алу білігі - беріліс қорабының жетектегі білігімен тікелей немесе куат алу<br /> қорабы арқылы қосылған қаб.<br /> ==Иіннің білігі==<br /> Иіннің білігі - сыртқы ұшында иін бекітілген рулдік механизмнің жетектегі білігі.<br /> ==Спидометрдің білігі==<br /> Спидометрдің білігі- айналуды бөліп таратқыш қораптың немесе беріліс қорабының жетектегі білігінен спидометрге таратып беретін, корғаныш сырт қабақшадағы иілгіш білік.<br /> ==Жартылай тәуелсіз қуат алу білігі==<br /> Жартылай тәуелсіз қуат алу білігі - көліктік құрал токтап тұрған кезде ғана ағытылатын<br /> және қосылатын тәуелсіз қуат алу білігі.<br /> ==Эксцентрикті білік==<br /> Эксцентрикті білік - түрі эксцентрик сиякты жұдырықшапары бар білік.<br /> <br /> &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Белес]]<br /> <br /> [[Санат:Адам қасиеттері]]<br /> [[Санат:Механика]]<br /> [[Санат:Сөздік]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2017-02-18T12:16:30Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Османлы империясы → Османлы мемлекеті (2) using AWB</p> <hr /> <div>{{Ислам}}<br /> [[Сурет:Kaaba at night.jpg|thumb|[[Қағба]] - Ислам дінінде [[Құбыла]], бүгінгі күнгі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Мекке]] қаласында орналасқан. Әлемнің әр елінен жиналған [[мұсылман]]дар [[Аллаһ]]қа [[бірлік|бірігіп]] құлшылық етуде]]<br /> [[Сурет:Mescidi nebevi.JPG|thumb|[[Медине]] қаласындағы Мұхаммед пайғамбардың (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) мешіті]]<br /> <br /> '''Ислам''' ({{lang-ar|إسلام}}) — әлемдік [[монотеизм|монотеисттік]]-[[Ибраһим пайғамбар|ибраһимдік]] дін. [[Христиан діні|Христиандықтан]] кейін дүниедегі ең көп таралған дін болып табылады. «Ислам» сөзі «бейбітшілік», ([[Аллаһ]]тың заңдарына)&lt;ref name=&quot;EoI-Islam&quot;&gt;{{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier}}&lt;/ref&gt; «мойынсыну, бағыну» болып табылады. Ал [[шариғат]] [[терминология]]сында «ислам» — толық мойынсыну, Аллаһтың алдында [[Ислам негіздері|парыздарды]] орындау, одан басқа құдайларға табынбау болып есептеледі. Ислам дінін ұстанушы жан мұсылман деп аталады. Мұсылмандардың негізгі діни кітабы [[Құран]] Кәрім ({{lang-ar|القرآن الكريم}}) — классикалық әдеби [[араб тілі]]нде ({{lang-ar|الفصحى}}) Аллаһ тарапынан түсірілген.<br /> <br /> Исламдық көзқарас бойынша, жаратушы Аллаһ әрдайым адамзат баласын тура жолға салып тұру үшін әр түрлі [[Ислам пайғамбарлары|пайғамбарлар]] жіберіп отырған. Олардың ішінде [[Ибраһим|Ибраһим (Авраам)]], [[Мұса пайғамбар|Мұса (Моисей)]], [[Иса|Иса (Иисус)]] т.б. бар.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online}}&lt;/ref&gt;. Мұсылмандардың сенімі бойынша ең соңғы пайғамбар — Аллаһтың елшісі [[Мұхаммед]] {{Салауат}}.<br /> <br /> == Исламның негіздері ==<br /> [[Муслим ибн әл-Хәджадж|Имам Муслим]] хадистер жинағында [[Омар ибн әл-Хаттаб]]тан жеткен хадисте Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} Исламның үш мәртебесін айтып, олардың негіздерін атайды&lt;ref&gt;«[[Сахих Муслим]]», 1-ші хадис&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Иман ===<br /> {{Иман негіздері}}<br /> '''Иман''' ({{lang-ar|الإيمان}}) — мұсылмандықтың ең үлкен дәрежесі. Иман алты негізден құралып, көбінесе адамның ішкі қасиеттерін реттейді:<br /> # Аллаһқа иман келтіру<br /> # Періштелерге иман келтіру<br /> # Қасиетті кітаптарға ([[Құран]], [[Інжіл]], [[Тәурат]], [[Забур]]) иман келтіру<br /> # Пайғамбарларға иман келтіру<br /> # Ақырет күніне иман келтіру<br /> # Тағдыр мен қазаға иман келтіру<br /> <br /> Иман сөзі — араб тіліндегі «ә-мә-нә ({{lang-ar|آمن}})» етістігінен шығып, ифғал ({{lang-ar|إفعال}}) бабында қолданылған масдар ({{lang-ar|مصدر}} — түбір сөз) болып саналады. Ал жалпы иман ұғымы — бір адамның сөйлеген сөзін қуаттау, айтқанын қабыл ету, шын көңілімен қабыл ету, күмәнға жол берместен нақты, жүрекпен, шын ықыласпен сену деген мағыналарды береді. Иман еткен кісі «мумин ({{lang-ar|مؤمن}})», иман етілген нәрселерге де «муминун би… ({{lang-ar|مؤمن بـ}})» дейді.<br /> <br /> ==== Аллаһқа сену ====<br /> {{main|Аллаһ}}<br /> '''Алла́һ''' ({{lang-ar|الله}}‎‎) — «ләфз әл-джәләлә» (ұлықтық сөзі), бiр ғана құдай бар екенін бiлдiретiн араб сөзi. «Аллаһ» сөзі кейбір ғалымдардың пайымдауынша арабтың «иләһ (құдай)» сөзіне «ال» артиклін жалғау арқылы пайда болған. Бұл есім Аллаһтың ең әуелгісі және ең ұлысы саналады. «Аллаһ» есімін тек қана Аллаһқа қолдануға болады. Әдеттегіде «Аллаһ» сөзімен қоса «Тағала» немесе «Субханаһу уә Тағала» деген оның ұлықтығын білдіретін сөздер қолданылады&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87&amp;cat_group=1&amp;lang_name=%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A&amp;type_word=2&amp;dspl=0 معنى الله في قاموس المعاني — AlMaany.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> [[Сурет:Allah 1.jpg|rihgt|thumb|200px|&quot;Аллаһ&quot; сөзінің араб көркем жазуымен жазылуы]]<br /> Мұсылмандардың сенiмi бойынша, Аллаһ — бүкіл әлемнің жаратушысы және билеушісі. Аллаһтан басқа ешкім бұндай күш иесі емес. Аллаһтың болуы ғалам үшiн өте керек нәрсе, оның жоқтығы мүмкiн емес. Аллаһқа тең ешкім жоқ, және бұны дініне қарамастан адамзаттың көпшілігі мойындайды. Аллаһ сөзінің зор маңызы бар. Барлық өте жақсы аттар және сипаттардың иесi, ол жалғыз. Аллаһ мәңгi, ол туылмаған және тумайды да. Оның ойына адамның ақылымен жету мүмкiн емес. Бірақта Оны Құранда жазылған, Сүннеттен жеткен сипаттармен сипаттауға болады. Аллаһтың Жаратушы, барлығын бақылаушы екеніне Құран Кәрімдегі мына аяттар дәлел болады:<br /> {{quotation|Ей, Адам баласы, сендерді бір адамнан жаратып, оған оның өзінен жұбайын жаратқан, және олардан көптеген ер адамдар мен әйел адамдарды таратқан Аллаһтан қорқыңдар! Оның атымен бір-біріңнен сұрайтын Аллаһтан қорқыңдар және туыстық қарым-қатынасты бұзудан қорқыңдар. Шын мәнінде Аллаһ сендерді бақылаушы|[[Ниса сүресі]], 1-ші аят}}<br /> <br /> Аллаһтың [[таухид]]і (бірқұдайшылық) мынадай бөліктерден құралған:<br /> # Аллаһтың бүкіл әлемнің Жаратушысы, Ризықтандырушысы және Басқарушысы екеніне, өлтіретін де, тірілтетін де тек қана Аллаһ екеніне, қиындықта көмектесіп, дұға-тілекті орындайтын тек қана Аллаһ екеніне, Одан басқаның бұл істерге күші мен құдіреті жетпейтініне сену;<br /> # Барлық құлшылықты тек қана Аллаһқа арнау; өз-өзіңді төмен санау, бағыныштылық, махаббат, иілу және сәжде ету, құрбан шалу мен ант ішуді ешбір серігі жоқ Аллаһқа арнау;<br /> # Аллаһ Тағаланың Кітабында және Пайғамбарының Сүннетінде келген есім-сипаттарын мойындап, Оны барлық кемшілік атаулыдан, жаратылыстарға ұқсаудан пәктеу;&lt;ref&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 6-шы бет. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== &quot;Аллаһ&quot; сөзінің ислам шариғатындағы түсіндірмеcі =====<br /> [[Сурет:Allah in Stone in Rohtas.jpg|thumb|right|[[Пәкістан]]дағы тасқа қашалған Аллаһ сөзі]]<br /> «Аллаһ» сөзі Аллаһ Тағаланың барлық көркем есімдерін жинақтаушы есім. [[Арабтар]] бұл сөзбен құлшылық етілетінді, яғни сол құлшылыққа лайықтыны атайды. Құранда айтылған:<br /> {{quotation|Ол аспанда да, жерде де Құдай. Ол Хикмет Иесі, Білуші.|[[Зухруф сүресі]], 84-ші аят}}<br /> Яғни жерде де, аспанда да оған құлшылық қылынады. «Аллаһ» сөзінің мағынасы: Жаратылыстар махаббатпен, ұлықтаумен және бағыныштылқпен құлшылық қылатын Құдай. Барлық көркем сипаттар жиналған Құдай, Кәміл, Ұлық және Көркем. Барлық жаратылыстарды білімімен қамтыған Білуші, күшінен ештеңе айра алмайтын Құдіретті&lt;ref&gt;[http://www.alagidah.com/vb/showthread.php?t=2068 بيان معنى اسم (الله) جل جلاله — AlAgidah.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===== Аллаһқа серік қосу (ширк) =====<br /> [[Сурет:Flag of Jihad.svg|thumb|right|[[Шаһада|«Лә иләһә илл-Аллаһ»]] куәлігі жазылған байрақ]]<br /> {{main|Ширк}}<br /> Араб тілінде «'''ширк'''» ({{lang-ar|شِرْكٌ}}) сөзі «екі затты тең қылу» деген мағына береді. Ал шариғатта бұл терминнің жалпы және жалқы мағынасы бар:<br /> * Ширктің жалпы мағынасы: Аллаһтың жеке өзіне тән болған сипатын немесе айырмашылығын басқаға телу. Бұндай ширктің үш түрі болады:<br /> *# Біреуді Аллаһтың жаратушылық-раббылық сипатына теңеу, немесе осы сипаттармен Аллаһтан басқаны сипаттау;<br /> *# Тек Аллаһқа ғана тиесілі болған есім-сипаттарды басқа біреу де иеленеді деп есептеу;<br /> *# Аллаһ Тағалаға құлшылықта серік қосу, яғни құлшылықтың кез келген түрін Аллаһтан басқаға арнау&lt;ref name=&quot;kuliev&quot;&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 20-шы бет. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;;<br /> * Ширктің жалқы мағынасы деп Аллаһтан басқадан Оған дұға еткендей дұға қылу, Одан қалай шапағат тілесең солай шапағат тілеу, Оған қалай үміт етсең солай үміт ету, Оны қалай жақсы көрсең басқаны солай жақсы көру. Құран мен Сүннетте ширк туралы айтылса негізінен осы түсініледі&lt;ref name=&quot;kuliev&quot;/&gt;.<br /> <br /> Басқа жағынан алсақ ширк екі түрге бөлінеді: үлкен және кіші ширк.<br /> * '''Үлкен ширк''' ({{lang-ar|الشرك الأكبر}}) деп Аллаһтан басқаға құлшылық ету, басқаны Аллаһқа теңеуді атайды. Үлкен ширк адамды Исламнан шығарып, оның тозақта запталуына себеп болады;<br /> * '''Кіші ширк''' ({{lang-ar|الشرك الأصغر}}) деп үлкен ширкке апаратын істерді немесе Құран мен Сүннетте «ширк» деп аталған, бірақ дәрежесі үлкен ширкке жетпейтін нәрселерді атайды&lt;ref&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 21-ші бет. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Ислами сенім ([[ақида]]) бойынша Аллаһқа серік қосудың зардабы өте ауыр, тіпті сол ширкте қайтыс болған адам мәңгі-бақи тозақта қалады деп есептелінеді. Аллаһ айтады:<br /> {{quotation|«Шын мәнінде Аллаһ Оған серік қосқанды кешірмейді, одан басқасының (немесе: одан кішінің) барлығын кешіреді, егер қаласа» |[[Ниса сүресі]], 48-ші аят}}<br /> <br /> ===== Аллаһтың көркем-есімдері =====<br /> {{main|Алланың есімдері}}<br /> Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}}айтқан:<br /> {{quotation|Шын мәнінде Аллаһта 99 есім бар — бірсіз жүз. Кімде-кім оларды санап шықса жәннәтқа кіреді|«[[Сахих әл-Бұхари]]»: «Таухид кітабы»; «[[Сахих Муслим]]»: «Зікір, дұға және тәубе бабы»; «[[Муснад Ахмад ибн Ханбал]]»: «Әбу Һурайрадан келген есім-сипат хадистері»; «[[Сунан әт-Тирмизи]]»: «Пайғамбардан келген дұғалар бабы»; «[[Сунан Ибн Маджаһ]]»: «Дұға бабы»}}<br /> <br /> Аллаһтың көркем есімдеріне сену мұсылманның жанына және оның Жаратушыға деген ғибадатына үлкен әсер етеді. Аллаһқа жан-тәнімен құлшылық қылудағы мән-мағынаны табу — бұл әсердің бір нәтижесі болып табылады&lt;ref name=&quot;kuliev&quot;&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 25-ші бет. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Аллаһқа сену, Оның есім-сипаттарына сену — адам баласына Аллаһтан қорқыныш сезімін ұялататын ең үлкен факторлардың бірі, себебі адам Жаратушысын көбірек таныған сайын, Одан қорқынышы көбейе береді&lt;ref name=&quot;kuliev&quot;/&gt;.<br /> <br /> ==== Қасиетті кітаптарға сену ====<br /> Арабтың «китаб» ({{lang-ar|كتاب}}) сөзі «жазу» мағынасын беретін «китаба» ({{lang-ar|كتابة}}) сөзінен шыққан. «Жазба», «жазуы бар бет» мағынасын береді. Ал «қасиетті кітаптар» деп Аллаһтың елшілеріне түсірілген Аллаһтың сөздері жазылған кітаптар мен парақтарды атайды. Бұл кітаптар жазылған күйде ([[Тәурат]] сияқты) немесе түскеннен кейін жазылған аян түрінде түсіріледі.<br /> <br /> Ислам дінінде Аллаһтан келген кітаптарға сену иманның шарты болып есептеледі. Кітаптарға сенбеген адамның иманы жоқ деп саналады. Аллаһ айтады: {{quotation|«Кімде кім Аллаһқа, Оның періштелеріне, Оның кітаптарына, Оның елшілері мен Ақырет күніне иман келтірмесе, ол үлкен адасуда!» |(Ниса сүресі, 136-шы аят)}}<br /> <br /> Исламда [[қасиетті кітаптар]] деп мыналар аталады:<br /> * Аллаһ тарапынан Ибраһим мен Мұсаға түскен парақтар ({{lang-ar|صُحُف}})<br /> * [[Тәурат]] кітабы ({{lang-ar|توراة}}) — Мұса пайғамбарға түсірілген, Исраил ұрпағының ең ұлы кітабы<br /> * [[Забур]] кітабы ({{lang-ar|زبور}}) — Дәуд пайғамбарға түсірілген кітап<br /> * [[Інжіл]] кітабы ({{lang-ar|إنجيل}}) — Мәриям ұлы Иса пайғамбарға түсірілген кітап. Кейбір ғалымдар Інжіл Тәураттан тек Исраил ұрпақтары таласқа түскен кейбір жерлерінде ғана өзгеше деп санайды.<br /> * [[Құран]] Кәрім кітабы — Мұхаммед пайғамбарға {{Салауат}} түсірілген Аллаһтың ақырғы кітабы&lt;ref&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 38-41-ші беттер. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;<br /> Ислами сенім бойынша Тәурат, Інжіл секілді кітаптар Аллаһ тарапынан түскенімен, адамдар оларға әртүрлі өзгертулер енгізіп, олардың мағынасын өзгерткен. Ал Құран болса өзгертулерден сақталған боп саналады. Аллаһ айтады:<br /> {{quotation|«Шын мәнінде Біз зікірді түсірдік, және шын мәнінде Біз оны сақтаймыз» |[[Хижр сүресі]], 8-ші аят}}<br /> <br /> ==== Періштелерге сену ====<br /> Арабтың «'''[[періште]]'''» (жекеше: мәләк {{lang-ar|ملك}}, көпше түрде: мәләикә {{lang-ar|ملائكة}}) сөзі «жолдау» (улук {{lang-ar|ألوك}}) сөзінен шыққан.<br /> <br /> Періштелер Ислам дінінде Аллаһқа толығымен бағынышты, Оның кез келген әмірін орындайтын, елшілерге аян жеткізетін жаратылыстар. Құран Кәрімде періштелер жайлы былай делінген:<br /> {{quotation|«Олар Үстеріндегі Раббыларынан қорқады және бұйырылған нәрсені орындайды» |[[Нахл сүресі]], 50-ші аят)}}<br /> <br /> Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} періштелер туралы:<br /> {{quotation|«Періштелер нұрдан жаратылған, жындар оттан жаратылған, ал Адам — сендерге баяндалған заттан жаратылған»|«Сахих Муслим» (2996)}}<br /> <br /> [[Әл-Байһақи|Имам әл-Байһақи]] періштелерге сену деген:<br /> # олардың бар екеніне сену,<br /> # олардың мәртебесін мойындап, олардың адамдар мен жындар секілді Аллаһтың құлдары екеніне сену<br /> # олардың ішінде Аллаһ елші қылып жіберетін, Аллаһтың тағын (арш) көтеретін, жәннәт пен тозақы бақылайтын және т.б. періштелер бар екеніне сену. Осының барлығы Құранда келген&lt;ref&gt;[http://ar.wikisource.org/wiki/%D9%85%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%B1_%D8%B4%D8%B9%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86 «Мухтасар шуғаб әл-иман»] — әл-Байһақи&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Періштелерге сиыну, олардан көмек сұрау мүлдем тиым салынған нәрсе. Аллаһ айтады:<br /> {{quotation|«Ол сендерге періштелер мен пайғамбарларды құдай қылуды әмір етпейді. Сендер мұсылман болғаннан кейін Ол сендерге күпір істеуге бұйыра ма?» |[[Әли Имран сүресі]], 80-ші аят}}<br /> <br /> Ислам дінінде төмендегідей періштелердің аттары аталады:<br /> * [[Жәбірейіл]] ({{lang-ar|جبريل}}): Пайғамбарларға уахи мен қасиетті кітаптарды әкелуші ең үлкен періштелердің бірі&lt;ref name=&quot;malak&quot;&gt;Бақара сүресі, 97-98 аяттар&lt;/ref&gt;.<br /> * Микәил ({{lang-ar|ميكائيل}})&lt;ref name=&quot;malak&quot;/&gt;<br /> * [[Исрафил]] ({{lang-ar|إسرافيل}}) — Исрафилдың (а.с.) қызметі Сұрды (сырнай) үрлеу&lt;ref&gt;«Сахих Муслим», 770-ші хадис&lt;/ref&gt;.<br /> * [[Малик (періште)|Малик]] — жәннәттің қамқоршысы&lt;ref&gt;Зухруф сүресі, 77-ші аят&lt;/ref&gt;<br /> * Мәләк ул-мәут ({{lang-ar|ملك الموت}}) — тіршілік атаулының жанын алатын періште.<br /> * Киромән катибин — әрбір адамның бұл дүниеде істеген ісін айна қатесіз жазып отыратын екі періштеге берілген есім.<br /> * Мункәр мен Накир ({{lang-ar|منكر و ناكر}}) — бұл екі періште дүниеде дәм тұзы бітіп, қабірге барған адамнан сұрақ алу қызметін атқарады&lt;ref&gt;«Сахих әл-Бұхари» 1374; «Сахих Муслим» 2870&lt;/ref&gt;.<br /> * Хәмәлә ул-арш — Аллаһтың жаратқан нәрселерінің ең үлкені Аршты тасушы 8 періштеге берілген есім.<br /> * Ридуан ({{lang-ar|رضوان}}) — жұмақ қамқоршысы&lt;ref&gt;«Әл-бидая уән-ниһая», 1/53; [[Ибн Кәсир]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== Пайғамбарлар мен елшілерге сену ====<br /> {{main|Ислам пайғамбарлары}}<br /> {{Ислам пайғамбарлары}}<br /> Арабтың «нәбий» (пайғамбар {{lang-ar|نبيّ}}) сөзі «нәбә» (хабар {{lang-ar|نبأ}}) сөзінен шыққан. Ислам дінінде иман негіздерінің төртіншісі — Аллаһ тарапынан жер бетіне жіберілген пайғамбарларға иман келтіру. Аллаһ Құранда оларды «расул» (елші) және «нәбий» (пайғамбар) деп атаған. Ислам дініндегі ең соңғы пайғамбар Мұхаммед {{Салауат}} болып есептеледі. [[Ақида|Ислами сенім]] бойынша одан кейін пайғамбарлар жіберілмейді&lt;ref&gt;«Сахих Муслим» (523)&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===== Пайғамбарлар мен елшілердің саны =====<br /> Аллаһ жіберген елшілердің саны туралы [[Әбу Умама]]дан келген хадисте айтылған:<br /> {{quotation|Бірде бір адам Пайғамбардан {{Салауат}}: «Адам пайғамбар болған ба?», — деп сұраған. Пайғамбар: «Йә», — деп жауап берген. «Ол мен Нұхтың арасында қанша уақыт өтті», — деп қайта сұрақ қойды. Пайғамбар айтты: «Он ғасыр», — деп жауап берген. «Йә Аллаһтың елшісі, қанша елші (расул) болды», — деп қайтадан сұрақ қойды. Пайғамбар: «Үш жүз он бес», — деп жауап берді.|Ибн Хиббан (2085); әт-Табарани («әл-Аусат» 1/24) және («әл-Кабир» 8/139); әл-Хаким (2/262); [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани|шейх әл-Албани]] сахих хадис деген: «Силсилә әс-сахиха» (2668)}}<br /> Ал пайғамбарлардың саны туралы кейбір хадистерде олардың саны 124 мың болғаны айтылған. Бірақ кей [[Мухаддис|хадис ғалымдары]] оларды [[Даиф хадис|әлсіз]] санаған&lt;ref&gt;«Силсилә әд-даифа» (6090)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== «Расул» мен «нәбийдің» айрмашылығы =====<br /> Исламда «нәбий» мен «расул» ұғымдарының арасында айырмашылық бар. Шейх әл-Ислам [[Ибн Таймийа]] айтады:<br /> {{quotation|«Әрбір елші — пайғамбар, бірақ әрбір пайғамбар елші емес»|«Маджмуғ әл-Фатауа», 10/290}}<br /> Мұсылман ғалымдарының пікірінше пайғамбар мен елшінің айырмашылығы — елшілер қауымға жаңа шариғат әкеліп, оларға кітаптар берілген, ал пайғамбарлар болса өздерінің алдындағы Кітапқа шақырып, алдыңғы елшінің шариғатын бекіткен&lt;ref&gt;«Тафсир әл-Әлуси» (5/449); «Тафсир әл-Байдауи» (4/57)&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===== Құранда аты аталған пайғамбарлар =====<br /> Көптеген пайғамбарлардың есімдері Құранда аталған. Мысалға:<br /> {{quotation|«Шын мәнінде Біз саған Нұхқа және одан кейінгі пайғамбарларға уахи еткендей [[уахи]] еттік. Және Біз Ибраһимге, Исмаилге, Исхаққа, Яқубқа, [[Израиль ұрпақтары|(Израильдің) ұрпақтарына]], Исаға, Әйюбқа, Юнусқа, Һарун мен Сүлейменге уахи еттік. Және біз Дәуітке Забурды бердік. Және Біз бұрын саған айтылған және айтылмаған расулдар (елшілер) жібердік. Және Аллаһ Мұсамен сөйлесті»|[[Ниса сүресі]], 163-164 аяттар}}<br /> <br /> {{quotation|«Айтыңдар: „Аллаһқа иман келтірдік, бізге түсірілгенге және Ибраһимге, Исмаилге, Исхаққа, Яқубқа, (Израиль) ұрпақтарына түсірілгенге, Мұса мен Исаға берілгенге және пайғамбарларға Раббылары бергенге иман келтірдік. Біз олардың арасын бөлмейміз және Оған ғана бағынамыз“»|[[Бақара сүресі]], 136-шы аят}}<br /> <br /> {|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot; width=&quot;98%&quot;<br /> |+[[Құран|Қасиетті Құранда]] есімідері келтірілген пайғамбарлар<br /> !width=&quot;23%&quot;| Есімі<br /> !width=&quot;11%&quot;| [[Пайғамбар]]<br /> !width=&quot;11%&quot;| [[Елші]]<br /> !width=&quot;11%&quot;| Басшы<br /> !width=&quot;11%&quot;| Кітап<br /> !width=&quot;11%&quot;| Жіберілген адамдары<br /> |-<br /> ! [[Адам ата|Адам]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;Google Books&quot;&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=15 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; |||| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы әрі патриарх || ||Адам ғ.с. балалары<br /> |-<br /> ! [[Идрис пайғамбар|Идрис]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=45 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|19|56|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|19|56|s=ns}}&lt;/ref&gt; || || || ||<br /> |-<br /> ! [[Нұх пайғамбар|Нұх]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=49 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;6:89&quot;&gt;{{Cite quran|6|89|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref&gt;{{Cite quran|26|107|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Патриарх || || Нұх адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|26|105|s=ns}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> ! [[Һұд пайғамбар|Һұд]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=63 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;Cite quran|26|162|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|26|162|s=ns}}&lt;/ref&gt;|| || || Ад адамдары &lt;ref&gt;{{Cite quran|7|65|s=ns}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> ! [[Салих]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=74 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;Cite quran|26|162|s=ns&quot;/&gt;|| || || Талмуд адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|7|73|s=ns}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> ! [[Ибраһим]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=83 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite quran|19|41|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|124|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|2|124|s=ns}}&lt;/ref&gt;|| Жазулар &lt;ref&gt;{{Cite quran|87|19|s=ns}}&lt;/ref&gt; || Ибраһим адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|22|43|s=ns}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> ! [[Лұт]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=118 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;Cite quran|26|162|s=ns&quot;/&gt; ||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Патриарх || || Содом және Гоморра адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|26|160|s=ns}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> ! [[Исмаил]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=109 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;19:54&quot;&gt;{{Cite quran|19|54|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;19:54&quot;/&gt; ||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы әрі патриарх || || [[Арабтар]]<br /> |-<br /> ! [[Исхақ пайғамбар|Исхақ]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;Isaac&quot;&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=112 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;19:49&quot;&gt;{{Cite quran|19|49|s=ns}}&lt;/ref&gt; ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы әрі патриарх&lt;ref name=&quot;21:73&quot;&gt;{{Cite quran|21|73|s=ns}}&lt;/ref&gt; || || Каннан адамдары<br /> |-<br /> ! [[Яқуб пайғамбар|Яқуб]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;Isaac&quot;/&gt;||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы әрі патриарх&lt;ref name=&quot;21:73&quot;/&gt; || || [[Израиль|Израильдің 12 баласы]]<br /> |-<br /> ! [[Юсуф пайғамбар|Юсуф]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=127 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; |||| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы || ||Коптілер<br /> |-<br /> ! [[Әйюб]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=157 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Патриарх || ||Аюб адамдары<br /> |-<br /> ! [[Шұғайб]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=146 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;Cite quran|26|162|s=ns&quot;/&gt; || || || Мәдян елі &lt;ref&gt;{{Cite quran|7|85|s=ns}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> ! [[Мұса пайғамбар|Мұса]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=173 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;19:51&quot;&gt;{{Cite quran|19|51|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы || [[Тәурат]] (Тора)&lt;ref name=&quot;Q5336&quot;&gt;{{Cite quran|53|36|s=ns}}&lt;/ref&gt; || Израиль ұрпақтары және Коптілер&lt;ref name=&quot;Cite quran|43|46|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|43|46|s=ns}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> ! [[Һарұн]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=238 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite quran|19|53|s=ns}}&lt;/ref&gt; ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Патриарх || || Израиль ұрпақтары және Коптілер&lt;ref name=&quot;Cite quran|43|46|s=ns&quot;/&gt;<br /> |-<br /> ! [[Дәуіт пайғамбар|Дәуіт]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=259 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; |||| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы ([[Израиль патшалығы]]) || [[Забур]] (Псалмдер)&lt;ref&gt;{{Cite quran|17|55|s=ns}}&lt;/ref&gt; || Израиль<br /> |-<br /> ! [[Сүлеймен]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=266 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы ([[Израиль патшалығы]]) || || Израиль<br /> |-<br /> ! [[Ілияс пайғамбар|Ілияс]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=243 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref&gt;{{Cite quran|37|123|s=ns}}&lt;/ref&gt; || || || Ілияс пайғамбар адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|37|124|s=ns}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> ! [[Әл-Йаса]] (Елисей) (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=248 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || || || || Израиль ұрпақтары<br /> |-<br /> ! [[Юнус пайғамбар|Юнус]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;Google Books&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;Cite quran|37|139|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|37|139|s=ns}}&lt;/ref&gt; || || || Йона адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|10|98|s=ns}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> ! [[Зул-Кифл]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=250 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || || || ||<br /> |-<br /> ! [[Зәкәрия]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Zechariah&quot;&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=291 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; |||| || || Израиль ұрпақтары<br /> |-<br /> ! [[Йахйа пайғамбар|Йахйа]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;Zechariah&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite quran|3|39|s=ns}}&lt;/ref&gt; || || || || Израиль ұрпақтары<br /> |-<br /> ! [[Иса]] (عليه السلام)<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=297 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite quran|19|30|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы || [[Інжіл]] || Израиль ұрпақтары&lt;ref&gt;{{Cite quran|61|6|s=ns}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> ! [[Мұхаммад]] {{Салауат}}<br /> | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=321 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;33:40&quot;&gt;{{Cite quran|33|40|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|124|s=ns&quot;/&gt; ||[[Құран]]|| Күллі Адамзат <br /> |}<br /> <br /> ===== Мықты рухы бар пайғамбарлар =====<br /> Құранда айтылған:<br /> {{quotation|«Мықты рухы бар елшілер қалай сабыр етсе солай сабыр қыл!» |[[Ахқаф сүресі]], 35-ші аят}}<br /> Бұл пайғамбарларға Нұх, Ибраһим, Мұса. Иса және ақырғы және ең жақсы пайғамбар Мұхаммед кіреді {{Салауат}}&lt;ref&gt;«Кашф әл-Астар» (3/114), «Маджма әз-Зәуәид» (8/255), «Мустадрак әл-Хаким» (2/546)&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==== Қиямет күніне сену ====<br /> {{main|Қиямет}}<br /> '''Ақырет күніне''' иман ету иман негіздерінің бірі. Бұған адамдардың [[Қабір азабы|қабірде сыналуына]], олардың қайта тірілетеніне, адамдардың Аллаһ алдында есеп беретініне және т.б. қияметтің оқиғаларына сену кіреді. Исламда оған сену — парыз деп есептеледі. Құранда Аллаһқа иман етумен байланысты айтылған аяттарда ақырет күніне ({{lang-ar|يوم الآخر}}) иман ету де бірге айтылады.<br /> <br /> «Ақырет» сөзі - соңғы деген ұғымды білдіріп, дүние тіршілігінің соңғы уақытын, біткенін білдіретін діни термин.<br /> <br /> ===== Ақыреттің белгілері =====<br /> Ақыреттің белгілеріне болып өткен немесе болашақта болуы тиіс Құран мен Сүннетте айтылған оқиғалар жатады:<br /> * Мұхаммедтің {{Салауат}} пайғамбарлығы Ақыреттің белгісі болып есептеледі&lt;ref&gt;«Сахих әл-Бұхари» (6504), «Сахих Муслим» (2951)&lt;/ref&gt;;<br /> * «Қамар» сүресінде баяндалған айдың қақ айырылуы;<br /> * [[Хиджаз]]дан шыққан жалын (бұл жалын шынымен һижри 654-ші жылы шығып, алауы Шам өлкесіне шейін көрінген&lt;ref&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 62-ші бет. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;);<br /> * Күң әйелдің өз қожайынын тууы;<br /> * Аяқ киімі жоқ, жалаңаш, кедей қой бағатын адамдардың үй салып жарысуы;<br /> * 30 шақты өтірік пайғамбарлардың пайда болуы&lt;ref&gt;«Сахих әл-Бұхари» (3609)&lt;/ref&gt;;<br /> * [[Евфрат]]тағы су деңгейі түсіп, оның орнында алтын таудың пайда болуы;<br /> <br /> Ең ұлы белгілер:<br /> * Түтіннің шығуы;<br /> * [[Дәжжәл]]дің келуі;<br /> * Жерден жануардың шығуы;<br /> * Күннің батыстан шығу;<br /> * Иса пайғамбардың түсуі;<br /> * Йәджудж бен Маджудждің шығуы;<br /> * Шығыста, батыста және Араб түбегіндегі жердің опырылуы;<br /> * Қағбаның қирауы;<br /> * Құранның аспанға көтерілуі;<br /> * [[Мәһди]]дің келуі;<br /> * [[Йемен]]нен шығатын от&lt;ref&gt;«Сахих Муслим» (2901)&lt;/ref&gt;;<br /> <br /> ===== Ақырет күнінің сипаты =====<br /> Пайғамбардан {{Салауат}} келген хадиске сәйкес Исрафил періште Сұрға үрлегеннен кейін Аллаһ қалағандардан басқа аспан мен жердегі барлық жаратылыс жан тапсырады. 40 күн, ай немесе жылдан соң Сұрға қайта үріліп, аспаннан жаңбыр жауады. Адамдар көкөніс сияқты өлгеннен кейін сақталып қалатын құйыршықтағы сүйектен өсіп шығады. Ал ең бірінші боп жерден шығатын адам — Мұхаммед пайғамбар болады&lt;ref&gt;«Сахих әл-Бұхари» (4935), «Сахих Муслим» (2955), «Сахих әл-Бұхари» (3414), «Сахих Муслим» (2373) және т.б.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==== Тағдырдың жақсылығы мен жамандығына сену ====<br /> {{main|Тағдыр мен қаза}}<br /> Иман шарттарының алтыншысы — '''тағдырға''' иман. Тағдыр — араб тіліндегі «қадар» сөзінен шығып «өлшеу, бір нәрсені белгілі бір өлшем бойынша жарату, белгілеу» ұғымдарын білдіреді. Ал діни терминологиядағы мағынасы ‑ әлем жаратылғаннан бастап, болмыста болатын бүтін құбылыстар мен жаратылыстардың қашан болатындығын, мезгілін, орнын, мекенін, ерекшеліктері мен сипатын Аллаһ Тағаланың ежелден яғни әу бастағы ілімімен белгіленіп, өлшеніп қоюымен байланысты. Әһлі Сүннет уәл-жамағат ғалымдары адам кез келген істі өз қалауымен жасайды, оны ешкім мәжбүрлемейді, бірақ оның қалауы Аллаһтың қалауына тәуелді және тек Аллаһтың рұқсатымен іске асады дейді&lt;ref&gt;«Предопределение Аллаха», [[Мұхаммед әл-Усәймин]]; [[Эльмир Кулиев]]тің аудармасы{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Тағдыр 4 дәрежеден құралған&lt;ref&gt;«Үш негіз және оның дәлелдері» кітабының түсіндірмесі (аудио), Әбу Йахйа Арсен Джалилов әл-Қрыми&lt;/ref&gt;:<br /> # Аллаһтың барлық зат туралы білімі;<br /> # Аллаһтың барлық жаратылыстың тағдырын «Ләух әл-махфузда» жазып қоюы;<br /> # Аллаһтың осы болатын нәрселердің орын алуына рұқсат беруі;<br /> # Аллаһтың осы ісерді жаратуы, себебі Аллаһ кез келген нәрсенің Жаратушысы;<br /> <br /> === Ислам ===<br /> [[Сурет:Mosque.jpg|thumb|right|[[Дамаск]]тегі [[Умәйя әулеті|Умәуи]] мешітінде намаз оқып жатқан мұсылмандар]]<br /> {{main|Ислам негіздері}}<br /> Ислам дінінің екінші мәртебесі — '''Ислам'''. Бес негізден құралып, көбінесе адамның сыртқы қасиеттері мен істерін реттейді:<br /> # Екі куәлікті (шаһадат) «Лә иләһә илл-Аллаһ Мухаммад расулу-Ллаһ» айту<br /> # Бес уақыт парыз [[намаз]]ды орындау<br /> # [[Рамазан]] айында [[ораза]] тұту<br /> # Мал-мүлкі белгілі мөлшерден асқан адамға одан [[зекет]] беру<br /> # Өмірінде бір рет [[қажылық]]қа бару<br /> <br /> ==== «Лә иләһә илл-Аллаһ» куәлігінің шарттары ====<br /> {{main|Шаһада}}<br /> «Лә иләһә илл-Аллаһ (Аллаһтан басқа құлшылыққа лайықты нәрсе жоқ)» куәлігінің талап ететін бірнеше шарттары бар&lt;ref&gt;«Фатх әл-мәджид», Әбдуррахман ибн Хасан, 190-шы бет&lt;/ref&gt;:<br /> # Білімсіздікті жоятын білім;<br /> # Күманды жоятын нық сенім;<br /> # Жоққа шығарудың терісі болған қабылдау;<br /> # Бағынбаудың терісі бағыныштылық;<br /> # Ширктің терісі [[ықылас]];<br /> # Екіжүзділіктің терісі шыншылдық;<br /> # Жек көрудің терісі махаббат;<br /> # Аллаһтан басқа құлшылық объектілерін жоққа шығарып, олардан аластау;<br /> <br /> Яғни мұсылман осы куәліктің мағынасын біліп, одан күмәнданбай, жоққа шығармай, оған бағынып, ықыласты шын көңілмен, шыншыл болып, осыны жүрегімен жақсы көріп, сонымен қоса Аллаһтан басқа пұттар мен құдайшықтарды жоққа шығарса ғана Исламының шарты дұрыс болып, Аллаһтың мейіріміне жетуге мүмкіндік алады.<br /> <br /> ==== «Мухаммад расулу-Ллаһ» куәлігінің шарттары ====<br /> Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} елшілігін мойындаудың да бірнеше шарттары бар:<br /> # Пайғамбардан айтқан заттарға күмансыз сену;<br /> # Пайғамбар әмір еткен нәрселерге бағыну;<br /> # Пайғамбар тиым салған нәрселерден сақтану;<br /> # Ешбір адамның сөзін оныкінен артық қоймау;<br /> # Дінге ол бұйырмаған нәрселерді кіргізбеу, мейлі ол сөз, іс немесе сенім тұрғысынан болсын;<br /> # Пайғамбарға қатысты тек қана ол рұқсат берген нәрселерді орындау (мыс.: оның есімі аталғанда салауат айту)<br /> # Пайғамбарды Аллаһқа ғана тиесілі болған нәрселерге ие деп санамау, одан тілек тілемеу, көмек сұрамау және т.б.<br /> # Пайғамбардың сөздерін құрметтеп, оның хадистеріне құрметпен қарау;&lt;ref&gt;[http://www.ibnothaimeen.com/publish/cat_index_291.shtml «Шарх әл-арбаин ән-Нәуәуия»] — Мұхаммед ибн Салих әл-Усәймин&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== Намаз ====<br /> {{main|Намаз}}<br /> '''Соләт''' ({{lang-ar|صلاة}}) — араб тілінде «дұға» мағынасын береді. [[Шариғат]]та: Тәкбирден («Аллаһу әкбар» сөзі) басталып, тәслиммен («әс-сәләму ғалейкум» сөзі) аяқталатын белгілі амалдар мен сөздер жиынтығы. Намаз екі куәліктен кейінгі Исламның ең маңызды тірегі. Аллаһ Тағала намазды Мұхаммед пайғамбарға {{Салауат}} Миғраж түнінде жеті аспанның үстінен парыз еткен&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;&gt;[http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/parts/Feqh_Meesr/ar_feqh_almeesr_from_quran_and_sunnah_b.pdf «Әл-фиқһ әл-муяссар фи дау әл-Китаб уәс-Сунна»; «Патша Фаһдтың Медине қаласындағы Құран Шәрифті басып шығаруға арналған комбинаты», 2004]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==== Ораза ====<br /> {{main|Ораза}}<br /> '''Саум''' ({{lang-ar|صوم}}) — тілдік мағынасы: «бір нәрседен ұстану». Шариғатта: оразаға ниет етіп таң намазының уақытынан бастап күн батқанға шейін ішіп-жеуден, басқа да оразаны бұзатын нәрселерден тыйылу. Оразаның екі негізі бар&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;:<br /> * Таң намазының уақытынан күн батқанға шейін ораза бұзатын нәрселерден сақтану;<br /> * Бұл оразамен Аллаһқа құлшылықты ниет ету;<br /> <br /> ==== Зекет ====<br /> {{main|Зекет}}<br /> '''Зәкәт''' ({{lang-ar|زكاة}}) — тілдік мағынасы: «артық зат», «өсу (егіннің)». Шариғатта: белгілі адамдардың тобының белгілі мөлшерге жеткен дүние-мүлкінен алынатын ақысы. Бұл Аллаһтың құлының жаны үшін тазарыну саналды. Және зекет беру мұсылман жамағатының арасын жақындастырудың, махаббат пен бірліктің себебі&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;.<br /> <br /> ==== Қажылық ====<br /> {{main|Қажылық}}<br /> '''Хажж''' ({{lang-ar|حجّ}}) — тілдік мағынасы: «ниеттену, мақсат, қалау, жөнелу». Шариғатта: [[Сүннет]]ке сәйкес белгіленген жерде белгілі уақытта діни рәсімдерді орындау. Қажылық Ислам дінінің тірегі саналады, және мұсылман ғалымдары қажылықты өмірінде бір рет орындау парыз екеніне бір ауыздан келіскен&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;.<br /> <br /> === Ихсан ===<br /> {{main|Ихсан}}<br /> Ислам дінінің үшінші мәртебесі — '''ихсан''' ({{lang-ar|الإحسان}}). Ихсанда бір негіз бар:<br /> * Аллаһқа Оны көріп тұрғандай құлшылық қылу, ал егер олай істей алмасаң, Аллаһ сені көріп тұрғандай құлшылық қылу.<br /> Бұл парыздар мұсылманның мойнына бойжеткеннен бастап жүктеледі.<br /> <br /> == Ислам шариғаты және фиқһы ==<br /> [[Сурет:Muslim Constitution Religion ar.png|thumb|right|Ислами, исламды ресми дін деп мойындаған және зайырлы мұсылман мемлекеттері]]<br /> {{main|Шариғат}}<br /> '''Ислам шариғаты''' — ол адамның Аллаһпен, басқа адамдармен, қауыммен және қоршаған ортамен қарым-қатынасын, рұқсат етілген және тиым салынған нәрселерді реттейтін [[Құран]], [[Сүннет]] және [[сәләфтар]]дың (шииттерде — [[Әһл әл-Байт|Әһлі-бейттің]]) сөздерімен, ғалымдардың [[иджтиһад]]ымен міндетті болған заңдар жинағы. Бұл заңдардың ең маңыздысы — Исламның бес парызы&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica — Sharïah&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> === Шариғаттағы амал түрлері ===<br /> {{Col-begin}}<br /> {{Col-3}}<br /> Шариғат амалдары сегізге бөлінеді&lt;ref&gt;«Ислам ғылымхалы»; Мұхитдин Исаұлы, Қайрат Жолдыбайұлы&lt;/ref&gt;:<br /> # Парыз<br /> # Уәжіп<br /> # Сүннет<br /> # Мұстахаб<br /> # Мубах<br /> # Харам<br /> # Мәкрүһ<br /> # Муфсид<br /> Осы сегіздің алғашқы бесеуін орындауы, соңғы үшеуінен бойын аулақ ұстауы, яғни жасамауы – мұсылманның міндеті.<br /> <br /> ==== Парыз ====<br /> {{main|Парыз}}<br /> '''Парыз''' – анық, бұлтартпас дәлелдермен әмір етілген діни іс-әрекеттер мен міндеттер. Мәселен, дәрет алу, намаз оқу, ораза ұстау, зекет беру.<br /> <br /> Парыз өз ішінде «айн» және «кифая» болып екіге бөлінеді:<br /> * «Айн парыз». Әрбір мұсылманға тікелей жүктеліп, өтеуге борышты парыздар. Мұсылман бұл парыздарды жеке өзі орындауға тиіс. Біреудің парызын басқа біреу өтей алмайды. Намаз бен ораза секілді.<br /> * «Кифая парыз»: жалпы мұсылманға парыз бола тұрса да, кейбір мұсылмандардың іске асыруы арқылы барша мұсылманның мойнынан түсетін парыздар. Алайда, ешкім орындамаса, барлық қоғам жауапты.<br /> <br /> ==== Уәжіп ====<br /> {{main|Уәжіп}}<br /> '''Уәжіп''' – орындалуы дәл парыз секілді талап етілмеген, бірақ қуатты дәлелдермен анықталған іс-әрекет пен амалдар. Мысалы, құрбан шалу, үтір және айт намазын оқу, т.б.<br /> <br /> {{Col-3}}<br /> ==== Сүннет ====<br /> {{main|Сүннет}}<br /> '''Сүннет''' – парыз бен уәжіптен бөлек, Мұхаммед пайғамбардың &lt;small&gt;(Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын)&lt;/small&gt; жасаған және «жасаңдар» деген әрі жасалуына ризалығын білдірген іс-әрекеттер.<br /> <br /> Сүннет үшке бөлінеді:<br /> # Муәккәд сүннет (бекітілген сүннет)<br /> # Ғайру муәккәд сүннет (бекітілмеген сүннет)<br /> # Зәуәид сүннет (артық сүннет)<br /> <br /> ==== Мұстахаб ====<br /> {{main|Мұстахаб}}<br /> '''Мұстахаб''' – таңдаулы, ең көркем амал. Діни терминде Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} кейде жасап, кейде жасамаған іс-әрекеттері. Сәске намазы секілді кейбір нәпіл намаз бен оразалар осыған жатады. Сонымен қатар таң намазын айналаға жарық түскенде оқу, жаздың шілдесінде бесін намазын салқын түскенге дейін кешіктіріп оқу, ақшам намазын кірісімен оқу – мұстахап. Мұның үкімін жасағанға – сауап, жасамағанға күнә жоқ. Ибн Абидин мәндуб, мұстахаб, нәпіл терминдерінің бір мағына беретінін айтқан&lt;ref&gt;Ибн Абидин, «Радд әл-Мухтар». Египет. т. 1, 115.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> {{Col-3}}<br /> ==== Мубах ====<br /> '''Мубах''' — жасалуы мен жасалмауында діни жағынан ешқандай тосқауыл болмаған, яғни жауапкердің еркіндегі іс-әрекеттер. Мәселен, тамақ ішу, ұйықтау, т.б.<br /> <br /> ==== Харам ====<br /> {{main|Харам}}<br /> '''Харам''' — жасалуы мен пайдалануы Исламдық тұрғыдан қатаң тыйым салынған нәрселер. Ішімдік ішу, құмар ойындар ойнау, зина жасау, адам өлтіру, ғайбаттау, жала жабу, т.б. іс-әрекеттер осыған жатады.<br /> <br /> ==== Мәкрүһ ====<br /> {{main|Мәкрүһ}}<br /> '''Мәкрүһ''' — сөздікте жағымсыз, ұнамсыз, жек көрілген нәрсе деген мағынаны білдіреді. Діни терминге салсақ, дін тұрғысынан ұнамсыз, жаман іс-әрекет. Дәрет пен ғұсыл алғанда суды ысырап ету секілді іс-әрекеттер осы мәкрүһке жатады.<br /> <br /> Мәкрүһ екіге бөлінеді:<br /> # Харамға жақын мәкрүһ (Тахримән мәкрүһ). Мысалға: дәрет алғанда суды ысырап ету, т.б.<br /> # Халалға жақын мәкрүһ (Тәнзиһән мәкрүһ). Мысалға: мұрынды оң қолмен шаю, т.б.<br /> <br /> ==== Муфсид ====<br /> '''Муфсид''' — басталған ғибадатты бұзатын нәрсе. Муфсидтің әдейі жасалуы күнә тудырады. Қателесіп жасаса, күнә мен азап жоқ. Намазда өз-өзін ұстай алмай күлу секілді іс-әрекеттер осыған жатады.<br /> {{Col-3}}<br /> {{Col-end}}<br /> <br /> === Ислам шариғаттының негіздері ===<br /> ==== Құран ====<br /> {{main|Құран|Құран тарихы|Құран оқылуы}}<br /> {{Құран Кәрім}}<br /> <br /> [[Сурет:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|right|Осман нұсқасының тағы бір суреті]]<br /> '''Құран''' — [[Фатиха сүресі|«Фатиха»]] сүресінен басталып, «Нас» сүресінен бітетін ақырғы пайғамбар Аллаһтың елшісі Мұхаммедке {{Салауат}} түсірілген Аллаһтың сөзі. Құранда 114 [[сүре]], 6236 [[аят]] бар. Құран әдеби араб тілінде түсіріліп, Ислам шариғатының негізі боп табылады. Аллаһ Тағала Құранды өзгертулер мен қосымшалардан сақтауға уәде берген. Оның ішінде наным-сенім, ғибадат, адамдардың ара-қатынасы және т.б. мәселелердің үкімдері жалпы және жекеше түрде баяндалған.<br /> <br /> Ең алғашқы түсірілген уахи болып Құранның [[Аләқ сүресі]] саналады, ал елшіліктің ең алғашқы аяты деп [[Муддәссир сүресі]]нің бастапқы аяттары саналады. Сондықтан кейбір ғалымдар Мұхаммед {{Салауат}} «Алақ» сүресінің түсуімен пайғамбар, «Муддассир» сүресінің түсуімен елші болды деп санайды.<br /> <br /> {{Тағы қараңыз|Аяттардың түсу себептері}}<br /> <br /> [[Аяттардың түсу себептері|Түсу себебіне]] байланысты Құран аяттары екіге бөлінеді:<br /> # Аллаһ тарапынан ешбір себепсіз түсірілген аяттар;<br /> # Белгілі бір оқиғаға байланысты немесе басқа да себебтемен түсірілген аяттар;<br /> <br /> {{Тағы қараңыз|Құран тарихы|Меккелік сүре|Мединелік сүре}}<br /> <br /> Құран үзік-үзік болып 23 жыл бойы түсірілген. Бұл уақыттың көп бөлігін Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} Меккеде өткізген. Сондықтан ғалымдар аяттарды «меккелік» және «мединелік» деп екіге бөледі:<br /> # '''[[Меккелік сүре|Меккелік аяттар]]''' — меккелік Исламға қарсы мұшриктерге арналғандықтан қатал стилді және қысқа да нұсқа болып келеді. Сонымен қатар меккелік аяттар көбінесе таухид, иман, Ақырет күніне сену мәселелерін қозғайды;<br /> # '''[[Мединелік сүре|Мединелік аяттар]]''' — бұл кезде мұсылмандар көбейгесін көбінесе жұмсақ түрде, мұсылмандарға қатысты шариғат үкімдерін баяндайды. Сонымен қатар джиһад заңдастырылғандықтан және мұнафықтардың екіжүзділігі көрінгендіктен джиһад пен екіжүзділер туралы аяттар түсе баятады&lt;ref&gt;[http://www.ibnothaimeen.com/all/index/osool_fi_altafseer_001.pdf «Усуль фит-тафсир»] — [[Мұхаммед әл-Усәймин]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== Сүннет ====<br /> {{main|Сүннет}}<br /> Қасиетті Құран Мұхаммед пайғамбарға {{Салауат}} еруге, оған бағынуға бұйырады, сондықтан Сүннет Ислам шариғатының екінші негізі болып саналады. '''Сүннет''' деп пайғамбардың кез келген сөзін, ісін немесе бір нәрсені іштей қолдауын атайды. Бастапқыда Мұхаммед пайғамбар өзінен хадистер жазуды құптамаған. Мысалға мына сөздері:<br /> {{quotation|«Менің атымнан Құраннан басқа ештеңе жазбаңдар. Ал егер біреу менің атымнан Құраннан басқа бірдеңе жазса — өшірсін»&lt;ref&gt;«Сахих Муслим», 3004&lt;/ref&gt;|}}<br /> <br /> Алайда артынан Абдуллаһ ибн Амр деген сахаба осы туралы сұрағанда ол аузына меңзеп:<br /> {{quotation|«Жаз! Оның Қолында жаным болғанмен ант етемін, бұл жерден ақиқаттан басқа ештеңе шықпайды», — деп айтады|[[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 2/62, [[Әбу Дәуд]] 3646, [[Әд-Дарими]] 1/125. Сахих хадис: «әс-Сильсиля әс-сахиха» 1532}}<br /> Және Хафиз әс-Сахауи «Фатх әл-муғис» кітабында айтқандай Ислам ғалымдары Сүннетті жазуға бір ауыздан рұқсат берген.<br /> <br /> {{Тағы қараңыз|Құраншылар}}<br /> <br /> Соңғы кездері Сүннетті өзгеріске ұшыраған деп, тек Құранға еріп, шариғатты тек содан алу керек деген «құраншылар» қозғалысы пайда болды. Оларға жауап ретінде Сүннетті мойындайтын мұсылмандар Құранның өзінде келген пайғамбарға еруге үгіттейтін аяттарды алып келеді. Мысалға:<br /> {{quotation|«Шын мәнінде ол өз қалауымен сөйлемейді · Бұл тек қана түсіріліп жатқан уахи» |[[Нәжм сүресі]], 3-4 аяттар}}<br /> {{quotation|«Сендерге елші не берсе соны алыңдар да, ол неден қайтарса содан тыйылыңдар!» |[[Хашр сүресі]], 7-ші аят}}<br /> <br /> Сонымен қатар пайғамбардан мынадай хадис жеткен:<br /> {{quotation|«Адамға меннен бір хадис жеткенде ол: „Біз бен сендердің арамызда Аллаһтың Кітабы бар! Оның ішінде рұқсат болған нәрсені халал санаймыз, тиым салынған нәрсені харам санаймыз“, — деп айтуы мүмкін. Алайда шын мәнінде Аллаһтың елшісі харам қылған нәрсе Аллаһтың өзі харам қылған сияқты!»|[[Имам әт-Тирмизи]] (2664), [[Ибн Маджаһ]] (12). Хадис сахих: «Мишкат әл-масабих», 163}}<br /> ===== Сүннет кітаптары =====<br /> {{main|Хадис жинақтары}}<br /> Танымал хадис жинақтары:<br /> * Имам [[Мұхаммед әл-Бұхари]]дің [[сахих әл-Бұхари|«Сахих»]] жинағы;<br /> * [[Имам Муслим]] ибн Хаджжадждің [[Сахих Муслим|«Сахих»]] жинағы;<br /> * Имам [[Әбу Дәуд]]тің [[Сунан Әбу Дәуд|«Сунан»]] жинағы;<br /> * [[Имам әт-Тирмизи]]дің [[Жамиғ әт-Тирмизи|«Сунан»]] жинағы;<br /> * Имам [[ән-Нәсәи]]дің [[Сунан ән-Нәсәи|«Сунан»]] жинағы;<br /> * Имам [[Ибн Маджаһ]]тың [[Сунан Ибн Маджаһ|«Сунан»]] жинағы;<br /> * Имам Мұхаммед ибн Исмаил әл-Бұхаридің «Адаб әл-муфрад» кітабы;<br /> * Имам [[әл-Хаким ән-Найсабури|әл-Хакимнің]] «Мустадрак» кітабы;<br /> * Имам Мұхаммед ибн Абдуллаһ әл-Хатыб әт-Тибризидің «Мишкат әл-масабих» жинағы;<br /> * Шейх [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани]]дің «Сахих әл-джамиғ әс-сағир» жинағы;<br /> * Имам [[Ахмад ибн Ханбал]]дың «Муснады»;<br /> * Имам [[ән-Нәуәуи]]дің «Рияд әс-салихин» жинағы;<br /> * Шейх [[Муқбиль ибн Һади]]дің «әл-Джәмиғ әс-сахих мимма ләйса фи сахихайн» жинағы;<br /> <br /> ==== Ижмағ ====<br /> {{main|Ижмағ}}<br /> '''Ижмағ''' ({{lang-ar|إجماع}}) — Пайғамбардан {{Салауат}} кейінгі заманда мұсылман ғалымдарының бір үкімге бір ауыздан келісуі. Ижмағқа [[сахаба]]лардың пайғамбарлық заманда істеген істері жатпайды, себебі сахабалардың ол кезде істеген амалдары өздігінен шариғи дәлел болып саналады. Егер ғалымдар бір үкімге ижмағ қылса, ешкімге оны бұзуға немесе жоққа шығаруға рұқсат етілмеген&lt;ref&gt;[http://www.ibnothaimeen.com/all/books/printer_17746.shtml «Ижмағ», Ибн әл-Усәймин]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[s:ar:مجموع الفتاوى/المجلد العشرون/سئل عن معنى إجماع العلماء|«Маджмуғ әл-фатауа» — «Ғұламалардың ижмағы туралы сұралғанда»]]&lt;/ref&gt;, себебі Пайғамбар {{Салауат}} айтқан:<br /> {{quotation|«Менің үмметім адасуда жиналмайды»|[[Имам әт-Тирмизи]] (2167), [[Әбу Дәуд]] (4235), [[Ибн Маджаһ]] (3590)}}<br /> <br /> Ижмағтың екі түрі болады:<br /> # «Ижмағ қатғий» — үмметтің анық келісімімен болған ижмағ. Мысалға: намаздың парыз екеніне ижмағ, зинаның харам екеніне ижмағ, т.б.<br /> # «Ижмағ занний» — бір нәрсеге ерумен, немесе еш нәрсе айтпай, бақылаумен болған ижмағ. Яғни бір ғалымның айтқан нәрсесіне басқа ғалымдардың ештеңе айтпай еруі, немесе оған қарсы шықпауы. Бұл ижмағ түрін бекітуде, яғни дәлел ретінде қабылдауда мұсылман ғалымдарында келіспеушілік болған.<br /> <br /> Шейх әл-Ислам [[Ибн Таймийа]] айтады:<br /> {{quotation|«Ижмағ — ол [[Сәләфия|сәләфтардың]] бір нәрсеге бірігуі, тіпті егер олардан кейін келіспеушіліктер көбейіп, үммет бөлініп кетсе де»|«Шарх әл-ақида әл-уасития», [[Мұхаммед әл-Усәймин]], 2/328. «Ибн әл-Джәузи» баспа үйі}}<br /> <br /> ==== Қияс ====<br /> {{main|Қияс}}<br /> '''Қияс''' — Ислам фиқһында кең таралған ұқсастық бойынша ([[аналогия]]) үкім шығару әдісі. Мұсылман ғалымдарының арасында қияс Құран, Сүннет және ижмағтан кейінгі орын алады. Алайда қиястың рұқсат етілген және тыйым салынған түрлері бар. Тыйым салынған түрлеріне біреудің Құран мен Сүннеттен дәлелі болып тұрып қияс арқылы үкім шығаруы жатады. [[Абдуллаһ ибн Масғұд|Ибн Масғұд]] айтқан:<br /> {{quotation|«Дін мәселелерінде қиясқа негізделетін болсаңдар, көптеген харам нәрсені халал қылып, халал нәрселерді харам қылып аласыңдар»&lt;ref&gt;[http://www.waqfeya.com/book.php?bid=963 «Әл-фақиһ уәл-мутафақиһ»] — Хатыб әл-Бағдади&lt;/ref&gt;|}}<br /> {{quotation|«Аллаһ айтты (Ібіліске): Саған мен әмір еткенде сәжде жасауға не кедергі болды? — деп. Ол жауап берді: Мен одан жақсырақпын! Сен мені оттан, ал оны балшықтан жараттың»|7:12}}<br /> [[Әл-Хасан әл-Басри]] мен [[Мұхаммед ибн Сирин]] осы аятқа сүйеніп ең бірінші боп тыйым салынған қиясты Ібіліс қолданған деп санаған&lt;ref&gt;«Тәфсир әт-Табари», 5/438&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==== Ижтиһад ====<br /> {{main|Иджтиһад}}<br /> '''Ижтиһад''': шариғи үкім шығарудағы ғалымның ізденіс қылып, еңбек етуі.<br /> Ижтиһад жасаудағы [[муджтаһид]]тің шарттары&lt;ref&gt;«әл-Усуль мин илм әл-усуль», [[Мұхаммед әл-Усәймин]]&lt;/ref&gt;:<br /> * Ижтиһадқа қажетті Құран, Сүннет және т.б. шариғат негіздерінен дәлелдерді білуі;<br /> * [[Иснад]], [[хадис]] тізбегінегі адамдар секілді хадистердің [[Хадис санаттары|сахих немесе әлсіздігіне]] байланысты үкімдерді білуі;<br /> * Үкімі жойылған немесе ижмағқа қайшы нәрселермен үкім шығармау үшін [[Насх|насих пен мансухты]] (яғни үкімін жоюшы және үкімі жойылған аят пен хадистер) білуі, ижмағты білуі қажет;<br /> * Дәлелдерден анықтаушы және жеке дәлелдерді айыра білуі;<br /> * Тілден және [[фиқһ негіздері]]нен «жалпы және жеке» деген сияқты сөздік ишараттардың мағынасын білуі;<br /> * Дәлелдерден үкімдер шығаруға қабілеті болуы керек;<br /> <br /> == Фиқһ ==<br /> {{main|Фиқһ|Фиқһ негіздері}}<br /> {{Фиқһ негіздері}}<br /> '''Фиқһ''' ({{lang-ar|فقه}}) — тілдік мағынасы «түсіну». Бұл мағынада «фиқһ» сөзі Құранда бірнеше жерде қолданылады. Мысалға:<br /> {{quotation|Қазақша: «…бірақ сендер олардың мадақтарын '''түсінбейсіңдер'''…»&lt;br /&gt;[[Араб тілі]]нде: <br /> «…و لكن لا '''تفقهون''' تسبيحهم…»|[[Исра сүресі]], 44-ші аят}}<br /> Шариғат терминологиясында «фиқһ»: шариғаттың амалға қатысты үкімдерін дәлелдер арқылы білу. Кейде сол үкімдердің өзін «фиқһ» деп те атайды. Фиқһтың негіздері:<br /> # [[Құран Кәрім]]<br /> # [[Сүннет]]<br /> # [[Ижмағ]]<br /> # [[Қияс]]<br /> Фиқһта мукәллаф (балиғат жасына жеткен) мұсылмандардың амалдары жалпы және толықтай қарастырылып, адамның Жаратушысымен, өзімен және басқа адамдармен болған қатынасын реттейді. Фиқһ мукәллаф адамның сөздерін, амалдарын, келісімдерін, мүлкін жұмсауын қамтиды. Фиқһ екіге бөлінеді:<br /> # Ғибадаттың үкімдері: намаз, ораза, қажылық сияқты ғибадаттардың үкімдері.<br /> # Қарым-қатынас үкімдері: келісімдер, мал-мүлікті жұмсау, қылмыс пен жаза, кепіл беру, және тағы да басқа адамдар арасындағы қарым-қатынастың үкімдері.<br /> Фиқһты білудің әсері Аллаһтың құлының салихалылығында, оның амалдарының дұрысталуында, әдебінің түзелуінде білінеді. Ал егер мұсылман дұрысталса — жамағат та дұрысталып, оның нәтижесі осы дүниедегі бақытты өмір мен Аллаһтың Ақыреттегі ризалығы болмақ&lt;ref&gt;[http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/parts/Feqh_Meesr/ar_feqh_almeesr_from_quran_and_sunnah_a.pdf «Әл-фиқһ әл-муяссар фи дау әл-Китаб уәс-Сунна» — Кіріспе; «Патша Фаһдтың Медине қаласындағы Құран Шәрифті басып шығаруға арналған комбинаты», 2004]&lt;/ref&gt;. Мұхаммед пайғамбар &lt;small&gt;(Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын)&lt;/small&gt; айтқан:<br /> {{quotation|«Аллаһ кімге жақсылық қаласа дінді түсінетін (фақиһ) қылады»|«Сахих әл-Бұхари» (71); «Сахих Муслим» (1037)}}<br /> <br /> === Фиқһ мазһабтары ===<br /> {{Infobox Muslim scholars}}<br /> {{main|Мазһабтар}}<br /> [[Фиқһ]] мазһабтарының ішінде бір ғалымның ойлары мен шариғи мәселелерге көзқарастары болып, бірақ оны тарататын, нақтылайтын шәкірттер болмағасын толықтай дамымаған, бізге көп үкімдері жетпеген жеке мазһабтар бар. Сонымен қатар негізін салған [[муджтаһид]]-ғалымдардың көзқарастары шәкірттері арқылы дамуын тауып, кең таралған көпшілік-жамағи мазһабтар бар. Бұл мазһабтар негізін қалаған имамдардың атымен аталып осы күнге шейін жеткен. Бұл мазһабтардың қатарына пайда болу реті бойынша: ханафи мазһабы, малики мазһабы, шафиғи мазһабы және ханбали мазһабы жатады. Оған қоса кейде заһири мазһабы да қосылады. Міне осы мазһабтар [[Әһл әс-Сунна|«Әһлі-Сүннет»]] мазһабтары деп аталады. Әһлі-Сүннет мазһабтарынан бөлек [[Шииттер|шиғалардың]] «джафари» және «[[Зәйдилік|зәйди»]] мазһабтары, [[Харижилік|харижиттердің]] «ибади» мазһабы бар.<br /> <br /> ==== Ханафи мазһабы ====<br /> [[Сурет:Muslims schools.png|thumb|right|Мазһабтар таралған аймақтардың картасы]]<br /> {{main|Ханафи мазһабы}}<br /> '''Ханафи мазһабы''' — [[Имам Ағзам Әбу Ханифа]]ға телінетін Әһлі-Сүннет фиқһ мектебі. Қалаушысының есіміне сәйкес «ханафи мазһабы» деп аталады. Шын аты Нуғман ибн Сәбит болған Әбу Ханифа һижраның 80 жылы ([[699]] ж.) [[Куфа]] қаласында дүниеге келіп, һижраның 150 ж. ([[767]] ж.) сол жерде қайтыс болады. Ханафи мазһабына кіретін ғалымдар Әбу Ханифаны ''«Имам Ағзам»'' (ұлы имам) деп атайды.&lt;ref name=&quot;tarih2&quot;/&gt; Кейбір тарих ғалымдары Әбу Ханифаны сахабаларды көрген табиғиндерден деп есептейді, себебі ол сахаба Малик ибн Әнәстан хадистер риуаят еткен. Бірақ басқа тарихшылар оны табиғиндердің ізбасарларынан деп санайды.<br /> <br /> Имам Әбу Ханифа Исламның көптеген мәселелерін білген ғалым болғанымен, оның негізгі еңбегі фиқһ саласында болған. [[Абдуллаһ ибн әл-Мубарак]] ол туралы айтқан:<br /> {{quotation|«Мен оған фиқһте тең келетін ешкімді білмеймін!»&lt;ref name=&quot;tahzib&quot;&gt;«Тәһзиб әл-кәмәл», Имам әл-Миззи; «Тәһзиб әт-тәһзиб», Ибн Хаджар әл-Асқалани&lt;/ref&gt;|}}<br /> [[Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи|Әш-Шафиғи]] ол туралы:<br /> {{quotation|«Фиқһте барлық адам Әбу Ханифаның арқасында өмір сүреді»&lt;ref name=&quot;tahzib&quot;/&gt;|}}<br /> <br /> ==== Малики мазһабы ====<br /> {{main|Малики мазһабы}}<br /> '''Малики мазһабы''' — Имам [[Малик ибн Әнәс]]қа телінетін Әһлі-Сүннет фиқһ мектебі. Оның негізін қалаған Мәлик ибн Әнәс һижри 96-шы жылы ([[711]] ж.) [[Медине]] қаласында дүниеге келіп, 179-шы жылы ([[795]] ж.) қайтыс болған. Имам Мәлик [[Йемен]]нен көшіп келген Хумайр патшалық аулетінен шыққан. Оның отбасы шариғи біліммен танымал болып, оның өзі де «Имам дар әл-Һижра („дар әл-һижра“ — Медине қаласы)» деген атақты алған. Имам Малик [[хадис]]терге үлкен көңіл бөліп, өзінен кейін «Муатта» хадистер жинағын қалдырған&lt;ref&gt;[http://www.islamhouse.com/p/68826 Малик ибн Анас — Islamhouse.com]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==== Шафиғи мазһабы ====<br /> {{main|Шафиғи мазһабы}}<br /> '''Шафиғи мазһабының''' негізін салушы — [[Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи]]. Һижра жыл санауы бойынша 150 жылы [[Палестина]]дағы [[Газа]] қаласында дүниеге келген. Жеті жасында Құранды жаттап бітірген Мұхаммед ибн Идрис, 15 жасында [[пәтуа]] беруге рұқсат алады. Имам әш-Шафиғи атақтығалымдар: Имам Маликтен, Суфйан ибн Уяйнадан, Имам Мұхаммед әш-Шайбаниден білім алған. Өзінің қысқа ғұмырында әш-Шафиғи Меккеде, Йеменде, Иракта, Мысырда білім алып, сол жерлерде сабақ берумен айналысты. Имам әш-Шафиғи ең бірінші болып «усуль әл-фиқһ» ғылымын енгізіп, сол жайлы «Рисалә» кітабын жазады. Имам [[Ахмад ибн Ханбал]] оны өз ұстазы санап, оны Аллаһтын дінді жаңартуға жіберген «муджәддиді» санаған. Һижра жыл санауы бойынша 204 жылы дүниеден озды.<br /> <br /> ==== Ханбали мазһабы ====<br /> {{main|Ханбали мазһабы}}<br /> Мазһабтың негізін салушы — [[Ахмад ибн Ханбал|Имам Ахмад ибн Мұхаммед ибн Ханбал әш-Шәйбани]]. Һижра жыл санауы бойынша 164-ші жылы ([[778]] ж.) [[Мерв]] қаласында дүние келіп, һижри жыл санауы бойынша 241-ші жылы ([[855]] ж.) қайтыс болды. Жастайынан әкесінен жетім қалған Имам Ахмад шариғат пәндеріне, оның ішінде хадис іліміне көп көңіл беріп, ұлы мухадди атанады. Ол Әбу Ханифаның атақты шәкірті Имам [[Әбу Юсуф]]тан, Имам әш-Шафиғиден, Уәкиғ ибн әл-Джаррахтан білім алған. Тіпті оның ұстаздары болған [[Әбу Дәуд]], [[Имам Муслим]], Имам әл-Бұхарилер одан хадис риуаят ететін болған&lt;ref name=&quot;ahmad&quot;&gt;[http://www.islamhouse.com/p/68832 Имам Ахмад — Islamhouse.com]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Имам Ахмад билікке келген [[Мутазилиттер|мутазилиттік]] сенімді ұстанатын халифтерден көп қысым көреді. Ұзақ уақыт түрмеде қамалып, азапталса да Ислами сенімнен бас тартпаған ол әлі күнге шейін ең атақты діни авторитеттердің бірі саналады.<br /> <br /> Имам Ахмад шариғаттағы дәлелдерді Құран мен Сүннеттен алуға шақырып, имамдардың сөздеріне соқыр еруге тыйым салған. Ол айтқан:<br /> {{quotation|«Менің пәтуаларыма, Маликтің, әш-Шафиғидің, әл-Әузағи мен әс-Сәуридің пәтуаларына соқыр ермеңдер. Пәтуаларыңды олар пәтуа алған жерден алыңдар!»&lt;ref name=&quot;ahmad&quot;/&gt;|}}<br /> <br /> [[Ибн әл-Джәузи]] Имам Ахмадтың мынадай сөзін жеткізген:<br /> {{quotation|«Кімде-кім Аллаһтың Елшісінің, оған Аллаһтың салауаты мен сәлемі болсын, сахих хадисін қабылдамаса, ол құрудың алдында тұр!»&lt;ref name=&quot;ahmad&quot;/&gt;|}}<br /> <br /> ==== Басқа мазһабтар ====<br /> Аталған төрт мазһабтан бөлек ерушілер саны аз және аз елдерде таралған мазһабтар бар.<br /> <br /> ===== Джафари мазһабы (шиғалар мазһабы) =====<br /> {{main|Шиғалық мазһабтар}}<br /> Бұл мазһабтың бастаушысы деп шиғалар [[Джафар әс-Садиқ]]ты санайды. Ол һижри 80-148 ([[702]]-[[765]]) жылдары [[Медине]]де өмір сүрген. Әһлі-Сүннет ғалымдары арасында ол білімді саналып, Имам [[Әбу Ханифа]] мен [[Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи]] оның мәжілістеріне қатысқан. Он екі имамды мойындайтын шиитттерде ол алтыншы имам саналады. Джафари мазһабын ұстанушылар сахабалардың ешбір ижмағын мойындамайды, тек сол сахабалардың қатарында [[Әли ибн Әбу Талиб]] болмаса. Сонымен қатар олар Әли ұрпағынан шыққан имамдарды күналар мен қателерден сақталған шариғат көзі санайды. Олар ижтиһад құқығына тек қана «имамдар» ие, басқаларына ижтиһад жасағанда олардың пікірлеріне қайшы келуге болмайды деп есептейді&lt;ref name=&quot;shia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shia1&quot;/&gt;.<br /> <br /> ===== Заһири мазһабы =====<br /> {{main|Заһири мазһабы}}<br /> Имам [[Дәуд ибн Әли]] әл-Асфаһани әз-Заһири ([[815]]-[[883]]) қалаған мазһаб. Бұл мазһабтағы шариғат негіздері Әһлі-Сүннет мазһабтарына ұқсас. Мазһабтың «заһири» аталу себебі олар үкім шығаруда аят-хадистердің сыртқы мағынасын ғана алуды қолданады. Заһири мазһабының атақты ғалымдарының бірі — Имам [[Ибн Хазм]] әл-Андалуси. Заһири мазһабы Испанияда кең таралғанмен, ол жақтағы халифаттың құлауымен толығымен жойылып кетіп, тек жазба еңбектері жеткен&lt;ref&gt;«Эволюция фикха», Билал Филипс&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===== Зәйди мазһабы (шиғалар мазһабы) =====<br /> {{main|Зәйдилік}}<br /> Зәйди мазһабының үкімдері Әһлі-Сүннет мазһабтарының, оның ішінде ханафи мазһабының үкімдеріне ұқсас болып келеді, себебі бұл мазһабтың негізін салушы саналатын [[Зәйд ибн Әли]] «Зәйн әл-абидин» ибн әл-Хусәйн ибн [[Әли ибн Әбу Талиб]] (һижри 80-122 жж.) [[Ирак]]тың Әбу Ханифа білім алған ғалымдарынан білім алуы. Бұл мазһабта Құранмен қоса Сүннет те шариғаттың көзі саналады және хадистер тек қана Әһлі-Бәйтпен шектелмейді, басқа сахабалардан да алынады.<br /> <br /> ===== Ибади мазһабы (харижилік мазһаб) =====<br /> {{main|Ибади мазһабы}}<br /> Ибади мазһабының негізін қалаушысы Джәбир ибн Зәйд әл-Азди. Бұл мазһаб Әһлі-Сүннет мазһабтарына көптеген мәселелерде ұқсас болғанымен, кейбір үкімдерінде оларға қайшы келеді&lt;ref&gt;ﺍﻟﻤﺪﺧﻞ ﻟﺪﺭﺍﺳﺔ ﺍﻟﻔﻘﻪ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ ﻭﻧﻈﺮﻳﺎﺗﻪ ﺍﻟﻌﺎﻣﺔ. ﺩﻛﺘﻮﺭ ﺭﻣﻀﺎﻥ ﻋﻠﻲ ﺍﻟﺸﺮﻧﺒﺎﺻﻲ، ﺩﻛﺘﻮﺭ ﺟﺎﺑﺮ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﻬﺎﺩﻱ ﺳﺎﻟﻢ ﺍﻟﺸﺎﻓﻌﻲ. ﺍﻟﻤﺬﻫﺐ ﺍﻷﺑﺎﺿﻲ ﻭﺍﻟﻤﺬﻫﺐ ﺍﻟﻈﺎﻫﺮﻱ: ﺻﻔﺤﺔ 259-263&lt;/ref&gt; Ибади мазһабы [[Оман]] сұлтандығында көп тараған.<br /> <br /> ===== Әузағи мазһабы =====<br /> {{main|Әузағи мазһабы}}<br /> [[Әл-Әузағи|Әбу Амр Әбдуррахман ибн Амр әл-Әузағи]] ([[707]]-[[774]]) негізін қалаған Әһлі-Сүннет мазһабы. Әл-Әузағи өз кезінің ұлы ғалымы болған адам. Оның мазһабы Шам өлкесінде, содан кейін [[Андалусия]]да таралған. Бірақ Шамда шафиғи мазһабы, Андалуста малики мазһабы таралуымен бұл мазһаб әлсіреп, уақыт өте жойылып кеткен.<br /> <br /> ===== Ләйс ибн Сағд мазһабы =====<br /> {{main|Ләйс ибн Сағд мазһабы}}<br /> [[Мысыр]]лық ғұлама [[Ләйс ибн Сағд]]тың да Әһлі-Сүннет мазһабы саналған мектебі болған, бірақ уақыт өте жойылып кеткен.<br /> <br /> == Жиһад ==<br /> {{main|Жиһад}}<br /> «'''Джиһад'''» сөзі «күрес, күш жұмсау, соғыс» мағыналарын береді. «Қазіргі заманның араб тілінің сөздігіндегі» «джиһад» сөзінің анықтамасы: «Келісімге отырмаған кәпірлермен соғыс немесе Аллаһтың жолындағы соғыс. Дінді немесе отанды қорғау үшін соғысу»&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=جهاد&amp;cat_group=1&amp;lang_name=عربي&amp;type_word=2&amp;dspl=0 جهاد — AlMaany.com]&lt;/ref&gt;. Бірақ бұл сөз тек жаулармен соғысу мағынасында ғана емес, нәпсімен, [[шайтан]]мен күресу мағынасында да жұмсалады. Имам [[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]] айтады:<br /> <br /> {{quotation|«Джиһад екі түрлі болады: жаумен және өз нәпсіңмен, әрі жауға қарсы джиһадтан гөрі өз нәпсіңе қарсы джиһад әлдеқайда артық. Шын мәнінде, кімде-кім өзіне бұйырылғанды орындап, тыйым салынғаннан аулақ болу үшін өз нәпсісіне қарсы джиһад жасай алмаса, онда ол жауға да қарсы джиһад жасай алмайды. Алайда, дұшпанның тағы бір үшінші түрі бар, әрі онымен шайқаспаған адам, жауға да, өз нәпсісіне де қарсы жиһад жасай алмайды. Ол – шайтан. Оған қарсы джиһад жасау – жаумен де, өз нәпсімен де джиһад жасаудың негізі болып табылады. Аллаһ Тағала былай дейді: ''«Расында, шайтан – сендердің жауларың, ендеше оған жау ретінде қараңдар. Ол өз тобын Тозақ тұрғындары болуға шақырады»'' (Фатыр сүресі, 6-аят). Шайтанға жау ретінде қарау бұйрығы – оған қарсы джиһад жасап, онымен шайқасуда барлық күш-жігеріңді сарп етудің маңыздылығын көрсетеді. Өйткені шайтан – Аллаһ Тағаланың құлдарымен соғысуын тоқтатпайтын, әрі әлсіремейтін жау!»|«Зәәд әл-мәғад» 3/6; Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия}}<br /> <br /> Сондай-ақ Ибн әл-Қаийм қылышпен жасалатын жиһадтан гөрі дәлел мен түсіндірумен жасалатын джиһадты артық санаған, және бұл джиһадты пайғамбарлар мен олардың артынан ілескен имамдар жасайды деген. Бұған мына аят дәлел болады:<br /> {{quotation|«Егер Біз қаласақ, әрбір мекенге сақтандыратын ескертуші жіберер едік. Сондықтан, кәпірлерге бағынба да, оларға қарсы Құран арқылы ұлы жиһад жаса!» |[[Фурқан сүресі]], 51-52-аятта)}}<br /> <br /> == Ислам күнтізбесі ==<br /> [[Сурет:Lunar libration with phase Oct 2007 450px.gif|thumb|right|Мұсылмандар күнтізбесі [[Ай]] фазаларына негізделген]]<br /> {{main|Ислам күнтізбесі}}<br /> '''Ислам күнтізбесі''' [[һижра]]дан, яғни Аллаһ Елшісінің {{Салауат}} [[Мекке]]ден [[Медине]]ге жер аударған күнінен басталады. Һижра есебін пайғамбарымыз Мұхаммед (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) дүниеден өткен уақытанан кейін 5 жыл өткенде, [[637]] жылы халиф [[Омар ибн әл-Хаттаб]] ([[634]] — [[644]]) жасаған. Нақты жылдан 11 күн кем болғандықтан, Ислам күнтізбесіндегі жылдың басы жылжи береді. һижраның Күн қозғалысына қатысы жоқ. Ол тек Айға негізделген.<br /> <br /> == Ислами әдеп ==<br /> '''Ислами әдеп''' деп шариғаттан бастау алатын жақсы іс саналатын амалдар мен сөздер жиынтығын атайды. Мысалға: «әс-сәләму ғалейкум» деп амандасу, оған «уә ғалейкум әс-сәләм» деп жауа қайту, ас ішуді «бисми-Лләһпен» бастау, тамақты оң қолмен ішу, тамақтан кейін «[[әл-хамду ли-Лләһ]]» деу, ер балаларды сүндетке отырғызу, қажетілікті өтегеннен кейін тазалану, адам қайтыс болғандағы рәсімдер, оған жаназасын оқу; бұған әртүрлі дұғалар да жатады: үйден шыққандағы дұға, мешітке кіргендегі дұға, әжетханаға кіргендегі дұға; сонымен қатар басқалардың әуретіне қарамау да әдепке жатады.<br /> <br /> === Киім әдебі ===<br /> {{main|Исламдағы киім әдебі}}<br /> {{Ислам мәдениеті|state=autocollapse}}<br /> Мұсылманға тәкәппарлыққа әкелетін киім киюге тыйым салынған. Сол сияқты, қоршаған қауымнан өзгеше киімді киюге тыйым салынған. Адамдардан өзгешелену үшін киім киюге болмайды, мейлі ол киім қымбат болсын, арзан болсын, басқа адамдардыкіне ұқсаса да, ұқсамаса да, себебі бұл тәкәппарлыққа апарады&lt;ref&gt;«Нәйл әл-аутар» (2/94), Имам әш-Шәукани&lt;/ref&gt;. Оған қоса мұсылманнаң киімі кәпірлердің киіміне ұқсамауы керек, денеге жабысып тұрмауы керек және мөлдір болмауы керек.<br /> <br /> ==== Әйел киім үлгісі ====<br /> {{main|Хиджаб}}<br /> [[Сурет:Hijab world2.png|300px|thumb|left|Әлемдегі хиджабтың жағдайы:&lt;br /&gt;Қызыл: рұқсат етілмеген (мемлекеттік мекемелер/оқу орындары)&lt;br /&gt;Сары: кейбір әйелдер киеді&lt;br /&gt;Ақшыл жасыл: әйелдердің біразы киеді&lt;br /&gt;Орташа жасыл: әйелдердің көбісі киеді&lt;br /&gt;Қою жасыл: заң бойынша міндеттелген]]<br /> '''Хиджаб''' — әйелдің бүкіл денесі мен әшекейлерін бөтен ер кісілердің көзінен жасыру. Шариғат бойынша иман келтірген қыздар мен әйелдерге бөтен ер кісілерден жүздері мен қолдарын, онымен қоса бүкіл денесін және құлақ, қол, мойын, омырау, аяққа тағатын әшекейлерін толық жабу парыз етілген&lt;ref name=&quot;hijab&quot;&gt;[http://www.al-hanifiya.kz/tarbie-kitap/125-hidjab «Хиджаб немесе адамгершілік құндылықтарын қорғау»]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===== Хиджаб шарттары =====<br /> * Жамылғыш әйел кісінің ішкі киімдері мен дене мүшелері сыртынан көрініп тұратындай жұқа болмауы тиіс;<br /> * Жамылғышты әйел кісі басынан бастап жамылғаны жөн, осылай жамылу Құранда Аллаһ Тағала бұйырған «жилбабын жамылсын!» яғни «жамылғышты әйелдер басынан бастап жамылсын!» — деген бұйрыққа сай келеді;<br /> * Жамылғыштың матасы сыртынан қарағанда көз тартатын, яғни адамдарды өзіне қарататындай, немесе қызықтыратындай түсте болмауы керек;<br /> <br /> ===== Хиджаб киюге Құран мен Сүннеттен дәлелдер =====<br /> [[Сурет:Woman walking in Afghanistan.jpg|150px|thumb|right|Хиджабтың бетті толықтай жабатын түрін (бурқа) киген [[Ауғанстан]]дық әйел]]<br /> {{quotation|«Әй, пайғамбар! Жұбайларыңа, қыздарыңа және мүмін әйелдерге айт! (Үйлерінен шығатын болса) үстеріне жилбәбін (яғни жамылғысын) жапсын! Бұл оларды жеңіл (күң емес, жезөкше емес, азат әрі пәк әйел екендігін) тануға, оларға бөтен еркектердің тиіспеуіне жақын!» |[[Ахзаб сүресі]], 59-шы аят}}<br /> <br /> {{quotation|«Әй, Мұхаммед! Мүміндерге айт! Бөгде әйелдерге қараудан көздерін төмен түсірсін және ұятты жерлерін харамнан сақтасын! Осы олар үшін ең таза жол. Расында Аллаһ олардың не істейтіндерінен Хабардар. Мүмін әйелдерге де айт! Бөтен еркектерден көздерін төмен түсірсін! Әрі ұятты жерлерін харамнан сақтасын! Олар тек өздігінен көрініп тұрғаннан басқа әшекейлерін көрсетпесін! Және орамалдарын басына салып, онымен омырауларын жапсын! Әрі олар әшекейлерін көрсетпесін! Тек күйеулеріне, немесе әкелеріне, немесе күйеулерінің әкелеріне (яғни қайын аталарына), немесе ұлдарына, немесе күйеулерінің (басқа әйелдерден туған) ұлдарына, немесе аға-інілеріне, немесе аға-інілерінің ұлдарына, немесе әпке-сіңлілерінің ұлдарына, немесе мұсылман әйелдерге, немесе құлдарына, немесе әйел керек қылмайтын еркектерге, немесе әйелдердің ұятты жерлерін білмейтін жас балаларға көрсетсе онда оған рұқсат. Өздерінің жасырған әшекейлері біліну үшін аяқтарымен жерді тепсініп жүрмесін! Әй мүміндер! Табыста болуларың үшін барлығың Аллаһқа тәуба етіңдер!» |[[Нұр сүресі]], 30-31 аяттар}}<br /> <br /> [[Айша]] (Аллаһ одан разы болсын) айтқан:<br /> {{quotation|«Әуелгі муһажир әйелдерді Аллаһ мейіріміне бөлесін! Олар «Және орамалдарын басына салып, онымен омырауларын жапсын!» - деген Нұр сүресінің 31-ші аяты түскенде сырт киімдерін жыртып, оны орамал етіп бастарына салып алды»|«Сахих әл-Бұхари»}}<br /> <br /> ==== Ер адамның киім үлгісі ====<br /> Ер адамдардың әуреті кіндігінен бастап тізелеріне шейін, яғни бұл жерлерді киіммен жауып, бөгде адамдарға көрсетуге болмайды&lt;ref&gt;[http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/single2/ar_Conditions_for_Prayer_and_elements.pdf «Намаздың шарттары, оның рүкіндері мен уәжіптері», Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;. Күң әйелдердің де әуретінің шегі осы.<br /> <br /> === Тамақтану әдебі ===<br /> Сүннеттен келген тамақ жеудің бірнеше әдебі бар&lt;ref&gt;[http://www.islamhouse.com/p/68862 Культура употребления пищи в Исламе — Islamhouse.com]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:<br /> * Ас ішуді «бисми-Лләһ» деп бастау;<br /> * Асты оң қолмен ішу;<br /> * Мүмкіндігінше тамақты отырып ішу;<br /> * Ыстық тамақты суытып ішу;<br /> * Өз алдыңдағы тамақты ғана ішу;<br /> * Кедей-кепшіктермен немесе көршімен бөлісу;<br /> * Ас әкелінген ыдыс пен саусақтарды тазалап, қалдық қалдырмау;<br /> * Тамақ жеуде шектен шықпау;<br /> * Осы берілген ризық үшін Аллаһқа шүкіршілік қылу;<br /> <br /> === Ауыз қуысының гигиенасы ===<br /> {{main|Мисуак}}<br /> [[Сурет:Мисуак.jpg|thumb|right|Мисуак]]<br /> Тамақ ішкеннен кейін ауыз қуысын қалдықтардан тазалау үшін және жағымсыз иіс кетіру үшін мұсылмандар Арак ағашының (Salvadora Persica) тамырын қолданады. Бұл амал Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} Сүннетінен саналады&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;. Ол айтқан:<br /> {{quotation|«Сиуак – бұл ауыз қуысының таза болуы және Алла Тағаланың (сіздерге) разылығы»|[[Сахих әл-Бұхари]] 2/40; [[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 6/47; [[Ән-Нәсәи]] 1/10}}<br /> {{quotation|«Егер Үмметіме қиындық қылмағанда, оларға әрбір намаз алдында сиуак қолдануға әмір етер едім»|«[[Сахих әл-Бұхари]]» 887; «[[Сахих Муслим]]» 252}}<br /> Мисуак дәрет алған кезде, ұйқыдан тұрғанда, ауыздың иісі бұзылғанда, Құран оқырда, намаз алдында қолданылады. [[Айша]] ананың айтуы бойынша, Пайғамбар {{Салауат}} үйге кіре салысымен мисуак қолданатын болған&lt;ref&gt;«Сахих Муслим», 253&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> === Мұсылман мейрамдары ===<br /> {{main|Мұсылман мейрамдары}}<br /> [[Сурет:OldmapofMecca.jpg|thumb|right|Құрбан айт мерекесі [[қажылық]] кезінде өтеді]]<br /> Исламда мейрам ретінде екі айт — Ораза айты мен Құрбан айт, [[Арафат]] күні және Ташриқтың үш күні бекітілген. Пайғамбар Мединелік адамдар бір мейрамды тойлағанын көргенде былай деген:<br /> {{quotation|«Шын мәнінде Аллаһ оларды екі жақсырақ күндермен ауыстырды: құрбан шалатын күнмен және ауыз ашатын күнмен»&lt;ref&gt;Әбу Дәуд (1134), ән-Нәсәи (1556), Ахмад (3/178), Әбдурраззақ (15566)&lt;/ref&gt;|}}<br /> <br /> Ол тағы да:<br /> {{quotation|«Ей мұсылмандар! Арафат күні, құрбандық шалу күні мен Ташриқтың үш күні — біздің айтымыз»&lt;ref&gt;Әбу Дәуд (2419), әт-Тирмизи (773), ән-Нәсәи (5/252)&lt;/ref&gt;|}}<br /> <br /> ==== Ораза айт ====<br /> [[Сурет:Ramadan Dinner 2005-11-07.jpg|thumb|right|Ауызашар (ифтар)]]<br /> {{main|Ораза айт}}<br /> Рамазан айындағы оразаның аяқталғаннан кейінгі [[Шәууәл]] айының бірінші күні Ораза айт ({{lang-ar|عيد الفطر}} — 'ид әл-фитр) деп аталады. Бұл күні мұсылмандар мешітте жиналып жамағатпен Айт намазын оқиды. Ораза ұстауға тыйым салынған күн&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=عيد+الفطر&amp;cat_group=1&amp;lang_name=عربي&amp;type_word=2&amp;dspl=0 عيد الفطر — AlMaany.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==== Құрбан айт ====<br /> {{main|Құрбан айт}}<br /> Құрбан айт ({{lang-ar|عيد الأضحى}} — 'ид әл-адха) [[Зул-Хиджа]] айының оныншы жұлдызы. Қажылықтың аяқталуына байланысты мұсылмандар [[Айт]] намазын оқып, құрбандық шалатын күн. Бұл күні ораза ұстауға болмайды&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=عيد+الأضحى&amp;cat_group=1&amp;lang_name=عربي&amp;type_word=2&amp;dspl=0 عيد الأضحى — AlMaany.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==== Мәулид ====<br /> {{main|Мәулид}}<br /> '''Мәулид''' ({{lang-ar|مولد}}) — араб тілінде «туған күн, туған жер» мағынасын білдіреді&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=مولد&amp;cat_group=1&amp;lang_name=عربي&amp;type_word=2&amp;dspl=0 مولد — AlMaany.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;. Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} мен оның сахабалары тойламағанмен, мәулид кейбір мұсылман елдерінде Пайғамбардың өмірбаянын оқумен, оған арнап өлең жазуменен аталып өтіледі. Мәулидті һижри VII ғасырда Сирияның Ирбиль мекенінің әмірі Мұзаффар әд-Диннің бұйрығымен тарихта алғашқы рет атап өткен&lt;ref&gt;«Хусн әл-мақасид фи ағмал әл-мәулид»; Имам әс-Суйути&lt;/ref&gt;. Кейбір мұсылмандар бұл амалды Ислам дініне қатысы жоқ бидғат пен Иса пайғамбардың туған күнін тойлайтын христиандарға еліктеу деп санайды, себебі бұл амал Құран мен Сүннетте әмір етілмеген, соған қоса алғашқы мұсылмандар оны істемегені белгілі&lt;ref&gt;[http://toislam.ws/books-manhaj/223-maulidbook «Мәулид — ең қауіпті бидғат және неге оны ханафилер атамайды»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> === Тағамдағы халал мен харам ===<br /> <br /> Исламдағы тамақатанудағы халал мен харам түсініктері тек қана сыртқы тазалықты емес, сонымен қоса адамның ішкі дүниесінің саулығының кепілі болып саналады. Бұған мына хадис мысал бола алады:<br /> {{quotation|Расында, Аллаһ Тағала — Пәк, және ол пәк болған нәрседен басқаны қабыл етпейді. Расында, Аллаһ пайғамбарларға нені жүктеген болса, иман келтіргендерге де соны жүктеді. Аллаһ Тағала былай деді: '''„Иә, пайғамбарлар! Таза нәрселерден жеңдер де, таза амалдар жасаңдар“''' (23: 51). Ұлы Аллаһ сондай-ақ былай деді: '''„Иә, иман келтіргендер! Ризықтандырғанымыздың жақсысынан жеңдер“''' (2: 172). [[Әбу Һурайра]], оған Аллаһтың ризашылығы болсын былай деді: «Осыдан кейін Пайғамбар, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, шашы жалбырап, үстін шаң басқан адам жайлы ескертті: „Ол адам ұзақ уақыт бойы сапарда жүріп, кейін қолын көкке көтеріп: «Иә Раббым, иә Раббым!» — дейді. Бірақ оның жегені — харам, ішкені — харам және оның кигені — харам, сонда оның дұғасы қалайша қабыл болмақ?!»|«Сахих Муслим», 1015}}<br /> <br /> Хафиз [[Ибн Кәсир]] былай деген: <br /> {{quotation|«Рұқсат етілген нәрселермен тамақтану дұғалар мен ғибадаттардың қабыл болуының себебі болады, ал тыйым салынған нәрселермен тамақтану дұғалар мен ғибадаттардың қабыл болмауына апарып соқтырады»|Тәфсир Ибн Кәсир 1/280}}<br /> <br /> Исламда жеуге харам болған нәрселер&lt;ref name=&quot;hanif&quot;&gt;[http://www.al-hanifiya.kz/fikh-kitap/43-tagamdagy-halalmen-haram «Тағамдағы халал мен харам» — Al-Hanifiya.kz]&lt;/ref&gt;:<br /> * Өлексе (бұған тірі жануардан кесіп алған зат та жатады). Теңіз өлексесі халал саналады;<br /> * Доңыз-шошқа еті;<br /> * Қан;<br /> * кез келген мас қылатын ішімдіктер;<br /> * Сойдақ тістері бар жыртқыш жануарлар (жолбарыс, қасқыр, аю, арыстан), тек қорқау (гиена) ғана халал;<br /> * Тырнақты құстар (мыс.: бүркіт, қаршыға, сұңқар)<br /> * Үй есегі, жабайысы халал;<br /> * Қашыр ({{lang-ru|мул}})<br /> * Шегірткеден басқа барлық құрт-құмырсқа мен жәндіктер;<br /> * Ғалымдар маймыл етін бір ауыздан харам санаған;<br /> * Кейбір ғалымдар пілді де харам санаған;<br /> * Өлтіруге бұйырылған нәрселер харам: шаян, жылан, кішкентай кесіртке (үлкен кесіртке – варан халал), кезқұйрық, тышқан, қабаған ит, және т.б.<br /> * Өлтіруге тыйым салынған нәрселер харам: бал ара, құмырсқа, бәбісек, сауысқан құрбақа;<br /> * Нәжіспен қоректенген жануар тазармайынша харам;<br /> * Сатуға тыйым салынған жануарлар харам: ит, мысық;<br /> * Денсаулыққа зиян нәрселер харам;<br /> * Нәжіс нәрселер харам саналады;<br /> <br /> Бұл нәрселер анық харам болғанымен, егер адам аштықтан өлетін жағдайға жетсе өмірін сақтау үшін жеуге ғалымдар рұқсат берген, себебі мұсылман өз өмірін сақтауға тырысу керек. Харам деген аят немесе хадис келмеген жанкарлар мен құстардың еті халал саналады.<br /> <br /> Еті халал болған жануардың етін тек бірнеше шарттан кейін жеуге болады&lt;ref name=&quot;hanif&quot;/&gt;:<br /> * Оны сойған адам мұсылман, христиан немесе яһуди болуы шарт, басқа діндердің сойған етті жануар әу баста халал болса да жеуге тыйым салынған;<br /> * Бауыздаушы адамның ақыл-есі дұрыс болуы шарт;<br /> * Жануар тек Аллаһ үшін бауыздалуы шарт. Егер мұсылман малды бір пұт немесе «әулие» үшін сойса — ол харам саналады;<br /> * Бауыздар алдында «Бисми-Лләһ» деп айту;<br /> <br /> ==== Исламның алкогольді ішімдікке көзқарасы ====<br /> [[Алкоголь]]ді мас қылатын ішімдіктер кез келген мөлшерде харам боп саналады. Мұхаммед пайғамбар айтқан:<br /> {{quotation|«Мас қылатынның бәрі - шарап, ал шараптың бәрі - харам!»|«Сахих Муслим» (2002)}}<br /> Бірақ егер бір нәрсенің құрамына алкоголь қосылып (мыс.: дәрілер, шоколад өнімдері) оның мөлшері мардымсыз және бұл өнімді көп мөлшерде қолданғанда мас қылмайтын болса — бұл тағамды не дәрілік препараттарды қолдануға рұқсат етілген&lt;ref name=&quot;hanif&quot;/&gt;.<br /> <br /> ==== Исламның темекі өнімдеріне көзқарасы ====<br /> Мұхаммед пайғамбардың кезінде темекі болмағасын Құран мен Сүннетте темекіні анық харам дейтін аят-хадистер жоқ. Бірақ мұсылман ғалымдары оны бірнеше себеппен харам санайды&lt;ref&gt;[http://www.islamhouse.com/p/67956 Курение — Islamhouse.com]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:<br /> * Денсаулыққа зияндығы;<br /> * Ақша ысырабы;<br /> * Темекінің ішіндегі заттар наркотик секілді әсер еткесін одан тәуелділік пайда болады;<br /> <br /> == Ислам және қоршаған орта ==<br /> Ислам шариғаты құлшылық, наным-сенім мәселелерін ғана реттемей соған қоса мұсылмандардың өз жанұясымен, көршілерімен, туысқандарымен, ата-анасымен, билік басындағы адамдармен, қызметшілермен, басқа дін өкілдерімен болатын қарым-қатынасты реттейді. Тіпті жан-жануарларға деген қарым-қатынас, сауда-саттық принциптері шариғат назарынан тыс қалмаған.<br /> <br /> === Ислам және отбасы ===<br /> {{main|Ислам және отбасы}}<br /> Исламда неке қиюдағы мақсат тек қана табиғи қажеттіліктерді өтеумен шектелмей, сонымен қоса жақсы отбасы мен салауатты қауым құруды мақсат етеді&lt;ref&gt;[http://toislam.ws/books-fikh/204-brakirazvod «Брак и развод в Ислам» — Шейх Мұхаммед әл-Усәймин]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} мұсылмандарды үйленіп, отбасы құруға шақырып, бұл істің зинадан сақтап, тақуалыққа апаратынын айтқан. Ал үйленуге халі жетпейтін жастарға ораза ұстауды насихат еткен, себебі бұл тыйым салынған заттардан тыяды&lt;ref&gt;«Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән, 185-ші бет; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Шариғат бойынша мұсылман ерге мұсылман немесе кітап иелерінен (яһуди мен христиан) әйелдерге үйленуге рұқсат етілген. Ал мұсылман әйелдерге кез келген кәпірге үйлену, мейлі ол христиан, атеист, индуист болса да қатаң тыйым салынған, себебі Ислам бойынша күйеуі әйеліне қамқоршы саналады, әйелі оған бағынуы тиіс, ал иман келтірген әйелдерге басқа діндік адамның қамқоршы болуы мүмкін емес. Бұндай неке харам саналады&lt;ref&gt;«Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән, 202-ші бет; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Неке қию парыз болмағанымен, егер адамның жыныстық қатынасқа деген құлшынысы себебінен харамға түсу қаупі болса, ол міндетті түрде үйленуі қажет. Шариғат бойынша ер адамға төрт әйелге шейін алуға рұқсат етілген, бірақ оларға әділдік ете алмаса бір әйелмен шектелген жөн. Үйленер алдында болашақ жұбайлар бір-бірін оңаша емес (Шайтанның азғыруынан сақтану үшін үйленбеген ер мен әйелге оңаша қалу — харам), әйел адамның қамқоршысың қарамағында көріп, тақуалығын, Исламды ұстану деңгейін білу керек. Оның үстіне болашақ жұбай туралы сенуге лайықты адамдардан сұрауға болады, және бұл өсек саналмайды.<br /> <br /> Көпшіліктің арасында таралған нанымға қарамастан, Исламда әйел адамды, не ер адамды мәжбүрлеп неке қидыртуға болмайды. Некенің шарты болып екі жақтың келісімі саналады. Неке заңды болу үшін әйел адамның қамқоршысы (уәли — әкесі, атасы, ағасы, көкесі немесе жақын тумалары) келісім беру керек. Уәлидің келісімінсіз қиылған неке заңсыз саналады&lt;ref&gt;«Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән, 188-ші бет; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==== Баланың дүниеге келуіне байланысты шаралар (ақиқа) ====<br /> {{main|Ақиқа}}<br /> '''Ақиқа''' ({{lang-ar|عقيقة}}) — араб тілінде «кесу, қию» мағынасын беретін «иқ» ({{lang-ar|عقّ}}) сөзінен шыққан және негізінде жаңа туған нәрестенің шашына қолданылады. Шариғатта: нәресте туғаннан кейін оның шашы қиылғанда мал сойып, құрбан шалу. Және бұл баланың ата-анасындағы ақысы саналады&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;. Бірнеше хадистерге сәйкес ақиқа бекітілген сүннет саналады. Мысалы:<br /> {{quotation|«Әрбір бала ақиқасымен кепілге алынған, оған жетісінде мал сойылады, есімі қойылып, шашы қиылады»| [[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 5/7,8,12; [[Әбу Дәуд]] 2837; [[Имам әт-Тирмизи]] 1522; [[Ән-Нәсәи]] 7/166; Әл-Хаким, хафиз әз-Зәһәби және [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани|шейх әл-Албани]] сахих деген}}<br /> Ақиқаны бала туған соң жеті күннен бастап балиғат жасына жеткенге шейін орындауға болады. Сүннет бойынша ер балаға екі қой, қыз балаға бір қой сойылу керек. Және осы күні балаға ат қойылу керек. Есім таңдағанда жақсы мағыналысын таңдап, жаман мағына беретіндерімен атауға болмайды. Ибн Омардан келген хадиске&lt;ref&gt;«Сахих Муслим» 3/1682&lt;/ref&gt; сәйкес ең жақсы аттар: Абдуллаһ ({{lang-ar|عبد الله}}) пен Абдуррахман ({{lang-ar|عبد الرحمان}}). Сүннет бойынша баланың ата-анасы ақиқа күні қиылған шашты өлшеп, сол мөлшердегі күміспен садақа ету керек. Пайғамбар {{Салауат}} немересі Хасанға ақиқа жасағанда айтқан:<br /> {{quotation|«Йә, Фатима, оның шашын қи да сол мөлшердегі күміспен садақа бер»| [[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 6/390,392; [[Малик ибн Әнәс|Имам Малик]] «Муаттада» (309-шы бет); [[Имам әт-Тирмизи]] 1519; және басқалар}}<br /> [[Имам әт-Тирмизи]] келтірген хасан хадсте&lt;ref&gt;Әт-Тирмизи (1514); Шейх әл-Албани хасан деген («Сахих әт-Тирмизи», 1224)&lt;/ref&gt; Пайғамбардың {{Салауат}} Хасан ибн Әли туғанда оның оң құлағына азан айтып, сол құлағына қамат айтқан&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;.<br /> <br /> === Ислам және мұсылман еместер ===<br /> {{main|Ислам және басқа діндер}}<br /> [[Ақида|Ислами сенім]] бойынша Исламнан басқа діндер тура жолға жетелеп, адамның [[жұмақ]]қа кіруіне себеп бола алмайды. [[Иудаизм|Яһудилер]] мен [[Христиандық|христиандардың]] шариғаттары әу баста Аллаһтан тұскен тура жол болғанымен, [[Мұса пайғамбар]]дан кейінгі яһудилер және [[Иса пайғамбар]]дан кейінгі христиандар діндеріне көп жаңалық пен адасу кіргізіп, таза шариғаттарынан түк қалмаған деп саналады. Сондықтан Ислам туралы естіген әрбір яһуди мен христианға мұсылман болу парыз, Исламға қарсы болғандары Аллаһтан келген аянды өтірікке шығарғаны үшін мәңгі азапқа ұшырайды. Аллаһ Құранда айтады:<br /> {{quotation|«Кімде-кім Исламнан басқа дін қаласа, одан қабылданбайды да ол Ақыретте қасірет шеккендерден болады» |Әли Имран сүресі 85-ші аят}}<br /> Мұсылмандар басқа діндегілермен қарым-қатынаста екі аятқа негізделеді:<br /> {{quotation|«Аллаһ сендермен дін үшін соғыспаған, үйлеріңнен қумағандармен жақсы болуға, оларға әділдік қылуға тыйым салмайды. Шан мәнінде Аллаһ әділдерді жақсы көреді» |Мумтахана сүресі, 8-ші аят}}<br /> {{quotation|«Сендерге өздеріңнің діндерің, маған өзімнің дінім» |Кәфирун сүресі}}<br /> <br /> ==== Ислам және христиандар ====<br /> {{main|Ислам және христиандық}}<br /> Христиандар мұсылмандарға басқа діндерден гөрі жақынырақ саналады, себебі Құранда айтылған:<br /> {{quotation|«Ақиқатта сен иман келтіргендердің ең қатал жауы яһудилер мен мушриктер (Аллаһқа серік қосушылар) екенін табасың. Және сен оларға махаббатымен ең жақындар „Біз — христианбыз“ дегендер екенін табасың, себебі олардың арасында дін қызметкерлері мен монахтар бар және олар тәкаппарлық етпейді» |Мәида сүресі, 82-ші аят}}<br /> <br /> Бірақ Құранда олардың ішінде Исламға жау болып келетіндері туралы айтылған:<br /> {{quotation|«Яһудилер мен христиандар олардың дініне ермейінше саған разы болмайды. Айт: „Шын мәнінде Аллаһтың тура жолы — тура жол“» |Бақара сүресі, 120-шы аят}}<br /> <br /> Мұсылмандарға олармен қатынас ұстау рұқсат етілген, бірақ оларды бауырлар сияқты жақсы көру, соғыста оларға көмектесу харам. Ислам дініне қарсы христиандармен немесе басқа кәпірлермен бірігіп соғысу, оларға көмектесу діннен шығаратын күпір саналады&lt;ref&gt;«Науақид әл-Ислам», Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Христиандар Құдайдың ұлы санайтын [[Иса пайғамбар]]ды мұсылмандар яһудилерге жіберілген Аллаһтың елшісі санайды. Құранда Иса пайғамбардың кейбір кереметтері, оның аспанға көтерілуі баяндалған. Шариғат басқа пайғамбарларға құрмет етуді әмір еткен секілді Иса пайғамбарға да құрмет көрсетуді бұйырады, оны сөгуге, өтірікке шығаруға болмайды. Исламда Иса мен оның анасы Мәриям Аллаһтың керемет белгілері саналады, бірақ оларды құдай немесе жаратушы санатына көтергендер кәпір саналады.<br /> <br /> ==== Ислам және яһудилер ====<br /> {{main|Ислам және яһудилік}}<br /> Ислам яһудилермен жақсы қатынасты ұстауға тыйым салмағанмен, олардың әртүрлі қулықтары мен сатқындықтары үшін [[Арабия түбегі|Араб түбегіндегі]] яһудилермен соғысқан. Мұхаммед пайғамбардың ажалының бір себебі болған уды яһуди әйел асына араластырған. Аллаһ Құранда айтады:<br /> {{quotation|«Ақиқатта сен иман келтіргендердің ең қатал жауы яһудилер мен мушриктер (Аллаһқа серік қосушылар) екенін табасың. Және сен оларға махаббатымен ең жақындар „Біз — христианбыз“ дегендер екенін табасың, себебі олардың арасында дін қызметкерлері мен монахтар бар және олар тәкаппарлық етпейді» |Мәида сүресі, 82-ші аят}}<br /> <br /> ==== Ислам және басқа діндер ====<br /> [[Индуизм]], [[буддизм]], [[конфуцийшілдік]] және басқа да діндер Исламға [[Түрлі діндерде уағыздалатын моральдық құндылықтар|«зұлымдық жасамау, тағдырға сену, әке-шешеге құрмет көрсету»]] мәселелерінде ұқсағанымен, олардың өкілдері шариғат бойынша көпқұдайшы-мушриктер ретінде саналады, себебі индуизм сенімі бойынша олардың пұттары «бір құдайдың әртүрлі көріністері» саналғанмен, шариғат бойынша бұл ширк — Аллаһтан басқаға құлшылық саналады. Сонымен қатар олар Ақырет күнін, Аллаһтың алдындағы есепті жоққа шығарып, кейбіреулері [[реинкарнация]]ға сеніп, жанның мәңгі-бақи бір денеден бір денеге көшуіне сенеді. Ал буддизм діні әу баста атеисттік сипаттағы құдайды мойындамайтын дін болғанымен, уақыт өте [[Будда]]ның өзі құдайға айналды. [[Конфуций]] ілімі мен [[синтоизм]] де тау-тастарды пұт қылып, ата-баба әруақтарына сиынуды дұрыс санайды.<br /> <br /> Шариғат бойынша бұл діндегілердің сойған еті харам және бұларға ұқсап-бағуға, мейрамдарын тойлауға, бұлардың жолын дұрыс санап, оларды сүюге тыйым салынған.<br /> <br /> == Құлшылық орындары ==<br /> [[Сурет:Aqt425.JPG|thumb|200px|[[Ақтөбе]] қаласындағы Нұр-Ғасыр мешіті]]<br /> {{main|Мешіт}}<br /> '''Мешіт''' ({{lang-ar|مسجد}} — араб тілінен «сәжде қылатын жер», «құлшылық қылатын жер» деген мағына береді. Ең бірінші салынған мешіт ғимараты болып Медине қаласына жақын жерде Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} қалаған Құба ({{lang-ar|قباء}}) мешіті саналады. «Мешіт» деп тек қана арнайы салынған ғимараттарды атамайды, сондай-ақ кез келген намаз оқып, Аллаһқа құлшылық қылатын жер «мешіт» аталады&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=مسجد&amp;cat_group=1&amp;lang_name=عربي&amp;type_word=2&amp;dspl=0 مسجد — AlMaany.com]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Мұсылман елдері және демографиясы ==<br /> [[Сурет:World Muslim Population Pew Forum.png|thumb|right|Ислам дінінің таралу картасы]]<br /> Әлемде 1.62 миллиард өздерін мұсылман санайтын адамдар бар. Олар әлем халқының 20% құрайды. Мұсылман елдері негізінен Таяу Шығыс, Солтүстік Африка, Оңтүстік-Оңтүстік-Шығыс Азия және Орта Азия Аумағында орналасқан. Сонымен қатар негізгі халқы мұсылман болмағанмен, халықтың біршама бөлігін мұсылмандар құрайтын Европа мен Азиядағы бірнеше мемлекет бар. Мысалға Қытайдағы мұсылмандардың саны Сирия мұсылмандарынан көп, ал Ұлыбританиядағы мұсылмандар саны Ливандағы мұсылмандардан көп. Осыны дәлелдейтін зерттеуді 2010-шы жылы Pew Research Center өткізіп, 2011ж. қаңтар айында жариялады&lt;ref name=&quot;pewmuslim1&quot;&gt;[http://features.pewforum.org/muslim-population/ &quot;Muslim Population by Country&quot;. The Future of the Global Muslim Population. Pew Research Center.]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable sortable&quot;<br /> |- valign=top<br /> ! Мемлекет/аймақ&lt;ref name=&quot;pewmuslim1&quot;/&gt;<br /> ! Мұсылмандар саны&lt;br /&gt;2010 Pew Report&lt;ref name=&quot;pewmuslim1&quot;/&gt;<br /> ! Мұсылман халқының пайызы (%)&lt;br /&gt;2010 Pew Report&lt;ref name=&quot;pewmuslim1&quot;/&gt;<br /> ! Әлем мұсылмандарының пайызы (%) &lt;br /&gt;2010 Pew Report&lt;ref name=&quot;pewmuslim1&quot;/&gt;<br /> ! Мұсылман дар саны&lt;br /&gt;Басқа қайнарлар<br /> ! Мұсылман халқының пайызы (%)&lt;br /&gt;Басқа қайнарлар<br /> |-<br /> |{{sort|Ауғанстан|[[Ауғанстан]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|018|29,047,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|003|99.8}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|018|1.8}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Албания|[[Албания]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|060|2,601,000}}<br /> |style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|039|82.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|060|0.2}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|38.8%-85%&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|title=Albania|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2010-06-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Religious Freedom-Albania|url=http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Albania/rbodies.html|publisher=The Religious Freedom Page|accessdate=27 January 2012}}&lt;/ref&gt; <br /> |-<br /> |{{sort|Алжир|[[Алжир]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|014|34,780,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|018|98.2}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|014|2.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Әзірбайжан|[[Әзірбайжан]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|035|8,795,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|014|98.4}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|035|0.5}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Бахрейн|[[Бахрейн]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|089|655,000}}<br /> |style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|040|81.2}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|089|&lt; 0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|866,888&lt;ref name=&quot;cenbah&quot;&gt;[http://www.census2010.gov.bh/results/General.pdf General Tables Census of Bahrain]&lt;/ref&gt;<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|70.2%&lt;ref name=&quot;cenbah&quot;/&gt;<br /> |-<br /> |{{sort|Бангладеш|[[Бангладеш]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|008|148,607,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|033|90.4}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|008|9.2}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Бруней|[[Бруней]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|107|211,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFCC66; text-align:center;&quot;|{{sort|050|51.9}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|107|&lt; 0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|67%&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html The Word Factbook - Brunei]&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |{{sort|Комор аралдары|[[Комор аралдары]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|088|679,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|017|98.3}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|088|&lt; 0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Кипр|[[Кипр]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|109|200,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|064|22.7}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|109|&lt; 0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Джибути|[[Джибути]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|082|853,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|021|97.0}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|082|0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Египет|[[Египет]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|009|80,024,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|027|94.7}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|009|4.9}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|91%&lt;ref&gt;[http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_per_mus-religion-islam-percentage-muslim Religion Statistics &gt; Islam &gt; Percentage Muslim (most recent) by country]&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |{{sort|Эритрея|[[Эритрея]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|067|1,909,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|055|36.5}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|067|0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|50%&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/country,,USDOS,,ERI,,4ae86143a,0.html 2009 Report on International Religious Freedom - Eritrea]&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |{{sort|Эфиопия|[[Эфиопия]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|019|28,721,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|057|33.8}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|019|1.8}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Үндістан|[[Үндістан]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|007|177,286,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFFF99; text-align:center;&quot;|{{sort|072|14.6}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|007|10.9}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|14.6&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-by-2030-muslims-will-make-up-16-pc-of-indias-population/20110128.htm By 2030, Muslims will make up 16 pc of India's population]&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |{{sort|Индонезия|[[Индонезия]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|005|204,847,000}}<br /> |style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|035|88.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|005|12.7}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Иран|[[Иран]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|011|74,819,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|004|99.6}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|011|4.6}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Ирак|[[Ирак]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|016|31,108,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|009|98.9}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|016|1.9}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Израиль|[[Израиль]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|073|1,287,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFFF99; text-align:center;&quot;|{{sort|067|17.7}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|073|0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Иордания|[[Иордания]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|040|6,397,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|010|98.8}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|040|0.4}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Қытай|[[Қытай]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|023|23,308,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFFFCC; text-align:center;&quot;|{{sort|118|1.8}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|023|1.4}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|50,000,000 - 100,000,000&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4cf2d0a85c.html 2010 Report on International Religious Freedom - China (includes Tibet, Hong Kong, Macau)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.ca/books?id=zp6wcpZQkO0C&amp;pg=PA22&amp;lpg=PA22&amp;dq=100+million+muslims+in+china&amp;source=bl&amp;ots=k5BD6zJquh&amp;sig=Z_P9FkEdPxxOlZ1k836EpmOzWEE&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=UyB4UN7qEeGfyAG_soHQBQ&amp;ved=0CG4QuwUwCQ#v=onepage&amp;q=100%20million%20muslims%20in%20china&amp;f=false&lt;/ref&gt;<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Қазақстан|[[Қазақстан]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|034|8,887,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFCC66; text-align:center;&quot;|{{sort|048|56.4}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|034|0.5}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|70.2%&lt;ref name=&quot;2009 Census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx|title=The results of the national population census in 2009|date=12 қараша 2010|publisher=Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan|accessdate=21 January 2010}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |{{sort|Косово|[[Косово]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|065|2,104,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|031|91.7}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|065|0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|1,584,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|title=Kosovo|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2009-07-24}}&lt;/ref&gt;<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Кувейт|[[Кувейт]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|059|2,636,000}}<br /> |style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|037|86.4}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|059|0.2}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Қырғызстан|[[Қырғызстан]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|044|4,927,000}}<br /> |style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|034|88.8}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|044|0.3}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Ливан|[[Ливан]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|063|2,542,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFCC66; text-align:center;&quot;|{{sort|046|59.7}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|063|0.2}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Ливия|[[Ливия]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|041|6,325,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|022|96.6}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|041|0.4}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Малайзия|[[Малайзия]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|025|17,139,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFCC66; text-align:center;&quot;|{{sort|045|61.4}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|025|1.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Мали|[[Мали]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|030|12,316,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|030|92.4}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|030|0.8}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Мавритания|[[Мавритания]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|056|3,338,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|006|99.2}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|056|0.2}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Марокко|[[Марокко]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|015|32,381,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|001|99.9}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|015|2.0}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|99%&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html The World Factbook - Morocco]&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |{{sort|Нигер|[[Нигер]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|027|15,627,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|016|98.3}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|027|1.0}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Нигер|[[Нигерия]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|010|75,728,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|051|47.9}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|010|4.7}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Оман|[[Оман]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|062|2,547,000}}<br /> |style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|036|87.7}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|062|0.2}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Пәкістан|[[Пәкістан]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|006|178,097,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|024|96.4}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|006|11.0}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Палестина аймағы|[[Палестина]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|048|4,298,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|019|97.5}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|048|0.3}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|99.3% ([[Gaza Strip]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gz.html|title=Gaza Strip|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2010-06-05}}&lt;/ref&gt; 75% ([[West Bank]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/we.html|title=West Bank|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2010-06-05}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |{{sort|Филиппиндер|[[Филиппиндер]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|046|4,737,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFFFCC; text-align:center;&quot;|{{sort|094|5.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|046|0.3}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Қатар|[[Қатар]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|075|1,168,000}}<br /> |style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|041|77.5}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|075|0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Ресей|[[Ресей]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|026|16,379,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFFF99; text-align:center;&quot;|{{sort|078|11.7}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|026|1.0}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|15%&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/country,,USCIRF,,RUS,,48556984c,0.html USCIRF Annual Report 2006 - The Russian Federation]&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |{{sort|Сауд Арабиясы|[[Сауд Арабиясы]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|021|25,493,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|020|97.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|021|1.6}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Сербия|[[Сербия]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|102|280,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFFFCC; text-align:center;&quot;|{{sort|107|3.7}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|102|&lt; 0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Сингапур|[[Сингапур]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|085|721,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFFF99; text-align:center;&quot;|{{sort|071|14.9}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|085|&lt; 0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Сомали|[[Сомали]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|033|9,231,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|002|98.6}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|033|0.6}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|99.9%&lt;ref&gt;Mohamed Diriye Abdullahi, Culture and Customs of Somalia, page 55&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harm De Blij, Why Geography Matters: More Than Ever page 202&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Yoel Natan, Moon-o-theism, Volume I of II page 299&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Christopher Daniels, Somali Piracy and Terrorism in the Horn of Africa, page 111&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shaul Shay, Somalia Between Jihad and Restoration page 107&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |{{sort|Шри-Ланка|[[Шри-Ланка]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|069|1,725,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFFFCC; text-align:center;&quot;|{{sort|082|8.5}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|069|0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Судан|[[Судан]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|017|30,855,000}}<br /> |style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|044|71.4}}&lt;big&gt;&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;&lt;/big&gt;<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|017|1.9}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|97.0%&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.qca.org.uk/libraryAssets/media/qca-05-1751-11320_sudan.pdf<br /> |title=Number of Muslim in Sudan<br /> |publisher=qca.org.uk<br /> |accessdate=2012-06-20}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |{{sort|Сирия|[[Сирия]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|024|20,895,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|029|92.8}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|024|1.3}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Тәжікстан|[[Тәжікстан]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|038|7,006,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|008|99.0}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|038|0.4}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Тунис|[[Тунис]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|031|10,349,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|003|99.8}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|031|0.6}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Түркия|[[Түркия]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|012|74,660,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|012|98.6}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|012|4.6}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Түркіменстан|[[Түркіменстан]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|045|4,830,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|028|93.3}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|045|0.3}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Украина|[[Украина]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|100|393,000}}<br /> |style=&quot;background:#FFFFFF; text-align:center;&quot;|{{sort|137|0.9}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|100|&lt; 0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|2,000,000&lt;ref&gt;[http://www.islamyat.org/islam-v-ukraine/islam-v-ukraine.html Ислам в Украине]&lt;/ref&gt;<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Б.А.Ә.|[[БАӘ]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|055|3,577,000}}<br /> |style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|042|76.0}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|055|0.2}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Өзбекстан|[[Өзбекстан]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|020|26,833,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|023|96.5}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|020|1.7}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Батыс Сахара|[[Батыс Сахара]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|091|528,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|005|99.6}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|091|&lt; 0.1}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Йемен|[[Йемен]]}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|022|24,023,000}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|007|99.0}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|022|1.5}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Zj|'''[[Оңтүстік-Шығыс Азия]]'''}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|002|'''1,005,507,000'''}}<br /> |style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|060|'''24.8'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|002|'''62.1'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Zk|'''[[Таяу Шығыс]]-[[Африка|Солтүстік Африка]]'''}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|003|'''321,869,000'''}}<br /> |style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|032|'''91.2'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|003|'''19.9'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Zl|'''[[Африка]]'''}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|004|'''242,544,000'''}}<br /> |style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|059|'''29.6'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|004|'''15.0'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Zm|'''[[Европа]]'''}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|013|'''44,138,000'''}}<br /> |style=&quot;background:#FFFFCC; text-align:center;&quot;|{{sort|088|'''6.0'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|013|'''2.7'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Zn|'''[[Америка]]'''}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|043|'''5,256,000'''}}<br /> |style=&quot;background:#FFFFFF; text-align:center;&quot;|{{sort|146|'''0.6'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|043|'''0.3'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |{{sort|Zo|'''[[Әлем]]'''}}<br /> |style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|001|'''1,619,314,000'''}}<br /> |style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|062|'''23.4'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|001|'''100.0'''}}<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |style=&quot;text-align:center;&quot;|<br /> |-<br /> |}<br /> <br /> &lt;big&gt;&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;&lt;/big&gt; [[Оңтүстік Судан]] да кіреді.<br /> <br /> == Ислам ағымдары ==<br /> {{main|Ислам ағымдары}}<br /> Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} айтқан:<br /> {{quotation|«Шын мәнінде меннен кейін өмір сүргендерің көптеген қайшылықтар (ихтиләф) көреді, сондықтан менің және тұра жолмен жүретін әділетті халифалардың Сүннетін ұстаныңдар. Бұны азу тістеріңмен ұстаныңдар және бидғаттан сақтаныңдар, себебі әрбір бидғат — адасу»|Әбу Дәуд (4607), әт-Тирмизи (2676), Ибн Маджаһ (42)}}<br /> Тағы да:<br /> {{quotation|'''«[[Яһудилік|Яһудилер]] 71 ағымға, [[Христиандық|христиандар]] 72 ағымға бөлінген. Менің үмметім 73 ағымға бөлінеді — біреуінен басқасының барлығы тозақта»''' Сахабалар сұрады: «Олар кім?» деп. Бұған ол:''' «Мен және менің сахабаларым болған нәрсені ұстанғандар»''' деп жауап берді. Басқа нұсқасында: '''«Жамағат»''' деп жауап берген.|Ахмад (4/102), Әбу Дәуд (2/503), әт-Тирмизи (3/367), [[әд-Дарими]] (2/241), [[әл-Хаким]] (1/128). Хадистің екі нұсқасы да сахих.}}<br /> Пайғамбардың өлімінен кейін осы [[хадис]]терде айтылғандай мұсылман үмметі көптеген тармақтар мен ағымдарға бөлініп кетті. Олардың пайда болуына билік үшін күрес (шииттер мен харижилер). Кейбір ағымдардың Исламнан алыстағаны соншалықты, олар жеке, Исламнан бөлек дінге айналып кетті ([[баһаи]]лар).<br /> [[Сурет:Islam by country.png|thumb|right|Суннитер(жасыл), шииттер(қызыл) мен ибадиттердің(көк) таралу картасы]]<br /> === Әһлі-Сүннет (сүнниттер) ===<br /> {{main|Әһл әс-Сунна}}<br /> Әлем бойынша өздерін мұсылман санайтын адамдардың басым көпшілігі (90%-ға жуық) өздерін Әһлі-Сүннетке ([[Әһл әс-сунна]] — сүннетті ұстанушылар) жатқызады. Сүннетті ұстанушылар [[Мысыр]], [[Сауд Арабиясы]], [[Сирия]], [[БАӘ]], [[Қатар]], [[Түркия]], [[Алжир]], [[Ливия]], [[Марокко]], [[Мавритания]], [[Судан]], [[Сомали]], [[Палестина]], [[Иордания]], [[Пәкістан]], [[Ауғанстан]], [[Малайзия]], [[Индонезия]], [[Бангладеш]], [[Орта Азия]] елдерінде, [[Татарстан]], [[Башқұртстан]], [[Солтүстік Кавказ]] елдерінде мұсылмандардың көпшілігін құрайды. [[Ирак]]та, [[Әзірбайжан]]да, [[Ливан]]да, [[Бахрейн]]де мұсылмандардың айтарлықтай бөлігі сүнниттер.<br /> <br /> ==== Сәләфилер ====<br /> {{main|Сәләфия}}<br /> '''Сәләфия''' ({{lang-ar|سَلَفِيَّة‎}}) — Ислам дінінің негізі боп табылатын Құран мен Сүннетті [[сәләфтар|«әс-сәләф әс-салих»]] ({{lang-ar|السلف الصالحون}}‎), яғни Мұхаммед пайғамбардың {{салауат}} [[сахабалар]]ы, олардың ізбасарлары мен Ислам үмметінің имамдары қалай түсінсе солай түсіну деген. Сәләфия қозғалысының ең атақты өкілдері Шейх әл-Ислам [[Ибн Таймийа]], [[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]], хафиз [[Ибн Кәсир]], хафиз [[әз-Зәһәби]], [[Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб]] және т.б. ғалымдар &quot;сәләфия&quot; ағымының өркендеуіне зор үлес қосқан. «Сәләф» (араб.: سَلَفٌ‎) сөзі тілдік жағынан Ибн Манзур айтқандай: &quot;алдыңғы өткен халық&quot; деген мағына береді&lt;ref&gt;[http://kk.wikipedia.org/wiki/Сәләфия Сәләфия — Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==== Сопылар ====<br /> [[Сурет:Dhikr Rifa-iyya.jpg|thumb|left|Рифаи тариқатының зікірі]]<br /> {{main|Сопылық}}<br /> '''Тасаууф-сопылық''' ({{lang-ar|تصوّف}}) — [[Басра]]лық Абдуль-Уахид ибн Зәйд бастау салған ілім. Бастапқыда [[нәпсі]]ні тазалау, дүниеден безу мақсатында құрылған, сенімдері Құран мен Сүннетке сай келген бірлестік болғанымен, артынан сопылар көптеген мәселелерде шектен шығып, кей мұсылман ғалымдарының пайымдауынша Әһлі-Сүннеттен бөлек ағымға айналып кетті. Сопылардың көзқарастарының ішінде Үнді философтарының «уахдәт әл-уджуд» сенімі (яғни Аллаһ пен жаратылыстардың арасында шек жоқ, барлығы Аллаһтың ішінде араласқан деген пікір), тақуалар мен әулиелерге табыну, олардан шапағат тілеу, шариғатты екіге бөлу және оның «тылсым» бөлігін тек белгілі бір топ ұстанады деп сену; Аллаһқа деген құлшылықты тозақтан қорқу мен жәннәтты үміт етуге емес, тек қана Оған болған махаббатқа негіздеу және т.б. пікірлер мен көзқарастар&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=64404 التصوّف — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> ==== Ашғария ====<br /> {{main|Ашғари мазһабы}}<br /> '''Ашғария''' ({{lang-ar|أشاعرة}}) —[[Әл-Ашғари|Әбул-Хасан әл-Ашғари]] негізін қалаған [[философия]] мектебі. Бастапқыда мутазила жолын ұстанған ол, артынан бұл пікірлерден бас тартады. Ашғари пәлсапасы Құран мен Сүннетте келген Аллаһтың «келу, түсу, разы болу, көтерілу» және т.б. сипаттарын Аллаһты «жаратылыстарға ұқсатпау» мақсатында жоққа шығарады. Олар Аллаһтың жеті сипатын («Өмір, Құдырет, Білім, Қалау Есту, Көру және Сөйлеу») мойындап, қалған есім-сипаттардың мағынасын өзгертіп, «тәуиль» жасайды. Ашғари және матуриди мазһабтары иман мәселесінде мурджияларың көзқарасын ұстанады&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=65287 أشاعرة — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> ==== Матуридия ====<br /> {{main|Матуриди мазһабы}}<br /> '''Матуридия''' ({{lang-ar|ماتريدية}}) — Әбу Мансур Мұхаммед [[әл-Матуриди]] негізін қалаған діни мектеп. Қазақстан мұсылмандарының көп бөлігінің ақидада ұстанатын мектебі. Матуридилер өздерінің сенімдерін Имам [[Әбу Ханифа]]ның сенімдері санап, өздерін Әбу Ханифаға еретіндер санайды. [[Ханафи мазһабы]]нын ұстанатын мұсылмандардың көп бөлігі әл-Матуридидің ізбасарлары боп табылады. Матуриди сенімі Ашғари сеніміне ұқсас болғандықтан, бұл пәлсапа мектептерін көбінесе бірге атайды&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/print.php?id=42232 ماتريدة — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> === Мутазилалар ===<br /> {{main|Мутазилиттер}}<br /> '''Мутазила''' ({{lang-ar|معتزلة}})— [[Басра]]лық [[Уасыл ибн Ата]] және [[Амр ибн Убайд]] негізін қалаған ағым. Бұл адам иман мәселесіндегі таластан кейін [[әл-Хасан әл-Басри]]дің мәжілісінен шығып кеткен. Мутазилиттер адамның ақылын нақылдан (яғни Құран мен Сүннеттен) артық қойып, көзқарастары сол ақылға негізелген. Мутазилиттер хауариждерге күнә жасаған мұсылман мәселесінде ұқсап, ондай адамды мұсылман санамайды, тозақта мәңгі азапталады деп есептейді. Мутазила ағымы батапқыда бір сенімде негізделгенмен, соңынан көптеген мазһабтарға бөлініп кетті. Бір кездері [[халифат]]тағы билікті басып алған олар көп ұзамай бұл мансабынан айырылып, біртіндеп жойылып кетті. Бірақ қазіргі күнге дейін Ислам әлемінде кейбір адамдар мутазилалардың пікірлерін ұстанады&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=66724 معتزلة — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> === Джәһмилер ===<br /> {{main|Джәһмия}}<br /> '''Джәһмия''' ({{lang-ar|جهمية}})— [[Джәһм ибн Сафуан]] құрған ағым. Джәһмилер Аллаһтың барлық дерлік есім-сипаттарын жоққа шығарады. Аллаһтың сөйлейтінін, Оның еститінін, көретінін мойындамайды. Джәһмилер адамдардың Аллаһты [[Ақырет]]те көретінін де өтірікке шығарады. Олар Құранды мақұлық (яғни жаратылған) санап Әһлі-Сүннет сеніміне қайшы келеді.&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=161081موقف أهل السنة والجماعة من الفرق الأخرى — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> === Қадарилер ===<br /> {{main|Қадария}}<br /> '''Қадария''' ({{lang-ar|قدرية}})— Аллаһтың тағдырын, Аллаһтың бір зат болар алдындағы ол туралы білімін жоққа шығаратын ағым. Ислам ғалымдары бұндай сенімді Исламнан шығаратын күпір санайды, себебі Аллаһ Құранда айтқан:<br /> {{quotation|Шын мәнінде Біз барлық затты қадірмен (өлшеммен) жараттық|Қамар сүресі, 49-шы аят}}<br /> Сонымен қатар Абдуллаһ ибн Амр ибн әл-Астан Имам Муслим риуаят еткен хадисте Аллаһтың жаратылыстардың тағдырын жаратудан 50 мың жыл бұрын жазып қойғандығы баяндалған&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=9192 القدرية — islamweb.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> === Джәбрилер ===<br /> {{main|Джәбрия}}<br /> '''Джәбрия''' ({{lang-ar|جبرية}})— адамдардың өз қалауы жоқ, барлық Аллаһтың құлдарын мәжбүрленген, таңдауы жоқ деп санайтын ағым&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;lang_name=%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A&amp;word=%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D8%A9 جبرية — AlMaany.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> === Мурджиялар ===<br /> {{main|Мурджия}}<br /> '''Ирджа''' ({{lang-ar|إرجاء}}) — араб тілінде «қалдыру» мағынасын білдіреді. Шариғатта «амалдарды қалдыру, амалдарды иманға кіргізбеу» мағынасын береді. Мурджиялар Әһлі-Сүннет пен харижилерге қарама-қайшы пікір ұстанып, иман деп тек «ішкі сенім және тілмен растауды» айтады. Олардың сеніміне сәйкес иман деңгейі көтерілмейді, барлық адамның иманы бір деңгейде дейді.&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=64738 مرجئة — www.islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> === Харижилер ===<br /> {{main|Харижилік}}<br /> '''Харижилік''' — [[Сахаба]]лардың заманында пайда болған Исламның ең ерте ағымдарының бірі. Бастапқыда хауариждердің белгілі сенім жүйесі болмай, тек билікке және әмірлерге өзгеше көзқарасы болған саяси топ болды. Харижилердің Әһлі-Сүннеттен ең үлкен айырмашылығы — олардың жолына қайшы келетін билік басындағы әмірге қарсы шығуға рұқсат берді. Және осы топтың атауы да осыған байланысты ({{lang-ar|خروج}} «хурудж» — «қарсы шығу»). Олар үлкен күнә жасаған мұсылмандарды діннен шығарып, екі халифты ([[Осман ибн Аффан]] мен [[Әли ибн Әбу Талиб]]) мойындамайды. Олар зина жасаған адамды таспен соғу жазасын мойындамай, әйел адамның етеккір кезіндегі намаздарының орнын толтыру керек деп санайды&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=66315 خوارج — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> ==== Ибадилер ====<br /> {{main|Ибадия}}<br /> '''Ибадилер''' ({{lang-ar|إباضية}}) — харижилердің орташа көзқарасты фракциясы саналатын сүнниттер мен шииттерге ұқсамайтын ағым. Һижри VII-ші ғасырда пайда болып, негізін қалаған Абдуллаһ ибн Ибадтың есімімен аталған. Халифаттың билігіне қарсы шығып, өздерінің имаматтарын құрған (мыс.: Солтүстік Африкадағы Тахертте). Оман мемлекетінің көп бөлігі ибадилер. Алжир, Тунис, Ливия елдерінде, [[Занзибар]] аралында қауымары бар&lt;ref name=&quot;shia&quot;&gt;[http://svet-islama.com/articles/aqida/shiya-imamiyya/#.UMDKcOTclZg «Общее исследование основ, на которых зиждется религия шиитов-имамитов» — ''Мухибб ад-Дин аль-Хатыб'']{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.<br /> === Құраншылар ===<br /> {{main|Құраншылар}}<br /> '''Құраншылар''' (құраниттер) — Сүннетті мойындамай, тек қана Құранға еретін топ. Олар Сүннетте қателер бар, кей жерде Құранға «қайшы келеді» деп, Сүннетке еруді парыз санамайды, оны ойдан шығарылған санайды. Мұсылман ғалымдары бұл пікірлерді адасу санап, Сүннетсіз намаз, ораза, зекет секілді құлшылықтар мен басқа да үкімдерді реттеу мүмкін еместігін айтады&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=108792 الرد على بعض الشبهات التي يثيرها القرآنيو — islamweb.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;. Аллаһ Құранда айтқан:<br /> {{quotation|Адамдарға түсірілген затты баяндау үшін саған зікірді түсірдік, мүмкін олар ойланатын шығар|Нәхл сүресі, 44-ші аят}}<br /> === Шиғалар (шииттер) ===<br /> {{main|Шииттер}}<br /> [[Сурет:Meshed ali usnavy (PD).jpg|thumb|left| [[Нәджәф]] қаласындағы шииттер қасиетті санайтын Әли ибн Әбу Талибтің кесенесі]]<br /> '''Шиизм''' ({{lang-ar|شيعة}} — топ, ағым, секта) — Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} өлімінен кейін пайда болған ағым. [[Шииттер|Шиғалар]] [[Әли ибн Әбу Талиб]]ті Пайғамбардан кейінгі билікке ең лайықты адам санап, алғашқы халифтер болған Әбу Бәкір мен Омарды зұлымдық жасады деп айыптайды. Олардың көзқарасы бойынша Әли және оның ұрпағы қателерден сақталған, олардың сөздері [[шариғат]] саналады. Олар көптеген [[сахаба]]ларды Мұхаммед пайғамбардан {{Салауат}} кейін Ислам дінінен қайтқан кәпір санап, сондықтан Сүннеттен жеткен [[хадис]]терді мойындамайды. Осыған қоса олар Құран Кәрім өзгертілген санайды, оның дұрыс нұсқасы Әлиде болды деп ойлайды. Шиғалардың сенімі бойынша «нағыз» Құранды [[Мәһди]] алып келеді. Шииттердің кейбіреулері [[Айша]] ананы Әлиге қарсы шыққаны үшін балағаттап, зина жасады деп айыптайды, оны тозақтық санап, қайтыс болған күнін тойлайды.<br /> <br /> Шиитер билікке тек [[Әли әулеті|Әлидің ұрпағы]] лайықты деп, басқа әмірлер мен халифтардың билігін заңды деп санамайды. Олардың ойынша Әлидің ұрпағынан 12 имам шығып, оның он екіншісі қазір «ғайыпта». Осыған байланысты оларды «[[әл-Исна Ашария]]» (он екіліктер) атайды. Бұл соңғы имам [[Ақырет]] алдында [[Мәһди]] болып қайтып келеді дейді. Олардың сенімі бойынша бұл имамдар ғайыпты біліп, «тылсым» дүниелерден хабары бар. Алтыншы имам саналатын [[Джафар әс-Садиқ]]тан кейінгі имамды таңдауда таласқан шииттер екіге бөлініп, Исмаилды қолдағандар өзіндік сенімдері бар [[исмаилия]] ағымына айналып кетеді. Олардың имамдары жәй діни көсем емес, Аллаһтан аян алатын, жаратылыстар мен Аллаһтың арасын жалғастыратын, дұғалар мен тілектерге жауап беретін Аллаһтың орынбасарлары. Оларды сүю — иман, оларды мойындамау — үлкен күпір&lt;ref name=&quot;shia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shia1&quot;&gt;[http://d1.islamhouse.com/data/ru/ih_books/single/ru_veroubejde_niya_shiitov_imamitov.pdf Вероубеждения шиитов имамитов — Шейх Мамдух ибн Әли әл-Харби]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Әһлі-Сүннет сеніміне қайшы келетін шииттердің тағы бір амалдары — '''тақийа'''. «Тақийа» деп шииттердің өздерінің шын көзқарастары мен сенімін жасырып, өздері жау санайтындарға өтірік айту практикасы. Әһлі-Сүннет ғалымдары тақийаны өтірік пен екіжүзділік болғасын харам санайды.<br /> <br /> ==== Он екі имам ====<br /> {{main|Он екі имам|онекіліктер}}<br /> [[Сурет:Imam reza shrine in Mashhad.jpg|270px|thumb|right|Иранның [[Мешһед]] қаласындағы шиитердің имамы Әли «Ризаның» кесенесі. Әлемдегі үлкендігі бойынша Меккедегі [[әл-Харам мешіті]] мен Мединедегі [[Пайғамбар мешіті]]нен кейінгі орынды иеленеді]]<br /> [[Әл-Исна Ашария]] шииттерінің он екі имамы&lt;ref name=&quot;shia1&quot;/&gt;:<br /> # [[Әли ибн Әбу Талиб]], шииттер оны «Мұртаза» атайды;<br /> # [[Хасан ибн Әли]] ибн Әбу Талиб; шииттер оны «Муджтаба» атайды;<br /> # [[Хусәйн ибн Әли]] ибн ӘБу Талиб; шииттер оны «Шәһид» атайды;<br /> # Әли ибн әл-Хусәйн ибн Әли; шииттер оны «Зәйн әл-абидин» атайды;<br /> # Мұхаммед ибн Әли ибн әл-Хусәйн; шииттер оны «Бақыр» атайды;<br /> # [[Джафар әс-Садиқ|Джафар ибн Мұхаммед]]; шииттер оны «әс-Садиқ» атайды;<br /> # Мұса ибн Джафар әс-Садиқ; шииттер оны «Казым» атайды;<br /> # Әли ибн Мұса ибн Джафар әс-Садиқ; шиитер оны «Риза» атайды;<br /> # Мұхаммед ибн Әли ибн Мұса; шииитер оны «Тақий» немесе «Джәууад» атайды;<br /> # Әли ибн Мұхаммед ибн Әли ибн Мұса; шииттер оны «Нақий» немесе «Һади» атайды;<br /> # Хасан ибн Әли ибн Мұхаммед; шиитер оны «Зәкий» немесе «Аскәри» атайды;<br /> # Мұхаммед ибн Хасан әл-Аскәри; шииттер оны «Мәһди» немесе «Худжжатул-қаим әл-Мунтазыр» атайды. Олардың сенімі бойынша ол һижри 256-шы жылы туылып, 260-шы жылы аспанға көтерілген. Содан кейін 329-шы жылы әкесінің үйіндегі жертөлеге кіріп, «ғайып» болып кеткен.<br /> <br /> ==== Шииттер туралы мұсылман ғалымдарының сөздері ====<br /> * Шейх [[Ибн Баз]]: {{quotation|«Шииттердің ағымдары өте көп, олардың әрқайсысының өз бидғаттары бар, бірақ олардың ішінде ең қауіптісі – [[Хомейни Рухолла Мусави|Хомейнидің]] рафидилік сектасы немесе пайғамбарымыздың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) марқұм болған жанұясынан дұға тілейтін имамилер. Олар өз имамдары ғайыпты біледі деп сенеді, әрі олар сахабаларға тіл тигізеді»&lt;ref&gt;Мәджмуғ әл-фәтәуә, 4/439&lt;/ref&gt;.|}}<br /> * [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани]]: {{quotation|«Мен Хомейнидің бес кітабын оқып шықтым және сол кітаптардағы әрбір сөз – күпірлік, ширк және Құран аяттары мен пайғамбарымыздың &lt;small&gt;(оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын)&lt;/small&gt; Сүннетіне бүтіндей қайшы келеді деп толық айта аламын. Сол кітаптардағы нәрсені оқып және соған иланған әрбір кісі – кәпір болады, тіпті ол намаз оқып, ораза тұтып, өзін мұсылманмын деп санаса да»&lt;ref&gt;«Шиға имамия исна ашария фи мизаниль-ислам»&lt;/ref&gt;.|}}<br /> ==== Зәйдилер ====<br /> {{main|Зәйдилік}}<br /> '''Зәйдилік''' ({{lang-ar|زيدية}}) — өздерінің негізін қалаушысы деп Зәйд ибн Әли «Зәйн әл-абидин» ибн әл-Хусәйн ибн Әли ибн Әбу Талибты санайтын шиғалардың ағымы. Кезінде Иран, Ирақ және [[Хиджаз]] жерлерінде көп таралып, өздерінің бірнеше мемлекетін құрған: Солтүстік Африкадағы [[Идрис әулеті|Идрисилер]] мемлекеті (һижри 789-926 жж.), [[Табаристан]]да (һижри 863-928 жж.), [[Йемен]]де (һижри 901 ж.). Олардың Йеменнің кейбір бөлігіндегі билігі [[1962]]-шы жылдың 26-шы қыркүйегіндегі революцияға шейін жалғасты. Сенімдерінде [[Мутазилиттер|мутазилиттік]] жолы ұстанып, шииттердің ағымы болғанымен, олардың жолы басқа шииттерге қарағанда сүнниттерге жақынырақ. Олар «жасырын имамға» сенбейді, [[Әбу Бәкір]] мен [[Омар ибн әл-Хаттаб]]ты сөкпейді, күнадан сақталған деп тек Әлиді, Фатиманы және екі баласын атайды. Оларда басқа шииттер рұқсат берген уақытша неке харам саналады. XX-шы ғасырдың соңындағы саны 7 миллионға жуық. Йемен халқының біраз бөлігін құрайды&lt;ref name=&quot;shia&quot;/&gt;.<br /> ==== Исмаилиттер ====<br /> {{main|Исмаилия|қарматтар|Аға Хан}}<br /> '''Исмаилия''' ({{lang-ar|إسماعيلية}}) ([[батыния]], қарматтар, т.б.) ағымы өздерін [[Джафар әс-Садиқ]]тың үлкен ұлы Исмаилмен байланыстырады. Олар оны жетінші имам санап, басқа шииттерге қайшы пікірді ұстанады. Кейбір мұсылман ғалымдары оларды христиандар мен яһудилерден жаман Исламның жаулары санап, оларды мұсылман санатына кіргізбейді. Атауларына сәйкес («батын» —жасырын) олардың наным-сенімдері жасырын, жарияланбайды. Олардың кейбіреулері Құранды мойындамайды, Мұхаммед пайғамбардан {{сас}} кейін де пайғамбарлар болады деп санайды, Ақырет күнін, жәннәт пен тозақты мойындамайды. Олардың шектен шыққандары соншалықты, Әли ибн Әбу Талибты құдай санап, оған құлшылық қылады&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=67939 باطنية — islamweb.net]&lt;/ref&gt;. Исмаилиттердің кейбіреулері өздерін пайғамбар санаған (мысалға исмаилит болған атақты араб ақыны [[Әбу Таийб әл-Мутанабби]]). Намаз оқитын исмаилиттер намаз оқығанда өздерінің діни басшысы және имамы [[Аға Хан]]дарына қарап оқып, өздерінің зекеттерін соған береді.<br /> <br /> === Таблиғи жамағат ===<br /> {{main|Таблиғи жамағат}}<br /> '''Таблиғи жамағат''' — [[Үндістан]]дық Мұхаммед Ілияс Кандеһләуи ([[1303]]-[[1364]]) құрған ағым. Исламға шақыру, Исламды тарату мақсатында құрылған. Бұл ағым өкілдері дін таратуға 3 күнге, бір жетіге, 40 күнге шығып, елді мекендерді аралап уағыз айтумен айналысады. Бұл ағымның негізін салушылар сопылық [[тариқат]]тардың өкілі болып, матуриди сенімін ұстанған&lt;ref&gt;[http://www.saaid.net/feraq/mthahb/9.htm جماعة التبليغ والدعوة — Saaid.net]&lt;/ref&gt;.<br /> === Хизб ут-тахрир ===<br /> {{main|Хизб ут-тахрир}}<br /> '''Хизб ут-тахрир''' ({{lang-ar|حزب التحرير}}) — Тақи әд-дин ән-Нәбһани құрған Ихуан әл-Муслиминнен бөлініп кеткен ағым. Олар [[шариғат]]тан тек ақылымызға келетін нәрсені аламыз деп, қабір азабын, Мәсих Дәжжәлдің шығуын, т.б. заттарды мойындамайды&lt;ref&gt;[http://www.sahab.net/forums/index.php?showtopic=127337 Хизб ут-тахрир — Шейх Муқбиль ибн Һади]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;. <br /> === Ихуан әл-муслимин ===<br /> {{main|Ихуан әл-муслимин}}<br /> '''Ихуан әл-муслимин''' (мұсылман бауырлар) — [[1928]]-ші жылы Мысырда [[Хасан әл-Банна]] құрған саяси партия. Ихуан әл-муслимин жамағаты негізінен саясат пен билікке ұмтылып, мұсылмандардың сенімін түзеуге, оларды тура жолға бастауға ұмтылмайды. Бұл партия өздерінің Сүннетті ұстанатынын айтқанымен, олардың қатарында Сүннетке қарсы бидғат иелері де кіре береді&lt;ref&gt;[http://www.sahab.net/forums/index.php?showtopic=128726 Шейх Салих әл-Фаузанның «Ихуан әл-муслимин» туралы пәтуасы — Sahab.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Ислам тарихы ==<br /> {{main|Ислам тарихы}}<br /> [[Сурет:Rashidun654wVassal.png|thumb|left|Әділетті Халифтер кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]<br /> [[Сурет:Umayyad750ADloc.png|thumb|right|Умауи халифтерінің кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]<br /> Ислам тарихы әдеттегіде сол заманда билік құрған [[халифа]]лардың шыққан тегіне байланысты аталады. Мысалы: Аббаси халифтері Пайғамбардың {{Салауат}} көкесі Аббастан тараған. Аллаһтың елшісі Мұхаммедтің заманын '''пайғамбарлық ғасыры''' атайды. Осы заманда Ислам діні араб тайпаларының арасында тарап, олар мұсылмандықты қабылдай бастады. Пайғамбардың өлімінен кейін Ислам үмметін кезекпен 4 ұлы [[сахаба]] — [[Әбу Бәкір]], [[Омар ибн әл-Хаттаб]], [[Осман ибн Аффан]] және [[Әли ибн Әбу Талиб]] басқарып, халифтер болды. Бұл кезді «[[Әділетті төрт халифа|Әділетті халифтер»]] ({{lang-ar|خلفاء الراشدون}}) заманы деп атайды. Бұл заманда Ислам халифаты [[Арабия түбегі]]нің сыртына тарала бастады. Әділетті Халифтерден кейін билік басына Умәйя әулетінің халифтері келіп, олардың кезеңі [[Умәйя әулеті|«Умәуи заманы»]] ({{lang-ar|العهد الأموي}}) аталды. Умәуилер заманында халифат Иберия түбегіне (қазіргі [[Испания]]) шейін жетіп, сол жақта халифат билігі орнады. Халифаттағы билікке Пайғамбардың {{Салауат}} көкесі Аббас ибн Абдуль-Мутталибтың әулеті таласып, Умәуи халифтерінен билікті тартып алды. [[Аббас әулеті|Аббасилер]] кезеңі ({{lang-ar|العهد العبّاسي}}) сонымен қатар «Исламның алтын ғасыры» деп аталады, себебі осы халифтердің кезінде ғылым мен әдебиет бұрынғы арабтардың жетістіктерінен асып түсіп, үлкен даму алды. Аббасилердің билігі көптеген себебтермен әлсіреп, бұрынғы халифат жерлерінде дербес Тулунилер, [[Фатима әулеті|Фатимилер]], [[Селжұқ әулеті|Селжұқилер]] және т.б. мемлекеттер пайда болды. Осы кезде кресшілердің [[Иерусалим]] қаласын басып алуды мақсат еткен жорығы баталып, 194 жылға созылған [[крест жорықтары]] басталды.<br /> [[Сурет:Abbasids850.png|thumb|left|Аббаси халифтерінің кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]<br /> [[Сурет:Ottoman 1683.jpg|thumb|right|Осман империясы кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]<br /> Кейбір мұсылман мемлекеттері кресшілерге қарсы соғысқа шығып, олардан басып алынған қалаларды қайтарды. Бұл жағдай Мысырда [[мәмлүктер]]дің билігі келіп, кресшілерді Шам қалаларынан қуып шыққанға шейін жалғасты. Осы кезде шығыста Шыңғыс ханның немересі [[Хұлағу]] халифаттың астанасы болған Бағдадты басып алды. Аббасилер халифат атанасын [[Әл-Қаһира]]ға (Каир) көшірді және осы уақыттан бастап аббасилердің билігі тек формальды түрде сақталып, нағыз билік мәмлүк сұлтандарының қолында шоғырланды. Осыдан кейін Аббасилер заманындағыдай мұсылмандарды біріктіретін мемлекет [[Османлы мемлекеті|Ұлы Османлы Мемлекеті]] құрылғанға шейін болған жоқ. [[Османлы Мемлекетінің сұлтаны|Османлы сұлтандары]] мұсылмандардың қол астына бұған дейін жауланбаған көптеген жерлерді қосты. Оның ішінде Еуропадағы [[Балқан түбегі]]н жаулау мен сол жақта Ислам дінін тарату болды. 7-ші османлы сұлтаны [[II Мехмет]] кезінде [[Ыстамбұл|Константиние]] қаласы мұсылмандардың қол астына өтті. [[1516 жыл]]ы сұлтан [[I Сәлім]] [[Шам]] мен [[Мысыр]] жерлерін басып алып, ақырғы аббаси халифінен халиф атағын алды. Осыдан кейін 408 жыл бойы [[Османлы әулеті]] халифтер ретінде билік құрды. Және бұл кезең «Османлылар заманы» ({{lang-ar|العهد العثماني}}) аталып кетті. Бұл кезде Ұлы Османлы Мемлекетінен бөлек Ирандағы [[Сефевидтер әулеті|Сефевидтер]] мемлекеті, [[Әмір Темір]] мемлекеті сияқты бірнеше мемлекеттер құрылды. Ұлы Османлы Мемлекеті құлағаннан кейін мұсылмандар бір-бірін ортақ дін, тіл мен мәдениет біріктіретін дербес мемлекеттерге бөлініп кетті&lt;ref name=&quot;tarih&quot;&gt;[http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 إسلام — من ويكيبيديا، الموسوعة الحرة]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> === Мұхаммед пайғамбар заманы (610-632) ===<br /> [[Сурет:Cave Hira.jpg|thumb|left|Алғашқы аян түскен Хира үңгірі]]<br /> Ислам дінінің негізін салушы [[Һашим әулеті]]нен шыққан [[Мұхаммед пайғамбар|Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Абдуль-Мутталиб]] {{Салауат}}. Һашим әулеті өз кезегінде арабтың [[Құрайш]] тайпасының бір бөлігі. Ол Ислам уағыздауын бастамай тұрып та пұттарға табынбай, бірқұдайшылық жолын ұстанған. Ол Аллаһқа құлшылық қылып, дұға ету үшін [[Рамазан]] айында керек-жарақтарын алып Меккенің қасындағы [[Нұр тауы]]ндағы [[Хира үңгірі]]не баратын болған. Міне, бір күні Хира үңгірінде отырған сәтінде оған Аллаһ жіберген Жәбірейіл періште ең бірінші рет аян етеді. Бұл [[Аләқ сүресі|«Аләқ»]] сүресінің алғашқы аяттары болатын.<br /> <br /> Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} Аллаһтың [[уахи]]ын адамдар арасында жасырын уағыздай бастайды. Оған ең бірінші боп оның әйелі [[Хадиша|Хадиджа бинт Хууәйлид]], көкесінің ұлы [[Әли ибн Әбу Талиб]], ең жақын досы [[Әбу Бәкір]] сеніп, иман келтіреді. Ол құрайштардың арасында пұттарға табынбай, тек бір Аллаһқа ғана құлшылық қылуға шақырады. Осыны білген олар Мұхаммедке ерушілерді азаптап, діннен қайтуға мәжбүрлей бастайды. Бұны көрген Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} ізбасарларына [[һижра]] жасауға рұқсат береді. Ең бірінші дін үшін көшу [[Эфиопия]] еліне болып, 80 адамнан тұратын топтың ішінде [[Осман ибн Аффан]] мен [[Джафар ибн Әбу Талиб]] болады.<br /> <br /> Көмекшілері мен тірегі болған көкесі [[Әбу Талиб]] пен әйелі Хадиджа қайтыс болғаннан кейін көпқұдайшылардың мұсылмандарға деген қысымы күшейе түседі. Ясриб ([[Медине]]) қаласының бір топ адамы Ислам дінін қабылдап, Мұхаммедке [[Сурет:Mohamed peace be upon him.svg|20px]] көмектесуге уәде етеді. Дінді аман сақтау үшін мұсылмандар жасырын түрде Медине қаласына көше бастайды. Ең соңғылардың қатарында һижраны Мұхаммед пайғамбар мен Әбу Бәкір жасап, Медине қаласына келеді. Осы кезден бастап Ясриб қаласы Медине (яғни «мәдинә ән-нәбәуийә» — пайғамбардың қаласы) атана бастайды.<br /> <br /> Һижраның екінші жылы меккелік көпқұдайшылармен Бадр құдықтарының қасында [[Бадр шайқасы|шайқас]] болып, мұсылмандар Ислам тарихында алғашқы рет жеңіске жетеді. Бұған жауап ретінде келесі жылы меккеліктер [[Ухуд]] тауының қасында мұсылмандарды жеңіп, олар шегінуге мәжбүр болады. Келесі жылы мұсылмандар мен меккеліктер арасында «[[Худайбия]] келісімі» аталған он жыл бойы соғыспауға келісім жасалады. Меккеліктер жағынан қауіп сейілгеннен кейін мұсылмандар осыған дейін жауласып келген яһудилерге шабуыл жасап, оларды жеңеді.<br /> <br /> Меккеліктермен болған келісімнен кейін сегіз жыл өткеннен кейін, Мұхаммед пайғамбар еш шайқассыз [[Меккенің жаулап алынуы|Меккені басып алады]]. Исламға қарсы өлең жазған 10 адамнан басқасының барлығы кешіріліп, оларға амандық беріледі. Меккені мұсылмандар басып алғаннан кейін Қасиетті [[Қағба]]ның ішіндегі барлық пұттар сындырылып, көпқұдайшылық белгілірінен тазартылады.<br /> <br /> Меккені алғаннан кейін Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} екі жыл өмір сүріп, өмірінің соңғы жылы жүздеген мың мұсылманмен бірге қажылық жасайды. [[Арафат]]та отырған кезінде оған Аллаһ тарапынан ең соңғы аят түседі:<br /> {{quotation|Бүгін сендерге діндеріңды толық қылдым, нығметімді тәмамдап, сендерге дін ретінде Исламға разы болдым|Мәида сүресі, 5-ші аят}}<br /> Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} [[632]]-ші жылдың 8-ші маусым күні қайтыс болып, Медине қаласында өзінің сүйікті жары [[Айша]]ның бөлмесінде көміледі&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt;.<br /> === Әділетті халифалар заманы (632-661) ===<br /> {{main|Әділетті төрт халифа}}<br /> [[Сурет:Petra Jordan BW 21.JPG|thumb|left|Мұсылмандардың Шам өлкесіндегі ең алғашқы жаулап алған қалаларының бірі — [[Петра]] қаласы]]<br /> Пайғамбардың өлімінен кейін мұсылмандардың халифасы болып оның ең жақын досы '''[[Әбу Бәкір]]''' болады. Әбу Бәкір билік құрған кезеңде бұған дейін мұсылмандықты қабылдаған кейбір тайпалар Исламнан бас тартады. Бұлар мен болған соғыстарды «Ридда (діннен қайту» соғыстары деп атайды. Сонымен қатар араб жазирасында өздерін пайғамбармын деген бірнеше адам пайда болып, бүлік жасай бастайды. Әбу Бәкір заманында мұсылмандар алғашқы рет Арабия түбегінің сыртындағы аймақтарды жаулай бастайды. [[Халид ибн Уәлид]] бастаған мұсылман әскері [[Парсы]] мен [[Византия]]ға сәтті жорықтар жасайды.<br /> <br /> Әбу Бәкір қайтыс болғаннан кейін оның өсиеті бойынша халифатты '''[[Омар ибн әл-Хаттаб]]''' басқаратын болды. Омар билік құрған кезде мұсылмандар [[Византия]] әскерлерін жеңіп, Шам өлкесін басып алады. Парсы еліне болған жорықта [[Басра]], [[Куфа]] және т.б, қалалар қолға түседі. Мұсылман әскерлері [[Хорасан]] жерлеріне, [[Әзірбайжан]] мен [[Армения]]ға шейін жетеді. [[Амр ибн әл-Ас]] басқарған әскер [[Мысыр]] жерін толығымен жаулап алып, жергілікті копттарға амандықты уәде етеді. [[644]]-ші жылдың 1-ші қарашасында Омарды намаз оқып тұрған сәтінде парсылық Әбу Лу-лу қатты жарақаттайды. Көп ұзамай Омар жан тапсырады.<br /> <br /> Омардан кейін халифатты Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} күйеу баласы '''[[Осман ибн Аффан]]''' басқарады. Оның кезінде мұсылмандар Солтүстік Африкада жеңіске жетеді. Османның заманында Әбу Бакр кезінде жиналған [[Құран]] нұсқасы бекітіліп, барлық қалаларға таратылады. Осман ибн Аффанды Һашим әулеті мен өзі шыққан Умәйя әулетінің қақтығысы себебінен көтерілісшілер өлтіреді.<br /> <br /> Османнан кейін Медине қаласындағы сахабалар халифа қылып '''[[Әли ибн Әбу Талиб]]ті''' таңдайды. Әли ибн Әбу Талибтің әскері бұл шешімге келіспеген Шам өлкесінің әмірі [[Мағауия]] ибн Әбу Суфйанмен «Сыффин шайқасы» аталып кеткен шайқаста шайқасады. Ал Айшамен болған шайқас «Түйелер шайқасы» аталып кетеді. Әли мен Мағауия келісімге келу үшін келіссөз жүргізуге Әлидің жағынан [[Әбу Мұса әл-Ашғари]], Мағауия жағынан [[Амр ибн әл-Ас]] тағайындалады. Ұзақ келіссөзден кейін, олар Әли мен Мағауияның билікті тастап, халифаны қайта таңдауға келіседі.<br /> <br /> [[661]]-ші жылдың 24-қаңтар күні Әли ибн Әбу Талибты [[Куфа]] қаласында таңғы намазға бара жатқан кезінде Әбдуррахман ибн Мулджим уланған қылышпен басына жарақат салады. Үш күннен кейін Әли қайтыс болады. Оның нақты қай жерде көмілгені белгісіз&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt;.<br /> <br /> === Умәуилер заманы (661-750) ===<br /> {{main|Умәйя әулеті}}<br /> [[Сурет:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|right|Умәуи заманындағы алтын тенге]]<br /> '''Умәйя әулеті''' — Араб халифатын билеген әулет ([[661]]-[[750]]). Негізін [[Мекке]]дегі құрайыш тайпасының умәйя руынан шыққан Мұғауия I (т.ж.б.-[[680]]) қалаған. Умәйя әулетінен шыққан халифтар мемлекет құрамына Солтүстік Африка, [[Пиреней түбегі]]нің көп бөлігін, [[Орталық Азия]]ны, [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Ирак]], [[Кавказ]]дың біраз жерлерін қосып алды. [[8 ғ.|VIII]]-ші ғасырдың ортасына таман мемлекеттегі бірлік әлсірей бастады. [[Әбу Муслим]] бастаған шииттік қозғалыс ([[747]]-[[750]]) Умәйя әулетін тақтан тайдырған соң, билікке Аббас әулеті келді&lt;ref name=&quot;tarih2&quot;&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> === Аббасилер заманы (750-1258) ===<br /> {{main|Аббас әулеті}}<br /> '''Аббас әулеті''' — Араб халифатын билеген әулет ([[749]]-[[1258]]). Мұхаммед Пайғамбардың {{Салауат}} немере ағасы Аббас ибн Әбділмүттәліп ибн Хашимнен тараған. Мұхаммед ибн Әлидің ұлы Ибраһим жіберген өкіл Әбу Мүслім бастаған шииттік қозғалыс Умәйя әулетін тақтай тайдырған соң, Аббас әулеті үкімет басына келген. Аббас әулетінің алғашқы халифасы Әбуль Аббас әс-Саффах ([[750]]-[[754]]) болды. [[762]] жылы Аббас әулетінің астанасы Шамнан Бағдадқа ауыстырылды. Аббас әулетінің мемлекеті әдебиеттерде кейде «Бағдадия халифаты» деп те аталады. Ол «Мұсылман ренессансы» дәуірінде мәдениеті, ғылымы, әдебиеті, философиясы, математикасы, географиясы, саудасы, т.б. әлемдік дамудың алдыңғы қатарындағы мемлекет болды. Бұл халифат төңірегіндегі көптеген халық өкілдері оған өзіндік үлестерін қосып отырды. Ежелгі Шығыс, Грек, Рим өркениетінің жетістіктеріне сүйенген араб мәдениеті Еуропа елдерінің дамуына көмектесті. Аббас әулеті арасынан [[Һарун әр-Рашид]] ([[786]]-[[809]]), Мамун ([[813]]-[[833]]), әл-Мутасим ([[833]]-[[842]]) қызметтері айрықша аталды. Кейін VIII ғасырдың ортасында мемлекет бірлігі әлсіреді. Әр аймақта Аббас тұқымдары немесе жергілікті билеуші топтар билік жүргізе бастады. X ғасырда буидтер, одан [[Селжұқ әулеті|селжұқтар]] Аббас әулетін ығыстырып шығарды да, олар тек діни тістерге ғана араласатын болды. [[1258 жыл]]ы [[Хулагу хан]] бастаған моңғолдар Бағдадты басып алып, Аббас әулетін жойды. Тірі қалған әл-Мустансирге Мысыр сұлтаны [[Бейбарыс]] [[1261 жыл]]ы [[әл-Қаһира]]да халифа атағын берген. [[1517 жыл]]ы османлы сұлтаны [[I Сәлім]] халиф III Мүтәуеккелді [[Ыстамбұл]]ға көшіріп, кейін халиф атағы османлы сұлтандарына өтті&lt;ref name=&quot;tarih2&quot;/&gt;.<br /> <br /> ===Ұлы Османлы Мемлекеті заманы (1517-1923)===<br /> {{main|Османлы мемлекеті}}<br /> <br /> [[Сурет:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|right|II Мехметтің Константинопольді жаулап алған сәті]]<br /> <br /> '''Ұлы Османлы Мемлекеті''' — [[1299 жыл|1299]]-[[1922 жыл]]дары өмір сүрген көпұлтты мемлекет. [[1517 жыл]]дан бастап бұл мемлекеттің басшылары [[халифа|халиф]] аталады. Османлы халифтері бұрын-соңды мұсылман иелігінде болып көрмеген көптеген елдерді басып алды. Оның ішінде [[Грекия]], [[Албания]], [[Болгария]], [[Сербия]], [[Македония]] жерлері болды. Өзінің шарықтау шегінде Ұлы Османлы Мемлекеті [[Вена]]дан [[Парсы шығанағы]]на шейін, [[Қырым]]нан [[Марокко]]ға шейін созылып жатты. [[1453 жыл]]ы 7-ші османлы сұлтаны II Мехмет [[Шығыс Рим империясы]]ның елордасы болған Константинополь қаласына басып кіреді. Бұл қала қазір [[Ыстамбұл]] деп аталады.<br /> <br /> Осы кезде Шығыста мұсылмандардың бірнеше мемлекеті пайда болды. Оның ішінде [[Әмір Темір]] құрған Тұран мемлекеті және [[Иран]], [[Әзірбайжан]] мен [[Ирак]]тың шығысында орналасқан [[Сефевидтер әулеті]]нің мемлекеті болды. Сефевидтер мемлекетінің негізін қалаушы шаһ I Ысмайыл болды. Ол қоластындағыларға [[шиизм]]ді ұстануды парыз қылып, Анадолы түбегіндегі шииттерді османлы сұлтандарына қарсы қойып отырған. [[Шииттер]]дің көтерілісін басқан [[I Сәлім]], ендігі назарын Сефевидтермен келісімге отырған [[Мәмлүктер|Мәмлүк сұлтандығына]] аударды. [[1517 жыл]]ы I Сәлім мәмлүктерге қарсы жорыққа аттанып, мәмлүк иелігінде болған [[Мысыр]] мен Шам өлкесін басып алады. I Сәлімнен кейін таққа отырған оның ұлы [[I Сүлеймен]] мемлекетті кеңейтуді тоқтатпай, көптеген жерлерді, оның ішінде [[Белград]] қаласын жаулап алады. Вена қаласын екі мәрте қоршағанмен, оны ала алмайды.<br /> <br /> I Сүлейменнен кейін Ұлы Османлы Мемлекеті әлсіреп, тек [[IV Мехмет]]тің кезінде ғана жандана бастады. Одан кейін османлы сұлтандары біртіндеп бұрынғы ұлылығынан айырыла бастады. Арабия түбегінде [[Мұхаммед ибн Абдул-Уәһһаб]] бастаған Исламды өткен ғасырлар бойы қосылған заттардан тазарту қозғалысы басталды. Османлы сұлтандары бұндай қозғалыстарды жою үшін күрескенмен, толығымен өшіре алған жоқ. Оған қоса [[Балқан түбегі]]нде ұлт-азаттық қозғалыс өрши түсті. Ұлы Османлы Мемлекеті [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін [[Түркия|Түркия Республикасының]] президенті [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]тің шешімімен өмір сүруін тоқтатты&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt;.<br /> <br /> ===Ұлы Османлы Мемлекетінен кейін===<br /> [[Сурет:Flag of OIC.svg|thumb|right|Ислам Конференциясы Ұйымының туы]]<br /> <br /> Ұлы Османлы Мемлекеті құлағаннан кейін, [[Ұлыбритания]], [[Франция]] сияқты Дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен елдер бұрынғы мемлекеттің иеліктерін өз қарамағына алды. Соңынан бұл елдер бір-бірімен дін, мәдениет пен тілден басқа еш қатысы жоқ дербес мемлекеттерге айналды. Мысыр президенті [[Абдель Насер Гамаль|Ғамал Әбділ Насыр]] [[Сирия]] мен Мысырды біріктіруге әрекет жасап, онысы сәтсіздікке ұшырады.<br /> <br /> [[Израиль]] экстремисттерінің [[Әл-Ақса мешіті|Ақса мешітін]] өртеуінен кейін [[1969 жыл]]ы [[Ислам Конференциясы Ұйымы]] құрылып, оған барлық дерлік мұсылман мемлекеттері кірді.<br /> <br /> [[20 ғасыр|XX ғасырдың]] соңында [[Иран]]да Ислам төңкерісі болып, ондағы билікке шииттер келді. Сонымен қатар [[Ливан]]дағы &quot;[[Хезболла]]&quot;, [[Ауғанстан]]дағы &quot;[[Әл-Қаида|Қағида]]&quot; сияқты бірнеше топтар құрылды.<br /> <br /> [[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек]] күнінде [[Нью-Йорк]] қаласындағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]]на ұшақ соғылып, көптеген адамдардың қазасына әкеп соқтырды. Бұл оқиғаны &quot;Қағида&quot; лаңкестік тобы ұйымдастырды деген айып тағылды. Бұл Ислам дінінің әлемдегі беделіне үлкен нұқсан келтірді&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt;.<br /> <br /> == Ислам өнері ==<br /> {{main|Ислам өнері}}<br /> Мұсылмандық [[Араб каллиграфиясы|каллиграфияның]], [[сәулет өнері]]нің үлгілері<br /> &lt;gallery&gt;<br /> Сурет:Turquoise_epigraphic_ornament_MBA_Lyon_A1969-333.jpg|XV-ші ғасырда жасалған [[Самарқанд]]тық [[арабеска]]ның бөлігі<br /> Сурет:Arabesco de Medina Azahara (2) (Córdoba, España).jpg|[[Кордова халифаты]]ның Әл-Заһра қаласындағы рельефті панель. [[904]]-ші жыл<br /> Сурет:Sheikh_Lotfallah_Esfahan.JPG|[[Исфаһан]] қаласындағы Шейх Лутфуллаһ мешітінің күмбезіндегі зор арабеска. XVII ғасыр<br /> <br /> Сурет:Badshahi_Mosque_July_1_2005_pic32_by_Ali_Imran_(1).jpg|Бадшаһи мешіті (Патшалық мешіт). [[Ұлы моғолдар империясы|Моғол]] императоры [[Аурангзеб]] салдырған<br /> Сурет:SamarkandBibiKhanym.jpg|Самарқандтағы [[Бибі Ханым мешіті]]. [[1399]]-шы жылы [[Әмір Темір]] салдырған<br /> Сурет:MosqueeKairouan_4.jpg|Тунистың [[Қайруан қаласы]]ндағы Үлкен мешіт (Уқба мешіті). [[670]]-ші жыл<br /> Сурет:Mosque_%22Kul_Sharif%22.jpg|Европаның ең үлкен мешіті саналатын [[Құл-Шәриф мешіті]]. Қазан, Ресей<br /> Сурет:HeratFridayMosque.jpg|Ауғанстанның [[Герат]] қаласындағы жұма мешітінің сырт көрінісі<br /> Сурет:Chinese-style_minaret_of_the_Great_Mosque.jpg|Қытай стилінде салынған Орталық [[Қытай]]дағы [[Сиань мешіті]]нің мұнарасы<br /> Сурет:Arabic_Plaque,_Great_Mosque,_Xian.jpg|Сиань мешітіндегі каллиграфия<br /> Сурет:Taj_Mahal_Calligraphy_Example.jpg|[[Тәж Махал]] қабырғаларындағы [[араб каллиграфиясы]]<br /> Сурет:Delhi_Qutb_Minar.jpg|[[Дели]]дегі «Қууат әл-Ислам» мешіті<br /> Сурет:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 17-22-07.jpg|Испаниядағы Әл-Хамра ([[Альгамбра]]) сарайы<br /> Сурет:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg|[[Кордова]]дағы Үлкен мешіттің іш көрінісі<br /> Сурет:Selimiye_Mosque,_Dome.jpg|[[Селимие мешіті]]нің күмбезі (ішкі көрініс)<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> {{Таңдаулы мақалалар тізіміне үміткер|11 желтоқсан 2012}}<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{reflist|2}}<br /> <br /> == Әдебиеттер ==<br /> * «Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир. ISBN 5-94824-071-1<br /> * [http://svet-islama.com/articles/aqida/shiya-imamiyya/#.UMDRR-TclZg «Общее исследование основ, на которых зиждется религия шиитов-имамитов» — Мухибб ад-Дин аль-Хатыб]{{ref-ru}}<br /> * [http://d1.islamhouse.com/data/ru/ih_books/single/ru_veroubejde_niya_shiitov_imamitov.pdf Вероубеждения шиитов имамитов — Мамдух Ибн Али Аль-Харби]{{ref-ru}}<br /> * [http://www.islamhouse.com/p/68826 Малик ибн Анас — Islamhouse.com]{{ref-ru}}<br /> * [http://www.islamhouse.com/p/68832 Имам Ахмад — Islamhouse.com]{{ref-ru}}<br /> * [[s:ar:مجموع الفتاوى|«Маджму' әл-фатауа», Шейх әл-Ислам Ибн Таймийа]]{{ref-ar}}<br /> * «Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8<br /> * [http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/single2/ar_Conditions_for_Prayer_and_elements.pdf «Намаздың шарттары, оның рүкіндері мен уәжіптері», Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб]{{ref-ar}}<br /> * [http://www.al-hanifiya.kz/fikh-kitap/43-tagamdagy-halalmen-haram «Тағамдағы халал мен харам» — Al-Hanifiya.kz]<br /> * [http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/parts/Feqh_Meesr/ar_feqh_almeesr_from_quran_and_sunnah_b.pdf «Әл-фиқһ әл-муяссар фи дау әл-Китаб уәс-Сунна»]{{ref-ar}}<br /> <br /> [[Санат:Діндер]]<br /> [[Санат:Ислам|*]]<br /> [[Санат:Ыбрайымдық діндер]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D1%96-%D2%9B%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2017-02-18T12:13:31Z

<p>Kasymbot: clean up, replaced: Колпаковский Герасим Алексеевич → Герасим Алексеевич Колпаковский using AWB</p> <hr /> <div>Ресей патшасының Қазақстанға жүргізген коши қон саясаты<br /> <br /> ==Әскери-казактық отарлау==<br /> [[Қазақстан]]ның көп ұлтты [[құрам]]ы өлкені үнемі әрі жүйелі түрде отарлау [[саясат]]ы нәтижесінде қалыптасты. Қазақстанға басқа [[ұлт]] өкілдерінің келіп қоныстануы патшалық билік тұсында басталып, кейіннен кеңестік [[жүйе]] тұсында жалғасын тапты. [[Қоныс]]тану түрлі жағдайларға [[байланыс]]ты [[мемлекет]] тарапынан қолдау арқылы ұйымдасқан түрде немесе шашыранды, өз күштерімен жүйесіз түрде, [[қоныс]] аударушылардың өз еркімен немесе оларды зорлап жер аудару арқылы жүргізді. Қазақстанның көп ұлтты [[құрам]]ы жер аударылған кулактармен, сталиндік қуғын-сүргінге ұшыраған және [[тарих]]и мекенінен қуылған [[халық]]тармен, тың және тыңайған жерлерді игеруге келгендермен, [[одақ]]тық ведомствоаралық биліктің ұйғаруымен және басқа келушілермен толығып отырды.<br /> <br /> Қазақстан жеріне басқа этникалық топтардың алғаш келіп қоныстануы XVI ғасырдан бастау алды. Бұған дейін де [[Алтын Орда]] мен Орыс мемлекетінің арасында болып тұрған екі жақты барыс-келістердің болғаны белгілі. Ал орыс-казактық отарлау [[Украина]]дан, [[Ресей]]дегі басыбайлылық қанаудан қашқан шаруалардың казак еркін [[жұрт]]ына қосылып, Жайық пен Ертіс өңіріне келуінен басталады. Бұл басыбайлылық [[құлдық]]тан қашқан «еркін адамдар» (казактар мен татарлар) жаңа жерлерді игеру [[мақсат]]ында келіп, біртіндеп дербес [[қауым]] ретінде қалыптаса бастайды.<br /> <br /> Славяндық және түркілік тегі аралас [[казактар]] I Петр тұсында XVIII ғасырдан бастап орыс мемлекетіне түпкілікті бағынды. Осы кезден бастап казактар [[Ресей]]дің геосаяси [[стратегия]]сын жүзеге асыруға белсене қатысады.<br /> <br /> Жергілікті [[халық]]тардан тартып алынған ұлан-байтақ жер иеліктерін, [[Балық аулау|балық аулайтын]] сулы-нулы өңірді, [[тұз]] және басқа кәсіпшілікті уысында ұстай отырып, әр түрлі артықшылықтарға ие болған казактар империя шебіндегі патшалық [[тәртіп]]тің сенімді тірегі болды. Тарихтың қатал шындығы казактардың қаналған халықтың ұлт-азаттық қозғалыстарын аяусыз басып-жаншитын патшалықтың екпінді күшіне айналғандығын айғақтайды.<br /> <br /> Қазақстан аумағында құрылған [[Орал]], [[Орынбор]], [[Сібір]] және [[Жетісу]] шептерінің казактарына Оралдың, Солтүстік Қазақстанның, [[Ертіс]]тің және Жетісудың ең құнарлы, шұрайлы жерлері бөлініп берілді. Қазақтар осы аймақтағы қыстауларынан, жайылымдық, шабындық алқаптарынан айырылды.<br /> <br /> Ермақтың [[Сібір хандығы]]н жаулап алуы қазақ жеріне [[шаруа]], саудагер, кәсіпкерлердің ағылуына [[жол]] ашты. [[Қазақстан]]ға жалпы саны 200 мыңдай казактар келіп қоныстанды.<br /> <br /> Казактық отарлаудан кейінгі әскери-әкімшілік отарлау кезінде тірек пункттері есебінде әскери қоныстар бой көтерді. Бұл [[қоныс]]тар әскери шептерге ұласты. Бастапқы кезде әскери қоныстар [[Орал]], [[Ертіс]] сияқты өзен арналарын қамтыды. Осындай қозғалыстың үдере жүргізілгендіғін қала бекіністерінің тез өскендігі дәлелдейді. Мәселен, бекініс есебінде [[1640]] жылы [[Гурьев]] қалашығы, [[1613]] жылы Орал бекінісінің, [[1716]] жылы Омбы қаласының, [[1718]] жылы [[Семей]], [[1720]] жылы [[Өскемен]], [[1752]] жылы [[Петропавл]] қалаларының, [[1735]] жылы [[Орынбор]]дың негізі салынды. Осылайша XVIII ғасырдың орта тұсына қарай әскери бекіністердің ұзын дәлізі қалыптасты. Содан кейін де өлкенің ішкі аудандарында тұрақты әскери [[бекініс]] құрылыстары жүргізілді. Орта және [[Ұлы жүз]] аумағындағы XIX ғасырдың бірінші жартысында ашылған округтік приказдардың орталығы есебіндегі бекіністерге әскери адамдармен қатар [[қоныс]] аударушы казактар мен шаруалардың келуі үздіксіз жүріп жатты. XIX ғасырдың ортасына дейін әскери [[әкімшілік]] отарлау кезінде 100 мыңдай [[адам]] [[қоныс]] аударып келді.<br /> <br /> Сібір әскерінің қолбасшысы, генерал [[Шпрингер]] [[1763]] жылы казактардың тұз шығару, отын тасу, [[пошта]] жүргізу, баржаларға жүк тиеп-түсіру, мал бағу, жер жырту, қол диірмен тарту, қамалдар [[құрылыс]]ын жүргізу және оны жөндеу сияқты барлық [[жұмыс]]тарды атқаратындығын айта келіп, [[Сібір]] казактарының санын және төлемақысын көбейтуді ұсынады. Олар кейбір [[жағдай]]да орыс шаруаларынан, яғни қолдан жасалған казактармен толықтырылып отырды («Выписные казаки»). Казактар мен [[шаруа]]лардың көші-қон саясаты алғашында басып алынған мол аумақта берік табан тіреу мақсатын көздеді. Ал бұл [[міндет]]ті тек казак қоныстары арқылы ғана толық орындау мүмкін емес еді. Сондықтан Ресей империясының [[әкімшілік]] билігін нығайту [[мақсат]]ында шаруалардың [[қоныс]] аударуына кең жол ашылды.<br /> <br /> ==Қазақстанға орыс шаруаларының қоныс аударуы, негізгі кезеңдері==<br /> Оңтүстік Қазақстанды әскери [[отаршылдық]] жолмен өзіне қосып алған [[Ресей]] өзінің [[саясат]]ын алыстағыны көздейтін саяси мүдделерін [[басшылық]]қа ала отырып жүргізе бастады. Қазақстанның Ресейге қосылуы аяқталғаннан кейін көші-кон [[ағым]]дарының отаршыл сипаты айқындала түсті.<br /> <br /> [[Қазақстан]]ның XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасыр басындағы этнодемографиялық [[құрам]]ының өзгеруіне [[қоныс]] аудару қозғалысы зор ықпал етті. Патша [[өкімет]]інің көші-қон саясатының әлеуметтік-саяси салдары өте ауыр болды.<br /> <br /> [[Қазақстан]] тарихында [[қоныс]] аудару қозғалысының кезеңдері туралы бір жақты пікір жоқ. Дегенмен қоныс аудару [[қозғалыс]]ын шартты түрде үш [[кезең]]ге бөліп қарауға болады:<br /> <br /> * 1861—1885 жылдар;<br /> * 1886—1905 жылдар;<br /> * 1906—1917 жылдар.<br /> <br /> ===Қоныс аударудың бірінші кезеңі===<br /> [[Жүз]] мыңдаған [[орыс]], [[Украиндар|украин]], [[Беларусьтер|беларусь]] шаруаларының [[Сібір]], [[Қазақстан]] және [[Орталық Азия]]ға қоныс аударуы [[Ресей]]дің аграрлық саладағы саясатымен тығыз байланыста дамыды. Ресей самодержавиесі жер [[мәселе]]сін помещик-дворяндардың пайдасына шешіп берді. Помещиктер [[шаруа]]ларды «азат ету» барысында олардың бұрын пайдаланып келген жерінің басым бөлігін тартып алды. Себебі [[1861]] жылғы [[реформа]]дан кейін помещиктер өз пайдасына шаруалардың реформаға дейін өңдеп келген жерінен үлес алуға [[құқық]]ты болды. Кейбір губернияларда [[шаруа]]лар жерінің 1/3, тіпті 2/5 бөлігін помещиктер тартып алды. Сонымен [[қатар]] жер үлесі үшін тым жоғары өтемдік [[төлем]]дер талап етілді. Жер тапшылығынан шаруалар помещиктерден, қазынадан жерді жалға алуға [[мәжбүр]] болды.<br /> <br /> Жер [[Тапшылық|тапшылығының]] шиеленісуі, «азаттық» алған шаруалардың [[қайыршылық]] күйі, [[құрғақшылық]], орта шаруалардың кедейленуі, өтемдік төлемдер мен салықтардың ауыртпалығы шаруалардың туған жерлерін тастап, [[Орал]]дың арғы жағынан жер мен «жақсы өмір» іздеп кетуге мәжбүр етті. Зерттеуші А.А.Кауфман [[қоныс]] аударудың басты себебін жаңа [[шаруашылық]] жүйесіне бейімделе алмаудан, жер құнарлылығының төмендігінен деп түсіндіреді. Ал шаруаларда [[топырақ]]тың құнарлылығын тыңайтқышпен қайта қалпына келтіруге [[қаржы]] да, құрал-сайман да жоқ еді.<br /> <br /> Әуелгі кезде патша үкіметі [[шаруа]]лардың шет аймақтарға [[қоныс]] аударуына карсы болып, шектеулер койып көрді. Алайда [[1891]]— [[1892]] жылдардағы Ресейдегі аштыққа [[байланыс]]ты өз бетімен еркін қоныс аудару [[көлем]]інің өсуіне орай, патша үкіметі [[қоныс]] аударуды заңдастырып, өз ырқында ұстауға тырысып бақты.<br /> <br /> [[Жетісу]] облысының губернаторы [[Герасим Алексеевич Колпаковский|Г.А.Колпаковскийдің]] басшы- лығымен [[1868]] жылы «Жетісуға шаруаларды қоныстандыру туралы [[уақыт]]ша Ережелер» жобасын жасады. Ереже бойынша жан басына (ер адам) 30 десятина мөлшерде жер белгіленіп, 15 жылға [[алым]]- [[салық]]тардан босатылды.<br /> <br /> Ал [[1883]] жылы қабылданып, [[1885]] жылы бекітілген Ережеде Жетісу облысына жаңа келушілер мен Шығыс [[Түркістан]]нан қоныс аударған үйғырлар мен дүнгендер үшін жаңа нормалар бекітілді. Енді жан басына берілетін жер үлесі 30 десятина емес, 10 десятина болып белгіленді, біркатар жеңілдіктер енді 3 жылға дейін ғана сақталды. Ресми деректер бойынша [[1861]]—[[1885]] жылдары [[Орал]] арқылы 300 мың қоныс аударушы келген.<br /> <br /> ===Қоныс аударудың екінші кезеңі. Қазақстан тұрғындарының ұлттық құрамындағы өзгерістер===<br /> [[1889]] жылғы 13 мамырдағы «Уақытша Ережеде» ауыл тұрғындары мен мещандарын [[Тобыл]], [[Том]] губерниялары мен [[Жетісу]], [[Ақмола]], [[Семей]] облыстарына өз еркімен қоныстандыру белгіленді. [[Үкімет]] [[қоныс]] аударуға шектеулердің кейбіреулерін алып тастады. Дегенмен ресми түрде қоныс аударғандардан гөрі өз бетімен келгендердің ағыны үздіксіз арта түсті. Шаруаларды қоныстандыру [[Ақмола]], одан соң Жетісу, Семей, [[Орал]], Торғай облыстарында XIX ғасырдың 60-жылдарының ортасынан басталып, [[1892]] жылы [[Сібір]] [[темір жол]] комитеті құрылғанға дейін жалғаса түсті. Ақмола облысында [[1870]]—[[1895]] жылдары 87 шаруа қоныстары [[пайда]] болып, отырықшы халық саны шаруа-қоныс аударушылар есебінен 2 есеге артты.<br /> <br /> XIX ғасырдың соңғы ширегінде [[Еуропа]]лық Ресей мен Украинадан қоныс аударушылардың келуі есебінен халықтың ұлттық [[құрам]]ы өзгерді. Қазақ, қырғыздармен бірге орыс, [[украиндар]], [[татарлар]], [[тәжіктер]], [[түрікмендер]], [[башқұрттар]], [[чуваштар]], [[қараноғайлар]], [[армяндар]] саны өсе түсті.<br /> <br /> XIX ғасырдың 70-жылдарында орыстар мен украиндар барлық Қазақстан мен [[Қырғызстан]] тұғындарының 8%-ын (246,9 мың) құрады. Бұдан барлық облыстарда жергілікті тұрғындардың бірден-бір жоғары [[үлес]] салмағын анық байқауға болады.<br /> <br /> [[1897]] жылы Қазақстан тұрғындарының саны 4 млн 150 мың адамға жетті. Солардың ішінде [[қазақтар]] 3 млн 400 мың адамды құрады. Қалған 750 мыңдай [[адам]] басқа ұлт өкілдері болды. Орыс шаруаларының көбі Ақмола облысына қоныстанған. Сондай-ақ ең көп орыс және украин тұрғындары [[Омбы]], [[Петропавл]], [[Көкшетау]], [[Қостанай]] уездерінде тіркелген. [[Торғай облысы]]нда да өзге ұлт [[өкіл]]дерінің саны да айтарлықтай еді. Жетісу облысында басқа ұлт өкілдерінің [[үлес]] салмағының өскендігі әсіресе [[Верный]], [[Пішкек]], [[Пржевальск]], Пішпек уездерінде ерекше байқалды. Ал Сырдария облысында орыстар мен украиндардың үлесі жалпы [[халық]] санынан ең төменгі деңгейде болды.<br /> <br /> Өлкенің негізгі тұрғындары — қазақтардың үлес салмағы төмендеп, [[1897]] жылдары шамамен 81,7%-ға жетті. Ал орыстардың үлес салмағы жоғарыда көрсетілгендей — 10,9%-ға, украиндар — 1,9%-ға өсіп, татар, ұйғыр, өзбек сияқты ұлттардың да үлес салмағы арта түсті.<br /> <br /> XIX ғасырдың 80-жылдарында [[Жетісу]]ға [[Құлжа]] өңірінен ұйғырлар мен дүнгендер қоныс аударды. [[1897]] жылғы санак бойынша [[ұйғырлар]] мен дүнгендердің саны 71 мың (56 мың үйғыр, 15 мың дүнген) [[адам]]ға жетті.<br /> <br /> ===Қоныс аударудың үшінші кезеңі===<br /> [[Ресей]] [[экономика]]сындағы аграрлық [[дағдарыс]] патша үкіметінің Қазақстандағы отаршылдық саясатын күшейте түсті. [[Қазақстан]] аумағындағы артық жерлерді [[есеп]]ке алу [[мақсат]]ында Ф.Щербина, В.Кузнецов, П.Румянцевтің экспедициялары [[жұмыс]] істеді. Экспедициялардың барлығы көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы казак тұрғындарына қатысты жер [[көлем]]ін азайтып, болыстардың иелігіндегі «бос жерлерді» [[есеп]]ке алумен айналысты.<br /> <br /> Ресей орталығындағы аграрлық [[қайшылық]]тардан шығудың жолын Министрлер кеңесінің төрағасы [[Столыпин Аркадий Дмитриевич|П.А.Столыпин]] ойлап тапты. Ол [[1906]] жылы 6 қарашада шаруалардың қауымнан шығып, [[хутор]]ға енуі туралы жарлық шығарды. Ол Ресейдің [[ауыл шаруашылығы]]н дағдарыстан шығару үшін [[шаруа]]лар [[қауым]]ын таратты, сөйтіп қауымдық жерлерді кулактардың басып алуына жағдай жасады. Помещиктік жер иеленуді сақтауға тырысқан [[үкімет]] қоныс аударуға бостандық берді. Қоныс аудару [[саясат]]ындағы бұл жаңа бағытқа көшуге [[1905]]—[[1907]] жылдардағы бірінші [[революция]] мен аграрлық толкулар өз [[ықпал]]ын тигізді. Столыпиннің [[Жарлық|жарлығы]] негізінде [[шаруа]] өз үлесін сатып, еркін түрде басқа жаққа кетуге мүмкіндік алды. Осылайша Ресейдің орталық аудандарындағы әлеуметтік жіктелудің тереңдей түсуі күйзелген, жерден айырылған [[шаруа]]лардың көші-қон ағымының кең [[қанат]] жаюына әкелді.<br /> <br /> [[1905]] жылы қоныстандыру мәселесін реттеу мақсатында қоныстандыру мекемелерінің Басқармасы құрылды. [[1905]]—[[1917]] жылдардағы мекеменің 12 жылғы қызметі [[нәтиже]]сінде бір миллионға жуық [[қоныс]] аударушылар жерге орналастырылды.<br /> <br /> [[1908]] жылы [[қоныс]] аударушылар толқыны ең жоғары деңгейге жетті. Жылына 665 мың қоныс аударушы келді. Патша өкіметінің қоныс аудару саясаты қазақтардың шаруашылығына орасан нұқсан келтірді. Тек [[1906]]—[[1915]] жылдары [[Жетісу]] мен [[Сырдария]] облысындағы қазақтардан 2,5 млн десятина жер тартып алынып, [[қоныс]] аударушыларға бөліп берілді. Қазақстанда тартып алынған жер XX ғасыр басында 17 млн десятина, ал [[1917]] жылға қарай 45 млн десятинаға жетті. Жүздеген жеке меншік хуторлар бой көтерді. Патша офицерлері, кулактар, көпестер [[көлем]]ді жер төлімдеріне ие болды. [[1905]]—[[1907]] жылдардағы Ресейдегі бірінші буржуазиялық-демократиялық революциядан кейін [[үкімет]] барлық шектеуді жойып, барлық шет аймақтарға [[қоныс]] аударуға жол ашып берді.<br /> <br /> Осылайша XIX ғасырдың екінші жартысында [[Қазақстан]] тұрғындарының көп ұлтты құрамының қалыптасуы белсенді түрде жүргізілді. Патша өкіметінің көші-қон [[саясат]]ы әскери-казактық және әскери-әкімшілік отарлау саясатынан басталып, шаруалардың жаппай қоныс аударуына ұласты.<br /> <br /> Барлық қоныс аударушылардың 56,2%-ы [[Ақмола облысы]]на келуінен шаруалардың саны 6 есеге өсті. Халықтың жалпы санының өсуіне табиғи өсім емес, көші-қон қозғалысы күшті [[ықпал]]ын тигізді. XIX ғасырдың соңында Украинадан ғана келгендердің рөлі арта түсті. [[1906]]—[[1912]] жылдары тек [[Украина]]дан барлығы 300 мың қоныс аударушылар келген. Жалпы алғанда, Қазақстан XX ғасыр басында көші-қон бойынша [[Сібір]] мен Қиыр Шығыстан кейінгі екінші орынға шықты.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык- гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / М.Қойгелдиев, Ә.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 304 бет,суретті. ISBN 9965-36-106-1&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> <br /> <br /> {{Kz-hist-stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2017-02-18T12:13:28Z

<p>Kasymbot: /* Шаруалардың жаппай қоныс аудара бастауы */clean up, replaced: Колпаковский Герасим Алексеевич → Герасим Алексеевич Колпаковски using AWB</p> <hr /> <div>''XIX ғасырдың 60-90-жылдарында жүргізілген [[әкімшілік]] [[реформа]]лар қазақтардың жерін түгелдей [[мемлекет]]тің меншігі деп жариялады. Ол реформалар [[Қазақстан]]ды шаруалар арқылы кең көлемде отарлап алуға [[берік]] негіз қалады. Орыс шаруаларын шикі Ресейден қоныс аудару көп [[жағдай]]да қазақтарды ежелгі [[атамекен]]інен, [[қоныс]]ынан жаппай қуу және ең құнарлы жерлерін күштеп тартып алу арқылы жузеге асырылды.''<br /> <br /> ==Шаруаларды Қазақстан аумағына қоныс аудару себептері==<br /> Егер XIX ғасырдың ортасына дейін Қазақстанға көбінесе [[Ресей]]ден әскери топ пен [[казактар]] ғана қоныс аударып келсе, ғасырдың екінші жартысынан бастап [[жағдай]] түбегейлі өзгерді. Ресей шаруаларын қазақ даласына бұрын-соңды болып көрмеген кең көлемде жаппай қоныс аудару ісі мемлекеттік тұрғыда қолға алынды.<br /> <br /> Мұның бірқатар [[себеп]]тері болды. Біріншіден, [[1861]] жылы Ресейде шаруаларды басыбайлы езгіде ұстау жойылды. Шаруалар басыбайлы [[тәуелділік]]тен құтылды. Бірақ олар жаппай жерсіз қалды немесе ұлтарақтай шағын жерге ғана ие болды. Мұның өзі шаруалардың толқуын туғызды. Патша үкіметі [[шаруа]]лар бүліншілігінің өрши түсуін болдырмау үшін оларды [[Қазақстан]] мен [[Сібір]] аумағына жаппай [[қоныс]] аударту шараларын ұйымдастыру жөнінде [[шешім]] қабылдады. Екіншіден, [[Ресей империясы]] қоныс аударушы шаруалар есебінен қазақ өлкесінің аумағында өзінің сенімді тірегін қалыптастыруды [[мақсат]] етті. Үшіншіден, патша үкіметі орыс шаруаларын жаппай қоныс аудару арқылы қазақтарды [[егіншілік]]пен айналысатын отырықшы [[өмір]] салтына көшіруді ойлады. Өйткені ондай жағдайда қыруар көп жер босап қалып, жергілікті [[халық]]ты қатаң бақылауда ұстаудың [[тамаша]] мүмкіндігі туар еді. Төртіншіден, патша үкіметінің жергілікті халықты христиан дініне енгізу және орыстандыру жөнінде арам пиғылы да болатын. Бесіншіден, қоныс аударушы шаруалар Қазақстанды орыс империясының сарқылмас мол астығы бар алып қоймасына айналдыруы тиіс деп үміттенді. [[Өлке]]ні казактар арқылы отарлау [[экономика]]лық тұрғыдан ойдағыдай онды нәтиже бермеді. Әскери [[қызмет]]те жүрген казактар өлкедегі әскери гарнизондар мен шенеуніктер тобының өзін де [[азық-түлік]]пен жартымды қамтамасыз ете алған жоқ.<br /> <br /> Оның үстіне Ресейдің жерсіз шаруаларын жаңа жерде емін-еркін тамаша [[өмір]] сүруге болады екен деген хабарлары мен хаттары ол жақта қалғандарды еліктіре елеңдетті. Мұның өзі орыс шаруаларын одан сайын жаппай [[қоныс]] аударуға қызықтыра түсті.<br /> <br /> ==Шаруалардың жаппай қоныс аудара бастауы==<br /> [[1866]] жылы Батыс Сібір бас басқармасы шаруалардың Қазақстан аумағына өз беттерінше [[қоныс]] аударуына рұқсат етті. Алғашқы қоныс аударушылар Сібірдің әр түрлі қалаларындағы мещандар және [[Тобыл губерниясы]]ндағы [[Қорған]] және [[Есіл]] округтарындағы шаруалар болды. Олар [[Көкшетау]] округының аумағындағы Саумалкөл деген жерге келіп орналасты. Қоныс аударушылардың бір бөлігі казак станицаларына жайғасты. XIX ғасырдың 70-80-жылдарында олар жергілікті қазақтардың жерлерін жалға алып, өз беттерінше орналаса бастады.<br /> <br /> Қазақстанға қоныс аударғысы келген орыс шаруалары, әдетте, ең алдымен жер көріп қайтушыларды (ходоқтарды) жіберді. Олар өздеріне қолайлы деген жерлерді таңдап, қазақтардан жалға алды, жыртып, [[тұқым]] септі. Жердің құнарлы екеніне [[көз]]дерін жеткізген олар ұзақ [[мерзім]]ді жалға алу жөнінде келісімшарттар жасасты, өздерінің жерлестерін неғұрлым тезірек жетуге шақырып, жанталаса [[әрекет]] етті. Орыстардың елді мекендері [[пайда]] бола бастады. Кейін ол жерлер өзінің бұрынғы иелерінен тартып алынып, қоныс аударып келген орыс шаруаларының иелігіне заңдастырылып берілді. Мұндай жағдайда облыстық отаршылдық билік әрқашан орыс шаруаларының жағында болды.<br /> <br /> Шаруаларды ішкі Ресейден Қазақстанға қоныс аудару жөнінде алғаш рет бастама көтерушілердің бірі Жетісудың әскери губернаторы [[Герасим Алексеевич Колпаковский|Г.А. Колпаковский]] еді. 1868 жылы оның тікелей басшылығымен «Жетісуга шаруалардың қоныс аударуы туралы уақытша Ережелер» жасалды. Онда қоныс аударушы шаруаларға бірқатар жеңілдіктер мен артықшылықтар беру көзделді. Шаруалардың әрбір ер [[азамат]]ына 30 десятинадан жер телімі бөлінді. Олар барлық [[алым]]-[[салық]] түрлерін төлеу мен міндетті борыштарды атқарудан он бес жыл бойы босатылатын болды. Қоныс аударушы шаруаларға пайыздық өсімсіз қарыз берілді. 80-жылдардың ортасына қарай Жетісуда жер тапшылығы сезіле бастады. Сондықтан жер телімдерінің мөлшерін 10 десятинаға кемітуге, әр түрлі [[жеңілдіктер]] беру мерзімін 5 жылға дейін қысқартуға тура келді.<br /> <br /> [[1889]] жылы «Село тұрғындары мен мещандардың қазыналық жерлерге өз еркімен қоныс аударуы туралы Ереже» бекітілді. Онда олардың қоныс аударуына Ішкі істер министрлігі мен [[Мемлекет]]тік [[мүлік]] министрлігінің [[рұқсат]]ы міндетті түрде [[қажет]] болды. Ондай рұқсат патша [[үкімет]]іне «сенімді» және «елге еңбегі сіңген» құрметті адамдарға ғана берілетіні алдын ала арнайы көрсетілді. Бірақ қатардағы шаруалар бұл [[ереже]]ге қараған жоқ. Олар өз еріктерімен жаппай қоныс аударуын тоқтатпады.<br /> <br /> Шаруалардың Қазақ даласына қоныс аударуы [[1891]] жылдың көктемінен бастап [[ресми]] түрде тоқтатылды. Бірақ қоныс аударушылардың тасқынын тоқтату өте қиын болды. Оның үстіне, Ресейде [[құрғақшылық]] салдарынан астық шықпай қалды. Елде ашаршылық басталды. Сөйтіп шаруалардың Қазақстан аумағына өз [[ерік]]терімен қоныс аударуы одан әрі күшейе түсті.<br /> <br /> ==Шаруалардың қоныс аудару қарқынының күшейе түсуі==<br /> [[1892]] жылы [[Транссібір темір жолы]]ның құрылысы басталды. Ол Қазақстанның солтүстік өңірін басып өтті. Мұның өзі қазақтардың иелігіндегі жердің 4,2 миллион десятинасын қосымша тартып алуға жеткізді. Темір жол құрылысы шаруалардың қоныс аударуына неғұрлым ұйымдасқан [[сипат]] берді. Шаруалардың [[темір жол]] құрылысы аумағына (оның оңтүстігіне қарай 100 [[шақырым]] жерге дейін) қоныс аударуына Сібір темір жол комитеті де мүдделі болды.<br /> <br /> Қоныс аударушы шаруалар [[адам]] тасуға бейімделмеген қолайсыз вагондарда тасып әкелінді. [[Петропавл]] және Омбы сияқты қалалардың темір жол торабы бекеттерінде ондаған мың қоныс аударушы шоғырланды. Олар ашық аспан астында жатты, кейде ауа райының қолайсыз күндерін де сонда өткізді. [[Азық-түлік]]тің жетіспеушілігі мен дәрігерлік көмектің болмауы салдарынан адамдардың арасында ауру-сырқау көбейді, тіпті [[өлім]]-[[жітім]] де аз болған жоқ. Сондықтан да Омбы мен Петропавлда қоныс аударушылар пункттері мен аурухана барактары жедел түрде салына бастады.<br /> <br /> [[1903]] жылы «[[Сырдария]], [[Фергана]] және [[Самарқанд]] облыстарындағы қазыналық жерлерге шаруалардың өз еркімен қоныс аударуы туралы Ереже» бекітілді. Ол ереже бойынша жергілікті халықтың «басы артық» жерлерін, ондағы суару жүйесі мен су көздерін қоса жаппай тартып алу көзделді. Тап сол жылы «Сібірге ([[Алтай]] округынан өзге) және Дала [[Генерал-Губернатор|генерал-губернаторлығына]] қоныс аударушыларға үкімет атынан берілетін жәрдем түрлері туралы Ереже» бекітілді.<br /> <br /> [[1904]] жылы патша үкіметі «[[Егін]] егумен айналысатын село тұрғындары мен мещандардың қоныс аударуы туралы [[уақыт]]ша Ереже» шығарды. Бұл ереже бойынша жергілікті отаршыл [[өкімет]] билігіне шаруалардың [[Ресей империясы]]ның азиялық бөлігіне қоныс аударуына ешқандай кедергі келтірмей, рұқсат етуіне құқық берілді.<br /> <br /> [[1904]]-[[1905]] жылдары патша үкіметі Қазақстан аумағын қоныс аударушылардың бес аймағына бөлді. Олар [[Торғай]]-[[Жайық]], Ақмола, Семей, Сырдария және Жетісу аймақтары еді. Оларды құрғандағы күктелген негізгі [[міндет]] қоныс аударушыларға арналған қор құру үшін «басы артық» жерлерді іздеп табу болды. Патша [[үкімет]]і қоныс аудару басқармаларына қазақтардың жерлерін тартып алуына және оларды ғасырлар бойы ежелгі отырған [[атамекен]]інен күштеп қуып шығуына толық ерік берді.<br /> <br /> [[1870]]—[[1914]] жылдар аралығында [[Ақмола]], [[Семей]], [[Жетісу]], [[Сырдария]], [[Торғай]] және [[Орал]] облыстарының аумағына 1,4 миллионға жуық [[шаруа]] қоныстандырылды. Олардың тең жартысына жуығы (721 мың адам) Ақмола облысына жайғастырылды. Өйткені бұл облыстың жері өте құнарлы болатын. Қоныс аударып келген шаруалар өз алдарына жеке болыстарға біріктірілді. Алғашқы кезде олар уезд бастығына бағындырылды. [[1902]] жылдан бастап шаруалар бастығы деген лауазымды [[қызмет]] пайда болды.<br /> <br /> ==Столыпиннің 1906 жылғы аграрлық реформасы==<br /> Қазақ халқының занды [[Құқық|құқығын]] мүлде елеп-ескермеудің бір белгісі [[қоныс]] аударушы шаруалар санының одан әрі арта түсуі болды. Бұл ретте жергілікті халықтың өкілдерімен алдын ала кеңесу, ақылдасу деген атымен болған жоқ. [[1906]] жылы Ресей Министрлер Кеңесінің төрағасы [[Столыпин Аркадий Дмитриевич|П.А. Столыпин]] шаруаларды Ресейдің азиялық бөлігіне жаппай қоныс аудару туралы шешім қабылдады. Шаруалар қауымын ыдырату, оларды Қазақстанға қоныс аудару жөніндегі [[реформа]] Столыпиннің аграрлық реформасы деп аталды.<br /> <br /> Бұл [[реформа]]ның көздеген негізгі бағыты қоныс аударушы шаруалар қозғалысының кеңінен етек алуын қамтамасыз ету болатын. Шаруалардың шығысқа карай атап айтқанда, Қазақстан аумағына қоныстануға [[құқық]] берілді. Ал олардың бұрынғы жерлеріне қайтып оралуына елеулі түрде шек қойылды. Шаруаларды жер телімдерімен қамтамасыз ету қазақтардан тартып алынған жерлердің есебінен құрылған отаршылдық қоныс аудару қорынан жүзеге асырылды.<br /> <br /> Жергілікті қоныс аудару [[мекеме]]лері шаруаларға хутор салу үшін 45 десятинадан, егін егуге 15 десятинадан жер бөліп беруге міндеттелінді. Жер бөлумен айналысатын мекемелерге жергілікті [[халық]]тың жерін тартып алып, олардың жеріне келімсек шаруаларды орналастыруына [[рұқсат]] етілді. Қазақстанның оңтүстік [[аймақ]]тарында қазақтардың [[егін]] суару құрылыстары да тартып алынды.<br /> <br /> Шаруаларға ең құнарлы жерлерді іздеп тауып, көріп келетін [[адам]]дарды кедергісіз жіберіп тұру құқығы берілді. Шаруалардың темір жолмен жүруге де жеңілдіктері болды. Оның үстіне, патша үкіметі шаруалардың Қазақ жеріне емін-еркін [[қоныс]] аударуын кеңінен насихаттады. Мәселен, [[1907]] жылы Ресейдің орталық [[губерния]]ларындағы шаруалар арасында осы тақырыпқа арналған 6,5 миллион дана [[кітапша]] мен парақша таратылған. Оларда [[үкімет]] шаруаларды Ресейдін азиялық бөлігіне неғұрлым көбірек [[қоныс]] аударуға шақырды. Ол басылымдарда [[Қазақстан]] мен [[Сібір]] аумағында қалай ыңғайлы орналасуға болатыны жөнінде практикалық ұсыныстар мен [[кеңес]]тер берілді.<br /> <br /> [[1917]] жылға қарай жергілікті байырғы халықтың пайдалануындағы 45 миллион десятина жер тартып алынды. Бұл кезде [[Қазақстан]]ға қоныс аударған шаруалардың жалпы саны 1,5 миллионға жуықтап қалған болатын.<br /> <br /> ==Жергілікті халық жағдайының нашарлай түсуі==<br /> Ішкі Ресейдегі шаруалардың Қазақстан аумағына қоныс аудару тасқыны мұндағы байырғы [[халық]]тың жерін жаппай тартып алуға ұласты. Қазақтар өздері ғасырлар бойы отырған ежелгі қоныстарын, ондағы қыстауларын, ата-баба зираттарын тастап, қиыр шеттегі әрі құнарсыз жерлерге көшуге мәжбүр болды. Отаршылдық [[саясат]] келімсек орыс шаруалары мен жергілікті қазақтардың арасында ғана емес, қазақтардың өз араларында да жанжалды дау-дамайлар тудырды.<br /> <br /> Тартып алынған жерлердің ең жоғары мөлшері Қазақстанның солтүстік аймақтарындағы неғұрлым құнарлы [[жер]]лер еді. Мәселен, қоныс аударып келген шаруалар қорына деп Омбы уезінде бүкіл жердің 52%-ы, [[Қостанай уезі]]нде - 54%-ы, [[Ақмола уезі]]нде - 73%-ы тартып алынды.<br /> <br /> Мұның өзі көшпелі және жартылай көшпелі [[шаруашылық]]тарды күйзелтті. Кедейленіп, қайыршыланған қазақтардың күнкөріс қамымен түрлі кәсіпшіліктерге, соның ішінде тау-кен [[Өнеркәсіп|өнеркәсібіне]] [[жұмыс]] іздеп кетуіне тура келді. Олар жатақтар деп аталды.<br /> <br /> XIX ғасырдың аяғына қарай жатақтардың қалалар мен [[казактар]] поселкелеріне қарай ағылуы күшейді. Осыған байланысты патша үкіметінің жергілікті өкімет билігі Дала генерал-губернаторының алдына оларды бұрынғы тұрғын орындарына қайтару мәселесін қойды. Жатақтар аянышты хал кешті, бір күндік ұсақ-түйек жұмыстар атқаруға жалданып [[күн]] көрді. Ондаған мың қазақтар зауыттар мен фабриктерге, кен орындарына, тұз өндіру кәсіпшіліктеріне [[жұмыс]] іздеп кетті. Қазақстанмен көршілес [[Томск]] және Тобыл губернияларының аумағында 50 мыңға жуық [[қазақ]] билет бойынша тұрып жатты. Олардың көпшілігі маусымдық жұмыстар атқаруға жалданды. Іс жүзінде Батыс [[Сібір]]дегі қоныс аударушы орыс [[шаруа]]ларының малын тақыр кедейге айналып, әбден қайыршыланған қазақтар бақты. Олар өздерінің жүрген жерлерінде [[түтін]] салығын да, жалгерлік [[жұмыс]] істеу үшін жиналатын алымдарды да толық көлемінде төлеп тұрды.<br /> <br /> Күн көру, [[тіршілік]] ету және өздерінің жерлерін [[аман]] сақтап қалу мақсатымен қазақтар отырықшы өмір салтына көшуге мәжбүр болды. Оларды бұл жағдай да құтқара алмады. [[Дәстүр]]лі бақташылықтан бірден [[егіншілік]] кәсібіне көшу оңай тиген жоқ. Қазақтардың көпшілігінде егіншілікпен айналысуға қажетті құрал-саймандар болмады, тұқымдық дән де жеткіліксіз еді. Оның үстіне, жер өңдеудің дағдылы әдістерін де білмеді.<br /> <br /> Столыпиннің агрардық реформасы қазақтардың мал [[Шаруашылық|шаруашылығын]] дағдарысқа ұшыратты. [[Аймақ]]тағы демографиялық [[жағдай]]да өзгерді. Бір жағынан, қазақтардың, екінші жағынан, шаруалар мен казактардың арасындағы қарама-қайшылық шиеленісе түсті. [[Түркістан]] өлкесінің генерал-губернаторы [[Куропаткин Алексей Николаевич|Куропаткин]] былай деп мойындауға мәжбүр болды: ''«Қырғыздар (қазақтар. - авт.) соңғы 30 жылда, әсіресе соңғы 12 жылда барлық жағынан да қыспаққа алынды. [[1904]] жылдан бастап тек [[Жетісу]] облысы бойынша ғана олардан бірнеше миллион десятина жер тартып алынды».''<br /> <br /> ==Патша үкіметінің отаршылдық саясатына қарсы қазақ халқының қарсылығы==<br /> Бірінші орыс [[революция]]сынан кейін қазақ халқы патша [[үкімет]]і жүргізіп отырған отаршылдық [[саясат]]қа қарсы күресті күшейте түсті. [[Алым]]-[[салық]]тар төлеуден және [[міндет]]ті борыштарды атқарудан ашықтан-ашық бас тартты. Отаршылдардың сенімді тірегі — әскер [[құрама]]ларына [[шабуыл]] жасау да жиілей түсті. [[Қазақ]]тар мен келімсек орыс шаруалары арасындағы шиеленісті оқиғалар орын алды. Отаршыл [[өкімет]] билігінің органдары тарапынан ұлтаралық араздықты ұшықтыра түсу әрекеттері жиілеп кетті. Мәселен, [[1914]] жылғы 9 қазанда [[Жетісу]] облысының әскери губернаторы уезд бастықтарын жинап алып, оларға қоныс аударушы шаруалар қатарынан сенімді қарулы отрядтар құруды міндеттеді. Олар ел арасында [[шолғыншылық]] [[қызмет]] атқаруға тиісті болды. Жалпы [[жағдай]] шиеленісе қалған кезде олар өлкедегі [[мұсылман]] халқына қарсы соғысуға міндетті еді. Әскерилендірілген қарулы шаруалар қазақ ауылдарына [[шабуыл]] жасаумен айналысты. Олардың малдарын айдап әкетті. Ал ертерек келіп орналасып қалған шаруалардың көпшілігі ондай озбырлықты ашықтан-ашық айыптады. Өйткені өлкеде бұрыннан тұратын [[шаруа]]лар жергілікті қазақтармен едәуір достасып, аралас-құралас [[байланыс]] орнатып та үлгерген еді. Олар бір-бірінің тілдерін, әдет- ғұрыптарын және салт-саналарын жап-жақсы біліп қалған болатын.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2017-02-18T12:12:10Z

<p>Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Бутлеров Александр Михайлович → Александр Михайлович Бутлеров using AWB</p> <hr /> <div>'''Валенттілік''', іліктілік ({{lang-la|valentіa — күш}}) — атомның басқа атомдарды немесе атомдар тобын қосып алып химиялық [[байланыс]] құру қасиеті. Валенттіліктің мәні берілген элементтің [[атом]]ы ала алатын немесе орнын баса алатын [[сутек]] атомдарының санымен өлшенеді. [[Химия]]ға валенттілік ұғымын 1853 ж. ағылшын химигі Э.Франкленд (1825 — 1899) енгізген. [[Александр Михайлович Бутлеров|А.М. Бутлеровтың]] қосылыстардың химиялық құрылысы теориясына (1861) Валенттілік негіз болды, Д.И. Менделеевтің химиялық элементтердің периодтық жүйесін ашуына (1869) байланысты бұл ұғым одан әрі дамыды. [[Менделеев]] элементтің валенттілікінің оның периодтық жүйедегі орнымен байланыстылығын тапты, айнымалы валенттілік туралы ұғымды енгізді, элементтің сутекпен және оттекпен қосылыстарындағы валенттіліктерінің өзара байланысын көрсетті. Валенттіліктің электрондық теориясы ([[Коссоль теориясы]], 1916) бойынша атомдардың өзара әрекеттесуі бір атомнан (немесе бірнеше атомдар тобынан) екінші атомға электрон ауысуымен байланысты деп қарастырылды; осыдан келіп оң және теріс валенттілік ұғымы шықты: элементтің оң валенттілік оның инертті (сарғылт) [[газ]]дардың электрондық құрылысына ие болу үшін өзінен беретін, ал теріс валенттілік өзіне қабылдайтын электрондардың санына тең. Алайда, атомдардың бір-бірімен әрекеттесуі кейде электрон ауысуынсыз да іске асады. Элементтердің валенттілікіне қарап химиялық формулаларды жазуға болады. Валенттілік теориясының дамуындағы жаңа кезең атомның кванттық-механикалық теориясының жасалуымен байланысты. Валенттіліктің кванттық-механикалық теориясы бойынша элементтердің химиялық қасиеті және олардың валенттілік атомның сыртқы [[электрон]] қабатының құрылысына байланысты. Атомдар өзара әрекеттесіп химиялық байланыс түзулеріне тек сыртқы электрондық қабаттағы электрондар қатысады. Атомның негізгі (қозбаған) күйіндегі валенттілік оның сыртқы электрондық қабатындағы жалқы (жұпсыз) электрондар санына тең (яғни спиндері қанықпаған электрондар). Мысалы, инертті газдардың электрондарының бәрі жұпталған (жалқы электрондары жоқ), сондықтан олар нөл валентті, ал периодтық жүйенің І-тобындағы элементтер атомдарының сыртқы электрондық қабатында бір жалқы электрон болады, сондықтан олар бір валентті; ІІ-топ элементтері атомдарының сыртқы қабатында екі жалқы электрон бар, олар екі валентті, т.б.&lt;ref name = &quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[Сурет:Binarlykosulus.JPG|thumb|right|500px|Бинарлы қосылыстардың формулаларын құру алгоритмі]]<br /> Заттың [[формула]]сындағы атомдар сандарын білу үшін оны өрнектеуге арналған жаңа түсінікпен танысайық, ол валенттілік деп аталады.<br /> Валенттілік дегеніміз бір элемент атомының басқа бір элемент атомының белгілі бір санын қосып алуы. Валенттілік түсінігін ғылымға [[Франкленд|Э. Франкленд]] енгізген.&lt;br /&gt;<br /> Валенттіліктің бірлігі ретінде сутектің валенттілігі алынған, сутек қосылыстарында әркашан бір валентті деп есептеледі.<br /> Өзімізге белгілі судың формуласы &lt;big&gt;Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;/big&gt; (аш екі о), ол [[молекула]]ның сутектің 2 [[атом]]ы мен оттектің бір атомынан тұратынын көрсетеді. [[Су]]дың кұрамында оттектің бір атомына сутектің екі атомы сөйкес келеді екен. Оны былай көрсетсек &lt;big&gt;Н-О-Н&lt;/big&gt; оттектің валенттілігі екіге тең екенін байқаймыз. Өйткені сутек бір жағымен байланысса, оттек екі жағымен де байланысады.&lt;br /&gt;<br /> Молекула кұрамы екі әлемент атомынан тұратын қосылыстар [[бинарлы қосылыстар]] деп аталады. &lt;br /&gt;<br /> Енді &lt;big&gt;MgO&lt;/big&gt; молекуласында оттек екі валентті болса, магний атомы да екі валентті болады, ал натрийдің оттекпен қосылысы Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 су молекуласына ұксас келеді &lt;big&gt;Н-О-Н, Na-0-Na&lt;/big&gt;, яғни натрий да бір валентті болғаны.&lt;br /&gt;<br /> Валенттілік рим цифрларымен белгіленеді, [[формула]]ларда элмент таңбасының үстіне жазылады, мәні I-VIII-гe дейін өзгереді. Валенттілік бойынша формула құру үшін элементтердің валенттіліктерінің ең кіші ортак еселігін тауып, әр элементтін валенттілігіне бөліп, индекс етіп жазамыз. Егер элемент қосылыстарында айнымалы валенттілік көрсетсе, онын, атауында элементтің валенттілігі рим цифрымен жақшаның ішінде көрсетіледі.&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің сыныбына арналған оқулық. Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. –Алматы: Атамұра, 2009. - 216 бет. ISBN9965-34-887&lt;/ref&gt;<br /> <br /> =Қысқаша=<br /> <br /> Валенттілік дегеніміз – берілген элемент атомының басқа элемент атомдарының белгілі бір санын қосып алу қабілеті. Ал қабілеттіліктің сандық өлшемі ретінде валенттік мәндері алынды. Валенттіліктің өлшемі ретінде сутек атомы валенттілігінің мәні алынған, 1-ге тең<br /> <br /> Биэлементті қосылыстың құрамындағы элементтің валенттігін, жанындағы валенттігі белгілі элементтің атом санын ескере отырып есептетейді.<br /> <br /> Элементтердің валенттігі тұрақты да, айнымалы да болады. Олар бүтін сандармен өрнектеледі.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> Химия 8 сынып оқулығы<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Химия]]<br /> [[Санат:Химиялық байланыс]]<br /> <br /> <br /> {{Chem-stub}}</div>

Kasymbot https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2017-02-02T18:44:34Z

<p>Kasymbot: /* Ректорлар тізімі */clean up, replaced: Садықов Тоқмұхамед Сәлменұлы → Тоқмұхамед Сәлменұлы Садықов using AWB</p> <hr /> <div>{{Университет<br /> |Аты = Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті<br /> |Қысқартылған аты = ҚазҰПУ<br /> |Эмблемасы = <br /> |Сурет = [[Сурет:ҚазҰПУ.jpg|250px]]<br /> |Шынайы аты = Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті<br /> |Халықаралық атауы = Abai Kazakh National Pedagogical University<br /> |Бұрынғы атауы = ҚазПИ, АМУ<br /> |Ұраны = <br /> |Құрылған жылы = [[1928 жыл]]<br /> |Жабылған жылы =<br /> |Қайта құрылған =<br /> |Қайта құрылған жылы =<br /> |Түрі = Ұлттық университет<br /> |Басшының лауазымы = Ректор<br /> |Фио лауазымы = [[Серік Жайлауұлы Пірәлиев]]<br /> |Президенті = <br /> |Ғылыми жетекшісі = <br /> |Ректоры = <br /> |Студенттер = 25,000<br /> |Шетел студенттері = <br /> |Мамандар = <br /> |Бакалавриат = 16,000<br /> |Магистратура = <br /> |Аспирантура = 4,000<br /> |Докторантура = <br /> |Ғылым доктары = <br /> |Профессоры = <br /> |Оқытушылар = <br /> |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Алматы]]<br /> |Метро бекеті = <br /> |Кампус = қалалық<br /> |Мекенжайы = {{flagicon|Kazakhstan}} Достық даңғылы, 13 үй [[Алматы]]<br /> |Сайты = [http://www.kaznpu.kz. www.kaznpu.kz]<br /> |Марапаттары = <br /> |lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 09<br /> |lon_dir = E |lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 36<br /> |CoordScale = <br /> |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ<br /> |edu_region = KZ<br /> }}<br /> <br /> '''Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті (ҚазҰПУ)''' - ҚР ең алғашқы Жоғарғы оқу орны. <br /> [[Сурет:Kaznpu1.jpg|right|thumb|250px|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің кампусы]]<br /> ==Тарихы==<br /> '''Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті (ҚазҰПУ)''' – [[1928 жыл]]ы 1 қыркүйекте қазақ мемлекеттік университеті атты бірінші қазақ жоғары оқу орны ашылады.&lt;ref&gt;Қазақ телевизиясы. Энциоклопедия. – Алматы: ''Қазақпарат'', 2009, 1-T. ISBN 978-601-03-0070-5.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Онда бір ғана педагогика факультеті болады, ол үш бөлімнен тұрды: [[физика-математика]]; [[жаратылыстану]]; [[лингвистика-педагогика]]. Үш факультетті жаңадан қалыптастыру жоспарланды: педагогика, ауыл шаруашылығы, медицина. Олар өз қызметін 1932-33 оқу жылында бастауға міндетті еді. Халыққа білім беруді қарқынды дамыту үшін қайта ашылған [[ЖОО]] жеке педагогикалық институт ретінде жетілдіру қажет болды.<br /> <br /> Сондықтан [[1930 жыл]]ы университет қазақ мемлекеттік педагогикалық институты (ҚазПИ) болып аталды, ал 1935 жылы оған ұлы [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың есімі берілді. [[ҚазПИ]] бұрынғы [[Верный әйелдер гимназиясы]]ның бір қабатты ғимаратында орналасқан. Оқуға түсушілерге арнайы 5 айлық курстар жұмыс істей бастады, сонымен қатар педагогика техникум, педогогикалық училище және жұмысшыларға арналған факультет ашылды.<br /> <br /> Жоғарыда көрсетілген оқу орындарына көбінесе жетім балалар үйінің тәрбиеленушілері, жалшылардың және орта шаруалар мен қызметкерлердің балаларының шектеулі саны қабылданатын болған. Республиканың халық ағарту ісінің оқу орындарын аймақтық бөлу [[1928 жыл]]ы өтті. Институтқа қабылдау екі бөліктен тұрды: қыркүйек және қазан айларында. Нәтижесінде 124 адам қабылданды, оның 28-і әйел адам. Студенттер құрамы көпұлтты болды. Олардың ішінде қазақтар саны 76, орыстар саны 42, басқа ұлттар өкілдерінің саны 6 болды. 75%-ға жуық студенттер шәкіртақымен қамтамасыз етілді.<br /> <br /> Мұқтаж болғандарға жатақханадан орын берілді. Студенттердің төмен деңгейдегі дайындығына байланысты оларға жалпы ғылыми пәндер бойынша атап айтатын болсақ, орыс тілі, қазақ тілі, математика, физикадан косымша сабақтар өткізілетін болған. 1 курста 9 оқытушы сабақ берген, оның үшеуі профессор, бесеуі доцент, біреуі ассистент. Институт халық арасында ғылыми-ағарту жұмыстарын жүргізген. ҚазПИ жанында 190 тындаушысы бар жексенбілік институт қалыптасқан. Оқытушылар еңбекшілерге дәрістер оқып, ғылыми баяндамалар жасады, институттың жанында сауатсыздықты жою мақсатымен мектеп ашылды. Қала тұрғындары арасында тақырыптық кештер, пікірталастар, конференциялар және басқа да мәдени-ағарту іс-шаралары жиі өткізілетін болған.<br /> <br /> Кәсіби мамандандырылған ғылыми-педагогикалық кадрларды жинақтау ҚазПИ-дің сол уақыттағы маңызды мәселесінің бірі болды. Бұл мәселе екі жолмен шешілді: мамандардың жартысы орталық ЖОО шақырылды, ал қалғандары жергілікті кадрлардан дайындалды. Институттың қалыптасуы мен дамуына туыс республикалардың көптеген оқу орындары, атап айтсақ, [[Мәскеу]] мен [[Ленинград]]тың ЖОО үлкен үлесін қосты. Олар өз кітапханалары және кабинеттерге арналған құралдарымен бөлісті. Сол жылдары ҚазПИ-ге жұмыс істеуге атақты ғалымдар, мысалы: әдебиеттанушы Н.Фатов, математик Б.Кругляк, физик В. Литвинов, биолог С.Логинов, эмбриолог А.Захваткин және т.б. келген. Институтта қазақ халқының көрнекті өкілдері [[Ораз Жандосов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Баймен Алманов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Халел Досмүхамедов]], [[Ілияс Қабылов]], [[Темірбек Жүргенов]] және т.б. жұмыс істеді.<br /> <br /> Соғыс жылдарына дейінгі уақыт ЖОО үшін қызметтің қалыптасуы мен дамуындағы ең маңызды кезең болды. Институт қабырғасында дайындалған мұғалімдер санынын өсуі байқалды, қадрларды дайындау сапасы жақсартылды, студент жастарды тәрбиелеу мен оқыту дэстүрі қалыптастырылды. Институт ғылыми ой орталығының бірі болып табылды. Бұл жерде қазақстан тарихының дамуы мен қазақ тілі және әдебиетінің мәселелері қарастырылды, жаратылыстану ғылымдары саласында алғашқы зерттеу жұмыстары басталды.<br /> <br /> Институт үшін Ұлы Отан соғысы жылдары қиын жылдар болды. Соғыс жылдарының қиындығына қарамастан студенттер қайсарлықпен білім алды. Көптеген оқу пәндері бойынша ғылыми және әдістемелік оқытудың деңгейі көтерілді, оған себеп соғысқа байланысты Алматыға көшірілген КСРО-ның әртүрлі қалаларынан шақыртылған ғалымдар еді. Олардың кұрамында ақадемиктер И.Мещанинов, В.Чернышев, В.Фесенко, профессорлар А.Глаголов, М.Рубинштейн, И.Палунск, Р.Фридман және т.б. болды. Соғыс жылдары енбектегі ерліктері үшін институттын онға жуық оқытушылары, қызметкерлері, студенттері Отанның жоғары жүлдесі Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды: [[Мәлік Ғабдуллин]], [[Лесбек Жолдасов]], [[Қанаш Камзин]], [[Рахымжан Тоқтаев]], Ахмедияр Хұсайнов, Саду Шакирим.<br /> <br /> Соғыс жылдарынан кейін Абай атындағы ҚазПИ-дің қызметінің барлық салалары сапалы өзгерістерге ұшырады, ол Қазақстанның экономика және мәдениетінің дамуы жаңа кезенінің белгілі мақсаттарына байланысты. Осыған сәйкес оқу-тәрбие қызметінің әдістері мен тұлғалары, ғылыми мәселелер және институттың құрылымы белгіленді. Профессор-оқытушылар құрамының мақсаты, тандаған мамандықтары бойынша терең ғылыми білімді меңгеру, кәсіби қасиетті және мұғалімдік мамандыққа деген сүйіспеншілікті қалыптастыру.<br /> <br /> Мектептегі кәсіби мұғалімдерге сұраныстың өсуіне байланысты институтқа студенттерді қабылдау кеңейтілді. Егер соғыстан кейінгі 1946 жылы 1 курстың күндізгі бөліміне 362 студент қабылданса, ал [[1956 жыл]]ы оның саны 567-ге өсті. Мәселені шешу үшін университет мамандарды дайындауды халықаралық стандарттарға сәйкестендірді.<br /> <br /> Жоғары оқу орны 1993/94 оқу жылынан бастап кадрларды дайындау үшін көп деңгейлі жүйеге, сондай-ак, екі кезеңдік білім берудің &quot;4+2&quot; моделі бойынша өтеді. 1 кезең бакалаврлық атаққа иелік ету үшін 4 жыл дайындық, 2 кезең болашақта аспирантураға түсу мақсатымен магистр атағына ие болу 2 жыл дайындықты қажет етеді. Сонымен қатар мамандарды дайындау құрылымы қайта қаралады. Соңғы жылдары &quot;Банк ісі&quot;, &quot;Салық салу&quot;, &quot;Маркетинг және сауда&quot;, &quot;Шығыстану&quot;, &quot;Араб тілі&quot;, &quot;Мүсін&quot;, &quot;Информатика және ағылшын тілі&quot;, &quot;Биология психология&quot;, &quot;Халықаралық туризм&quot;, &quot;Халықаралық кұқық&quot;, &quot;Психология&quot; сияқты жаңа мамандықтар ашылды. Факультеттер мен кафедралар да құрылымдық өзгерістерге ұшырады.<br /> <br /> Екі факультет құрылды: халықаралық қатынастар және қаржы-экономика. Оқу процесін қамтамасыз ету үшін жаңа мамандықтар бойынша қажетті кафедралар құрылды. Университет дамуының қысқаша тарихы: [[1928 жыл]]ы 1 қыркүйек Алматы қаласында қазақ мемлекеттік университеті жұмыс істей бастады. 1930 жылы қазақ мемлекеттік университеті қазақ мемлекеттік педагогикалық институты (ҚазПИ) болып өзгертілді.<br /> <br /> [[1935 жыл]]ы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына ұлы қазақ ағартушысы Абайдың есімі берілді. 1990 жылы Абай атындағы қазақ мемлекеттік педагогикалық институты Абай атындағы қазақ мемлекеттік педагогикалық университеті болып өзгертілді.<br /> 1992 жылы 24 қарашасында ҚР Министрлер Кабинетінің Қаулысымен Абай атындағы ҚазМПУ Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті болып өзгертілді. 1993 жылы екі кезеңдік білім беру &quot;4+2&quot; моделі бойынша кадрларды дайындау үшін университет көп денгейлі жүйеге өтті.1996 жылы &quot;ТАСИС&quot; бағыты бойынша оқу және ғылым қызметінің халықаралық аудитін Қазақстанда сәтті жүзеге асырғандардың бірі Абай атындағы АлМУ. 1998 жылы орнатылған кесте бойынша Абай атындағы АлМУ қызметі мемлекеттік аттестациялаудан сәтті өтті.<br /> <br /> 2000 жылы тамыз айында КР Үкіметінің Қаулысымен Абай атындағы АлМУ &quot;Абай атындағы Алматы университеті&quot; ЖАҚ болып өзгертілді. 2001 жылы мемлекеттік аккредитациядан, 2003 жылы мемлекеттік аттестациядан сәтті өтті. 2003 жылы желтоқсан айында ҚР Үкіметінің Қаулысымен ЖАҚ &quot;Абай атындағы Алматы университеті&quot; Білім және ғылым министірлігінің шаруашылықты жүргізу құқығы бойынша &quot;Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті&quot; Республикадағы мемлекеттік кәсіпорны болып өзгертілді.<br /> <br /> 2005 жылы МС ИСО 9001:2000 сапа саласындағы халықаралық стандарттарға университеттің сапа менеджмент жүйесінің сәйкестігін (СМЖ) сыртқы сертификациялық аудит анықтайды, оған IQNet халықаралық Сертификат және &quot;Русский Регистр&quot; Сертификаты (тіркеу номірі RU05.334.026) 2005 жылы 10 қарашада дәлел болады. 2006 жылы ҚР БҒМ өткізген оқытудың несие жүйесі бойынша Абай атындағы ҚазҰПУ эксперимент базасы болып табылады. Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті (ҚазҰПУ) Қазақстандағы ең ірі жоғары оқу орындарының бірі. Жоғары оқу орнында үздік білім беру жүйесі қалыптасты және жүзеге асты.<br /> <br /> ==Ректорлар тізімі==<br /> <br /> Университет ашылғалы бірнеше ректор болды, олар: <br /> *[[Санжар Жапарұлы Аспандияров]] (медицина)<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры<br /> 1928-1931 жж.<br /> *[[Алманов Баймен]] Алманович<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры<br /> 1931 - 1934 жж.<br /> (қуғын-сүргін құрбаны)<br /> *Сакаев Ш<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры <br /> 1934 - 1935 жж.<br /> (қуғын-сүргін құрбаны)<br /> *Бекжанов Шаихислам<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры<br /> 1935 - 1937 жж.<br /> *[[Толыбеков Серғали Еспембетұлы]]<br /> (экономика)<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры <br /> 1937 -1941 жж.<br /> 1946 - 1950 жж.<br /> 1963 - 1974 жж.<br /> *[[Әділгереев Халел Мұхамеджанұлы]]<br /> (тарих)<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры <br /> 1941 - 1942 жж.<br /> *[[Ахмеди Ысқақұлы Ысқақов]]<br /> (қазақ филологиясы)<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры <br /> 1942 - 1946 жж.<br /> *[[Закарин Асқар]]<br /> (математика)<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры <br /> 1950 - 1953 жж.<br /> *[[Мәлік Ғабдуллин]]<br /> (қазақ филологиясы)<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры <br /> 1953 - 1963 жж<br /> *[[Жұмабеков Жүнісбек]]<br /> (тарих)<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры <br /> 1974 - 1980 жж.<br /> *[[Қасымов Құлжабай Әбдіхалықұлы]]<br /> (математика)<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры <br /> 1980 - 1987 жж.<br /> *[[Тоқмұхамед Сәлменұлы Садықов]] (тарих)<br /> Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры <br /> 1987 - 2008 жж.<br /> <br /> ==Қазіргі ректоры==<br /> [[Пірәлиев Серік Жайлауұлы]]<br /> [[Сурет:Ректор.jpg|right|250px|thumb|Қазақ ұлттық педагогикалық университеттің ректоры Пірәлиев Серік Жайлауұлы]]<br /> <br /> ==Проректорлар==<br /> *Абай атындағы ҚазҰПУ-дың бірінші проректоры Ермағанбетов Мүбарак Ермағанбетұлы<br /> *Oқу ісі жөніндегі проректоры Құлсариева Ақтолқын Тұрлыханқызы <br /> *Ғылыми ісі жөніндегі проректоры Косов Владимир Николаевич <br /> *Халықаралық байланыс ісі жөніндегі проректоры Медеуова Дана Темиртайқызы<br /> *Тәрбие ісі жөніндегі проректоры Ішпекбаев Жанатбек Ешенқожаұлы<br /> *ӘШБ проректоры Еділбаев Темірболат Таскалиұлы<br /> *Аппарат жетекшісі Сманов Бақтияр Өрісбайұлы<br /> <br /> ==Факультеттері==<br /> Қазіргі таңда Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университет құрамына 10 факультет және 1 институт бойынша білім беріледі:<br /> <br /> * [[Тарих факультеті (ҚазҰПУ)]]<br /> * [[Психология және педагогика факультеті (ҚазҰПУ)]]<br /> * [[Физика-математика факультеті (ҚазҰПУ)]]<br /> * [[Көркем-сурет факультеті (ҚазҰПУ)]]<br /> * [[Халықаралық қатынастар және Әлем тілдері факультеті (ҚазҰПУ)]]<br /> * [[География - экология факультеті (ҚазҰПУ)]]<br /> * [[Дене мәдениеті және бастапқы әскери дайындық факультеті (ҚазҰПУ)]]<br /> * [[Филология факультеті (ҚазҰПУ)]]<br /> * [[Химия және биология факультеті (ҚазҰПУ)]]<br /> * [[Дайындық факультеті (ҚазҰПУ)]]<br /> * [[Құқық және Экономика институты (ҚазҰПУ)]]<br /> <br /> ==Университет кафедралары==<br /> <br /> *Мемлекеттік тіл кафедрасы <br /> *Философия және ғылымдар әдіснамасы кафедрасы <br /> *Педагогика кафедрасы <br /> *Ұлттық тәрбие кафедрасы <br /> *Академик С.Т. Садыков атындағы Қазақстан тарихы кафедрасы <br /> *Шет тілдер кафедрасы <br /> *Әскери кафедрасы<br /> <br /> Мамандарды дайындау 60 кафедрада 54 мамандық бойынша жүргізіледі.<br /> <br /> Университетте күндізгі, кешкі, сырттай және қашықтан оқыту формалары бойынша 25 мыннан астам студенттер білім алуда. Сонымен қатар жоғары оқу орнына дейінгі дайындық факультеті бар (1,5 мың тындаушы). ҚазҰПУ Ұлы Еуропалық университеттер одағына косылды (Magna Charta Universitatum). Magna Charta косылу Келісімшарттың қатысушысы ғылым және білім беру саласындағы халықаралық стандарттарға жауап беретін унивеситеттердің және әлемнің алдыңғы қатарлы білім беру және ғылыми орталықтарының қатарына кіретіндігін білдіреді.<br /> <br /> ==Кітапхана==<br /> <br /> Университеттің ғылыми кітапханасы 1928 жылы ашылады. Кітапхана құрылған кезде оның қорында 40 000-ға жуық кітап болады. Оның негізін Верный гимназияның кітапханасы мен жеке коллекциядағы кітаптардан құралған. Алғаш рет кітапханада 1-ақ кітапханашы қызмет істейді. <br /> Кітапхана қазіргі таңда Республика бойынша жоғары оқу орындарының ірі ғылыми кітапханаларының біріне айналды. Дәл қазіргі таңда кітапхана - 1-категорияға ие. Кітапхана қорында 2 520 722 дана кітап бар, ал оған тағы басқа басылымдарды қоссақ, әлдеқалай арта түседі. Кітап қоры - әр түрлі ғылым салаларының әдебиеттеріне бай. Кітапхана қорында ХYIII –XX ғасырларда түрлі білім саласы бойынша жарық көрген сирек кітаптар да кездеседі. <br /> Алматы және Алматы облысының жоғарғы және орта оқу орындарының кітапханалары үшін Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің кітапханасы 1997 жылғы 31 қантардың ҚР білім және ғылым Министрінің №33 бұйрығы бойынша оқу-әдістемелік орталығы болып саналады. <br /> Кітапхана - Қазақстан Республикасы жоғары оқу орындарының Ассоциация мүшесі болып саналады.<br /> <br /> Материалдық-техникалық база. <br /> Кітапханада 56 компьютер бар. Оның барлығы қазіргі заманға сай лиценцияланған Windows XP операциялық жүйемен, офистік және вирусқа қарсы бағдарламамен қамтамасыз етілген. <br /> Офистік техникасының жалпы саны: 9 принтер, 4 сканер, 2 ксерокс. <br /> 56 компьютердің – 45-і студенттердің өз бетімен жұмыс істеуіне арналған. Қосымша электрондық ресурс залы бар. Барлық компьютерлер Интернет жүйесіне қосылған және қосымша 2 локалдық жүйесі бар. Бірінші жүйесі - кітапхана бөлімдерінің автоматтандырылған жұмыс орындарын біріктіреді, ал екіншісі - электронды ресурс залы үшін қосылған. <br /> Қазіргі таңда кітапхана автоматтандырылған «РАБИС-АБАЙ» бағдарламасы бойынша жұмыс істелінеді. Оқырмандарға қызмет көрсету тиімділігін арттыру мақсатында жаңа «ИРБИС» жобасы пайдаланады.<br /> <br /> Күнделікті қызмет. <br /> Кітапханада оқырмандарға қызмет көрсету үшін үш абонемент, 12 оқу залы ашылған. Кітапхана бөлімшесінің оқу залында диссертация және авторефераттар қоры бар. Олармен университеттің аспиранттары, бітіруші студенттері, ізденушілері пайдаланылады. <br /> Электрондық зал ашылғанына байланысты оқырмандар электрондық баспаларды осы залда пайдаланады және де басқа оқулықтар мен оқу құралдарын осы залдан табуға болады. <br /> Кітапханада «Юрист» электрондық-құқық жүйесі бар, онда зандар, қаулылар, министрдің бұйрықтары, ережелері және тағы басқа да заңдар бар. Бұл залда оқырмандарға ерекше жағдай жасалынған. <br /> Жаңа «ИРБИС» бағдарламасы бойынша оқырманға қызмет көрсету бөлімі «кітап беру» модулімен жүзеге асырады. <br /> Кітапхана университет кафедраларымен тығыз байланыста бола отырып, тапсырыс алып, үнемі ізденісте жүреді. <br /> Әсіресе, анықтамалық-библиографиялық бөлімнің еңбектері көрініп-ақ тұрады. Олар оқу залына түскен жаңа әдебиеттерге көрме ұйымдастырады, оқырмандарға жолдама береді, әдебиеттер тізімін жаңартып отырады. Тіпті, студенттерге анықтама-библиографиялық сабақ өткізеді, және де дипломдық жұмыстың орындалуына анықтама-библиографиялық және ақпараттық басшылық жасайды. <br /> Кітапхана қызметкерлері университеттің оқу және ғылыми процесін қамтамасыз етуге қатысып қана қоймай, студенттер арасында мәдени-көпшілік жұмыстар жүргізеді. Атап айтқанда, конференциялар ұйымдастырады, факультеттермен біріге отырып ақын-жазушылар мен кездесулер ұйымдастырып, көрмелер қояды.<br /> <br /> Бөлімшелердің құрылысы <br /> Кітапханада 7 бөлім бар: <br /> *1.Қызмет көрсету бөлімі <br /> *Барлық факультеттерге арналған жалпы абонемент <br /> *1-ші курс студенттеріне арналған абонемент <br /> *1) физика-математика факультетінің оқу залы <br /> *2) география-экология факультетінің оқу залы <br /> *3) заң факультетінің оқу залы <br /> *4) тарих факультетінің оқу залы <br /> *5) психология-педагогика және филология факультеттерінің оқу залдары <br /> *6) көркем-сурет факультетінің оқу залы <br /> *7) қаржы-экономика факультетінің оқу залы <br /> *8) халықаралық қатынас факультетінің оқу залы <br /> *9) қазақ филология факультетінің оқу залы <br /> *10)электрондық ресурс залы <br /> *11) жатақханада 2 оқу залы<br /> <br /> 2)Әдебиеттерді жинақтау бөлімі <br /> 3) Әдебиеттерді ғылыми өңдеу және каталогизациялау бөлімі <br /> 4) Кітап қорын сақтау бөлімі <br /> 5) Анықтамалық-библиографиялық және ақпараттық бөлімі <br /> 6) Кітапхана процесінің автоматтандыру және компьютерлендіру бөлімі <br /> 7) Жаратылыстану-география факультетіндегі филиал<br /> <br /> Электрондық каталог <br /> Кітапханада электронды каталогта 15 мың жазбалар құрайды –кітапхана бөлімінің www.Kaznpu.kz сайте орналасқан. 1997 жылдан бастап әдебиеттер ұсынылған<br /> <br /> ==Сыртқы сілтеме==<br /> http://www.kaznpu.kz/kz/?lnk=jhj<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Ұлттық университеттер}}<br /> <br /> [[Санат:Алматы оқу орындары]]<br /> [[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]]</div>

Kasymbot