Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Пелагея Григорьевна Шевченко

2017-04-19T16:14:51Z

Kaiyr:

'''Пелагея Григорьевна Шевченко (Захарова)''' (1928 жылында тұған.), [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] (1960). Еңбек жолын 1942 жылы [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның Конюхов аудандағы Воскресенка Ұжымшарда колхозшы болып бастады. 1949-1963 жылдары [[Теміртау|Теміртау қаласының]] құрылыстарында жұмыс істейді. «Сібірмамандандырылғанқұрылыс» басқармасының жұмысшысы, асфальт-бетон зауытының өлшеушісі, бетоншысы; 1963-1983 жылдары «Казакметаллургияқұрылысы» тресінің механикаландыру басқармасында кран
машинисі, 6-басшылықта жоғары міндеттемелерді орындауда үлкен көрсеткіштерге жетті. 1983 жылдан зейнеткер. Ленин өрденімен марапатталған.

<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қарағанды облысы]]

Әбдіржан Қалыбаев

2017-04-13T18:19:08Z

Kaiyr:

'''Әбдіржан Қалыбаев''' ([[1935]] жылы туған, [[Арал ауданы]], [[Ұялы ауылы]]) – партия және шаруашылық қызметкері. [[ҚазМУ]]-ды, Алматы жоғары партия мектебін бітірген.

* 1957 – 65 жылдары [[Сырдария ауданы]]ндағы санақ мекемесінде инспектор, аға [[экономист]], облыстық ауыл шаруашылық басқармасында аға экономист, облыстық өндірістік және ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау басқармасында аға экономист, «Ауылқұрылыс» СМУ-нда аға инженер, жоспарлау бөлімінің бастығы қызметтерін атқарды.
* 1966 – 78 жылдары облыстық парткомда нұсқаушы, қалалық парткомда хатшы болды.
* 1978 – 92 жылдары Қызылорда қалалық аткомы төрағасының 1-орынбасары, облыстық жоспарлау комиссиясының төрағасы, бас жоспарлау экономикалық басқармасының бастығы, Қызылорда қалалық аткомының төрағасы,
* 1992 – 94 жылдары Қызылорда қалалық әкімдігінің басқарушысы, қала әкімі.
* 1994 жылы [[Қазақстан]] Республикасы [[Парламент]]і [[Мәжіліс]]інің депутаты.
* 1995 жылы облыс әкімінің көмекшісі.

«[[Құрмет белгісі]]» орденімен, медальдармен және 2 рет Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1935 жылы туғандар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]
[[Санат:Қызылорда әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]

Қазақстан облыстарының әкімдерінің тізімі

2017-04-12T13:13:50Z

Kaiyr: /* Ақтөбе облысы */

== Ақмола облысы ==
# [[Андрей Георгиевич Браун]] (1986—1997)
# [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов]] (шілде-желтоқсан 1997).
# [[Владимир Карлович Гартман]] (желтоқсан 1997 — қыркүйек 1998)
# [[Сергей Витальевич Кулагин]] (қыркүйек 1998 — наурыз 2004)
# [[Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев]] (наурыз 2004 — қаңтар 2008)
# [[Альберт Павлович Рау]] (23 қаңтар 2008 — 13 наурыз 2010)
# [[Сергей Александрович Дьяченко]] (13 наурыз 2010 — қаңтар 2012)
# [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров]] (21 қаңтар 2012 — 21 қаңтар 2013)
# [[Косман Қайыртайұлы Айтмұхаметов]] (қаңтар 2013 — май 2014)
# [[Сергей Витальевич Кулагин]] (2014 жылғы 27 мамыр — 2017 жылдын 14 наурыз)<ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/page_216882_ukaz- Указ «О назначении Кулагина С.В. акимом Акмолинской области»]</ref>
# [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин]] ( 2017 жылдын 14 наурыздан)

== Ақтөбе облысы ==
# [[Евгений Михайлович Золотарев]] (1990—1992)
# [[Шалбай Кұлмаханұлы Кұлмаханов]] (1992—1993)
# [[Савелий Тимофеевич Пачин]] (1993—1995)
# [[Аслан Есболайұлы Мусин]] (қыркүйек 1995 — сәуір 2002)
# [[Ермек Жетпісбайұлы Имантаев]] (сәуір 2002 — шілде 2004)
# [[Елеусін Наурызбайұлы Сағындықов]] (10 шілде 2004 — 22 шілде 2011)
# [[Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов]] (22 шілде 2011 — 11 қыркүйек 2015)<ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/page_glava-gosudarstva-podpisal-ukaz-o-naznachenii-mukhambetova-a-b-akimom-aktyubinsk_1348722864 Глава государства подписал Указ "О назначении Мухамбетова А.Б. акимом Актюбинской области"]</ref>
# [[Бердібек Машбекұлы Сапарбаев]] (11 қыркүйек 2015)<ref>http://www.rikatv.kz/evrika/articles/kak-menyali-akimov.html</ref>

== Алматы облысы ==
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов]] (1991—1994)
# [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]] (1994—1996)
# [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]] (1996—1997)
# [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] (желтоқсан 1997 — мамыр 2001)
# [[Шалбай Кұлмаханұлы Кұлмаханов]] (мамыр 2001 — 11 тамыз 2005)
# [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]] (11 тамыз 2005 — 13 сәуір 2011)
# [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов]] ( 13 сәір 2011 — 20 тамыз 2014)<ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/page_glava-gosudarstva-podpisal-ukaz-o-naznachenii-musakhanova-a-t-akimom-almatinskoi_1348722899 Глава государства подписал Указ «О назначении Мусаханова А. Т. акимом Алматинской области»]</ref>
# [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]] (20 тамыз 2014)

== Атырау облысы ==
# [[Сағат Қашкенұлы Түгелбаев]] (ақпан 1992 жыл - қазан 1994 жыл)
# [[Равиль Тәжіқараұлы Чердабаев]] (1994—1999)
# [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] (1999 жыл — желтоқсан 2000 )
# [[Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев]] (желтоқсан 2000 — сәуір 2002)
# [[Аслан Есболайұлы Мусин]] (3 сәуір 2002 года — 6 қазан 2006 года)
# [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев]] (қазан 2006 — тамыз 2012)
# [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] (тамыз 2012 — 26 наурыз 2016)
# [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]] ( 26 наурыз 2016)

== Батыс Қазақстан облысы ==
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев]] (ақпан 1992 — қаңтар 1993)
# [[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов]] (қаңтар 1993 — 18 желтоқсан 2000)
# [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]] (18 желтоқсан 2000 — қараша 2003)
# [[Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім]] (18 қараша 2003 — 28 тамыз 2007)
# [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] (28 тамыз 2007 — қаңтар 2012)
# [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]] (20 қаңтар 2012 — 26 наурыз 2016)
# [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов]] ( 26 наурыз 2016)

== Жамбыл облысы ==
# [[Өмірбек Бәйгелді]] (1990—1995)
# [[Амалбек Қозыбақұлы Тшанов]] (1995—1998)
# [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев]] (1998—1999)
# [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]] (ақпан 1999 — 14 мамыр 2004)
# [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин]] (14 мамыр 2004 — 30 қараша 2009)
# [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] (30 қараша 2009 — 20 желтоқсан 2013)
# [[Кәрім Насбекұлы Көкірекбаев]] ( 30 желтоқсан 2013)

== Қарағанды облысы‎ ==
# [[Идеал Ғалиұлы Мүсәлімов]] (1990—1991)
# [[Пётр Петрович Нефёдов]] (1992—1997)
# [[Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев]] (шілде 1997 — қазан 1999)
# [[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов]] (қазан 1999 — 19 қантар 2006)
# [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]] (19 қантар 2006 — 19 қараша 2009)
# [[Серік Нығметұлы Ахметов]] (19.11.2009 — 01.2012)
# [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов]] (20 қантар 2012 — 28 қантар 2013)
# [[Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев]] (29 қантар 2013 — 20 маусым 2014)
# [[Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков]] (20 маусым 2014 -- 14 наурыз 2017)
# [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] с 14 наурыз 2017

== Қостанай облысы ==
# [[Князев, Николай Трифонович]] (1988—1992)
# [[Кенжебек Үкіұлы Үкин]] (1992—1993)
# [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев]] (1993—1995)
# [[Тоқтарбай Қадамбаев]] (1995—1998)
# [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]] (тамыз 1998 — наурыз 2004)
# [[Сергей Витальевич Кулагин]] (наурыз 2004 — 2011)
# [[Нұралы Мұстафаұлы Сәдуақасов]] (20 қаңтар 2012 — 11 қыркүйек 2015)
# [[Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов]] ( 11 қыркүйек 2015)

== Қызылорда облысы ==
# [[Сейiлбек Шаухаманов]] (1992—1995)
# [[Бердiбек Машбекұлы Сапарбаев]] (1995—1999)
# [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]] (28 шілде 1999 — сәуір 2004)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков]] (сәуір 2004 — ақпан 2007)
# [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед]] (қаңтар 2007 — наурыз 2008)
# [[Болатбек Баянұлы Қуандықов]] (12 наурыз 2008 — қаңтар 2013)
# [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]] ( 17 қаңтар 2013)

== Маңғыстау облысы ==
# [[Федор Афанасьевич Новиков]] (1990—1993)
# [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] (1993—1995)
# [[Вячеслав Леонидович Левитин]] (қыркүйек 1995 — қазан 1997)
# [[Николай Иванович Баев]] (қазан 1997—1999)
# [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] (1999—2002)
# [[Болат Әбілқасымұлы Палымбетов]] (ақпан 2002 — қаңтар 2006)
# [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]] (24 қаңтар 2006 — 22 желтоқсан 2011)
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов]] (22 желтоқсан 2011 — 18 қаңтар 2013)
# [[Алик Серікұлы Айдарбаев]] ( 18 қаңтар 2013 -- 14 наурыз 2017)
# [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов]] (с 14 наурыз 2017)

== Оңтүстік Қазақстан облысы ==
# [[Марс Фазылұлы Үркімбаев]] (1992—1993)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков]] (желтоқсан 1993 — желтоқсан 1997)
# [[Қалық Абдуллаұлы Абдуллаев]] (желтоқсан 1997 — шілде 1999)
# [[Бердiбек Машбекұлы Сапарбаев]] (шілде 1999 - тамыз 2002)
# [[Болат Әбжаппарұлы Жылқышиев]] (31 тамыз 2002 — қыркүйек 2006)
# [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]] (қыркүйек 2006 — 28 тамыз 2007)
# [[Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім]] (28 тамыз 2007 — 4 наурыз 2009)
# [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов]] (4 наурыз 2009 — 8 тамыз 2015)
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов]] (8 тамыз 2015- 7 қазан 2016)
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] (7 қазан 2016)

== Павлодар облысы ==
# [[Исаев, Борис Васильевич]] (1991—1992)
# [[Асығат Әсиұлы Жабағин]] (1992—1993)
# [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]] (1995—1997)
# [[Ғалымжан Бадiлжанұлы Жақиянов]] (желтоқсан 1997 — қараша 2001)
# [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]] (2001—2003)
# [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов]] (14 маусым 2003 — қыркүйек 2008)
# [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев]] (30 қыркүйек 2008 — 20 қаңтар 2012)
# [[Ерлан Мұхтарұлы Арын]] (20 қаңтар 2012 — 20 желтоқсан 2013)
# [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] (20 желтоқсан 2013 — 25 наурыз 2016)
# [[Болат Жұмабекұлы Бақауов]] ( 25 наурыз 2016)<ref>[http://365info.kz/2016/03/akimom-pavlodarskoj-oblasti-naznachen-bulat-bakauov/ Акимом Павлодарской области назначен Булат Бакауов – 365info.kz]</ref>

== Солтүстік Қазақстан облысы ==
# [[Медведев, Святослав Александрович]] (1988—1992)
# [[Гартман, Владимир Карлович]] (1992—1997)
# [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]] (1997—1999)
# [[Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов]] (қазан 1999 — май 2002)
# [[Смирнов Анатолий Владимирович]] (17 мамыр 2002 — 24 желтоқсан 2003)
# [[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров]] (24 желтоқсан 2003 — 9 қазан 2007)
# [[Серік Сұлтанғазыұлы Біләлов]] (09 қазан 2007 — январь 2013)
# [[Самат Сапарбекұлы Ескендіров]] ( 22 января 2013 — 27 мамыр 2014)
# [[Ерік Хамзаұлы Сұлтанов]] ( 27 мамыр 2014 года — 14 марта 2017 года)
# [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (с 14 марта 2017 года)

== Шығыс Қазақстан облысы‎ облысы ==
# [[Абдыманат Саудбайұлы Омаров]] (1991—1992)
# [[Амангелді Иманақышұлы Бектемісов]] (февраль 1992 — 17 маусым 1994)
# [[Лавриненко Юрий Иванович]] (17 маусым 1994 — 30 қараша 1995)
# [[Десятник Леонид Васильевич]] (30 қараша 1995 — 10 апреля 1996)
# [[Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов]] (1996—1997)
# [[Виталий Леонидович Метте]] (17 апреля 1997 — 26 февраля 2003)
# [[Талғатбек Жәмшитұлы Абайділдин]] (27 февраля 2003 — 8 желтоқсан 2004)
# [[Виктор Вячеславович Храпунов]] (8 желтоқсан 2004 — 11 января 2007)
# [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов]] (январь 2007 — май 2008)
# [[Әділғазы Сәдуақасұлы Бергенов]] (7 мамыр 2008 - 4 марта 2009)
# [[Бердiбек Машбекұлы Сапарбаев]] (4 марта 2009-11 қараша 2014)<ref>[http://www.akimvko.gov.kz/ru/akim-vko/rukovoditeli-oblasti/ Руководители области | официальный сайт акима ВКО]</ref>
# [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]] (11 қараша 2014 бастап)<ref>[http://www.zakon.kz/4667228-chem-zapomnilsja-berdybek-saparbaev-na.html Чем запомнился Бердыбек Сапарбаев на посту акима ВКО]</ref>

== Жабылған облыстардың әкімдері ==
=== Жезқазған облысы ===
# [[Григорий Петрович Юрченко]] (1992 — 1994)
# [[Альберт Гергардович Саламатин]] (1994)
# [[Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов]] (тамыз 1994 — сәуір1996)
# [[Ерлан Байкенұлы Смаилов]] (1996 — 1997)

=== Көкшетау облысы ===
# [[Чапай Мүтәлләпұлы Әбутәліпов]] (1990—1991)
# [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов]] (1992—1993)
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев]] (1993)
# [[Жұмабаев Қызыр Ыбырайұлы]] (1993—1996)
# [[Досбол Баянұлы Жаңғалов]] (1996—1997)

=== Семей облысы ===
# [[Вячеслав Федорович Чернов]]<ref>[http://personize.ru/view/8161 Чернов Вячеслав Федорович - биография - кто такой Чернов Вячеслав Федорович?]</ref> (1992—1995)
# [[Ғалымжан Бадылжанұлы Жақиянов]] (1995—1997)
# [[Виталий Леонидович Метте]] (март — 17 апреля 1997)

=== Талдықорған облысы ===
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов]] (1990—1993)
# [[Серік Шаяхметұлы Ақымбеков]] (1993—1996)
# [[Өмірзақ Өзбеков]] (1996—1997)

=== Торғай облысы ===
# [[Сергей Витальевич Кулагин]] (февраль 1992 - маусым 1993)
# [[Жақан Қосабаев]] (маусым 1993 - қазан 1995)
# [[Виталий Алексеевич Брынкин]] (қазан 1995 - апрель 1997)

== Республикалық маңызы бар қалалар==
=== Астана ===
# [[Аманжол Қуанышұлы Бөлекпаев]] (1992-1997)
# [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков]] (10 желтоқсан 1997 — маусым 2003)
# [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов]] (маусым 2003 — март 2004)
# [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]] (март 2004 — қыркүйек 2006)
# [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин]] (21 қыркүйек 2006 — 4 апреля 2008)
# [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] (апреля 2008 — 22 қазан 2014)
# [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков]] (22 қазан 2014 -21 июнь 2016 )
# [[Әсет Өрентайұлы Исекешев]] ( с 21 июня )

=== Алматы ===
# [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] (1985—1994)
# [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]] (маусым 1994 — маусым 1997)
# [[Виктор Вячеславович Храпунов]] (16 маусым 1997 — 9 желтоқсан 2004)
# [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] (9 желтоқсан 2004 — 4 апреля 2008)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов]] (c 4 апреля 2008 — 9 тамыз 2015)<ref>[http://ru.government.kz/structure/akimlist/page2.html Акимы областей, городов Астаны и Алматы — ukimet.kz]</ref><ref>[http://www.zakon.kz/209163-naznachenija-akimov-v-kazakhstane-ves.html Назначения акимов в Казахстане (весь список)]</ref>
# [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек]] (9 тамыз 2015)<ref>[http://sptnkne.ws/9cH Бауыржан Байбек назначен акимом Алматы]</ref>

=== Байқоңыр ===
# [[Брынкин Виталий Алексеевич]] (1992—1994)<ref>[http://inform.kz/rus/article/2664088 Имя и значение Байконура навсегда вписаны в историю Казахстана — ровесник космодрома Е.Нургалиев]</ref>
# [[Дмитриенко Геннадий Дмитриевич]] (1994—2002)<ref>[http://www.fkrus.ru/kosmodromy-tsentry/gorod-bajkonur/glavy-administratsii Главы администрации]</ref>
# [[Мезенцев Александр Фёдорович]] (2002—2013)
# [[Петренко Анатолий Павлович]] (16 қыркүйек 2013)<ref>[http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=adm3 Структура администрации. Официальный сайт администрации города Байконур]</ref>

== Тағы қара ==
* [[Қазақстанның ірі қалаларының әкімдері]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Үлгі:Қазақстан облыс әкімдері}}
[[Санат:Қазақстан облыстарының әкімдері]]

Елеусін Наурызбайұлы Сағындықов

2017-04-07T14:48:16Z

Kaiyr: «Қазақстан облыстарының әкімдері» деген санатты аластады; «[[Санат:Ақтөбе облысының әкімдері|А...

{{Infobox Biography
| subject_name = Сағындықов, Елеусін Наурызбайұлы
| image_name = Saghyndyqov.jpg
| image_size = 180px
| image_caption =
| date_of_birth = 1.05.1947
| place_of_birth = [[Ақтөбе облысы]] [[Қобда ауданы]] [[Қызыл Ту ауылы]]
| date_of_death =
| place_of_death =
| occupation = [[Ақтобе облысы әкімі]]
| spouse =
}}
'''Сағындықов, Елеусін Наурызбайұлы''' — [[Ақтөбе облысы]] әкімі

1947 жылғы 1 мамырда [[Ақтөбе облысы]] [[Қобда ауданы]]
[[Қызыл Ту ауылы]]нда туған.

[[Ақтөбе]] педагогикалық институтын (1977) математика
пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша; [[Батыс Қазақстан]]
ауылшаруашылығы институтын (1990) инженер-механик
мамандығы бойынша бітірген.

Экономика ғылымдарының докторы (2001).

80-нен астам ғылыми мақала мен еңбектің, оның ішінде
«Адами даму концепциясының негізіндегі аймақтың еңбек әлеуетін стратегиялық жоспарлау» басылымының,
«Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуын басқару»
оқулығының авторы.

1965 жылдан - Ойыл МПТУ-196 дөне шынықтыру пәнінің
оқытушысы, Темір индустриялық-педагогикалық техникумының студенті, оқытушысы. 1969 жылдан - Кеңес
Әскерінің қатарында қызметте. 1971 жылдан - [[Ақтөбе]]
қаласының КТУ-100 оқытушысы, өндірістік оқыту шебері.
1974 жылдан - [[Ақтөбе]] қаласының ҚКТУ-107 директорының
оқу-тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасары. 1977 жылдан -
[[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облыстық]] кәсіби-техникалық білім беру басқармасы
бастығының орынбасары. 1980 жылдан - [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облыстық]]
партия комитетінің нұсқаушысы. 1985 жылдан - [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе
облыстық]] кәсіби-техникалық білім беру басқармасының
бастығы. 1988 жылдан - Ақтөбе облыстық партия комитетінің идеология бөлімінің меңгерушісі. 1990 жылдан -
Ақтөбе облыстық халыққа білім беру басқармасының
бастығы. 1992 жылдан - ҚР білім министрінің орынбасары.
1995 жылдан - [[Ақтөбе облысы]] әкімінің орынбасары.
1996 жылдан - [[Ақтөбе]] қаласының әкімі. 2002 жылдан -
ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Заң шығару және
құқықтық реформа жөніндегі комитеттің мүшесі.

2004 жылдан бері - [[Ақтөбе облысы]]ның әкімі.

Жоғарғы Кеңесінің 13-ші шақырылым депутаттығына кандидат.

Ақтөбе облысы Бокс федерациясының президенті (1985-2005).

«Құрмет» (2001), II дәрежелі «Барыс» ордендерімен,
II дәрежелі әулие Сергей Радонежский орденімен; медальдармен, оның ішінде «Ерен еңбегі үшін» ([[РФ]]);
«КСРО кәсіби техникалық білім беруді дамытуға сіңірген
еңбегі үшін», «Қазақ тілі» халықаралық қоғамының «Ана
тілі» құрмет белгілерімен марапатталған. ҚР Құрметті
спорт қайраткері. Жыл әкімі (2006, 2009). [[Қазақстан]]
Құрметті жол салушысы. Бокстан КСРО спорт шебері.

Әскери атағы - запастағы полковник.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Ф.-Д. Рузвельт, [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]].

Сүйіп оқитын әдебиеті - «Тарихи тақырыптағы әдебиеттер,
саяси қайраткерлердің мемуарлары, өткен заманның ұлы
адамдарының өмірбаяндары. [[Абай]]ды қайталап оқығанды
жақсы көремін, [[әл-Фараби]]дің өңбектерімен жақсы таныспын».

Үйленген. Жұбайы - Құрғұлова Мінаура Әбиқызы. 3 баласы, немерелері бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Ақтөбе облысының әкімдері]]
[[Санат:Ақтөбе әкімдері‎]]
[[Санат:1947 жылы туғандар]]

{{Bio-stub}}

Сергей Витальевич Кулагин

2017-04-07T14:06:41Z

Kaiyr: «Торғай облысының әкімдері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Infobox Biography
| subject_name = Кулагин, Сергей Витальевич
| image_name = Kulagin.jpg
| image_size = 180px
| image_caption =
| date_of_birth = [[1952]] [[қыркүйектің 8]]
| place_of_birth = [[Атбасар]], [[Ақмола облысы]]
| date_of_death =
| place_of_death =
| occupation = [[Қостанай облысының әкімі]]
| spouse =
}}
'''Кулагин, Сергей Витальевич''' — Қостанай облысының әкімі.

1952 жылы 8 қыркүйекте [[Ақмола облысы]] [[Атбасар қаласы]]нда туған. Орыс.

Анасы - Кулагина Анна Егоровна, зейнеткер.

[[Целиноград]] ауылшаруашылық институтының ауыл шаруашылығын механикаландыру факультетін (1975) ауыл шаруашылығы инженер-механигі мамандығы бойынша; [[Алматы]] жоғары партия мектебінің (1988) партия және
кеңес құрылысы факультетін, орта және жоғары оқу орындарында ғылыми коммунизмнен оқытушы мамандығы бойынша бітірген.

Саяси ғылымдардың кандидаты (2000). Кандидаттық
диссертациясының тақырыбы: «Еуразияшылдық: идеясы
және даму болашағы. Еуразиялықтардың мәдени-тарихи
концепциясы ([[Ресей]] Батыс пен Шығыстың ортасында: өркениеттің рухани аспектілері. Кеңестіктен кейінгі
кеңістіктегі еуразиялық көрініс)».

«Көксеген жер» кітабінің (2001) авторы.

1966 жылдан - [[Целиноград]] облысы Астрахан ауданы
Николаев атындағы №1 кеңшар бөлімінде жұмысшы.
1969 жылдан - Целиноград ауылшаруашылық институтының студенті. 1975 жылдан - МТП пайдалану инженері,
Целиноград облысы Астрахан ауданы Николаев кеңшарының бас инженері. 1980 жылдан - Целиноград облысы
Астрахан ауданы «Райсельхозтехника» ӨБ меңгерушісі.
1981 жылдан - Целиноград облысы Астрахан ауда-
ны «Қызылжар» кеңшарының директоры. 1984 жыл-
дан - Целиноград облысы Алексеев аудандық Халық депутаттары кеңесі атқару комитетінің төрағасы. 1985 жылдан - Целиноград облысы [[Қазақстан]] Компартиясы Алексеев аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 1986 жылдан - Целиноград облатқарукомитеті төрағасының бірінші
орынбасары, облыстық агроөнеркәсіптік комитетінің
төрағасы. 1990 жылдан - Торғай облыстық Халық депутаттары кеңесінің бірінші орынбасары, облатқарукомитетінің
төрағасы. 1992 жылдан - Торғай облыстық әкімшілігінің
басшысы. 1993 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары, ауыл шаруашылық министрі. 1994 жылдан - ҚР
Премьер-министрінің орынбасары; «Интеграция-Целина»
халықаралық қорының президенті (Ақмола қ.). 1998 жылдың қаңтар айынан - ҚР ауыл шаруашылық министрі.
1998 жылдың қыркүйек айынан - [[Ақмола облысы]]ның әкімі.
2004 жылдан бері - [[Қостанай облысы]]ның әкімі.

ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің 12-ші шақырылым депутаты
(1990-1993).

Ill (1999), II (2004) дәрежелері «Барыс»; «Дружба» ([[РФ]],
2004), I дәрежелі Даниил Московский (2006), «Отан»
(2009) ордендерімен; «Ерен еңбегі үшін» (1978, 1980),
«Тың жерлерді игергені үшін» (1984), «Тыңға 30 жыл»
(1984), «Астана» (1998), «Қазақстан Республикасының
тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «С.П. Королев атындағы
отандық космонавтиканы дамытуға қосқан үлесі үшін»
([[РФ]], 2004), «Қазақстан темір жолына 100 жыл» (2004),
«Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Құқық
тәртібін қамтамасыз етуде үздік шыққаны үшін» (2005),
«Байқоңырдың 50-жылдығына естелік» (2005), «Астананың
10 жылдығы» (2008) медальдарымен; «Қазақстан Республикасы денсаулық сақтау ісінің үздігі» (2002), «Тыңға
50 жыл» (2004), Украина Үкіметінен (2004), «Денсаулық
сақтау қосқанүлесі үшін» (2008), «Алтынсарин атындағы
төс белгісі» (2008) белгілерімен марапатталған. [[Қазақстан]]
Республикасы білім беру ісінің Құрметті қызметкері (2002).
Мәдениет қайраткері (2003). ҚР Құрметті спорт қайраткері
(2008).

Әскери атағы - запастағы полковник.

Хоббиі - спорт, балық аулау, аңға шығу.

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи романдар, «ТАӨ» әдеби
сериясы.

Үйленген. Жұбайы - Кулагина Галина Дмитриевна. Қызы -
Ольга (1976 ж.т.); ұлдары - Александр (1979 ж.т.), Павел
(1986 ж.т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Ақмола облысының әкімдері]]
[[Санат:1952 жылы туғандар|Кулагин, Сергей Витальевич]]
[[Санат:Қостанай облысының әкімдері]]
[[Санат:Торғай облысының әкімдері]]

{{Bio-stub}}

Виталий Леонидович Метте

2017-04-07T14:00:20Z

Kaiyr: «Семей облысының әкімдері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Тұлға
|Есімі = Виталий Леонидович Метте
|Шынайы есімі = Виталий
|Туған жылы 1947
|Әкесі = Леонид
}}

'''Виталий Леонидович Метте''' (1947-2003), Қоғам қайраткері, ШҚО әкімі (1997-2003).

==Өмірбаяны==

Метте Виталий Леонидович [[Зырян]] ауданының Козлушки ауылында дүниеге келген. 1970 жылы Севостополь жоғары-әскери инженерлі училищесін үздік тәмамдап, [[Су]] асты кемелеріне ядролы энергетикалық құрылғы орнату мамандығы бойынша әскери инженер-механик дипломын алып шығады. Аспапшы, ауысым шебері, аға инженер-технолог, Үлбі металлургиялық зауытында (ҮМЗ) цех басшысы (1974-1989); ҮМЗ директоры, бас директоры(1989-1994); орынбасар (1994-1995), [[ҚР]] Премьер-министрінің бірінші орынбасары (1995-1996); «Айвидон интернэшинел» фирмасының вице-президенті (1996 – 1997) қызметтерін атқарады. ҚР ғылым мен техника бойынша Жоғары Кеңесі төрағасының орынбасары қызметін қатар алып жүреді. 1997 жыл наурыз айынан Семей облысын, кейін мамыр айынан, яғни Семей мен ШҚО біріккен соң Шығыс Қазақстан облысының әкімі болып тағайындалды (1997-2003).

==Қызметтері==

2003 жылдың наурызынан өмірінің соңына дейін «Қазақстан инжиниринг ҰК» ААҚ отандық әскери-өнеркәсіптік холдингінің президенті болды. Ғылым мен техникадан металлургиялық негіз жасап, аса өткізгіш металдардың өнеркәсіптік өндірісін құрғаны үшін Ресей Мемлекеттік сыйлығының Лауреаты атанды. Қазақстан өнеркәсіпшілер мен кәсіпкерлер Одағының Президенті. Техника ғылымдарының кандидаты. Қазақстан ақша құятын жері мен Ұлттық валютаның қалыптасуына да біршама үлес қосқан.

==Марапаттамалары==

КСРО ҰШЖК (ВДНХ) Күміс медалімен, РФ Мемлекеттік сыйлығымен, «Құрмет» орденімен марапатталған. Халықаралық минералды ресурстар академиясының академигі. Гандболдан спорт шебері. Өзін меценат ретінде ұсынып, көптеген мұражай жобаларына қаржылай көмек көрсеткен. Өскемен қаласындағы Андрей Первозванныйдың шіркеуін салуға тікелей араласқан. 2000 жылы мәдениет пен өнер саласында әкімнің сыйлығына ие болды.
2004 жылы наурыз айында Виталий Леонидович 20 жыл бойы (1974-1994) қажырлы еңбек еткен ҮМЗ уран өндірісі ғимаратына мемориалды ескерткіш тақта орнатылды.

== Дереккөздер ==
<references/>

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА

2. Облыс әкімі Парасат орденінің иегері [Мәтін] : [Республикада сіңірген еңбегң үшін Шығыс Қазақстандықтарды марапаттау туралы ] // Дидар. - 1999. - 21желтоқсан
Тоқпатаев У. Тұрақтылыққа бастаған жол [Мәтін] : [Халқының құрметіне бөленген Виталий Леонидович Метте елу бес жасқа толып отыр. Шығыс Қазақстан облысын басқарудағы атқарған игі істері туралы] / Тоқпатаев У. // Дидар. - 2002. – 2 қаңтар.- Б.1

[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:1947 жылы туғандар]]
[[Санат:2000 қайтыс болғандар]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысының әкімдері]]
[[Санат:Семей облысының әкімдері]]

Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев

2017-04-07T13:58:57Z

Kaiyr: «Көкшетау облысының әкімдері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Infobox Biography
|subject_name = Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев
| image_name =
| image_size =
| image_caption =
| date_of_birth = [[1941]]
| place_of_birth = [[Ресей]], [[Астрахан облысы]], [[Краснояр ауданы]]
| date_of_death =
| place_of_death =
| occupation = мемлекет және қоғам қайраткері, [[дипломат]]
| spouse =
}}
'''Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев''' (1941 ж.т., [[Ресей]], [[Астрахан]] облысы, [[Краснояр]] ауданы) - мемлекет және қоғам қайраткері, [[дипломат]].<ref name="ReferenceA">Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002
ISBN 9965-607-02-8</ref> 1966 жылы Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітірген. 1966-1972 жылдары Жәнібек ауданындағы «Талов» кеңшарында [[агроном]], 1972-74 жылдар Жәнібек ауданы ауыл шаруашылық Басқармасының бастығы, 1974-1978 жылдары Орал облысы ауыл шаруышылығы басқармасы бастығының 1-орынбасары Қызметтерін атқарды. Н. Есқалиев 1978-1980 жылдары Мәскеудегі [[Халық шаруашылық академиясы]]ның тындаушысы болды. 1980-1985 жылдары [[Талдықорған облысы]] ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы, кейін Талдықорган аудан партия комитеті төрағасының 1-хатшысы, 1985-1986 жылдары Орал облысы атқару комитетінің 1-орынбасары, 1986-1991 жылдары Орал облысы партия комитетінің 1-хатшысы, 1991-1992жылдары [[Орал облысы]]ның кеңесінің төрағасы, 1992-1993 жылдары [[Орал облысы]]ның әкімі,1993-1994 жылдары Көкшетау облысының [[әкім]]і қызметтерін атқарды. 1994-1999 жылдары дипломаттық қызметте болды ([[Қазақстан]]ның [[Өзбекстан]]дағы және [[Украина]]дағы елшісі). 1999 жылдан [[ТМД]] елдері атқару комитетіндегі Қазақстанның уәкілі.<ref name="ReferenceA"/>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстанның Өзбекстандағы елшілері‎]]
[[Санат:Қазақстанның Тәжікстандағы елшілері‎]]
[[Санат:Қазақстанның Украинадағы елшілері‎]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысының әкімдері]]
[[Санат:Көкшетау облысының әкімдері]]

{{Bio-stub}}

Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов

2017-04-07T13:58:51Z

Kaiyr: «Көкшетау облысының әкімдері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Infobox Biography
| subject_name = Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов
| image_name = Karibzhanov.jpg
| image_size = 180px
| image_caption =
| date_of_birth = [[1948]] [[қарашаның 23]]
| place_of_birth =
| date_of_death =
| place_of_death =
| occupation = ҚР Парламенті Мәжіліс торағасының орынбасары
| spouse =
}}
'''Кәрібжанов, Жәнібек Сәлімұлы''' — ҚР Парламенті Мәжіліс торағасының орынбасары, Мәжіліс депутаты.

[[1948]] ж. [[қарашаның 23]] [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Омбы облысы]], [[Щербакул ауданы]] Айбас ауылында туған.

[[1971]] ж. С.М.Киров атындағы Омбы ауыл шаруашылығы институтын бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты.

[[1989]] ж. Қазақ КСР Мемлекеттік агроөндіріс комитеті агроөндіріс кешенін экономикалық дамыту және әлеуметтік жоспралау Бас басқармасының бастығы, Қазақ КСР Мемлекеттік агроөндіріс комитеті төрағасының бірінші орынбасары — Қазақ КСР министрі.

[[1996]] ж. ҚР Премьер-минстрінің орынбасары, [[Ақмола облысын]]ың әкімі қызметтерінде болған.

[[1999]]—[[2001]] жж. Қазақстан Республикасы Президентінің Кеңесшісі.

[[2001]]—[[2007|07]] жж. Қазақстан Республикасының ҚХР-дағы Төтенше және Өкілетті елшісі, ҚР Вьетнамдағы, Монғолиядағы, Корей Халық Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті елшісі.

[[2007]] ж. [[қаңтар]] — [[2008]] ж. [[мамыр]] Шығыс Қазақстан облысының әкімі.

[[2008]] ж. [[мамырдың 14]] ҚР Парламенті Мәжіліс торағасының орынбасары.

== Марапаттары ==
* «[[Парасат ордені|Парасат]]» орденімен;
* II дәрежелі «[[Достық ордені|Достық]]» орденімен;
және медальдармен марапатталды.

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]
[[Санат:1948 жылы туғандар|Кәрібжанов, Жәнібек Сәлімұлы]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысының әкімдері]]
[[Санат:Омбы облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан министрлері]]
[[Санат:Ақмола облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстанның Қытайдағы Төтенше және Өкілетті Елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Вьетнамдағы Төтенше және Өкілетті елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Моңғолиядағы Төтенше және Өкілетті Елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Оңтүстік Кореядағы елшілері]]
[[Санат:Парасат орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің иегерлері]]
[[Санат:Көкшетау облысының әкімдері]]

Григорий Петрович Юрченко

2017-04-07T13:57:05Z

Kaiyr: «Тұлғалар» деген санатты аластады; «Жезқазған облысының әкімдері» деген санатты...

'''Григорий Петрович Юрченко''' ([[1937]] жылы туған),
инженер-механик. [[Омбы]] машина жасау ин-тын (1961), [[Алматы]] Жоғары партия мектебін (1974)
бітірген. 1961-1977 жылдары [[Балқаш]] кен-металлургия
комбинатының мыс қорыту зауытында электромонтер, түсті металдарды өңдеу зауытында инженер-
технолог, комсомол, партия комитеттерінде әртүрлі басшылық қызметтер атқарған. 1977-1982 жылдары Балқаш қалалық Кеңесі атқару комитетінің төр-
ағасы, Жезқазған облыстық Кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, кейін 1-орынбасары, 1988-1992 жылдары облыстық кәсіподақтар Кеңесінің төрағасы, 1992-95 жылдары [[Жезқазған]] облысының
әкімі болды. 12-шакырылган ҚазКСР Жоғарғы
Кеңесінің депутаты. Еңбек Кызыл Ту, 2 мәрте
«Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

[[Санат:Қарағанды]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Жезқазған облысының әкімдері]]

Серік Жәмекұлы Оспанов

2017-04-07T11:18:38Z

Kaiyr:

'''Серік Жәмекұлы Оспанов''' (1964 ж. т., [[Атырау]] қаласы) – инженер-механик, әкімшілік қызметкері. Қазақтың политехникалық институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|ҚазҰТУ]]) машина жасау, металл кесу станогы және құрал-жабдықтар технологиясы мамандығы бойынша бітірген (1989). Маңғыстау мұнай өндірістік бірлестігінде жөндеуші-слесарь, мастер, аға механик болып жұмыс істеді. 1989 – 94 ж. Шевченко қаласы комсомол комитетінде бөлім меңгерушісі, Маңғыстау мұнай өндірістік бірлестігінде комсомол комитетінің хатшысы, Шевченко қаласы партия комитетінің әлеуметтік-экономикалық мәселелер жөнінде комиссия төрағасының орынбасары, Маңғыстау облыстық әкімшілігі басшысының көмекшісі қызметтерін атқарған. 1995 – 2004 ж. [[Ақтау]] қаласының әкімі, 2004 жылдан [[Қазақстан Республикасы Парламенті|ҚР Парламенті]] Мәжілісінің депутаты.<ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
</ref>

[[Сурет:Серік Жамекұлы Оспанов.JPG|thumb|Елубай Атағайұлы Оразалинов]]

'''Серік Жамекұлы Оспанов'''

1964 жылы 1 шілдеде [[Гурьев|Гурьев қаласында]] туған. Қазақ.

Әкесі - Оспан Жәмек, [[журналист]], ҚР Еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Анасы - Сармолдаева Нағима, [[медицина]] қызметкері.

В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының машина құрылысы технологиясы, металл кесуші құрылғылар мен аспаптар факультетін (1986) механик-инженер мамандығы бойынша; Абай атындағы [[Алматы мемлекеттік университеті]]нің [[маркетинг]] және [[коммерция]] факультетін (2000) маркетолог-экономист мамандығы бойынша бітірген.

Қазақ, орыс және ағылшын (базалық) тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (1999 жылдан).

1986 жылдан - [[Шевченко (қала)|Шевченко қаласындағы]] «Маңғышлақмұнай» өндірістік қызмет көрсету бірлестігі Орталық базасында жөндеуші-слесарь. 1987 жылдан - Шевченко қаласындағы
арнайы техникалар мен аспалы аспаптарды жөндеу және жалға беру жөніндегі өндірістік қызмет көрсету Орталық базасында жөндеуші-слесарь, шебер, аға механик. 1989 жылдан - Шевченко қаласындағы ЛКЖО қалалық комсомол ұйымдары комитетінде бөлім меңгерушісі. 1990 жылдан -
«Маңғышлақмұнай» ӨБ комсомол комитетінде хатшы. 1991 жылдың наурыз айынан - Қазақстан Компартиясы Шевченко қалалық комитетіндегі әлеуметтік-экономикалық дамыту жөніндегі Комиссия төрағасы орынбасарының міндетін атқарушы. 1991 жылдың қыркүйек айынан - қалалық атқару комитетіндегі табиғатты пайдалану, экология және өнеркәсіптік өндіріс бөлімінде энергетика мен байланыс мәселелері жөніндегі аға маман. 1992 жылдан - Маңғыстау облыстық әкімшілігі басшысының көмекшісі.
1994 жылдан - Ақтау қалалық әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары. 1996 жылдан - [[Ақтау|Ақтау қаласының]] [[әкім]]і. 1997 жылдан - Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары - Ақтау қаласының әкімі. 1999 жылдан – Ақтау қаласының әкімі. 2004 жылдан - [[Қазақстан Парламенті|ҚР Парламенті Мәжілісі]] 3-ші шақырылымының депутаты, Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі.

2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, [[Қаржы]] және [[бюджет]] комитетінің мүшесі.

Ақтау қалалық [[Футбол]] федерациясының президенті.

«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «[[Қазақстан Конституциясы]]на 10 жыл» (2005), «[[Қазақстан Парламенті]]не 10 жыл» (2006); «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен; «Қазақстан [[мұнай]]ына 100 жыл» (1999), «[[Өзен мұнай-газ кенорны|Өзен кен орнына]] 40 жыл» (2005), «[[Мақат мұнай кен орны]]на 90 жыл» (2005) естелік төс белгілерімен марапатталған.

Әскери атағы - запастағы подполковник.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]].

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «[[Өркендеу]], әлемнің дамыған 50 елдерінің қатарына кіру».

Хоббиі - [[бильярд]], [[музыка]], футбол.

Сүйіп оқитын әдебиеті - [[Детективтік әдебиет|детективтер]], психологиялық драмалар.

Үйленген. Жұбайы - Оспанова Гүлмира Қалиқанқызы (1966 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Ұлы - Оспанов Нұрсері Серікұлы (1989 жылы туған); қызы - Оспанова Нағима Серікқызы (1994 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:1964 жылы туғандар]]
[[Санат:Атырауда туғандар]]
[[Санат:Ақтау әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақтау әкімдері]]

{{Stub}}

Қабиболла Қабенұлы Жақыпов

2017-04-07T11:07:23Z

Kaiyr: «Орал әкімдері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[Сурет:Қабиболла Қабенұлы Жақыпов.JPG|thumb|Қабиболла Қабенұлы Жақыпов]]
'''Қабиболла Қабенұлы Жақыпов''' ([[16 қыркүйек]] [[1949 жыл]]ы туған, [[Казталов ауданы]], [[Батыс Қазақстан облысы]]) — мемлекеттік қызметші, [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжiлiсі]]нің төрағасы, техника ғылымдарының кандидаты.
==Өмірбаян==
* Еңбек жолын аудандық байланыс торабының электромонтері ретінде бастаған. 
* 1972 жылы Ақмола инженерлік-құрылыс институтын бітірген. 
* 1972 жылдан аудандық құрылыс мекемелерінде прораб, инженер, бас инженер, ''«Оралұжымшарқұрылысы»'' [[Трест|тресінде]] бас инженер. 
* 1979 жылдан Орал қалалық, кейін аудандақ партия-кеңес орындарында еңбек етті. 
* 1991-1992 жылдары Орал қалалық атқару кеңесінің төрағасы 
* 1992-1993 жылдары Орал қаласының әкімі 
* 1993-2000 жылдары Батыс Қазақстан облысының [[әкім]]і 
* 2000 жылдың желтоқсанында Қазақстан Республикасының көлік және коммуникация министрінің бірінші орынбасары болып тағайндалды.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>
* 2003 жылдан – Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесі Басшысының орынбасары – Үкіметтің Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенатындағы өкілі.
* 2007 жылдан – төртінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі.
* 2012 жылдың қаңтар айынан бастап – бесінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті [[Мәжіліс]]інің депутаты, «Нұр Отан» Халық-тық-Демократиялық партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланған.
* 2012 жылдың қыркүйегінен – Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі Төрағасының орынбасары болып сайланды.
* 2014 жылдың 3 сәуірінен бастап – Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Төрағасы болып сайланды.
== Марапаттары ==
* «Құрмет» (1999)
* «Парасат» (2009)

* II дәрежелі Әулие Даниил ордендерімен марапатталған.
* ҚР Құрметті құрылысшысы.

==Отбасы==
Үйленген. Жұбайы - Жақыпова Баян Сейсенқызы (1949 жылы туған). Ұлдары - Жақыпов Жаслан (1974 жылы туған), Жақыпов Аслан (1977 жылы туған). Немерелері - Темірлан (1998 жылы туған), Ерлан (2001 жылы туған), Алан (2002 жылы туған), Дана (2004 жылы туған), Мәдина (2007 ж.т.), Лаура (2008 ж.т.).<ref>Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 8 том</ref><ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:16 қыркүйекте туғандар]]
[[Санат:1949 жылы туғандар]]
[[Санат:Казталов ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Парасат орденінің иегерлері]]
[[Санат:Орал әкімдері]]

Үлгі:Қазақстан облыс әкімдері

2017-04-06T14:08:33Z

Kaiyr:

{{Navigation with columns
|name = Қазақстан облыс әкімдері
|state = autocollapse
|titlestyle =
|title = [[Қазақстан облыстарының әкімдерінің тізімі|Қазіргі Қазақстан облыс және республикалық маңызы бар қала әкімдері]]
|image =
|bodystyle = text-align:left;
|groupstyle = text-align:right; vertical-align:top; white-space:nowrap;
|liststyle =
|oddstyle =
|evenstyle = background:#f5f5f5;
|abovestyle =
|above =
|belowstyle = text-align:center; background:#ddddff;
|below =
|width = 20%
|col1 = [[Ақмола облысы әкімі|Ақмола]]: [[Альберт Павлович Рау|Рау]] [[Ақтөбе облысы әкімі|Ақтөбе]]: [[Сағындықов Елеусін Наурызбайұлы|Сағындықов]] [[Алматы облысы әкімі|Алматы]]: [[Үмбетов Серік Әбікенұлы|Үмбетов]] [[Атырау облысы әкімі|Атырау]]: [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Рысқалиев]] [[Батыс Қазақстан облысы әкімі|Бат. Қаз.]]: [[Ізмұхамбетов, Бақтықожа Салахиденұлы|Ізмұхамбетов]]
|col2 = [[Жамбыл облысы әкімі|Жамбыл]]: [[Кәрім Насбекұлы Көкірекбаев|Көкірекбаев]] [[Қарағанды облысы әкімі|Қарағанды]]: [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нығматуллин]] [[Қостанай облысы әкімі|Қостанай]]: [[Кулагин Сергей Витальевич|Кулагин]] [[Қызылорда облысы әкімі|Қызылорда]]: [[Қуандықов Болатбек Баянұлы|Қуандықов]] [[Маңғыстау облысы әкімі|Маңғыстау]]: [[Көшербаев Қырымбек Елеуұлы|Көшербаев]]
|col3 = [[Оңтүстік Қазақстан облысы әкімі|Оңт. Қаз.]]: [[Әшімов Нұрғали Сәдуақасұлы|Әшімов]] [[Павлодар облысы әкімі|Павлодар]]: [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Нұрпейісов]] [[Солтүстік Қазақстан облысы әкімі|Солт. Қаз]]: [[Серік Сұлтанғазыұлы Біләлов|Біләлов]] [[Шығыс Қазақстан облысы әкімі|Шығ. Қаз]]: [[Әділғазы Сәдуақасұлы Бергенев|Бергенев]] <hr width=80%>
|col4 = [[Астана қаласы|РМҚ Астана]]: [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов]] [[Алматы|РМҚ Алматы]]: [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов]] [[Байқоңыр (қала)|РМҚ Байқоңыр]]: [[Қуандықов Болатбек Баянұлы|Қуандықов]]
|col5 = [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|100px|right|Қазақстан Байрағы]]}}<noinclude>
[[Санат:Қазақстан облыстарының әкімдері]]
</noinclude>

18 ғасырдың ортасындағы Қазақстан

2017-04-06T09:00:50Z

Kaiyr:

'''XVIII ғасырдың ортасындағы Қазақстан''' - [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] [[қазақтар]]ының бір бөлігі [[Ресей]]дің қол астына өтуді қабыл алғаннан кейін Ресеймен шекаралас аймақтардағы өзара [[қарым-қатынас]] қиындап, барған сайын шиеленісе түсті. Қазақ-Ресей қарама-қайшылығының негізінде жер дауы жатты. Патша укіметі [[Қазақстан]]дағы жерлерді тікелей тартып алуға және қазақ-башқұрт қатынастарының шиеленісін ұшықтыра тусуге көшті.
=== Қазақ-башқұрт қарым-қатынасы ===
{{main|Қазақ-башқұрт қарым-қатынасы}}

==Жаңаесіл шекара шебінің салынуы==
[[18 ғ.|XVIII ғасырдың]] 50-жылдарында жалпы ұзындығы 930 шақырым келетін [[Ертіс]] шекаралық шебінің ''([[Омбы]], [[Железинская]], [[Жәмішев]], [[Семей]] және [[Өскемен]] бекіністерінің)'' құрылысы аяқталған еді. Тап осы кезде Өскемен бекінісінен [[Кузнецк]] бекінісіне дейін 723 шақырымға созылатын [[Колывановская]] шекара шебінің құрылысы да салына бастаған болатын.

Патша үкіметі қазақ-жоңғар шапқыншылығын пайдалана отырып, қазақ жерлерін ашықтан-ашық одан әрі жаулап алу әрекетіне кірісіп кетті. [[1752]]—[[1755]] жылдары Орта жүз қазақтары жерінің солтүстік аймағында [[Жаңаесіл]] шекара шебіндегі әскери бекіністер мен ұсақ-түйек дала бекіністерінің құрылысы жүріп жатты. Ол Үй шекара шебін Ертіс шекара шебімен жалғастырды.

Оның бойында ''[[Звериноголовская]], [[Покровская]], [[Николаевская]], [[Лебяжі]], [[Полуденная]], [[Петропавл]], [[Пресновская]] және [[Кабанья]]'' сияқты бекіністер салынды. Оның жалпы ұзындығы шамамен 540 шақырым болды. Оған едәуір көп әскер күші шоғырландырылды. Бұрынғы доға тәріздес [[Ескіесіл]] шекара шебі енді ''«тігінен түзетіліп»'', қазақтардың көшіп-қонып жүретін жерінің ішіне қарай 250 шақырым кіріп кетті. Жеке шекаралық шеп ''«Ащы шеп»'' деген атауға ие болды. Өйткені оның бойында көптеген суы ащы тұзды көлдер бар еді.

Ескіесіл және Жаңаесіл аталған шекара шептерінің аралығында ежелден бері көшіп-қонып жүрген қазақтар одан күшпен қуып шығарылды. Мұның өзі бұрыннан қалыптасқан көші-қон жүйесін бұзды.

Патша үкіметінің жерді баса-көктеп тартып алуы салдарынан көптеген қазақ рулары дәстүрлі мал жайылымдарынан айырылды. Өйткені ол жерлер жаңадан белгіленген шекаралық шептің «ішкі жағында» қалып қойды. Қазақтардың қарулы қарсылығы басталып кетті.

Бүл оқиғалар [[19 ғ.|XIX ғасырда]] өмір сүрген зерттеушілердің бірі [[Петропавловский|Н. Петропавловскийдің]] еңбегінде жеткілікті дәрежеде жан-жақты суреттелген:
{{cquote|''...Қорған, Есіл және Туқала округтарында шаруалар қырғыздармен
(қазақтармен) курес жургізді. Осы ең соңғы кезге дейін дерлік олар өздерінің қожайын ретіндегі құқығын қорғап қалуға тырысты, біздің ғасырымыздың (XIX ғасыр) 40-жылдарының өзінде де шаруалар мен қырғыздар (қазақтар) арасында қанды қырғын қақтығыстар болып келді...''}}.

Жаңа шекара шебі жаңадан басып алынған жерлерді оның күні кешегі заңды иелерінен, яғни казақтардан қорғау үшін патша үкіметіне қызмет етті. Бір жағынан, жоңғарлармен, екінші жағынан, [[башқұрттар]]мен жанталаса күрес жүргізген қазақтардың патша үкіметінің жерді тартып алу экспансиясына ұйымдасқан түрде қатты қарсылық көрсетуге мұршасы келмеді.

==Орта жүздің шекара шебі аймақтарындағы жер дауының одан әрі шиеленісе түсуі==
Жаңаесіл шекара шебінің құрылысы аяқталғаннан кейін қазақтардың шекарадан ішкі жаққа өтуіне бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салынды.

Жоңғарлар талқандалғаннан кейін қазақ сұлтандары мен старшындары Ертіс өзенінің оң жақ жағалауына көшіп бару үшін белсене әрекет етіп бакты. Алайда жергілікті аймақтың өкімет билігі тарапынан ашықтан-ашық қатты қарсылыққа душар болды, [[1755]] жылы патша үкіметі [[Орта жүз]] қазақтарының Ертістін оң жақ жағалауына
өтуіне қатаң тыйым салды. Одан соң қазақтардың бекініске 10 шақырымға дейін жақындауына да рұқсат етілмеді.

[[1765]] жылы [[Сібір]] шекара шебінің командашысы генерал-поручик [[Иван Иванович Шпрингер|И. Шпрингер]] [[Ертіс]]тің далалық бетінде ені 10 шақырым келетін алқап белгілеп, ол аймаққа қазақтарды жолатпауға бұйрық берді. Сондай-ақ қазақтардың [[Ресей]] әскери бекіністеріне 30 шақырымнан жақын баруына тыйым салынды. Қазақтардың Ертістің оң жақ бетіне өз бетінше өтуінің қандай түрі болса да әскери күш қолдана отырып, қайтадан еріксіз қуып жіберуімен аяқталатын.

Тек [[1771]] жылы ғана қазақ хандары мен сұлтандарының қайта-қайта өтініп сұрауы бойынша Сұлтанбет және Орыс сұлтандар басқаратын Ертіс бойы қазақтарының Ертіс өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруіне рұқсат етілді. Соның өзінде де тек қысқы мезгілде уақытша мерзім негізінде көшіп баруына рұқсат алды. Қазақтар аманат беріп тұруға міндетті болды. Ертістің оң жақ жағалауына тек ''«сенімді деген далалықтардың»'' өтуіне рұқсат етілді.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамүра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы.ISBN 9965-34-816-2</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{Kz-hist-stub}}

Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы

2017-02-21T19:51:53Z

Kaiyr:

'''Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы''' — [[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]]ның ең жоғарғы органы.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>

'''Дүние Жүзі Қазақтарының Құрылтайы''' - [[Алматы қаласы]]нда 1992 жылы 28 қыркүйек пен 4 қазан аралығында [[дүние]] жүзі [[қазақ]]тары өкілдерінің қатысуымен өткен құрылтай. Құрылтай қарсаңында қазақ ұлтының саны 10 млн. 537 мыңға жеткен. Дүние Жүзі Қазақтарының Құрылтайына ТМД елдерінен 350 адам және көптеген шет елдерден делегаттар қатынасты. Құрылтайға қатысушылар [[Түркістан]], [[Жезқазған]], [[Ұлытау]] сияқты еліміздің ежелгі саяси-әлеум., мәдени орталықтарында болып, [[ата]] жұртымен қауышты. Құрылтай жұмысын 200-ден астам журналистер, 50-ден аса телерадиокомпаниялар [[насихат]]тауға ат салысты. Дүние Жүзі Қазақтарының Құрылтайына қатысушылар Қазақстан халқына және дүние жүзінің басқа да [[халық]]тарына, [[мемлекет]]теріне, олардың үкіметтеріне Үндеу қабылдады. Құрылтай күндері “[[Қазақтар: кеше, бүгін және ертең]]” деген тақырыпта ғылыми [[конференция]] болып өтті. Конференцияда Қазақстан Республикасының Президенті [[Н.Назарбаев]] “[[Құшағымыз бауырларға айқара ашық]]” деген тақырыпта баяндама жасады. Қазақ халқының тағдыры, ата-баба мұрасы, тілі, бүкіл дүние жүзіндегі қазақтарды біртұтас ұлттық [[мемлекет]]іне біріктірудің құқықтық негіздері, т.б. мәселелер жөнінде баяндамалар тыңдалды. Конференцияда Дүние жүзі қазақтарының қауымдастығы құрылып, оның төрағасы болып Н.Назарбаев сайланды. Бұл орталыққа ұлт өмірін жан-жақты зерттеп, қазақтардың әлеуметтік-[[экономика]], мәдени, рухани тыныс-тіршілігіндегі мәселелерді шешу міндеттері жүктелді. Құрылтай шет [[ел]]де жүрген қазақтарға олардың артында арқа сүйер іргелі елі барын танытты.
== 1-нші құрылтай ==
[[1992]] жылы Қазақтардың 1-нші Дүниежүзілік құрылтайы [[Алматы]]да өткізілді.

Құрылтайға алыс және жақын шет мемлекеттерден, соның ішінде [[Түркия]], [[Алмания]], [[Франция]], [[Норвегия]], [[Моңғолия]], [[Қытай]], [[Аустрия]] және басқа 33 елдерден 800-ден астам өкіл қатысты.

'''Құрылтай''' күн тәртібіндегі ([[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]]н құру, оның жарғысын қабылдау, басшы органдарын сайлау мәселелерді) талқылады.

[[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Нұрсұлтан Назарбаевты]] Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының төрағасы етіп сайлау туралы ұсыныс бірауыздан қабылданды. [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы [[Қалдарбек Найманбаев]] төрағаның бірінші орынбасары болып сайланды. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының басшылығын құрылтайға қатысушылар мына құрамда толық қолдады:
* [[Нұрсұлтан Назарбаев]] — Төралқа төрағасы.
* [[Қалдарбек Найманбаев]] — Төрағаның бірінші орынбасары.
* [[Дәлелхан Жаналтай]] ([[Түркия]]), [[Мырзатай Жолдасбеков]], [[Алтынбек Сәрсенбаев]] — Төралқа мүшелері.
*Құрылтай таңбасының авторы - суретші Бейсен Серікбай

== 2-нші құрылтай ==
[[2002]] жылы келесі, 2-нші құрылтай [[Түркістан]]да өтті.

'''Құрылтайға''' алыс және жақын 32 шет мемлекеттерден 400-ден астам өкіл қатысты.

Дүниежүзі Қазақтарының Құрылтайы ІІ-ші рет, 2002 жылдың күзінде Түркістан қаласында өткен құрылтайда тарихи отанына оралуды аңсап жүрген қандастарымыздың қатарының толығуы жайында сөз болды. Түркістан көптеген тарихи кезеңдерді басынан өткерген қала болғаннан кейін әдейі таңдалса керек, оның алдында Түркістан қаласының 1500 жылдығы аталған. Құрылтайға алыс және жақын 32 шет мемлекеттерден 400-ден астам өкіл қатысты. Бұл құрылтайда оралмандардың елге оралу мәселесі қаралып, көші-қон квотасының мөлшерін ұлғайту жоспары қарастырылды. 2003 жылы 5 мың отбасы, 2004 жылы 10 мың отбасы, 2005 жылы 15 мың отбасы елге көшіп келді, жылына 50-60 мың оралман оралады. 1992 жылғы 14 желтоқсанда Алматыда Қазақстан халықтарының тұңғыш форумы өткізілді. Форумда негізінен мынандай мәселелер қаралды: 1. Жаңа көзқарас тұрғысынан интернационализм мен тату көршілік қатынас жағдайлары талқыланды. 2. Президенттің Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлығы алғаш рет академик М. Сүлейменовке, халық жазушысы Д. Снегинге, жазушы, аудармашы Г. Бельгерге тапсырылды. 1993 жылы 17 желтоқсанда Қазақтардың дүниежүзілік қауымдастығының тұсау кесер салтанаты болды. Сол жылдың өзінде-ақ Қазақстанға Монғолиядан, Түркиядан, Ираннан және ТМД елдерінен 7,5 мың қазақ отбасы көшіп келді.
==3-нші құрылтай ==
[[2005]] жылы 27-28 қыркүйекте Қазақтардың 3-нші Дүниежүзілік құрылтайы [[Астана]]да өткізілді.

Құрылтайға алыс және жақын 32 шет мемлекеттерден, соның ішінде [[Ресей]]ден, [[Қытай]]дан, [[Аустрия]]дан, [[Чехия]]дан, [[Норвегия]]дан, [[Италия]]дан, [[Сингапур]]дан, [[Мысыр]]дан, 300-ден аса өкіл, сондай-ақ [[Қазақстан]]ның барлық облыстары мен [[Алматы]] және [[Астана]] қалаларынан 200-ден астам өкіл қатысты.

Құрылтайда шетелде тұратын [[қазақтар (шетжұрт)|қазақ шетжұрты]] өкілдерін Қазақстанның [[жоғарғы оқу орындары]]нда оқыту үшін жағдай жасау, сондай-ақ тарихи отанына инвестициялар орналастыру мүмкіндіктері секілді мәселелер талқыланды.

Бизнес байланысын нығайту, қазақ шетжұрты республиканың [[Қазақстан экономикасы|экономикасы]] туралы толығырақ ақпарат алуына ықпал ету, кәсіпкерліктің даму жағдайы, мемлекет пен бизнес-қоғамдастықтардың өзара қарым-қатынас секілді мәселелер қаралды.

==Тағы қараңыз==
* [[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]]
* [http://www.kazaktar.kz ресми сайты]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Ұйымдар]]

{{Stub}}

Арғын

2017-01-23T16:01:59Z

Kaiyr: /* Дереккөздер */

{{Infobox Kazakh Clan
| атауы = Арғын
| таңбасы = ArgynTamga.gif
| таңба_сипаттамасы =
| ұраны = Ақжол
| шығу_тегі = [[Басмылдар]]
| жүзі = [[Орта жүз]]
| бөлімдері = ?
| тараулары = ?
| ақсақалы = ?
| қыстаулары = [[Сарыарқа|Солтүстік Сарыарқа]]
| жайлаулары = [[Сырдария]]
| торабы = www.argyn.com
}}
'''Арғын''' - [[Орта жүз]] елі.Орта жүздің аға руы

== Шежіресі ==

Арғы атасы Арғын-ата, одан Қодан-тайшы, одан Ақжол би аталған - Дайырқожа. Дайырқожадан:
*Бәйбішесінен Қарақожа
**Қарақожа бәйбішесінен [[Мейрам]]-сопы (Бес Мейрам)
***Мейрамсопы бәйбішесінен: [[Қуандық]], [[Сүйіндік]], [[Бегендік]], [[Шегендік]]
***Мейрамсопы тоқалынан: Болат ([[Қаракесек]])
**Қарақожа тоқалы Момыннан [[Қарасопы]], [[Кенжесопы]], [[Бәсентин]]
*Тоқалынан Тоқал-арғын аталған Сүйіндік
**[[Саржетім]]
**[[Шақшақ]] Шақшақ Аманжолдан тарайды, Аманжол Елеместен.
**[[Аманжолдан]] - [[Әлімбет]], [[Бәімбет]], [[Шақшақ]].
**Шақшақтан - [[Шақшақ Жәнібек]] Батыр Қошқарұлы
*Бұл шежіренің тек қана бір нұсқасы.

{{rodovid|308407}}

== Тарихы ==
Арғын тайпасының рулары бүкіл Қазақстанда қоныстанды, бірақ олардың мейлінше көп табан тіреген жерлері мыналар: Орталық Қазақстанда Есіл, Құланөтпес, Терісаққан, Қума өзендерінің аңғары, Қорғалжын, Теңіз көлдеріпің төңірегі, Нұра өзені мен оның көптеген салаларының бойы; Шығыс Қазақстанда Шыңғыстау, Шұбартау даласы, Тоқырау, Бақанас өзендерінің бойы, Солтүстік Балқаш өңірі, Қарқаралы таулары және оның көптеген өзендері бар төңірегі, Ащысу, Нұра өзендерінің бас жағы, Қарасор, Қатынкөл, Саумалкөл көлдерінің төңірегі, Баянауыл маңы мен Ертіс бойы; Солтүстік Қазақстанда Кішіқарой және Ебейті көлдерінен бастап, одан әрі Есіл мен оның салалары бойымен батысқа қарай, Зеренді, Алабота, Жалбыркөл, Сәулекөл, Ақпан-бөрлі, Тайсары, Жабай, Жыланды өзендерінің т. б. бойы.

Арғындар Кіші жүз жерінде де мекен еткен, ол жерлер: Қарақамыс, Шошқалы, Сарыкөл, Қойбағар көлдерінің төңірегі, көптеген шағын өзендердің бойы мен осы көлдер маңындағы алқаптар, Торғайға құятын Үлкентамды, Мойылды, Сарыторғай деген шағын өзендердің бойы, сондай-ақ Торғай өзенінің бас жағы және Сарыкөл төңірегі.

Жалпы алғанда, Арғын тайпасының қоныстанған жерлері осы. Рулардың орналасуы туралы деректерді мұрағат құжаттарынан, әсіресе сыртқы округтер бойынша мәліметтер келтірілетін құжаттардан алынады. Оларда мейлінше толық көріністер беріледі.

Арғын тайпасы руларының орналасуын Шығыс Қазақстаннан бастап, содан әрі жылжимыз. Топонимика елеулі өзгерістерге ұшырағанын көруге болады. Кейде қазіргі карталардан рулардың XIX ғасыр мен XX ғасырлардағы орналасқан жерлерін анықтау қиын, өйткені өлкенің отарлануына байланысты төңкеріске дейінгі әр түрлі деректемелерде көрсетілген атаулардың орнына, кейін орысша атаулар берілген. Бұл мәліметтерді неғұрлым кейінгі мәліметтермен салыстыруға тырысамыз және оқырмандарға түсінікті болуы үшін тым болмағанда оқырмандар біле бермейтін жерлердің шамамен алынған географиялық координаттарын немесе орналасқан жерлерін белгілі пункттерге, өзендерге, көлдерге, тауларға т. б. байланыстыра көрсетеміз. Жоңғарлар қуып шығарылғаннаан кейін қазақ руларының шығыстағы қоныстарына қайтып оралуы үш бағытта: Орта Азия жағынан Шу өңірі арқылы Сарыарқа даласы, Түркістаннан Ерейментау жәие Оңтүстік Сібірден (Ертіс, Ом өзендерінен) Ертіс алқабы бағытында жүрді. Аңыздарға қарағанда, Сарыарқа даласына (Есіл, Нұра, Түндік өзендері бойына) алғаш келгендердің бірі Қанжығалы руының қауымдары болған. Осы рудың билері Абыз беп Шомақ бос қоныстарға өз тайпаластарын шақыра бастайды.

Жоңғар шапқыншылығы жылдарында көшіп кеткен Қаракесек руы Ташкент маңында тұрып, олардың биі Бертіс (қараңыз: 2-кесте Бошашан тараған төртінші ұрпақ М. М.) осы қалада белгілі бір қызмет атқарған. Қапжығалылардың ұсыныс жасауы уақыт жағынан Бертіс бидің шөбересі Қазыбек бидің (қараңыз: 2-кесте) заманыиа тұстас келеді. Қазыбек би көшіп бару мүмкіндігін білу үшін Қу және Едірей таулары төңірегін мекендеген Қанжыгалы руының билеріне өз адамдарын жібереді.

Өкілдері жақсы хабар әкелгеннен кейін Қазыбек би Қаракесек руының өзі билейтін Бошан атасымен және Қуандық руының Алтай атасымен (қараңыз: 2-кесте) бірге көтеріле көшіп Сарыарқаға, қанжығалылардың қоныстарына беттейді. Аңыздарда былай делінеді: Темеш (алтай) руынан Найман тайпасы 40 биепі ұрлап, сойып алған. Наймандар ол етті ерулік дәстүрімен қонақасыға берген. Сосын жайылымды жаңадан көшіп келгендерге тастап, өздері көшіп кеткен.

Халық пен мал санының көбеюіне байланысты жердің таршылығы байқалып, қаракесектер қанжығалыларды Баянауыл тауына, ал Қуандық руының Алтай атасын Ақмола даласындағы Семізқыз тауына ығыстырған. Қаракесек руының қауымдары Кейт, Боқты, Қу, Едірей, Абыралы таулары мен соларға шектес жерлерді қоныстанды. XIX ғасырдың бас кезінде Ақмола даласынап және солтүстіктен (Ом өзенінен) Қарқаралы тауларына Тарақты руы көшіп келді.

XIX ғасырдың 40-жылдарында күші мығым Қамбар руы тарақтыларды Көкшетаудан ығыстырып шығарды. XIX ғасырдың 40-жылдарында Абылай ханның кенже ұлы Шама сұлтан Солтүстік Балқаш өңірінің шөл даласынан көшіп келген Дадан Тобықты руын Шыңғыстаудан қуып шықты. Осылайша көшіп келіп, бір руларды екіншілерінің ығыстырып шығаруы аз болмаған. Сонымен, солтүстік ендіктің 50 градусы мен шығыс бойлығының 40 градусынан шығыс ендіктің 48 градусы және одан оңтүстікке қарай солтүстік Балқаш өңірінде арғындар көшіп жүрген және басқалардан гөрі олардың арасында Қаракесек руы өте көп болған. Осы көшпенді қауымдар негізінде 1824 жылы Қарқаралы округі құрылды, ал кейініректе олардың қысқы және жазғы қоныстары құрылды, төменде ол жерлер келтіріліп те отыр. Жоғарыда келтірілген болыстар бойынша ауылдар, шаңырақтар, халық сапы туралы да мәліметтер бар. 4- және 5-кестелерді салыстыра отырып, XIX ғасырдың бірінші жартысында болған таксонимиялық жіктердің (туыстықтың басталуын), сөндай-ақ бір облыстағы рулардың бөлшектенуін немесе әр түрлі рулардың бірігуін анықтауға болады. XIX ғасырда болыстар ру атымен аталған және солар бойынша арғындардың рулық құрамындағы орнын анықтауға болады. Мысалы, Қарауыл, Шақшақ, Тобықты рулары арғындардың екінші тармағы Момындарға жатады (қараңыз: 2-кесте).

Округтегі ең көп Қаракесек руы бірінші топқа Мейрамсопыға жатады. Бұл жерде де туыстық ру басынан емес, Қаракесектен тарайтын жаңа <s>патрилиндждерден</s> басталады: Көшім Қаракесектің үшінші ұрпағы Көшім атасының (қараңыз: 2-кесте). Қамбар Қаракесектің асырап алған баласының; Байбөрі Қаракесек немересінің; Айбике және Нұрбике-Шаншар-Қаракесектің Шаншар әйелдері (Айбике мен Нұрбике) қосылған Қаракесектің төртінші ұрпағының; Қарсон Қарпық Қаракесектің төртінші ұрпағы болатын. Қарсон атасы мен Қуандық руы Қарпық атасының; Әлтеке Сарым осы аттас аталарының Қояншы Тоғай Қаракесектен төртінші ұрпақ болатын Қояншы жәие Тоғай аталарының атымен аталады. Сондай-ақ, арғын тайпасында дербес болыс құрған Тарақты руын да атап өткен жөн. Егер XIX ғасырдың 30-жылдарында болыстар (5-кестені қараңыз), мысалы, Қарауыл, Әлтеке-Сарым сияқты біртектес болса, 40-жылдарда болыстардың бөлшектепуі немесе түрлі рулардың бір болысқа бірігуі де біртектес болды. Мысалы, Тобықты болысы, Дадан, Мәмбет, Күшік-Тобықты (Дадан Тобықты, сондай-ақ Тобықтыдан тарайтын бесінші ұрпақ Мәмбет пен Күшік (қараңыз: 2-кесте) болып бөлінгеи. Ал Қарауыл-Қамбар болысы екі, қарауыл қазақтарының бір болысқа біріккені көрсетеді. Алуан түрлі қауымдардың мұндай бірлестіктері жайылымдарды және жалпы алғанда өз мүдделерін бірлесіп қорғау қажеттігінен туды. Шынына келгенде, 30-жылдарда Қарауыл атасы 4 ауылдан, ал Қамбар атасы 10 ауылдан тұрған (қараңыз: 5-кесте). Өстіп үлкен бір болысқа біріккенде ғана олар басқаларына қарсы тұра алатын еді. Бірақ болыстардың бөлшектенуі бұдан әрі де жиі кездесті, оған жайылымдардың жеткіліксіздігі мен жаңа қоныстар іздестіру себеп болды. Мәселен, 30-жылдары Тобықты болысында басқалардың бәрінен де көп көрсеткіш 50 ауыл болған (қараңыз: 5-кесте). 40-жылдардың басында олар Мәмбет-Тобықты, Күшік-Тобықты болыстарына бөлінді (қараңыз: 4-кесте). 1850 жылғы 18 қаңтарда Мәмбет-Тобықты болысының старшындары мен билері Қарқаралы округтік приказына бұл болысты (16 старшындық; 1723 шаңырақ) екіге бөлуді, одан 8 старшындықты (825 шаңырақ) бөліп шығаруды өтіне келіп, олар былай деген: «...басқа 8 старшындық пен болыс басқармасынан мүлде басқа жақта әрі алыс қашықтықта (200 шақырымнан астам) болғандықтан, заңда көрсетілген міндеттерді атқаруда да, тығыз орналасқан қоныста малды азықтандыруда да қиыншылықтарға ұшырап келдік, қазір де ұшырап отырмыз». Сібір қазақтары шекаралық басқармасының ұсынысы бойынша, бұл болыс кейін: Мәмбет-Тобықты және Жүз-Мәмбет-Тобықты деген екі болысқа бөлінді. Одан бұрып, 1843 жылы, Байбөрі болысы екіге бөлінген болатын. Егер 30-жылдары 279 ауылдағы 16532 шаңырақта барлыгы 115240 жан болса (қараңыз: 5 кесте), 1841 жылғы деректер бойынша Қарқаралы округіндегі 136 ауылдағы 15022 шаңырақта 101 251 адам болған.

Ауылдардың, шаңырақтардың, халықтың бұлайша кемуіне, сөз жоқ, кейбір ауылдардың солтүстікке (Баянауыл таулары мен Ертіс жағына) және батысқа (Ақмола даласына) көшіп кетуі себеп болған. Облыстық басқару формасына көшкен кезде Қарқаралы арғындары дербес әкімшілік олшем Қарқаралы уезі болып келген еді, ол уезд Шыңғыстаудың батыс сілемдеріггеп Мойынты озені мен Ақадыр шептеріііе дейін, Балқаш көліпен Баянауыл таулары аймағына дейіп созылып ж а та тын. 1897 жылғы деректер бойынша, уезде барлығы 104569 қазақ болған. Онда 181 старшындық болып, олардағы шаруашылықтар саны 30 528ге жеткен. Алғашқы он жыл ішінде уезд халқы көбейіп, 38 616 шаруашылыққа жетті, олардың ішінде арғындар 32 515 шаруапіылық еді. Қалған шаруашылықтар басқа тайпаларға жатады. (Олар жайында тиісті бөлімдерде айтылады). Қазақстанда облыстық басқаруды енгізе отырып, орыс үкіметі жаңа әкімшілік өлшемдер енгізуге, оларға рульщ атау бермей, топономикасын қоса өзгертіп, рулық негізді түптамырымен жоюға ұмтылды (мысалы, Тоқырауын Тоқырауын өзені, Шұбартау ІШұбар таулары т. б.). Уезде барлығы 19 болыс болды. Мұндай саясат Ресейдің өзіндегі капитализм дамуына байланысты түбегейлі өзгерістерге сай келген еді.

Жергілікті феодалдардың билігіне балта шабу арқылы патша өкіметі олардың қолынан экономикалық, саяси күштерді тартып алып, Қазақстанды жалпыресейлік қажеттерге байлап матады. Олар бұл арқылы ең бастысы Қазақстанды өзінің өнеркәсіп тауарлары үшін шикізат базасы мен рыногына айналдыруды мақсат өтті. Тарақты руы Шыңғыстаудың солтүстік-батысындағы Босаға, Шаған өзендерінің бойын мекендеген. Оның 104 шаруашылығы Қу бөлысы болды. Бұл болыста сол рудың Жантоқа және Тоқтауыл деген екі атасы жайлады. Уездің шығыс бөлігінде солармен қатар түрлі болыстарға бөлшектеліп кірген Қамбар руы тұрған. Айт және Олжас аталары (462 шаруашылық) Темірші, ал Толы бай, Шана, Сарман, Тілеу аталары (240 шаруашылық) Абыралы болысы болғаи.

Кейт тауларып Қарауыл руы мекендеген. Оның Байтуған, Құттықадам аталары (400 шаруашылық) Кент болысының құрамыиа еиген. Қуандық руы Нұра өзені мен соған құятын Шиелі өзенінің бойыида, Батпаққара көлі төңірегінде көшіп жүрді. Бұл жерлерде Алтай тармағына кіретін жәие Ақсары болысын құрайтын Итболды, Байболды аталарының 250 шаруашылығы көшіп жүрген. Балқаш көлінің сәл солтүстігінен бастап, даладағы Сарыбұлақ жәие Жәмші жылгаларына дейін, Мойынты өзенінің бойында Шұбыртпалы руьшың Көкала, Күйелі аталары мекеп еткен. Бұл аталардың 500 шаруашылығы Мойынты болысының құрамына енген.

Қаракесек руынан кейінгі саиы ең көп Төбықты руы Шыңгыстау мен оның төңірегіне, әсіресе Ащысу мен Шаған өзендерінің арасына, соиымеи қатар Ащысуға құятын Шынбай өзенінің бойына қоныстанды. Аңыздарда Тобықты руынан шыққан Тоқтамыс XVIII ғасырдың 80-жылдарының аяғында Көкшетаудан Шыңғыстауға Абылай ханның кіші ұлы Шама сұлтанды әкеліп, ол көп ұзамай жуантаяқ атасы қазақтарының билеушісі деп жариялапғап деліпеді (қараңыз: 2 кесте). XIX ғасырдың 40-жылдарында Шама батыр Дадан атасын Солтүстік Балқаш өңірі мен Қотанбұлақ алқабына қуып жіберген.

Көп кешікпей Шама батыр жоғарыда аталғаи алқапқа көшкен. Шыңғыстауды жуантаяқ атасыиан басқа Мұсабай, Көкше аталары (қараңыз: 2кесте) мекендеген. Шыңғыстауды және оның солтүстігі мен шығысында жатқан кең даланы мекеи еткен тобықтылар XIX ғасырдың екіыші жартысында Семей облысының құрамына еніп, ПІаған (10 ауыл, 1167 шаңырақ), Бөрлі (10 ауыл, 1451 шаңырақ), Шыңғыс (11 ауыл, 1155 шаңырақ), Мүқыр (2 ауыл, 1586 шаңырақ) болыстарымен қоса Қызылмола болысының бір бөлігін иеленген. Семей облысыпдағы 2606 шаруашылықтап тобықтылар дың үлесіне (Бесқарағай болысындағы азынаулақ Тарақты руын 8 ауыл, 1239 шаңырақты қосқанда) 11284 шаруашылық тиген, ал барлық арғындар 12525 шаруашылық болған. Тобықты руынан қуып жіберіліп, Балқаш өңіріне кеткен Дадаи атасы (қараңыз: 2кесте) Қарқаралы уезіпің 1252 іпаруашылығы бар Батые Балқаш болысы болды. Уезд жерінің қалған басым көпшілігі Қаракесек руының, оның Бошаи, Майқы, Танас, Жылықбас, Сарым деген т. б. аталарының (қараңыз: 2кесте) қонысына айналды. Олар Тоқырауып, Қусақ, Ашаңбел, Мұқыр өзендерінің бойын, Қарқаралы, Кент, Қу, Едірей, Қарпытай, Қызыларай, Қоңыр тауларып, осы оңірдегі көптегеп алқаптарды мекендеді.

Оларда 28036 шаруашылық бөлды. Қазақстанның шығысындағы жайылымдарға қазақтардың Орталық Қазақстан даласынан Ерейментау арқылы және одан әрі шығысқа қарай Баянауыл тауы мен көлдеріне, Ертіс өңіріне қайтып оралғаны жоғарыда айтылды. Баянауыл тауына бірінші болып Сүйіидік руы келген. Олардың келуі Сүйіпдік руының коптеген тармақтарын бастап келген Айдаболдың немересі Олжабай батырдың есімімен байланыстырылады (қараңыз: 2 кесте). Айдаболдың өзі Ташкент маңында өлген. Олжабай батыр Абылай сұлтан әскерінде қызмет етіп, қалмақтарға қарсы күреске белсене қатысқан. 1730 жылы ол Айдабол руының жеті ұрпағымен Баянауыл төңірегінде қалмақтарды оңтүстікке қарай қуып, жері құйқалы, көлі тұнық, орманы киіздей Баянауыл тауы мен оның төңірегін өзіне қаратып алған.

Айдаболдар өз иеліктерін одан әрі Далба, Қызылтау тауларына дейін ксңейткен. Айдабол руының жазғы жайлауы Көкшетау округіпің солтүстігінде, Айдабол руының белгілі биінің есімімен аталған Торайғыр көлі аймағыида болғаи. Жоғарыда айтылғанындай, қаракесектер Қарқаралы тауынан ығыстырып шығарған Қанжығалы руы Ерейментауға, бір бөлігі Ертіс өзенінің бойына, Песчаный поселкесінің тұсына көшіп барған. Сол жылдары Қызылтау мен Далба тауына Сүйіндіктің асырап алған баласы Қаржастың ұрпақтары көшіп келген. Мұса Шормановтың (белгілі би, қоғам қайраткері әрі олкетанушы) бабасы Саты Түркістаннан келіп, Қылтауға қоныс тепкен. Оиың қыстағаи жері Сатытас деп аталып кеткеи. Жаздыгүні Саты өзінің Қаржас руымен, сопдайақ Құлболды, Жаиболды және Орманшы руларымен (халық арасыида олар тортұл төрт туыстың ұрпағы деп аталып кеткен) бірге батысқа қарай алыстап, Итемгеп, Мамай көлдеріне кетіп қалған, ал ол колдер сол жерлерде жерленген тортұл билеріыің есімдерімен аталған.

Айдаболдың Қаржас тармағымен қоса бұл жерлерге Бегендік руының Қозған, ТәңІрберді және Сарық аталары коитіп келіп, Қызылтауға ірге тепкеи. Осы жерге Жолболды руының Орманшы атасы көшіп келді, бірақ олар, арғындардың басқа аталары сияқты, Орталық Қазақстаннан емес, қайта Ліу өзенінің оңтүстігінен келген еді. Ертістің сол жағалауын Бәсеитиін руының көптеген аталары мекендеді. Сәмек, Бәйімбет, Күшік аталары (қараңыз: 2 кесте) Ертіс бөйына 1800 жылы келген.

Орыс үкіметі оларға Ямышев, Подстепной поселкелері арасылдағы жерді берді. Бәсентиін руының қауымдары жаз кезіпде алыстағы Обь өзеніне дейіп еміперкіп көшіп барып, Алтай таулы округінің жерінде еркіп жайлап жүрді. Бірақ Сібірді отарлаудың күшеюіне байланысты (ХІХ ғасырдың 70өжылдары) Бәсентиін руының қазақтары қайтадан сол жағалауға көше бастады (қараңыз: 2 кесте). Бәсентиін руының Апай атасы кейін пен Павлодардың негізі қаланған жер маңында көшіп жүрген. Көлденең және Сатыбалды аталарының (қараңыз: 2 кесте) қонысы тортұлдар келгенге дейін де Баянауыл тауларының шығыс беткейінде болатын. Төртұлдар келген соң, олар ығыстырылып шығарылып, өздерінің Апай атасындағы туыстарына көшіп барды. 1833 жылдың жазында жаңадаи екі округ: Ямышев бекінісі тұсынан, Баянауыл және Омбы бекінісінің оңтүстік-батыс жағынан Үшбұлақ округі құрылды.

Басқаларымен бірге бұл округтер де Арғын тайпасы рулары мен аталарының көпіпенді қауымдарыпа қараған. Егер Арғындардың рулық құрылымына назар аударатын болсақ, аталған болыстарға көбінесе өздері эр түрлі патрилиндждер мен таксономиялық жіктерден бастау алатын қауымдардың біріккенін көреміз. Мысалы, 1 5болыстар сүйіндік руына, ал оларға енетін қауымдар эралуан жіктер мен аталық жіктерге жатады. Айтар болсақ, бірінші болыс үш негізден таралған: Ақбура мен Тұлпар ағайынды, ал І^аржас оларға иемере болады (қараңыз: 3кесте). 5болысқа Қаржас ұрпақтарынан: оның (Қаржастың) ұлы Алтын (Алтынторы) меи немересі Сатылганнан (қараңыз: 2кесте) тарайтыи ұрпаітар жиналғаи. Мұндай нәрсе Сүйіндік руыиың басқа болыстарынан да байқалады. Бұған оқырман Арғын руының құрылымына назар аударып көз жеткізе алады. Қозған болысы Бегендік руына жатады (қараңыз: 2кесте), ал қалғаи болыстардың қайсысына жататынын атауларынан аңғаруға болады.

Баянауыл округі құрамында 122 ауыл болып, оларда Арғын тайпасының әр түрлі руларына жататын 6955 шаңырақ бар деп есептелген. 1835 жылғы деректер бойынша, округте 65 465 адам болғап. Баяиауыл округіие жатқызылған бірнеше болыс Томск губерниясында: 19 ауылдан тұратын (1001 шаңырақ) Сәмеке Бәсентиіп болысы Бийск округінде Подстепной станицасы мен Босаға алқабына жақын жерде, 4 ауылдан тұратын (60 шаңырақ) Күшік болысы (Күшік Қаракесектің төртінші ұрпағы (қараңыз: 2 кесте) Барнаул округінде Қарағай және Ақсеңгір алқабында көшіп жүрген. Сібір мекемелерінің бұратаналарды басқару туралы «Заңдар жинағының» 188 бабы негізінде бұл қазақтар ішкі шеп жерінен сыртқы округтер аймағына қуып жіберілуге тиіс болатын. Алайда сыртқы округтерде бос жайылымдардың болмауы себепті бұл шаруашылықтар Томск губерниясында уақытша қалдырылған еді.

СанктІІетербургтегі М. Е. Салтыков-Щедрин атындағы Мемлекеттік көпшілік кітапханасының қолжазба бөлімінде (қосымша тізбе, № 64) Жеке Сібір корпусы Бас штабы жанында жасалған «Сібір бастықтарына қарасты Қырғыз даласының картасы» сақтаулы, онда қазақ рулары қоныстарының шамамен алынған жерлері көрсетілген. Архив деректері мен әлгі картаның көрсетулеріие сәйкес, Үшбұлақ округінің шекарасы батысында Үшбұлақ мекеиі (Көкшетаудың оңтүстік-шығысында) ауданынан басталып, солтүстік-шығысында Ертіске дейін созылып жатқан; солтүстігінде Үлкен-Қарой, Теке көлдерін, оңтүстігінде Сілеті-Теңіз көліп қамтыган. Бұл аумақ Үшарал округі таратылғаннан кейін Көкшетау округінің оңтүстік бөлігіне айналды, бірақ біз барлық мәліметтерді бастапқы округ бойынша келтіреміз, өйткені Сібір ведомствосының архив істеріиде ол жөніндегі мәліметтер тым аз. 1835 жылғы мәліметтер бөйынша округте 54344 адам болған. Сонымен, округ аумағын Арғын тайпасының: қапжығалы жәтте қарауыл руларының аталары мекенде ген.

Олардың қоныстары көбінесе Ерейментаудан шыгысқа қарай болған да, оның батыс жағына қарай көшкен (қараңыз: 2 кесте). Әжібай тармағы Қанжығалы руының 8 атасын біріктірген. Жоңғарларға қарсы күресте ерекше көзге түскен Бөгепбай батыр Қаижығалы Бөгенбай деп те аталады (қараңыз: 2 кесте, сегізінші ұрпақ). Ішкі жақта, яғни Ертістің оң жағалауында тұрған қазақтарға да арнайы тоқтала кеткен жөн. Бұл жерлер Семей ішкі округінің бір бөлігі болатын және әр түрлі ведомстволарға бағындырылған еді. Жер пайдалану ережелеріне сәйкес, қазақтар Кабилеттік жерлерде барлығы 787 шаруашылыққа (39,4%) учаскелерді жалға алып, Белағаш дал асы дейтін жерде; «еркін дала» аймағында 657 шаруашылық (33%); Сібір казак әскерінен жалдап алынған жерде 168 шаруашылық (8,4%) тұрды. 112 шаруашылық (6%) Семейде тұрақты мекен етін, олардың Белағаш даласында егістігі болды.

Округке есептелген 266 шаруашылық (13%) округ шегінеп тыс жерлерде көшіп жүрді. Белағаш даласы дегеніміз Семейден солтүстікке қарай жатқан кеңбайтақ жер, ал «еркін дала» Жалқарағай, яғни Шульба тоғайы. XVIII ғасырдың аяғында Жалқарағай бос жатқан жер еді, оған қазақтар қыстыгүні сол жағалаудан өздерінің табындарын айдап апаратын. Бұл жерге бірінші болып Уақ тайпасының қауымдары көшіп барды да, Семей округін ұйымдастырған кезде болыстың аты солардың атымен (Байуақ) аталды. Мұнда біртіндеп түрлі тайпалардың басқа рулары да көшіп келе бастады, сөйтіп көп ұзамай Белағаш және «еркін дала» бір Белағаш болысына айналды. Бұл болыстың 1444 шаруашылығынан Тобықты руының қауымдары 551 шаруашылық (38,2%), Қаракесек 170 шаруашылық (11,79%), Тарақты 79 шаруашылық (5,49%) болды, ал бүкіл Арғын тайпасының шаруашылықтар саны 700 еді (55,59%).

XIX ғасырдың екінші жартысында Баянауыл және Үшбұлақ сыртқы округтерінің, Семей ішкі өкругінің қа зақтары Семей облысындағы Семей және Павлодар уез дерінің құрамына енді (1868, 1881 жж. реформалар). Семей уезіидегі 26 062 шаруашылықтан арғындардікі 12 525 шаруашылық болды. Саны ең көп Тобықты руы еді, олар уездің оңтүстікбатыс бөлігін Шыңғыстау жазығын мекендеді. Тарақты руьшың көпшілігі солтүстік жағында, Черный поселкесі ауданында көшіп жүрді. 1893 жылғы санаққа қарағанда Павлодар уезінде 21 877 шаруашылықты біріктіргеи 144 старшын бөлғатт. XX ғасырдың бас кезінде уездегі шаруашылықтар сапы 13,5 мыңыан астам шаруашылыққа көбейді.

Мұншама көп шаруашылық қайдан келген және оны туғызған не? 1891 жылы дала облыстарын басқару туралы заң енгізіл генпетт кейін орыс әкімшілігі қазақ шаруашылықтарының әр облыс, уезге қарайтынын түпкілікті анықтауды талап етті.

Павлодар уезі Томск және Тобыл губернияларымен шектесіп жатты да, оның коптеген шаруашылықтары осы губерпиялардың жерлерінде, әсіресе Құлынды даласында көшіп жүретіи, ал Құлындьт даласында көшіп жүруге Министрлер Кабипетіттің 1880 жылғы 22 қарашада бекіт кен ережесіне сәйкес рұқсат етілген еді. Тегінде, Павлодар уезінде шаруашылықтардың бұлайша күрт көбеюін халықтың табиғи осуімен ғана емес, сонымен қатар бұрын Томск және Тобыл губернияларының жерлерінде көшіп жүрген қазақ шаруашылықтарының далаға қайта қуылып тығылуымен де түсіндіруге болады. Уезде Орта жүз қазақтарының 35 396 шаруашылығы көшіп жүрген, олардың ішінде арғындардікі 27327 шаруашылық. Аумақтың негізгі бөлігін Суйіндік руының Қаржас, Ңұлболды, Орманшы, Жапболды аталары алып жатты.

Осы аталар «тортул» деген бір этнонимге бірікті (қараңыз: 2кесте). Құлболды мен Айдабол аталары Баянауыл, Далба, Қызылтау тауларын қыстап, жаздыгүні Есіл даласындағы Торыайгыр коліне қарай солтүстік-шығысқа қашықтап кетіп отырган. Бәсентиін руы (Сәмек, Бәйімбет, Күпіік, Анай, Көлдепең, Сатыпалды аталары қараңыз: 2 кесте) Ертістің сол жағалауыттда Ямышев бекінісінің тұсынан Песчаный поселкесі не дейін көшіп жүрген. Қанжығалы руы (Әжібай тобы) Жасанақ коліне құятын Шідерті өзенінің бас жағын, Жалаулы, Шолақ көлдерінің маңыи мекендеген. Бегендік руының қауымдары Ертістің оң жағалауында Белағаш даласының солтүстік бөлігінде көшіп жүрген.

Арғындардың Шығыс Қазақстандағы орналасуын қарастыра келгенде, олардың батысқа аргындар ұйыса мекендеген Орталық және Солтүстік Қазақстан даласына ойысқанын көреміз: оңтүстігіиде солтүстікбатыс Балқаш оңіріи бойлай Сарысу, Сарыкеңгір және Қаракеңгір озеидеріпің бас жағымен, одаи әрі солтүстікке қарай оңтүстіксібір жағына дейін жетеді. Осы кең өңірде барлық Орта жүз тайпаларыыың көптеген рулары мекен еткен, бірақ көбіпесе арғындар басым болып отырган. Су көздері мен жайылымдары мол осы аймақты да кезінде жоңғар басқыпшылары басып алып, қазақтар оларды кейін қуып шыққан. XIX ғасырдың аяғында жазылған аңыздар бойынша, арғындардың ірі атасының негізін салушы XVI ғасырдың орта шенінде өмір сүрген Мейрам Ертістен Есілге, одан әрі Сарысуға дейін, яғни осы аймақтар шегінде көшіп жүрген.

Бұл жерлерге жоңғарлар XVII ғасырдың 20жылдарында келді де, қазақтар негізінен батысқа және Сырдария бойына, ал кейбіреулері Нұра өзепінің орта ағысына ауа көшкен. XVII ғасырдың екінші жартысында Нұра орта ағысы мен бас жағында Қуандьгқ, Қар пық, ал Ереймеитау даласында Қанжығалы рулары көшіп жүрді. Қазақтардың жаппай көнііп келуі жоңғарлар қуып шығарылғаинан кейін басталды. Қанжығалылар Ерейментауға, одан әрі Ертіске және Ом өзеніне қарай қоныс аударды. Қарауыл, Атығай рулары Зеренді, Жалтыркөл, Саумалкөл т. б. көлдер айналасына, Мезгіл ормаидарына, Көкшетауға, Есіл даласының солтүстік аудапдарына көшіп барды. Бірақ негізгі көшіп қоныстанушылар Қуандық руының шаруашылықтары болды. Олар Есіл өзепінің орта ағысыида Нұраның төменгі ағысын бойлай жатқан көлдер төңірегінде, Нұраның орта және жоғарғы ағысы бойында, Құлаиөтпес өзені аңғарында, Қосағаш, Наршөккен, Семізқыз, Бұғылы, Сарытау, Нілді, Жамантогалы, Ортау тауларында орын тепті.

Терісаққан өзенінің Есіл өзеніне құяр жеріне дейінгі далаға Қуандық руыиың қауымдарымен шектесіп, Сүйіндік руы қоныстанды. Осы кең далада көшіп жүрген Орта жүз руларының қазақтары негізінде, жоғарыда айтылғанындай, үш округ: Ақмола, Көкшетау, Құсмұрыи және кейіннері Атбасар өкругтері құрылды. Солардың алғашқысыида басқалардан горі арғындар мейлінше көп болды. Ақмола округтік приказының деректері бойынша, Ақмола қонысының төңірегінде біржола орныққан, мал шаруашылығымен бірге диқаншылықпен де айиалысатын 3 ауыл (215 шаңырақ) болған. Жоғарыда келтірілген кестеде болыстардың атаулары рубасылардың есімдерімеи емес, қайта олардан тараған патронимиялар және таксономиялық жіктер арқылы берілген. Мұның өзі рулардың өсіпөніп, бөлініп, жаңа эпонимдер мен патрилинидждер пайда болатынын, уақыт өте келе жаңа рулардың, өзінің рульщ тегін жаңадан есептей бастаудың пайда болуына әкеп соғатынын көрсетеді. Енем-Түығатар болысыиа бір кезде Қарауыл, ал XIX ғасырда тек оның немересі Түнғатар ру басы болған (қараңыз: 2 кесте) қауымдар бірікті. Бұл болыс атауының бірінші бөлігінің (Енем) тегі рудың неғұрлым ұсақ атасы немесе болыстың, ауыл ақсақалының аты болса керек. № 2, 3, 6, 9 болыстар Алтайдан (Қуандықтың ұлы) басталады.

Осы болыстарға енген қауымдардың негізіне әр түрлі эпонимдер: Қареке, Мойын, Алысай, Байдалы (қараңыз: 2 кесте) алынған. № 4, 5 болыстар да Қуандықтан (екінші баласының немересінен (Қарпық-Тінәлі; қараңыз: 2 кесте), ал № 8-ші болыс үшінші баласының немересінен (ӨмірТемеш; қараңыз: 2кесте) тараған. Соңғы Қырғыз-Төртұл болысына әр түрлі этнос біріккен. Бұл жөнінде сәл таратып айтқан жөн. Көшпеиді қырғыз қауымдары Ақмола даласына сонау жоңғарларды қуып шыққан кезде келген еді. Кейіннен оларға Көкшетау төңірегінен келген қырғыздар қосылды. Соңғылары, тегінде, Кенесары сұлтанның Қырғызстанға жорығы кезінде соның жағында соғысқан қырғыздар болса керек. Кенесары жеңіліске ұшырағаннан кейін бұл қырғыздар қазақтармен бірге кеткен де, оларға Балуан көлі мен Сасықкөл маңынан жер берілген.

Уезд атауының екінші бөлігіне келетін болсақ, аңыздарға қарағанда, Төртұл ру басы Сүйіндіктің төртінші ұрпағы болған Малай мен Жәдігердің (қараңыз: 2 кесте) ұрпақтарын біріктірген.

1837 жылғы статистикалық дерек тер бойынша Ақмола сыртқы округінде 67091 адам болған. Солтүстік ендіктің 52 градусынан Қазақстанның солтүстік шекараларына дейін орналасқан қазақ қауымдары (Сібір казак әскерлерінің Петропавл бекінісінен Пресногорьков бекінісіне дейінгі жерін қоспағанда) Көкшетау сыртқы округіне біріктірілді. Осы кеңбайтақ аумақта Орта жүздің басқа тайпаларымен гаектес тұрғап Қарауыл, Атығай, Қанжығалы рул ары мекендеген. Мұнда тек арғындарға ғана төқталайық. Көкшетау округіндегі 13 810 шаңырақтан (09 050 адам) арғындардың үлесіне 5370 шаңырақ тиген, оларда, өз есептеуіміз бойынша, 26 850 адам болгаіі. XIX ғасырдың 40-жылдарына қарай, яғни Көкшетау округі құрылған уақыттап 16 жыл өткеныен кейін шаңырақтар мен болыстар саны көбейген, ал төмеиде келтіріліп отырған кестеден бұған коз жеткізіп қана қоймай, сонымен бірге арғындардың кошіп жүрген жерлерін де білуге болады. 1824 жылғы ведомоста бар Қаижығалы болысының көрсетілмегеніне қарамастан, 16 жыл ішінде шаңырақ саны 3313 шаңыраққа артқан.

Тегінде, ол болыс руластары Ерейментауда көшіп жүретін Баянауыл округіне берілсе керек. Көкшетау арғындарының тоғыз болысының алтауы Атығай руы да, үшеуі Қарауыл руы. 1824 жылмен салыстырғанда, 1840 жылға қарай табиғи өсімнің және басқа жерлерден туыстарының көшіп келіп қосылуына байланысты болыстар ұсақ бөлшектерге бөлінген. Көкшетау округі қазақтарында да жаңа патрилиндждердің құрылып, жаңа туыстық (таксономиялық жік) басталғанын көруге болады. Атығай руының өкілдері мынадай болыстарда бар, 1 болысқа ағайынды екі адамның ұрпақтары Майлы мен Балта біріккен, олар Атығайдан тарайтын төртіиші ұрпаққа жатады (қараңыз: 2 кесте). Төмендегі халық аңызыыа қарағанда, Майлы деген лақап ат.

Бір ашаршылық жылы бір топ қазақ көршілерінен 90 түйені ұрлап сөйып алады да, сонымен тіршілік етеді. Коршілері бұған кешірім жасайды (аштықтан аман қалу да олжа ғой!), бірақ ұрыларды «майлы», яғни «семіз ет жегендер» деп атап кеткен. 2 болысқа немере туыстар Бабасан мен Багыс біріккен (қараңыз: 2 кесте). 3 болыстағы Ақкиік, Қойлы мен Құлансу да сондай (қараңыз: 2кесте). 4 болыста ағайынды екеудің ұрпақтары - Баба мен Бағыс біріккен (қараңыз: 2 кесте). 7 болысқа біріккелдер Бәйімбет пен оның немересі Андағұлдың ұрпақтары (қараңыз: 2 кесте). Қалған үш болыс Қарауыл руының ұрпақтарына жатады. 6 болыс Есенбайдың (Қарауылдан төртінші ұрпақ) ізбасарлары Қараша мен Ноғай, оның ұрпақтары халық арасында «алты ата ноғайқарауыл» деп те аталады (қараңыз: 2кесте). Арғын рулары Омбы мен Петропавл ішкі округтеріиің жерінде де көшіп жүрген. Өкінішке қарай, біздің қолымызда көшіп жүрген шаруашылықтардың саны туралы мәліметтер жоқ. Н. Е. Бекмаханованың есептеулеріне қарағанда, Омбы ішкі округінде 11285, Петропавл округінде 23949 қазақ болған. Біздің ел арасыпан жинап жасаған жазбаларымыз бойынша, аталған ішкі округтерде арғындардың екі руы: Атығай мен Қанжығалы қоныстанған.

Атығайлар Үлпан-Қарой, Бейті көлдеріне, одап әрі батысқа қарай Кіші Қарой, Алабота, Жамантұз, Төраңғыл көлдеріне шектесіп жатқан Есіл озепіне дейінгі жайылымдарды мекендеген, сондай-ақ олардың осы өзеннің оң жағалауында да бірнеше ауылдары бол гаи. Молімет берушілеріміздің айтуына қарағаітда, атығайлар Солтүстік Қазақстанға XVIII ғасырдың аяғында өздеріттің көкшетаулық руластарынап көшіп келген. Атығайлар арасында Қарауыл руының да бірнеше ауыл
[[File:Argyn.JPG|thumb| right| alt=A.| ''Арғындардың шежіресі''.]]

== Жер аумағы ==
http://foto.mail.ru/mail/zhanuzak.2011/_myphoto/28.html#_grs=photo.myspot.lastphoto

== Нұсқаулар ==
* [http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=2552/ Аргын - Шежире]
* [http://www.history.kz/Articles/argyn.php History.kz Арғындар]

== Дереккөздер ==
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]]
== Сілтеме ==
* [http://генофонд.рф/?page_id=2536 Полное секвенирование отдельной гаплогруппы G1 измеряет мутации и выявляет миграции]
* [http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0122968Deep Phylogenetic Analysis of Haplogroup G1 Provides Estimates of SNP and STR Mutation Rates on the Human Y-Chromosome and Reveals Migrations of Iranic Speakers]
* [http://генофонд.рф/?page_id=19474 Казахи-аргыны – потомки единого предка или союз племен?]
{{wikify}}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

{{stub}}

Әсет Болғанбаев

2017-01-06T10:26:29Z

Kaiyr:

'''Болғанбаев Әсет''' ''(8 наурыз 1928 жылы, [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы]], [[Қараменде ауылы]]нды туған – 12 қаңтар 1999 жылы, [[Алматы|Алматы қаласында]] қайтыс болған)'' – [[филология]] ғылымының докторы ''(1972 жылы)''. [[Қарқаралы педагогика училищесі]]н ''(1947 жылы)'', [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ Мемлекеттік Университетті]] бітірген ''(1952 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті)''. Осы жылдан өмірінің соңына дейін [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясының]] [[Тіл Білімі Институты|Тіл білімі институтында]] ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты қазақ тілі [[лексикология]]сы мен [[лексикография]]сын зерттеуге арналған. Болғанбаевтың ''«Қазақ тіліндегі синонимдер»'' зерттеуі лексикологиядағы іргелі ғылыми еңбек ретінде бағаланды. Болғанбаев бұл монографиясында барлық сөз табына қатысты синонимдерді талдау арқылы [[қазақ тілі]]не тән дара заңдылықтарды зерттеді. Синонимдік қатардың, ең алдымен [[етістік]]те, сонан соң [[зат есім]] мен [[сын есім]]де көп кездесетінін көрсетті. «Қазақ тілі лексикологиясы» ''(1979 жылы)'' деген еңбегінде синхрондық зерттеу әдісін қолданып, лексикология қағидаларын тың тілдік деректермен толықтырды. Болғанбаев – «Абай тілі сөздігін» ''(1968 жылы)'', «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін» құрастырушылардың бірі ''(1974–84 жылдары)''. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы лауреаты ''(1988 жылы)''.<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том</ref>

'''Әсет Болғанбайұлы''' (1928 - 1999), қазақ тіл білімі маманы. [[Филология]] ғылыми докторы (1973). [[Ақтоғай]]дың түлегі. КазМУ-ді (1952) бітірген. 1952 жылдан ҚазКСР ҒА [[Тіл Білімі Институты|Тіл білімі институтында]] аспирант, кіші ғылыми, 1958 жылдан аға ғылыми қызметкер, ал 1986 жыдлан бөлім меңгерушісі, 1991 - 1999 жылы бас ғылыми қызметкер. ''«Қазақ тіліндегі синонимдер»'' деген тақырыпқа докторлық диссертация қорғаған (1972). Ғылыми-зерт. еңбектері қазақ лексикологиясы мен лексикографиясы мәселелеріне арналған. ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1988).<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Ол 1947 жылы Қарқара педучилищесін үздік бітіріп, сол жылы қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетіне оқуға түседі. Аталған оқу орнын бітірген соң 1952 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл білімі институтына жұмысқа орналасып, әуелі аспирант, кейін кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарып, өмірінің соңына дейін 47 жылдан астам осы институтта еңбек етті. Ә. Болғанбайұлының негізгі еңбектері қазақ тіл білімінің көп ізденісті, жан-жақты зерттеуді қажет ететін аса жауапты салаларына, яғни лексикологияға және тілдегі сөздердің жайын зерделейтін лексикологияға және сөздік құрамды жинақты түрде көрсететін лексикографияға арналған. Ғалымның көп ізденіп, атақ, дәреже алған еңбектері – осы лексикология мен лексикография саласында жазған монографиялық жұмыстары. Ә. Болғанбайұлы алғаш қазақ тіл білімінде зерттелмей, қолға алынбай жатқан тың, күрделі саласының бірі – синонимдер мен оның варианттылығын зерттеуді қолға алды. Ғ. Мұсабаевтың жетекшілігімен «Қазақ тіліндегі зат есімдік синонимдер» атты кандидаттық (1945), А. Ысқақовтың кеңесшілігімен «Қазақ тіліндегі синонимдер» (1971) атты докторлық диссертациясын қорғады. Ә. Болғанбайұлының 1970 жылы 22 баспа табақпен жарық көрген «Қазақ тіліндегі синонимдер» атты ғылыми монографиясына отандық және шетелдік ғалымдар оң баға беріп, түркітануға қосылған елеулі үлес деп таныды.
==Шығармалары==

1. [["Қазақ тiлiнiң синонимдер сөздiгi"]], Ә. Болғанбаев.- Алматы: Мектеп, 1975.- 308 бет.;

2. [[“Қазiргi қазақ тiлiнiң лексикологиясы мен фразеологиясы“]], Қалиев Ғабдолла, Болғанбаев Әсет - Алматы: Сөздiк-Словарь, 2006.- 264 б.;

==Сілтемелер==

1. [http://drk.kz/load/debiet/zhmeken_nzhimedinov_shyarmalarynday_osarlanan_sinonimder/14-1-0-807 «ЖҰМЕКЕН НӘЖІМЕДИНОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ҚОСАРЛАНҒАН СИНОНИМДЕР»]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Ақжол би

2016-09-25T08:12:41Z

Kaiyr:

Ақжол би, Дайырқожа (туған жылы белгiсiз - шамамен 1459 жылы қаза болған ) - [[Әбiлхайыр хан]] кезiндегi атақты би. [[Дештi Қыпшақ]]тың әйгiлi ақындарының бiрi [[Қотан]]ның ұлы. Өз аты Дайырқожа, барлық мәселелердi әдiл шешкенi үшiн Ақжол би атанған. Ауыз әдебиетi деректерi бойынша Ақжол би мен [[Қобыланды батыр]] арасында дау -жанжал туып, Қобыланды Ақжол бидi өлтiрген. Бұған наразы болған Қотан бастаған арғындар [[Ақ Орда]] ханы Әбiлхайырдан бөлiнiп, [[Жетiсу]]ға көшедi. Кейбiр зерттеулер бойынша Керей және Жәнiбек сұлтандардың қарамағындағы ұлысымен [[Моғолстан]]ға кетуiне осы оқиға себеп болған. Қотан бидiң баласы Ақжол биге айтқан жоқтауы ("Қарақыпшақ Қобыландыда нең бар едi,құлыным!") әдеби мұра болып бүгiнге дейiн жеткен.

== Дереккөздер ==
<references/>
[[Санат:Қазақ билері]]

Қотан

2016-09-25T08:11:57Z

Kaiyr:

==Қотан би==
Қотанбай (туып-өлген жылдары белгісіз) – би. Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі. [[Арғын]] тайпасының ақындары оны өздерінің түп атасы деп санады. [[Бұқар жырау]]: “Бәрімізді сұрасаң, Қотанбайдың баласы, арғындардың сабасы. Қарақожа бас болып, Қабыл да болған дуасы”, [[Көтеш Райымбекұлы|Көтеш ақын]]: “Біздердің түп атамыз ақын Қотан, Өзгеден өлеңге үстін болса керек” деп жырлаған. Шежіре бойынша Қотанның баласы [[Ақжол би|Дайыр қожаны]] (Ақжол би) [[Қобыланды Батыр|Қобыланды батыр]] өлтіргенде (шамамен 1456 – 1459 ж.), арғындар өзбек ханы [[Әбілхайыр]]дан бөлініп, [[Жетісу]]ға көшкен (қазіргі Жәнібек, Керей, Қаптағай). Қотан биден қалған әдеби мұра – баласына айтқан жоқтауы. Қотан би туралы Ш.Уәлиханов, [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы|Мәшһүр Жүсіп]], Шәкәрім, Г.Н. Потанин, Н.Я. Коншин, М.Шорманов, М.Тынышбаев, М.Мұқанов, Х.Арғынбаев, М.Сәрсеке, Ш.Қуанғанов, тағы басқа шежірешілер мен зерттеушілер еңбектерінде түрлі деректер кездеседі.

'''ҚОТАН''' –
# жайылымдағы қой отарын түнде түнететін, күндіз жусататын орын. Қотанға жыл маусымына қарай, ыстық күндері салқын леп соғатын биіктеу, күзде ықтасын жер белгіленеді. Түрлі жұқпалы ауру микробтарының таралуына жол бермеу үшін, Қотан орны сол маңның жайылым оты сирегеннен кейін ауыстырылады.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>
# Ел жайлауға шыққанда ауыл іргесіндегі мал жусайтын шағын алаң. Түнде Қотанда мал иірілетіндіктен, ит-құстан сақтану үшін оның төңірегіне әр жерден қарақшы қойылады, не Қотанды айналдыра [[арқан]] керіп тастайды. Қазақстанның кейбір аймақтарында қарапайым материалдардан ([[қамыс]], [[жыңғыл]], [[шеңгел]], [[сексеуіл]], т.б.) тұрғызылған төбесі ашық қораларды да Қотан деп атайды.

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Мәдениет]]

Жалаңтөс батыр Құлықұлы

2016-09-24T23:17:31Z

Kaiyr:

'''Жалаңтөс батыр Құлықұлы''', Жалаңтөс батыр Жансарыұлы (1698-1771 ж.) (1696-1768) <ref>http://umutker.blogspot.ru/p/blog-page_47.html</ref>казіргі [[Ақтоғай ауданы]] жерінде туып, сол өнірде өмір сүрген Арғын тайпасы, [[Қаракесек|Қаракесек руының]] [[Сарым]] бұтағынан шыққан. Жалаңтөс батыр — [[Балқаш]] көлінен бастап, Коңырат, Әулие ата, Тоқырауын мен [[Нұра]] бойын, [[Ұлытау]] мен [[Қарқаралы]] аралығындағы сайын даланы қалмақтардан азат етуге қатысады. Жалаңтөстің ерлігі мен шешендігін [[Қаз Дауысты Қазыбек Келдібекұлы|Қаз Дауысты Қазыбек]] ерекше бағалаған. Жалаңтөстін артына қалдырып кеткен ақыл-өсиет ізгі тілегі, батасы мол Айтулы ерге оқ тисе, қиналғанын білдірмес» (т. б.). 1996 ж. Ақтоғай ауданының жұртшылығы Жалаңтөстін 300 жылдығын атап өтті. Оның мазары Қарағанды қаласының оңтүстік-шығысындағы «Сарыарқа» әуежайына баратын үлкен даңғылдың оң жағында, Соқыр өзенінің жағасында орналасқан.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

{{rodovid|940327}}
==Дереккөздер==
<references/>
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ru.calameo.com/read/001798844063dfa171e29 Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж. ]
[[Санат:Қазақ батырлары]]

Адай уезі

2016-08-27T05:44:14Z

Kaiyr: /* Әкімшілік бөлінісі. Халқы */

'''Адай уезі ''' – [[әкімшілік-аумақтық бөлік]]. Бұрынғы [[Маңғыстау уезі]] [[1920]] жылы Адай уезі болып аталды. Құрамында 27 болыс болды. Әр болыс әкімш. ауыл, ал ауылдар шаруашылық қауымдастыққа бөлінді. Орталық [[статистика]] басқармасының есебіне қарағанда [[1924]] – [[1925]] жылдары Адай уезінде 128124 адам тұрды, қалалықтар саны 1286. Уездің ревкомның есебі бойынша [[1926]] жылы халық саны – 166985-ке жеткен. Ұлттық құрамы негізінен қазақтар, орыстардың саны 3500 немесе 2%. Орыстар Николаевск (Баутин), Долгий, Құлалы кенттерінде, Форт-Александровскіде тұрды. Адай уезі [[1927]] жылы таратылды.
<ref>Маңғыстау энциклопедиясы, 4том</ref>
== Әкімшілік бөлінісі. Халқы==
Адай уезінде 27 болыс болды. Әрбір болыс әкімшілік ауылға, ал ауылдар шаруашылық ауылға (общинге) бөлінген. Орталық статистика басқармасының есебі бойынша 1924-1925 жылдары Адай уезінде 128184 адам, оның 66716-сы ер адам, 61768-і әйел адам болды. Ал уездік революциялық комитеттің 1926 жылғы мөліметі бойынша 166985 адамға жеткен.
Уезд халқын үлттық қүрамына бөлгенде: орыстар — 3500 адам, немесе жалпы халықтың 2 пайызы. Қалғандары қазақтар, оларды руына бөлгенде негізгі 4 рудан тұрады. Олар: Адай, Шөмішті, Табын, Әлім. Адайлар 19 болыста түрған.
Орыстар Новопокров (Баутино) кентінде (240 үй, онда 1276 адам, Долгий кентінде (80 үй, 488 адам), Қүлалы кентінде (15 үй, 55 адам), Форт-Александровскіде (220 үй, 1644 адам) түрған. Адай уезіне қарасты 27 болыстың аумағы мен шаруашылық жағдайлары, көшіп қону жайылымдары төмендегіше сипатталған.
== Болыстар тізімі ==
1. Тайсойған болысы. 1000 үй. Халқы Тайсойған қүмдарының шығыс бөлігінде түрады. Кәсібі — мал шаруашылығы. Жазда Адайлардың бір бөлігі көшіп, қонып жүреді, қыста қүмга көшіп келіп, жер үйлерге қыстайды. Малға жазда пішен дайындап алады.

2-3. Шилі — Сағыз, Жем — Сағыз болыстары. 11 өкімшілік аулы, онда 1114 қожалық бар. Жиделі қүмдарын жайлайды. Гурьев уезінің Жем, Ақтөбе уезінің Сағыз, Оймауыт, Желтау болыстарымен шектеседі. Негізгі аумағы Жем, Сағыз өзендерінің арасында және Ойылға дейін жазда Адайлар көшіп жүреді. Негізгі халқы жатақтар, мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен айналысады. Кей жылдары қыста Үстіртке қарай жылқы мен қой малдарын айдап кетеді. Бұл болыстың жүздеген қожалықтары Жем өзенінің төменгі жағында Жылойға дейін барып қоныстанады. Кәсібі — мал шаруашылығы және егін шаруашылығы.

4-5. Ойыл — Қазбек болыстары. 3500 үй. Ойыл өзенінің орта және төменгі ағысында қоныстанған. Болыстың төңірегінде Әлімүлы және Байулдары түрады. Бұлардың арасында көшпенділер жоқ. Халқының негізгі күнкөрісі — мал және егін шаруашылығы. Болыстың жер көлемі онша үлкен емес, бірақ қүнарлы. Сондықтан көбіне Адай болыстары жерді пайдала-нады. Көшпенділер жазда Үстірттің Агды-Айрық, Шаған, Шагырай түлейі, Орталық және Оңтүстік Жемге, Атыжақсы, Жайынды, Қүздысай, Саралтын, Мүғаджар, Жаманәлі, Әлітау, Бақыртау, Намазтау, Қаражар, Төрткілкөл, Шошқакөл, Доңызтау, Темір, Қарақобда уездерінің жерлеріне дейін жай-лады.7 7. Сам — Матай болысы. 4 әкімшілік ауылдан түрады. 3000 қожалық. Халқы Табын руының Қарақойлысы, Доңызтау — Аққолтық болысымен қатар түгелге дерлік көшіп жүреді. Егіншілікпен айналысатыны 5 пайызга жетпейді. Бүл болыстың 20-25 пайызы, немесе 200 үй 1920 жылга дейін Қоңыратқа барып қыстап жүрді. Белгілі бір бөлігі Үстірттің Оңтүстігіндегі Қарақолқа жерінде Барсакелмес пен Арал теңізінің аралығында Білеулі-Қосбүлақ жерлерін жайлады. Болыстың басым көпшілік елі жазда Қараой, Көксеңгір, Сам, Матай, Айрық, Ақсеңгір, Теріскен қүмы, Оймауыт қумы, Шагырлы қүмы, Хантөрткіл, Бөкембай тауларына көшеді. Бул көшпенділер жазда көбіне жайылыстарын пайдаланып отырады.

8. Үлы Сам болысы. 4 әкімшілік ауылдан қүралады. Негізгі рулары Адай, Табын, 3000 үйге жақын. Болыс шаруалары түгелге дерлік көшіп жүреді. Болыстың 750 қожалығы жартылай көшпенді. Оның 250 қожалығы 1920 жылға дейін Қоңыратқа дейін қоныстанып жүрді. Болыстың үлкен бөлігі Үстірттің оңтүстігінде Қартбай сор, Қосбүлақ, Белсексеуіл, Ақсексеуіл, Бел-деуліні қыстаса, аз бөлігі Самның Оңтүстігінде Көксеңгір, Қараой жерлерін жайлаушы еді. 1920 жылдан кейін Сам, Матай қүмдарының терістігіне ауысты. Атап айтқанда: Ақсай, Кіндікті, Қайнар, Айрық, Аққоңырдан, Теріскен, Кедей, жалпы Жемнің өр басына дейін қоныстанып, Жем, Қарақобда болыстарымен шектесіп, Мүғаджар тауларына дейін барды.

9. Бірінші Адай болысы. Қүрамына Адайдың әртүрлі рулары кіреді. Атап айтқанда: Көрпе — 170 үй, Жанақ — 91 үй, Балықшы — 156 үй, одан басқа Ақпан — 20 үй, Құнанорыс — 100 үй, Бөйбіше — 102 үй, Қожағүл — 156 үй болды. Болыста 6 әкімшілік ауыл, онда 775 қожалық болды. Халқы түгелдей көшпенділер, олар жазда Жем өзенінің оң және сол жақтарын жағалап, Шерқала тауларына дейін көшеді. Қыста Оймауыт, Қайрақты, Молқүдық, Сам, Қарабауырды қыстайды.

10. Екінші Адай болысы. 6 әкімшілік ауыл, онда 785 қожалық бар. Негізгі коп ру — Шегем. Болыс шаруаларының үлкен кошу жолы бар. Жазда Ойыл, Темір, Сарықобда, Қарақобда өзендері бойларын жайласа, қыста Сам, Қараой, Барсакелмес сорының батыс бөлігіне дейін барып қыстайды.

11. Үшінші Адай болысы. Негізгі рулары — Қосқүлақ, Жары. 9 әкімшілік ауылдан түрады, 1078 үй бар. Оның 941-і көшіп-қонып жүреді. Жазда Сағыздың Жетікөл, Ащы, Ақжар, Байсарысына дейін көшеді. Қыста Ерлі-Көшкен, Шыбынды, Әлібек, Ащыбас, Қарақүдық, Қүсшы, Қаңбақты жерлерін қыстайды. Көктем мен күзде Белсексеуіл, Барсакелмес, Қараой, Шағырлы, Жақсы және Жаман Қайрақты қоныстарына көшіп барып отырады. 110 үй Сағыз өзені бойында мал шаруашылығымен қатар егін салумен де шүғылданады. 10 үй Хиуа каласында, 12 үй қысы-жазы Самда болатын жатақтар.

12. Төртінші Адай болысы. Негізгі руы — Бегей. 772 үйі бар, 6 әкімшілік ауылдан түрады. Бүл болыста жартылай көшпенділер жоқ. Барлық ауылдары қыста Орталык Үстірттің Қараой, Мүзбел, Қаңбақтыой және Орта Азия теміржолына дейін барып қыстайды. Бегейдің Малай аталатын аулынан басқасы Самда, Темір мен Ақтөбе уездерінің кейбір шаруалары сияқты Жаңғақтың ойында Жәуміт түрікмендер жайлайтын жерлерде болады.

13. Алтыншы Адай болысы. 1920 жылға дейін Закаспий облысының (орталығы Ашхабад қаласы) Красноводск уезінде болды. 1920 жылдан бастап Адай уезі қүрамына кірді. 5 әкімшілік ауыл, 1000-ға жақын үй бар. Бүлардан басқа 200 үй Красноводск қаласын жыл бойында түрақты мекендейді. Болыс қарауындағы шаруалар түгелге дерлік жазда Ойыл, Темір өзендеріне дейін көшеді де, қыста Красноводск қаласының маңына келеді. Есен, Бегімбет — 150 үй, Қоңыр — 50 үй, барлығы 200-дей үй Қоңыратқа дейін көшеді.

14. Жетінші Адай болысы. 5 әкімшілік ауылдан түрады. 773 үйі бар, негізінен Сүйіндік — Қосай рулары. Болыстағы шаруалар түгелдей көшеді. Жаз жайлауы — Ойыл және Темір өзендері, қыста Қаратау бойына, Қарабүғазға дейін келеді, аздаған бөлігі Красноводскіге дейін барады.

15. Әли — Бәйімбет болысы. Мүңалдан тараған рулар түрады, 1122 үй, 6 әкімшілік ауыл. Мамыртай, Жақау және Жанақ ауылдары бір жүреді, көп отыратын қонысы 24 ендік, 44 бойлықтағы Бөрібас қүдығы. Әли, Жанғозы, Жантоқа ауылдары қыста көшіп, Бөрібасқа келсе, жазда Темір өзеніне дейін көшеді. Жанақ ауылдары Төрбастан шығып, жазда Көкжарға

16. Бірінші Бозашы болысы. 7 әкімшілік ауылдан, 1213 үйден түрады. Рулары: Айтумыс, Шылым, Көшке ауылдары бүрын көшіп жүрген, соңғы кездерде Жемнің бойындағы Бақашыны жайлап, 93 үй көшуді тоқтатып, суармалы егіншілікке ауысқан. Ақбота 360-қа жақын үй, одан 100 үй Бозашы түбегінің Тасорпа суын мекендеген, 190 үй жартылай көшпенді — Жартышеке, Аққүдықты жайлайды. Қалған 20 үй егіншілікпен Ново-Александровскіні мекендейді. Есен аулы 200 үй, одан 160 үй жартылай көшпенді, жыл бойына Бозашы түбегінің шығыс бөлігіңце Ақботалармен бірге жүреді. 40 үй Қарақүмда қысы-жазы отырады. Бірінші Олжашы ауылында 150 үй, одан 40-қа жақын үй Бозашы мен Қаратау арасында көшіп жүреді. Қалғандары жатақтар, Өлі Қолтықта (залив Мертвый культук) отырады. Бөкен аулында 100 үй, одан 90 үй жартылай көшпенді, жыл бойына Ауызорпа мен Ащыорпа жерлерінің арасын мекендейді. 10 үй жатақ Форт-Александровскіде түрады.

Өтебайдың барлығы 120 үй, оның 25 үйі Бөкендермен, 110 үйі бірінші Олжашы аулымен бірге жүреді. 200-дей үй қыста Қарынжарық, Сеңгір-қүмдарын, ал көктемде Көгесем, Қарағанбосаға, Қыңыр, Үзын суларын жайлап, Самға барады. Жазда Қарақүм, Ойыл, Сағызға дейін көшеді. Екінші Олжашы аулы 120 үй. Қыста Бесоқты, Тоңаша және Қарынжарық қүмдарын қыстап, жазда Самға дейін көшеді.

17. Екінші Бозашы болысы. 9 әкімшілік аулы, онда 1340 үй, Мүңал үрпақтары түрады. Болыстың аумағы терістік батыста Завортный кентімен, терістік шығыста Тущықүдық қүдығымен, оңтүстік батыста Қошақ шығанағымен аралықты алып жатады. Бүл болыс түгелдей қүмға орналасқан, халқы жартылай көшпенділер. Негізгі халқы мал шаруашылығымен айналысады, бір азғантай бөлігі егін де салады. 50 үй Бектеміс балық аулайды. Жыл бойына торт пен онға дейін қоныс аударып көшіп жүреді. Көші-қонның жалпы үзындығы 150-шм-нан аспайды. Енді бір шаруашылық аулы — Тоқтамыс. Олар жыл бойына Қүлбарақ, Тиген, Аманқызылит, Қаратөбе қүдықтарында отырады. Малдырақ тобы Қарақум, Жемге дейін өкшіп барып жайлайды. 4 шаруашылық ауыл: Майлан, Шотан, Қүдайберген, Тастемір қыста Жүз-есем, Тоғыр, жазғытүры Қырықсегіз теппе, Қүлбалой, Үзын, Самның батыс бөлігін, жазда Темірге дейін жайлайды. Көші қон үзындығы қонысқа байланысты. 1926 жылы бүл рулар Босағаны қыстап қалды. 18. Үшінші Бозашы болысы. 8 әкімшілік ауыл, онда 1432 уй бар. Негізгі ру — Муңал балалары. Рысалы — 247 үй, Жетімек — 14 уй, жартылай көш- пенді, Жылойда Жартышеке, Аққұдық маңдарында отырады. Ескелді әкімшілік ауылында 153 уй (одан 20 уй Игілік) қыста Көкжал қулауларында, жаз шыға көктемде Қарынжарық, Сеңгірқумдарға, Қаратаудың шығыс бөлігіне жөне Қарақұмға дейін көшеді. Қысқа қарай Красноводскіге дейін қайтады. 1926 жылы осы аталған ауылдар көрсетілген қумдарды қыстап

Болыстың 1000-ға тарта қожалықтары көп көшпей Бозашы түбегінің терістік шығысын жайлап жүреді. Олар Дәулеталы және Мурат (Кеще) ауылдары. 200-дей үй Жиделі және Түщықүдық, Оңтүстік батысында Қошақ араларында жүреді. Болыста балық шаруашылығын кәсіп етушілер жоқ. Өңір мал шаруашылығымен айналысады. Бул болыста егін салушы да жоқ. Жаздағы көші қон узындығы 150 шм-ға дейін созылады.

19. Төртінші Бозашы болысы. 7 әкімшілік аулында 1043 қожалық бар. Негізгі рулары: Өрдек, Шылым, Айтумыс. Бірінші Бәйбіше аулында 170 қожалық болса, оның 150-і жартылай көшпенді, отыратын сулары Қызық, Қотырбай, Еспе. Қалған 20үй Форт-Александровскіде отыратын жатақтар. Мамьф аулында 140 уй бар, бүлардың қонысы Сағыз және Қайнар өзендері мен Үзынкөл, Әсемкөл маңы, егіншілікпен айналысады. Қойсары аулында 150-дей уй бар, оньщ 15-ке жуығы Форт-Александровскіде жататын жатақтар. Қонай аулында да 150-дей уй бар, оның 50 үйі Буракөлді мекендесе, 20 үйі жыл бойына Өлі Қолтық маңын, 15 үйі Бозашы түбегінің Қаратөбе қүдығын мекендейді. 200 үй Қаратоқаның 20-сы Жемнің Ақмешітінде, 30 үйі Қаратаудың Шетпе бүлақтарын мекендейді. Кенжеден 310 үй болса, 90-ы Өлі Қолтық маңын қыстап қалады да, басым көпшілігі Көкшесу мен Ақжарға дейін көшеді. Жалпы бүл болыстың шаруалары қыста Қарабүғаз шығанағы, Қарынжарық қүмы, Қарашық, Қулшық шағылдарын қыстап, жазда Қараған, Қорлақ, Жайнақ, Тағалбайлы, Қүщы, ал кейбір ауылдары Жем мен Ойылға дейін көшіп барады.

20. Бірінші Маңғыстау болысы. 9 әкімшілік ауыл, онда 1468 қожалық бар. Ауылдары: Жаңай — 135, Қожаназар — 125, Әлі — Тасым — 100, Төлеке — 50, Қамысбай — 150, Қаржау — 45, Өтеғул — 50 үй. Болыстың 655-тейі Мырзайыр, Ақтөбе жерлерін қыстайды. Жазда — Түзбайыр, Арыстанбүға, Алты-Қүлаш, аржағы Жем өзеніне дейін жайлайды. 100 үй Жаңай, 100 үй Қожаназар, 100 үй Әлі-Тасым, 50 үй Төлеке жыл бойына Қаратауда болады. 185 үй Қүл мен Тоян жыл бойы Шайырдың маңындағы бүлақтарда және Қаңғада отырады. 160 үй Тоқабай жыл бойына Қандыбас маңында, 50 үй Төлеке Ақтө-беде, 40 үй Қамысбай Қаратүранда болады. 50 үй Қаржау Тарлада, 30 үй Өтеғүл Қаражылға және Сағындыны мекендейді. Қалған жатақтар егін салады.

21. Екінші Маңғыстау болысы. 7 әкімшілік ауылда 1215 қожалық бар. Негізгі рулары: Шоңай-Әлмембет. Тоқсанбай аулында 320 үй болса, 215-i жыл бойына Отпан шоқысының маңында, 150 үй қыста Қарабүғазға дейін, жазда Ойыл жөне Сағыз өзендеріне дейін көшеді. Бөгембай-Боқай ауылында 240 үй бар. Одан 50 үй Орск қаласы маңын мекендейді. 160 үйі Тоқсанбайлықтармен бірге Қаратау бойында отырады да, 30 үй Қарабүғаз шығанағы мен Сағыз озендері арасында кошіп жүреді. Табынай аулында 600 үй бар, одан 200 үй Нарын — Бокей губерниясының аумағын жайлайды. 200 үй Орал губерниясының Қақбақты, Ащысай болыстарымен бірге қоныстанса, 200 үй Адай уезінің жері Таушықта және Қаратау бойында Богембай-Боқай ауылдарымен бірге кошіп жүреді. Бәубек аулында 260 үй болса, одан 240 үй Қараеспе-Сартағанда отырады. Ал олардың 20 үйі оз болысындағы кошетіндермен бірге жүреді. 200 үй болыстағы әртүрлі рулар Сағыз озеніне дейін бойлап барады. 10 үй Бекі, Сәубетте отырады.

22. Жеменей болысы. 7 әкімшілік ауылында 1405 қожалық болды. Қалша ауылы жартылай кошпенді, жыл бойына Қаракешу маңында отырады, егіншілікпен де айналысады. Бегімбет ауылы түгелдей кошіп жүреді. Қарақүмда, Жылойда отырады. Кейбір шаруалары Сеңгірқүмға келіп қыстайды. Үстіртте Бесегоз, Тәңке суларын жайлайды. Сүлтангелді ауылының шаруашылықтары жартылай кошпенді, Қаратау, Ақтау бойында аздаған болігі отырады. Жазда Қарақүмды жайлап, қыста Сеңгірқүмға келеді. Қожағүл ауылдары Аусары суымен Форт-Александровскіде қысы-жазы отырады. Шолақ ауылының 75 пайызы жартылай кошпенді. Отыратын жері Иір, Форт-Александровск, 25 пайызы кошпенді, жазда Қарақүмды жайласа, қыста Ақтобені қыстайды. Қаракедейдің 75 пайызы жартылай кошпенді, отыратын жері Жармыш, жатақтары Ауыздыбаста. Қалғандары кошіп жүреді, жазда Қарақүмға дейін кошіп, қыста Қаратау бойына келеді. Ақшакедей ауылдары кошіп жүреді, жазда Ойылта дейін барып, қыста Қаратау бойын қыстайды.

23. Келімберді болысы. 4 әкімшілік ауылы, онда 570 қожалық бар. Рулары: Жанбай, Жантуған, Құнанорыс. Бүл Келімберділіктер уездің басқа болыстары қүрамында жоқтар, оларды топтап, болысқа Келімберді атағын берген. Осы болыстың 400 үйі басқа әкімшілік уездерде. Мысалы: 250 үй бірінші Адай болысында, 30 үй Хиуада, 30 үй Бокеев уезінің Майтобе жерінде, 30 үй Гурьев уезінің Сімбірті болысында және 50 үй Хожелі қаласында. Бірінші Құнанорыс ауылында 150 үйдің 120-сы жартылай кошпенділер, қалғандары жатақтар, Форт-Александровскіде отырады. 2-3 Құнанорыс ауылында 250 үй жазда Жемнен отіп, Ақсу коліне дейін барады. Қараша ауылында 140 үй жазда Ащы Ойылға дейін барса, қыста Түзбайырға келеді.

24. Райымберді болысы. 1128 қожалық бар, оның 861-і Текелі — Алдаберді (Райымберді), қалған 267 үй Байүлының балалары, 6 әкімшілік ауылға біріктірілген. Қыдырша — 220 үй, бір жерге бірікпеген, эр жерде жүрген көшпелі ру, Форт-Александровск қаласында және Ақтау бойында кездеседі. Бірінші Әнет ауылында 250 уй, жартылай көшпенді. Кендірлі шығанағында, Үзынқүдық, Төңірекшында отырады. 10 үй жазда Сағыз өзеніне дейін көшіп, қыста Кендірліге келеді. Екінші Әнет ауылында 133 үй, одан 110 үй қыста Үзынқудықта, Машырықта болып, жазда Ойылдың Бабажан мекеніне дейін барады. Қалған 23 үй Қаратаудың шығысындағы үсақ булақтарды қоныстанған. Әтембек — 243 үй, одан 148-і көшпенділер, Орал губерниясының Шыңғыр-лаудағы Бозтөбені жайлап қайтады. Қыста Сеңгірқум, Қарынжарық, Қарабүғаз, Кендірліге келіп қыстайды. Қалған 100 үй Шорым, Алаторпа сулары мен Ақтау бойындағы суларда болады. Беріііг'- 130 үй. 110 үй жартылай көшпенділер, жыл бойы Қаламқас, Жиделі аралығын жайлайды. 20 үй жатақтар, мекені Сарқауақ, Жармыш, 30 үй Қүлкеш, басқа да Беріш тақталарымен бірлесіп, жерді пайдаланып, егінші-лікпен айналысатын жатақтар. Сондай-ақ жартылай көшпенділер, мекені -Бозащы түбегінің Қауынды, Сорқүдық, Егдір, Шәудір сулары.

25. Түпкараган болысы. 10 әкімшілік ауылда 1858 үйден түрады. Негізгі руы — Бәйімбет, оның ішінде Сабытай. Төлеп ауылы 30 уй, жартылай көшпенді, Қаратаудьщ Күркіреуік және соның маңындағы булақтарда егін салып та күнелтіс жасайды. 30 үй Аралбай Көрпе жатақтары Сеңгірқүмда, 10 үйі Форт-Александровскіде түрады. Маңғыбай, Күйік Көрпелер — 170 үй. Одан 50 үй Есекжарда қысы-жазы отырады. Айым, Шақа, Матай және N 6 және N 2 Боққара аулында 190 үй бар, оның 145-і Торты және Қошқарата жерлерін мекендейді. Олармен бірге 25 үй Өтеулі, Жаманқара және N 1 Боққара ауылдары бірге жүреді. Осы 190 үйдің 75 үйі Ақорпа, Алаторпа және осыған көрші жатқан Ақтау бойын жайлайды. Байбоз аулында 240 уй бар, олардьгң жартылай көшпенділері мен жатақтары: 50 үй Бекі, Сәубетте, 50 үй Тортыда, 40 үй Борлы-Торымда, 50 үй Саршада отырады. Сарболат аулында 185 уй бар. Одан 10 үй жатақ Форт-Александровскіде. Сүгірәлі — Жәдігер ауылы 215 үй. 15 үй жатақ Форт-Алексаңцровскіде, 35 уй жартылай көшпенділер Ақорпа маңындағы жерлерде, 40 үй жатақ Басқүдықта отырады. Сегізбай ауылы — 180 үй, одан 30 үй жартылай көшпенді. Қонысы Таушық, 5 үй жатақ Форт-Александровскіде. Болыстың қалған 1175 үйі қысы-жазы мал шаруашылығының қамымен көшіп-қонып жүреді. Олардан 440 үй қыста Сеңгірқүм, Қарынжарық барса, жазда Сағыз өзеніне дейін жайлайды. 700 үй қыста қоныс қуып, Түркменстан жеріне ауады.

26. Бірінші Түрікменадай болысы. Негізгі рулары: Таңат, Арық, Тіней. 792 үй, 5 әкімшілік аулы бар. Мәмбетқүл (Шалбар) ауылы жыл бойына Форт-Александровскіде отырады. 120 үйі бар. Тәңірберген ауылында 200 үй бар. Одан 150 үй Бозашы түбегін жайлайды, мал шаруашылығымен қатар балық та аулайды. Қалған ауылдары болыстың басқа ауылдарымен бірге 522 үй жазғытүрым Ойыл, Темір өзендеріне дейін көшіп, қыста Сам, Қараалап, Боран, Қосқара, Мүзбел және Жаңғақтың ойын қыстайды.

27. Екінші Түрікменадай болысы. Бүған негізінен Қүдайке балалары, оның ішінде Қосай Бәли ауылдары кіреді. 5 әкімшілік ауылы, 710 үй бар. Есен аулында 170 үй болса, одан 60 үй жартылай көшпенді, мекені Қарашымырау, қалған 110 үй де жартылай көшпенді. Ақтөбені жайлайды. Есберді ауылында 130 үй бар, барлығы түгелдей көшіп жүреді, жазда Шилі, Темір өзендеріне дейін барып, Қоңыратқа дейін көшеді. Байбол ауылы 120 үйден түрады. Жартылай көшпенді. Жем өзенінің Ақмешітіне дейін барады. Қыста Қарынжарық, Сеңгірқүмдарды қыстайды. Бірінші және Екінші Өтеп ауылында көшпенді 290 үй бар. Байбол ауылымен бірге көшіп жүрген

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Уезд]]

Үфідегі Ресей Ислам Университеті

2016-08-07T06:09:28Z

Kaiyr: /* Тарихы */

{{Университет
|Аты = Үфідегі Ресей Ислам Университеті
|Қысқартылған аты = РИУ
|Эмблемасы =
|Сурет =
|Шынайы аты = {{lang-ba|Рәсәй ислам университеты}}
|Халықаралық атауы = Russian Islam University
|Бұрынғы атауы = "Ризаитдин Фахретдин атындағы медресе", "Р. Фахретдин атындағы Ресей Ислам Институты"
|Ұраны =
|Құрылған жылы = 1989
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған = 1999, 2003
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = мемлекеттік емес университет
|Басшының лауазымы = Ректор
|Фио лауазымы =
|Президенті =
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер =
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = {{RUS}}, [[Үфі]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы = {{flagicon|Russia}} [[Башқұртстан]], [[Үфі]] қаласы, Чернышевский көшесі, 5.
|Сайты = [http://rio.bspu.ru/ rio.bspu.ru]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale = 3000
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|edu_region = KZ
}}
'''Ресей Ислам Университеті''' ({{lang-ba|Рәсәй ислам университеты}}) — [[Ресей Федерациясы]]ндағы [[Үфі]]дегі Ресей мұсылмандарының орталық діни басқармасының жанындағы жеке меншік жоғарғы оқу орны.

[[File:Мечеть.3.jpg|thumb|250px|1989—1999 жж оқу орны Үфінің бірінші соборлы мешітінде орналасты]]
== Тарихы ==
1989 жылы [[КСРО Министрлер Кабинеті|КСРО ның Министрлер Кабинеті]]нің дін істері жөніндегі кеңесінің Қаулысымен Үфіде [[Үфі бірінші соборлы мешіті]]нің базасында "Ризаитдин Фахретдин атындағы медресе" болып ашылды.

1999 жылы "Р. Фахретдин атындағы Ресей Ислам Институты" болып қайта құрылды.

1999—2005 жж. оқу орны «Ляля-Тюльпан» мешітінің ғимаратында орналасты.<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan ''Валиева Р. М.'' Ляля-Тюльпан.//Статья в Башкирской энциклопедии]</ref>.
[[Сурет:Ljalja-Tjulpan.jpg|thumb|250px|1999—2005 жж. РИУ Ляля-Тюльпан мешітінің ғимаратында орналасты]]

2001 жылы [[Башқұрстан Республикасының Үкіметі]] мен Үфі қала кеңесінің Президиумының шешімімен атақты [[Ғалия медресесі]]нің ғимараты [[Ресей орталық мұсылмандары діни басқармасы]]на қайтарылды.

[[Сурет:Медресе Галия (Уфа).jpg|thumb|250px|2001 жылдан бері оқу орны Ғалия медресесінің бұрынғы ғимаратында орналасқан]]

2003 жылы Ресей орталық діни басқармасының Ресей Ислам университеті болып қайта ұйымдастырылды.

== Құрылымы ==

Ресей Ислам университетініңқұрамына 3 факультет кіреді:
* теолого-педагогикалық факультет;
* Ислам тарихы және вероучения негіздері факультеті;
* Қайта даярлау, біліктілікті арттыру және қосымша білім беру факультеті.

Сонымен бірге ЖОО 7 кафедрадан тұрады, соның ішінде екі ЖОО-аралық (М. Акмулла атындағы Башқұрт мемлекеттік педогогикалық университеті).

Университетте кітапхана, компьютер класы, және де редакциялық-баспалық бөлім бар. 2009 жылдан бастап оқу орнының редакциялық-баспалық бөлімінде монографиялар, оқу-әдістемелік құралдар (пособия) шығарылады.

== Білім беру ==
Білім бері күндізгі, кешкі, және сыртқы, ер және әйел бөлімдерінде жүргізіледі.

Ресей Ислам Университеті [[имам-хатыб]], [[имам-мухтасиб]], мугаллим, ислам ғылымдарының және араб тілі ұстаздарының дайындығын ұйымдастырады.

Оқу орнының түлектеріне маман, бакалавр, магистр квалификациясы беріледі.

== Басшылары ==
* Касым-хазрат Салимов;
* Равиль Утябай-Карими;
* Ринат Раев;
* Артур Сулейманов.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* ''[[Якупов, Риф Исмагилович|Якупов Р. И.]]'' Российский исламский университет. // Башкирская энциклопедия. Том V. Уфа, 2009. С. 326—327.
* [http://www.islam.ru/content/obshestvo/1140 ''Алексей Старостин.'' РИУ ЦДУМ: Как живёт сегодня первый мусульманский вуз новой России.// Исламский информационный портал «Islam.ru»]

[[Санат:Ресейдегі Ислам]]
[[Санат:Башқұртстандағы Ислам]]
[[Санат:Үфі университеттері]]
[[Санат:Университеты по алфавиту]]
[[Санат:Ислам университеттері]]
[[Санат:Башқұртстан медреселері]]

Ілия Жақанов

2016-02-10T07:58:54Z

Kaiyr:

'''''Ілия Жақанов'''''(06.05.[[1936 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Сарысу ауданы]] [[Ақтоғай (Сарысу ауданы)|Ақтоғай]] ауылы) — [[жазушы]], [[композитор]], [[өнер зерттеуші]].<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

Композитор, жазушы, публицист, музыка танушы,[[ Қазақстан]] мен [[Қырғызстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. 1936 жылы Жамбыл облысының Сарысу ауданында туған. С. М. Киров атындағы Қазақтың мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. Жақанов ҚазССР Министрлер Кеңесінің теледидар мен радио жөніндегі Мемлекеттік комитеті жүйесінде әдеби редактор, Қазақ радиосының музыкалық редакциясында бас редактор болып қызмет атқарды. Қазіргі кезде еркін шығармашылықпен айналысуда. I. Жақановтың әндері жастар арасында жақсы танымал. Ол "Алматы кешінде", "Асылым", "Жайлаукөл кештері" және т. б. әндердің авторы "Екі жирен", "Бірінші концерт" әңгімелер жинағының, "Аққулар қонған айдын көл", "Ықылас" романының музыка және музыканттар туралы зерттеулердің авторы.

== Өмірбаяны ==
* [[ҚазМУ]]-ді бітірген (1959).
* 1959-1963 жылдары ''“Қазақстан пионері”'' (қазіргі “[[Ұлан (газет)|Ұлан]]”) газетінің әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі,
* 1963-1984 жылдары Қазақстан теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитетінде редактор, аға редактор, [[Қазақ радиосы]] музыка редакциясының бас редакторы қызметтерін атқарған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

== Кітаптары==
1. Әнші бұлбұл кітабы, 2007 ж, 74 бет
* ''“Қайта оралған ән”'' (1968),
* ''“Хош бол, вальс”'' (1969) кітаптары.
* Қазақтың ұлы күйшісі, қобызшы [[Ықылас]] туралы романы ''“Кертологоо”'' (1989) деген атпен алғаш қырғыз тілінде, кейін қазақ тілінде ''“Ықылас”'' (1990) деген атпен жарық көрді.
Қазақ өнері қайраткерлерінің өмірін зерттеу негізінде:
* ''“Екі жирен”'' (1976),
* ''“Бірінші концерт”'' (1971),
* ''“Махаббат вальсі”'' (1983),
* ''“Аққулар қонған айдын көл”'' (1988) атты деректі жинақтары, сондай-ақ,
* ''“Қарабура”'' (1997) тарихи-танымдық шығармасы жарық көрген.

== Әндері ==
Жақанов:
* ''“Әселім әнім”'',
* ''“Даниярдың әні”'',
* ''“Еділ мен Жайық”'', т.б. халық арасында кең таралған әндердің авторы.

== Аудармалары ==
* Қырғыз жазушысы Т.Қасымбековтің ''“Сынған қылыш”'' тарихи дилогиясын қазақ тіліне аударған (1981).

== Зерттеулері ==
* ''“Біржан сал”''
* ''“Ақан сері”''
* ''“Үкілі Ыбырай”''
* ''“Естай әнші”''
* ''“Жаяу Мұса”''
* ''“Мәди”''
* ''“Майра”''
* ''“Балуан Шолақ”'', т.б. сал-серілер ғұмырнамалар.
[[Қазақстан]] композиторлары
* М.Төлебаев
* [[Латиф Хамиди]]
* С.Мұхамеджанов
* Қ.Мусин
* Б.Байқадамовтардың шығармашыдық портреттерін сомдаған шығармалары

== Сценарийлері ==
* ''“Шоқан және музыка”''
* ''“Жамбыл және музыка”''
* ''“Сәкен және музыка”'' атты деректі фильмдері бар.

== Жетістіктері ==
* [[Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері]] (1990),
* Қырғызстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1994),
* [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (1998).
* ''Халықаралық Жамбыл атындағы сыйлық'' лауреаты (1997).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:6 мамырда туғандар]]
[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:Сарысу ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан өнертанушылары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Қырғызстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]

Әпсана

2016-02-01T08:32:49Z

Kaiyr:

'''Әпсана''' – халықтың наным-сенімінен, арман-қиялынан туған прозалық жанрдың бірі, шындық пен қиялдың элементтерін пайдалана отырып, белгілі бір тарихи оқиға немесе атақты тұлға, я болмаса топоним жайында көркемдей баяндайтын әңгімелер.

Халық прозасының бұл жанры үш түрге бөлінеді:
* а)mapuxu-мекендік әпсаналар
* ә) әлеуметтік-утопиялық әпсаналар
* б) діни-кітаби хикаяттар.

Аңыз әңгімелердің мазмұн желісіне уақыт өте арман-қиялдан туған элементтер араласып, әпсанаға айналады. Сондықтан да әпсана кейіпкерлері ерекше жандар ретінде бейнеленіп, небір ғажайып оқиғалардың ортасына түседі <ref>Потанин Г.Н.В юрте последнего киргизского царевича // Русское богатство, 1896. №8</ref>.

Тарихи-мекендік әпсаналар кей жағдайда ежелгі мифтен де тарайды. Жер-су, мекен тарихын баяндайтын әпсаналардың сюжеті коп жағдайда сол тектес аңыздар сюжетіне ұқсатылып, қиялдан туады. Мәселен,«Тоқпанның балалары», «Айнақ көл», «Ыстық көл», «Қара жігіт», «Өгіздің терісі», «Қызылкеніш ордасы» сияқты әпсаналар осы негізде пайда болған <ref>Джетбысбаев П. Хорхут Аулие // ТВ., 1899. №22</ref>.

Бұлармен салыстырғанда әлеуметтік-утопиялық әпсаналар болмысты, өмірдің көкейкесті мәселелерін молырақ әрі айқынырақ қамтиды. Мұнда [[халық]]тың бақыт туралы, жақсы өмір жайлы арман-аңсары анық көрінеді де, кейіпкерлер дәріптеле суреттеледі. Ертеде, есте жоқ кезенде «қой үстіне [[бозторғай]] [[жұмыртқа]]лаған» заман болған деп басталатын мұндай әпсаналарда елдің әлеуметтік қиялы, бақытты ғұмыр жөніндегі түсінігі қоғамның бір тарихи кезендерінде жаңғырып отырады да, утопиялық пайымдарға ұласады. Алтын Орда мен Ноғай Ордасы ыдырап, ел күйзелген тұста «[[Жерұйық]]ты іздеген [[Асанқайғы]]» туралы, содан соң XVIII ғ.-да Өтегеннің Жиделі Байсынды іздегені жайындағы әпсаналар осының айқын айғағы <ref>Степной А. Дети Токпана // Закаспийское обозрение. 1900, №235</ref>.
Бұл әпсаналарда бас кейіпкер барынша дәріптеліп, құтты қоныс алыста, табылмайтын жұмақ болып бейнеленеді. Әпсананың тақырыптық ерекшеліктерімен өзгешеленетін тағы бір түрі - [[дін]]и-кітаби хикаяттар. Мұнда [[ислам]]ның ұстанымдары уағыздалып, [[Құран]] мен [[Інжіл]]дің [[сюжет]]тері пайдаланылып, [[пайғамбар]]лар мен [[әулие]]лер жөнінде әңгімеленеді. Мұнда да ескілікті және жаңа исламдық мифологияның белгілері қатар жүреді <ref>Жубанов А. Струны столетий. Алма-Ата, 1958</ref>.

'''Әпсана''' (парсы, апсанс - [[аңыз]], араб, хикаят - [[әңгіме]]) - қазақ [[фольклор]]лық прозасының жанры. Бұл терминді орыс, Еуропа әдебиеттерінде қалыптасқан "легенда" (лат. legenda) - ұғымының баламасы ретінде қазақ фольклортануына [[Қасқабасов Сейіт Асқарұлы|С.Қасқабасов]] енгізген. Әпсана - бағзы бір замандарда болыпты-мыс делінетін оқиғаларға немесе пайғамбардың, әулие-әнбиелердің ғажайып істерін баяндайтын діни сюжеттерғе негізделген, сондай-ақ нақтылы тарихи, кітаби дерек, тиянағы жоқ, таза қиялдың жемісі ретінде туған, фольклорлық прозаның көркемдік сипаты мейлінше қанық үлгісі. Әпсанадан аңызға да, [[миф]]ке де, ертегілерге де тән жанрлық белгілер бірдей ұшырасады. [[Оқиға]]ның тым көне, архаикалық сипаты белгілі бір идеялық, тақырыптық бағдарды діттейтін сюжеттік-композициясын шарттылықтың басымдылығы, көп нұсқалық - әпсананың негізгі ерекшеліктері әпсана шартты түрде тарихи-мекендік, діни-кітаби, әлеуметтік-утопиялық деп үшке бөлінеді. Тарихи-мекендік әпсана есте жоқ ескі дәуірде өткен оқиғалар, тарихи тұлғалар жайына арналады (Ескендір Зұлқарнайын, Қызыр, [[Қорқыт Ата|Қорқыт]] туралы әпсана). Діни- кітаби әпсана құран хикаяларын мазмұндап, әулиелердің тағдыр-талайын, тіршілік тауқыметін, т.б. өзек етеді (Мысалы: Аюп, [[Мұса]], Әзірет Әли, Нұх, т.б. туралы әпсаналар). Ал әлеуметтік-утопиялық әпсаналар халықтың тәңірі қалаған абат мекен Жеруйық хакындағы ой-арманынан туындайды ([[Асан қайғы]], Абат, Өтеген батыр іздейтін [[Жерұйық]], [[Жиделібайсын|Жиделі-Байсын]] туралы әпсаналар).<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Мәдениет]]

Ширек

2016-01-10T09:55:27Z

Kaiyr: «Сан-Марино» деген санатты аластады; «Математика» деген санатты қосты (HotCat құралының көме...

'''Ширек''' - бүтін санды немесе затты төртке бөлгендегі бір үлесі [[File:Ширек.jpg|thumb|Ширек]]
:
'''"Ширек"''' сөзінің түбі - "[[сирақ]]". Қазақтар малдың етін төрт кісі бөліскенде, бір-бір сирақ алыпты дейді.
== Ширекке байланысты мақал-мәтелдер ==
''Ширегіне'' келмейді.
 
Бүйректен ''сирақ'' шығарды.
 
''Сирағы'' шыққан кедей.
 
Қара ''сирақ'' бала.
 
Сырдың суы сирағынан келмейді.
 
Түсіндірме сөздігінен: Бүтiннiң төpттен бip бөлегi. ~ ғасыp.
 
:
Математикалық тұрғыдан оны былай белгілеуге де болады: жай бөлшекпен - 1/4; ондық бөлшекпен - 0,25; процентпен - 25%
== Әдебиеттер ==
# "Ұлттық дүниетаным" "Өнер" баспаханасы
# [[lugat.kz]]

[[Санат:Математика]]

Арқалық педагогикалық институты

2015-12-30T18:43:12Z

Kaiyr:

'''Арқалық педагогикалық институты''' — [[Ы. Алтынсарин]] атындағы мемлекеттік жоғары оқу орны. <ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.</ref>.

[[1972 жыл]]ы құрылған.[[1977 жыл]]ы Ы. Алтынсарин есімі берілді. Физика-математика, химия-биология, қазақ тілі мен әдебиеті, орыс тілі мен әдебиеті, бейнелеу өнері, музыка, тарих және құқықтану, ағылшын-Қазақ тілі, неміс-Қазақ тілі, дене тәрбиесі, т.б. факультеттері бар. [[1976 жыл]]ы [[Ы. Алтынсариннің мемориалдық-педагогикалық мұражайы]] ашылған. Бизнес мектебі жұмыс істейді.

'''Арқалық педагогика институты''' – мемлекеттік [[жоғары оқу орны]].

Арқалық педагогика институты 1972 жылы құрылды. 1977 жылы [[Алтынсарин|Ы. Алтынсарин]] есімі берілді. Институттың: [[физика]]-[[математика]], [[химия]]-[[биология]], [[қазақ тілі]] мен [[қазақ әдебиеті|әдебиеті]], [[орыс тілі]] мен [[орыс әдебиеті|әдебиеті]], [[бейнелеу өнері]], [[музыка]], [[тарих]] және [[құқықтану]], [[ағылшын тілі|ағылшын]]-қазақ тілі, [[неміс тілі|неміс]]-қазақ тілі, [[дене тәрбиесі]], тағы басқа факультеттері бар.

1976 жылы [[Алтынсарин мұражайы|Алтынсарин мемориалдық педагогикалық мұражайы]] ашылған. Бизнес мектебі жұмыс істейді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

== Сілтемелер==
* [http://www.yesevi.edu.kz/atif/images/stories/BK/Ibragimov.rtf Арқалық педагогика институты]

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қостанай облысы]]
[[Санат:Жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:1972 жылы құрылған компаниялар]]

{{stub}}

==Дерекөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Журналистика]]
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]

Сеңкібай батыр

2015-07-16T14:36:31Z

Kaiyr:

'''СЕҢКІБАЙ ОРАЗҒҰЛҰЛЫ''' (1707-1786 ж.), Қаракесектің [[Қарашор]] руының Қожас батырының шөбересі. Сеңкібай 18 ғасырдың 20-жылдарының екінші жартысынан бастап Қанжығалы қарт Бөгенбайдың қасына ілесіп, Алакөл, Бұланты, Аңырақай шайқастарына қатыскан белгілі батырлардың бірі. Сеңкібайдың жоңғар батыры Ноян Қоренге қарсы жекпе-жекке шығып, жеңіске жеткені аңыз, деректерден мәлім. Аңыз бойынша ақиық кыран көріпкелі бар батыр ұлт тәуелсіздігі үшін аянбай күрескен, Абылай ханның сенімді қолбасыларының бірі болған адам. Айсыз түнде, нөсерлі жаңбырда, калың қамыс арасынан адаспай жол тауып, Абылай хан ордасын қоршаған жаудың торынан талай рет аман-есен алып шыққан. Жұртшылык Сеңкібайды киелі батыр деп әулие тұтады. Талды өнірінің бойында дүние салған. 1986 ж. Талды аулының тұрғындары батырдың басына күмбез орнатқан.
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақ батырлары]]

Тәкен Әлімқұлов

2015-07-14T17:33:06Z

Kaiyr: «Тұлғалар» деген санатты аластады; «Қазақ жазушылары» деген санатты қосты (HotCat құрал...

[[Сурет:Alimkulov.jpg ‎|нобай|оңға|Тәкен Әлімқұлов]]
'''Тәкен Әлімқұлов''' (Тәңірберген) (22.11.1918, [[Созақ ауданы]], Бабата ауылы – 13.4.1987, [[Алматы]]) – [[ақын]], [[жазушы]], [[әдебиет]] сыншысы. [[Мәскеу]]дегі Әдебиет институтын бітірген (1953). 1936 – 1945 жылдары [[Шымкент]] қорғасын зауытында, [[Донецк]] облысында жұмыс істеді. 1945 – 1974 жылдары «[[Оңтүстік Қазақстан]]» газетінде жауапты хатшы, Лениншіл жас» (қазіргі «[[Жас Алаш]]») газетінде бөлім меңгерушісі, [[КСРО]] және [[Қазақстан]] Жазушылар одағында әдеби кеңесші қызметтерін атқарды. 1974 жылдан өмірінің соңына дейін шығармашылық жұмыспен айналысты. Шығармалары 1945 жылдан жариялана бастады. Алғашқы [[өлең]]дер жинағы ''«Сапар»'' 1950 жылы жарық көрді. ''«Жазғы жаңбыр» (1964), «Қаратау өрнектері», «Туған ауылда» (1968), «Боз жорға» (1969), «Күрең өзен» (1971), «Кертолғау» (1973, 1990), «Шежірелі сахара» (1976), «Көкек айы»'' (1982) атты әңгімелер мен повестер жинағы, ''«Ақ боз ат» (1962, орыс тілінде 1968), «Тұлпардың тағдыры» (1975), «Ел мен жер» (1978), «Замана екпіні» (1982)'' романдары шықты. Жазушы шығармаларының негізгі тақырыбы [[ауыл]] тіршілігі, [[адам]] тағдыры, [[өнер]] қайраткерлерінің өмірі. [[Абай Құнанбаев]] туралы ''«Жұмбақ жан»'' (1978) атты зерттеу еңбегін жазды. ''«Өткен мен қазіргі» (1958), «Көк қаршыға» (1972), «Бар өмір алда» (1974), «Сырлы наз» (1984)'' кітаптары [[орыс]] тілінде жарық көрді. М.Ю. Лермонтовтың ''«Измаил бей»'' поэмасын (1951), П.Павленконың''«Бақыт»'' (1950), Г.Николаеваның ''«Орақ үстінде»'' (1952) романдарын, Э.Сент-Экзюперидің ''«Кішкентай шаһзада»'' ертегісін, сондай-ақ [[Пушкин|А.С. Пушкиннің,]] В.В. Маяковскийдің, [[Низами|Г.Низамидің]] өлеңдерін [[қазақ]] тіліне аударды. Халықтар достығы орденімен марапатталған.<ref>Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref>

Тәкен Әлімқұлов Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институтын бітірген (1953). 1936 - 41 жылдары Шымкент қорғасын зауытында жұмыс істеи жүріп, мақалалар жаза бастаған. 1941 - 45 жылдары Донецк облысында жұмыс істеген. 1945 - 49 жылдары "Оңтүстік Қазақстан" газетінде жауапты хатшы,"Лениншіл жас" (қазіргі "Жас алаш") газетінде бөлім меңгерушісі. 1956 - 74 жылдары КСРО және Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші, 1974 жылдан шығармашылық жұмыста болған. Шығармалары 1945 жылдан жариялана бастаған. Алғашкы өлеңдер жинағы "Сапар" 1950 жылы жарық көрген. "Өткен мен қазіргі" (1958), "Ақбоз ат" (1968), "Көк қаршыға" (1972), "Бар өмір алда" (1974), "Сырлы наз" (1984) кітаптары орыс тілінде жарық көрген. Орыс қаламгерлері [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М.Ю.Лермонтовтың]] "Измаил бей" поэмасын (1951), П.Павленконың "Бақыт" (1950), Г.Николаеваның "Орақ үстінде" (1952) романдарын, француз жазушысы Э.Сент-Экзюперидің "Кішкентай шаһизада" ертегісін, сондайақ орыс ақындары А.С. [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкиннің]], [[Маяковский Владимир Владимирович|В.В.Маяковскийдің]], Әзірбайжан ақын [[Низами]]дің өлеңдерін қазақ тіліне аударған. "Халықтар достығы" орденімен марапатталған(1978).

==Шығармалар==
*Сапар. Өлеңдер.1950;
*Жемісті жолда. Әдеби-сын макалалар.1958;
*Ак боз ат. Роман.1962;
*Жазғы жаңбырлар. Өлендер.1962;
*Жазғы жаңбыр. Өлендер.1964;
*Сей- тек сарыны. Повесть.1966;
*Туған ауылда. Әңгімелер.1968;
*Бозжорға. Өлеңдер. 1969;
*Күрең өзен. Повесть және әңгімелер.1971;
*Жұмбақ жан. Абай туралы деректі хикая.1972;
*Кертолғау. Повесть және әңгімелер.1973;
*Вся жизнь впереди. Повесть және әңгімелер.1974;
*Тұлпарлар тағдыры. Роман. Повестер мен әңгімелер.1975;
*Шежірелі сахара. Повестер мен әңгімелер.1976;
*Жұмбақ жан. Зерттеу.1978;
* Ел мен жер. Роман.1978;
*Қаратау өрнектері. Өлеңдер мен поэмалар.1980;
*Көкек айы. Әңгімелер мен повестер.1982.
*Замана екпіні. Роман.1982.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ жазушылары]]

Ер Қосай (ру)

2015-07-03T19:16:50Z

Kaiyr:

'''Ер Қосай''' - қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, [[Орта жүз]] құрамындағы уақ тайпасынан таратылады. [[Ер Қосай]]-тарихта болған адам есімі. Ол [[Ер Көкше]] батырдың баласы. Ер Қосай ''Қаракөз, Көкшекоз, Қарабас, Қаракерей, Шоқа, Әжібек, Абрай, Бидалы, Жансары, Баржақсы, Шайкөз, Есен, Қазы, Жауқашар'' аталарына болінеді. Ұраны - [[Жаубасар]]. Таңбасы-''бақан, ашамай''
<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х</ref>
{{Қазақ рулары}}
== Дереккөздер ==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ рулары]]

Ақсүйек

2015-06-19T17:05:16Z

Kaiyr:

'''Ақсүйек''' — қоғамдағы әлеуметтік топ. [[Дәстүр]] бойынша “қара халыққа” үстемдік етуші таңдаулы әулеттердің өкілдері Ақсүйек саналған. Ақсүйектердің бұқарадан бөлек айрықша құқықтары мен артықшылықтары болған. Мемлекеттік билік Ақсүйектер қолына берілген. Өркениет жемісін де солар пайдаланған. Қазақтар “текті”, “бекзат”, “бек” лауазымын иеленген кісілерді асыл Ақсүйек деп құрмет тұтқан. Қазақ тарихында [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] ұрпақтары — [[хан]], [[сұлтан]]дар Ақсүйек саналып келді. Олар төре аталып, халықтың ерекше ілтипатына бөленді. Патшалық [[Ресей өкіметі]] Ақсүйектердің ықпалын шектеді, ал Кеңестік дәуірде Ақсүйек әулетінің өкілдері саяси қуғынға ұшырап, жапа шекті. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымындағы Ақсүйек ұғымы әлеуметтану ғылымындағы “аристократия”, “элита” ұғымдарына жақын келеді. <ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

'''Ақсүйектер''' — Аристократ сөзінің қазақы мағынада айтылуы. Қазақта "сүйек" адам тегінің асыл, не қарапайым болуының [[символ]] сөзі ретінде қолданылған. Әдетте тегің кім дегенді кейде "сүйегің қайсы ел" деп те айтатыны бар. Қазақтың дәстүрлі сөздерінде "ақсүйек", "қарасүйек", "сарсүйек" деген сөздер кездеседі. Қара сүйек бұл қарапайым адамдар. Сары сүйек деген бұл құдандалы байланысты көрсетеді. Ал, Ақсүйек деген арғы атасынан қаракөктің тұқымы дегенді білдіреді. Қазақта Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тараған Төрелер сондай Ақсүйектер ретінде [[Қазақ хандығы]] кезінде елді билеу құқын өз қолына алған болатын. Ақсүйектер қара қазақпен араласуда белгілі шек қойды. Мысалы өздерін [[пайғамбар]]дан тарататын Сейіттер әулеті әртүрлі әлеуметтік жіктерден қыз алғанымен, өз қыздарын басқаларға бере бермеген.<ref>Atkinson Т. W. Oriental and Western Siberia: a Narrative of Seven jears exploration and adventures in Siberia, Mongolia, the Kirghiz steppes, Chinese Tartary and part of Central Asia. London, 1858</ref> Өйткені сейіт қызынан туған бала, ата-тегіне қарамай, [[Мұхаммед пайғамбар]] әулеті сейіттердің барлық құқығы мен артықшылығына ие болып отырған. Сейіт болу қурметі қымбат бағаланғаны, олардың өз қатарына өзгені жолатпауға тырысқаны соңшалық, XVIII-XIX ғ. тіпті Шыңғыс туқымына жатпайтын Түркістан билеушілерінің кейбірі өз үрпақтарының дәрежелері мен құрметті теңеулеріне «сейіт» деген жоғары атақты қосу үшін Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбар әулетінен зорлықпен қыз алып отырған деп жазады тарихшы Т.И.Султанов.

[[Қожа|Қожалар]] кейбір жорамал бойынша, Мұхаммед пайғамбардың ең жақын серіктері, төрт әулие [[халиф|халифтің]] ([[Әбубәкір]], [[Омар]], [[Оспан]], [[Әли]]) оның Мухаммед (с.ғ.с.) пайғамбардың қызы Фатимадантуған балаларынан басқа) ұрпақтары деп саналатын адамдарға берілген. Тағы бір болжамда олар ортаазиялық қосөзен Әмудария мен Сыр- дария аралығы ([[Мәуереннахр]]) мен [[Оңтүстік Қазақстан|Оңтүстік Қазақстанды]] жаулап алған (VIII ғасыр) алғашқы арабтардың урпағы деп аталады (толығырақ қ. Қожа; Сейіт)
.
Әлеуметтік пирамиданың үстінгі қабаттарына шығып, әртүрлі артықшылықтармен пайдаланған. Сонымен, қазақ қоғамының жоғары әлеуметтік жігі болған [[Шыңғысхан]] нәсіліне жататын төрелер, оның ішінде хан, сұлтандардың [[араб]] нәсілді сейіттер мен қожалардың сауатты білімді болғаны олардың арасында оқымысты адамдардың көп шыққаны жазба деректерден, ауызша тараған эпсаналардан айқын байқалады.

М.Михайлов келтірген дерегі бойынша аксүйектср, оқып және жаза білген сауатты жоғары топ деп саналған. Сондай-ақ, ақсүйектер жолын жалғастырушы балаларының сауатын ашу мақсатында алдымен [[молда|молдадан]] дәріс алған.
Ақсүйектердің саяси, әлеуметтік құқығында артықшылықтар болды. Айталық, әдет-ғүрып құқығында ақсүйектердің артық- шылықтары арнайы белгіленді: қожаны өлтіргені үшін 3000 қой, ал төрені, сұлтанды өлтіргені үшін 7000 қой құн төленді, ал ханның құны қарапайым жеті қазақтың құнына тең болды. Негізгі уэж хан жеті рудың немесе жеті ру тармағының әміршісі екендігі.

Ақсүйектер өкілдері қазақтың XVIII ғ. дейін олар қазақ қоғамында хандық билікті иеленіп, қоғамдық-саяси өміріне үстемдік етті. XIX ғ. бірінші жартысында қазақ жерін патшалық Ресейдің отарлауына байланысты хандық билік жойылып ақсүйектер ұрпақтары қалың бұқарамен етене араласып кетті.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

Қазақтың хандық билігі ақырласып, рулық жүйесі сақталса да бұрынғы сипатынан өзгергені себепті қазір Ақсүйек ретінде бағалау сезімі негізінен жоғалды. Ол тек тарихи сананың бұрынғы бір нұсқасы ретінде ғана айтылады.
== Дереккөздер ==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
{{Үлгі:Қазақ рулары}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Жетіру

2015-05-27T17:35:42Z

Kaiyr: /* Дереккөздер */

'''Жетіру''' — қазақ халқын құраған [[тайпа]]лар бірлестігінің бірі. [[Шежіре]] бойынша, [[Кіші жүз]] құрамына енеді. 7 рудан тұрады:
#[[Жағалбайлы]]
#[[Кердері]]
#[[Керейіт]]
#[[Табын]]
#[[Тама]]
#[[Телеу]]
#[[Рамадан]].

Тарихшылар Жетірудың арғы тегін ежелгі түркі тайпалары ([[телеу]], [[рамадан]], [[тама]], [[табын]], [[кердері]], [[керейт]], [[жағалбайлы]]) бірлестігімен байланыстырады. Қазақ руларының тарихына қатысты зерттеулерде Жетіру [[Тәуке хан]] кезінде осы атпен топтасқан қауымдастық деп түсіндіріледі. Сондай-ақ Қартқазақ деген атпен де белгілі болған.

Тарихи дәйектерге зейін жіберер болсақ, Жетіру бірлестігіне енетін тайпалардың түп-тегі көне замандарға кететінін байқар едік. Халық аңыздарында Жетірудың үлкені боп есептелетін телеу атауына ұқсас бірлестік атын [[Алтай]] тарихынан кездестіреміз. Көне [[қытай]] жазбаларында, 5 ғ-дан бастап қазіргі [[моңғол]] жерін мекендеген түркі тілдес көшпелі жұрттар Төле (Төлес) елі деп аталатыны айтылады. “Таң әулеті мәліметтерінің жинағы” атты қытай дерекнамасының дәйегінше, осы бірлестік құрамындағы сяңто, қиби, хуйхэ, дубо, гулигән, доләңгә, пугу, байегу, тунло, хуңбу, сыңзие, хуса, си, адие, байси секілді жұрттардың бәрі телелерге бағынған. С.Кляшторныйдың жазуынша, теле тайпасының біраз бөлігі 6 ғ-ға дейін-ақ [[Қара теңіз]] бен [[Кавказ]]дың теріскейіне қоныс аударған. Осы деректер теле (телеу) бағзы замандардан жеткен атаулар сілемі емес пе екен деген топшылауға мүмкіндік береді. Теленің бір сілемі [[қырғыз]]дарға да сіңген. Оларда шеклік бірлестігінің бір тармағы төлес деп аталады. [[Тыва]] халқының құрамынан да теле руын кездестіреміз. Сондай-ақ, Жетіру құрамындағы кердерінің әуелгі тарихын ғалымдар б.з.б. 2 ғ-да ғұндардың жойқын шабуылына ұшыраған юечжи тайпасынан таратуға пейіл танытады. Көне қытай жазбалары бойынша, бұрын шығыс Ереңқабырға төңірегін қоныс еткен юечжилердің (оны Қытайда тұратын қазақ оқымыстылары “иүзлер” деп аударады) көп бөлігі сол үркіншілікпен [[Әмудария]] алқабына дейін ауады. Олар Қытай дерекнамасында ұлы (юечжилер) иүзлер, ал көшіп кете алмай ата қонысында қалғандар кіші юечжилер (иүзлер) деп аталған. Әмудария жаққа жеткен юечжилерді Еуропа тарихшылары кидарит [[ғұн]]дар деген атпен таныды. Сол кидариттерден кердері атауы туындаған.

Ғылыми деректер 10 ғ-да [[Арал теңізі]]нің Кердері теңізі аталғанын, Әмударияның екі бетінде сол аттас бір-екі қала болғанын да алға тартады. Ал керейт тайпасының тарихы көне жазба ескерткіштерде 7 ғ-дан белгілі. Олар Онан, Керуен, Арғұн өзендерінің аумағын жайлаған қабырғалы [[Керей хандығы]]мен сабақтастырыла қаралады. Бұл ретте сол заман оқиғаларын қағазға түсірген [[Рәшид әд-Дин]] де, [[Қыдырғали Жалайыри]] де, [[Әбілғазы хан]] да ол елді керейт деп атағанын көреміз. Шыңғыс ханнан ығыса отырып, [[Ертіс]], [[Обь]] бойын теріскейге қарай жайлаған, кейіннен [[Орта жүз]] құрамына енген керейттер уақыт өте келе, байырғы атау соңындағы “т” қосымшасын айтпайтын болды. Ал өзбектердің, қырғыздардың құрамына сіңген керейттер, Кіші жүздегі өз руластары секілді бастапқы көне атауларын сақтап қалды. Соған қарағанда, [[Кіші жүз]] құрамындағы керейттер [[Шыңғыс хан]] жорығымен бірге Орталық Азияға жетіп, сол елдерді Шыңғыс хан империясының құрамына қаратуға ат салыса жүріп, осы аймаққа тұрақтап қалған керейттердің ұрпағы болса керек. Кейіннен олардың бір бөлігі өзбектің, екіншілері қырғыздың, үшінші бір тобы Кіші жүздің құрамына сіңді. Жетіру құрамындағы тамаға ұқсас атауды Рәшид әд-Дин жылнамасынан кездестіреміз. Атақты шежіреші қырғыздармен қоңсылас жайлаған жауынгер тұма халқы туралы айтады. Бұл жұрт Шыңғыс ханға бірнеше рет қарсы көтерілген. Сол үшін оларды аяусыз жазалаған. Тамалар башқұрттардың, ноғайлардың, қырғыздардың құрамында жеке ру түрінде кездеседі. Ал табын тайпасы атауының да әуелгі іздерін Алтай айналасынан ұшырастырғандай болар едік. Сол маңайда Табын тауы Чумыма — Табун өзені секілді атаулар бар. Сондай-ақ, табынның [[башқұрт]] халқы құрамындағы ірі рулардың бірі екендігі де назар аударарлық жәйт.

Зерттеушілер табын тайпасы Батыс Қазақстан өңірін Бату жорығына дейін де жайлаған сыңайлы дегенді айтады. Олардың біраз бөлігі әлдебір жағдайларға байланысты башқұрттарға барып қосылған. [[Ғалым]] С.Руденконың зерттеуінше, Бату жорығы басталмай тұрып-ақ башқұрттар он екі арыс елге бөлінген, оның бірі табын болған. Табын таңбасы бойынша, негізінен, шөмішті, тарақты, көсеулі болып жіктеледі. Бұл жерде мәселе тарақ таңбасына қатысты. Ұлы жүздің жалайыр тайпасы, Орта жүздің тарақтысы да тарақ таңбалы. Таңбалардың бұлай ұқсас шығуы бекер емес. Ол осы үш рудың бір тұстан қабысып жатқан туыстығына, әр жүздегі жолына, ретіне қарай туындауы да мүмкін. Осы реттен алғанда, жалайырдың Ұлы жүзге (кей шежірелерде арғынға) “ноқта ағасы” боп танылуында да өзіндік сыр бар сияқты. Қазақ шежірелері Кіші жүздің “ноқта ағасы” деп бір таңбасы тарақ боп келетін таманы айтады. Ал тарақ таңбалы жеке руы бар табын сол таманың інісі ретінде сипатталады. Зерттеушілер арасында табын құрамында өлы жүзден қосылған аталар болуы мүмкін деген пікір де бар (М.Мұқанов, В.Востров). Ол осы ру құрамындағы бозым тармағы. Оның да, албан құрамындағы бозымның да шөміш таңбалы болуы бір кездерде осы атаның [[Ұлы жүз]] тарапынан келіп қосылғанын меңзегендей болады дейді ғалымдар. Осындай пікір рамадан руына да қатысты айтылады. Рамаданның шөміш таңбасы дулат руларына өте ұқсас. Бір замандарда дулаттың бір аталары әлдеқандай жағдайлармен Кіші жүз құрамына енуі ғажап емес және бұған рамаданның ұраны — “[[Дулат]]” екенін де қосыңыз.

Жетіру құрамындағы жағалбайлы тайпасы атауының түп-төркінінде шежірешілеріміз айтатындай Жағал және Байлы деген екі батыр болған екен дегеннен гөрі, “жағал”, “төбел”, “ала” (ат) мағынасына саятын топшылау иланымдылау көрінеді. Мұның бір жағы ғылыми айналыста бар “хэла” (ала ат) елінің атауына да үндесер еді. Қытайдың 6 — 7 ғ-ларды сипаттайтын жазбаларында “Хэла мемлекеті... Солтүстік теңізге ([[Байкал]] көліне) жақын тұратын ел, жылқыларының бәрі ала, елдің аты содан шыққан, жылқыны қымызы үшін ұстайды, мал тұяғымен еріп көшіп жүреді...” делінген. Зерттеушілердің байыптауынша, хэла (ала аттылар) елі кейін қыпшақтардың ұлы көшіне ілескен теле жұртымен бірге батысқа қарай ауысқан.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref>

{{rodovid|937585}}
==Дереккөздер==
<references/>
== Сыртқы сілтемелер ==
“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

{{Қазақ рулары}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{stub}}

Жиенбет

2015-05-27T17:22:07Z

Kaiyr:

'''Жиенбет'''— қазақ халқының құрамындағы [[ру]]. [[Шежіре]] бойынша, [[Орта жүз]] құрамындағы [[қоңырат]] тайпасына кіреді. Көтенші ұрпағы Қарақұдайбердінің кенже баласы Байқошқардан (бір деректерде Қошқарбайдан) тарайды. Борай руымен бауыр деп есептеледі. Жиенбеттен Тәңірберген, Көшей, Кенжеғұл, Әйбике аталары өрбіген. 19 ғ-дағы қазақ тарихшысы [[Сайдаққожа Жүсіпұлы]]ның дерегінде Жиенбет бір замандарда [[хазар]], [[қыпшақ]], [[ноғай]] ұлыстарының құрамында болған, көне [[алшын]] тайпасының бір бұтағы. Қазақ хандығы кезінде [[Кіші жүз]] рулары мен [[арғын]], [[жалайыр]], қыпшақ, қоңырат, [[найман]], [[құрама]] тайпаларына қосылған. Жиенбет ноғай, [[башқұрт]], [[гагауз]] халықтарының құрамында да кездеседі. [[Ұран]]ы — [[Алатау]], [[таңба]]сы — [[босаға]].

==Дереккөздер:==

“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}
{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ рулары]]

{{stub}}

Бадырақ (ру)

2015-05-27T17:10:14Z

Kaiyr:

'''Бадырақ''' — [[Қазақ]] халқының құрамындағы ру. [[Шежіре]] бойынша, [[Ұлы жүз]]дегі қаңлының сарыбота (қарақаңлы) тармағының оңбайынан өрбіген. Оңбай—Қозы— Жасмырза. Жасмырзадан Бадырақ тарайды. Тарихи деректерде, аңыздарда Бақа — Бадырақ екі ру қатар айтылып, іргелес жүреді. Арғы ата-бабалары [[Жейхұн]] ([[Сейхұн]]) өзені алабын (біздің заманымыздан бұрын 5 — 8 ғасырларда) мекендеген. Көне [[Хорезм]], [[Соғды]], [[Кушан Патшалығы|Кушан]] мемлекеттерінің негізін қаласқан рулардың бірі болған. Көне [[парсы]] және [[моңғолия|моңғол]] деректерінде [[Іле]] өзенінің бас жағын қоныстанған [[Қаңлы хандығы]] туралы айтылып, оның құрамында Бадырақ руы да аталады. Кейіннен Бадырақ [[Ұлы жүз]] тайпалар бірлестігіне енген. [[Ұран]]ы — [[Бәйтерек]], [[таңба]]сы — [[ШЫЛБЫР|шылбыр]].<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Қазақ рулары}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Қазақ рулары]]

{{stub}}

Туыстық атаулары

2015-05-27T13:54:48Z

Kaiyr: /* Дереккөздер */

'''Туыстық атаулар''' - [[туыстық]] қарым-қатынасты білдіретін ұғымдар.<ref>"Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл": Әдеби-этнографиялық таным. (Құрастырғандар: Б.Әлімқұлов, Е.Әбдіраманов). 238б., 1994. ISBN 5-7090-0195-3</ref>

== Бір отбасындағы туыстық атаулар ==

* '''Ата''' - баланың әкесінің және анасының әкесі.
* '''Апа''' - баланың әкесінің, сондай-ақ, анасының шешесі. Одан арғылары әже, үлы әже деп аталады.
* '''Әке''' - баласы бар ер адам
* '''Ана''' - балалы әйел, туған шеше.
* '''Аға''' - бірге туған ағайындылардың ер жағынан жасы үлкені.
* '''Іні''' - бауырлас ер адамдардың жас жағынан кішісі.
* '''Бауыр''' - бірге туған қыздардың үлкендеріне бауырлас ер адамдардың жасы жағынан кішісі.
* '''Әпке''' - бірге туған қыздардың жас жағынан үлкені.
* '''Сіңілі''' - бірге туған қыздардың үлкендеріне жас жағынан кішісі.
* '''Қарындас''' - бірге туған ағайынды ер адамдардан жасы кіші қыздар.

== Туыстық қарым-қатынастағы атаулар ==
* '''[[Абысын]]''' - ағайынды адамдардың әйелдері.
* '''Бажа''' - бір адамның немесе ағайынды кісілердің қыздарына үйленген адамдар.
* '''Бөле''' - бірге туған апалы-сіңілі кісілердің балаларының арасындағы туыстық қатынастың атауы.
* '''[[Балдыз]]''' - әйел адамдардың жасы кіші туыстары.
* '''Ене''' - ерлі-зайыптылардың аналары бір-біріне ене болады.
* '''[[Құда]]''' - күйеу мен қалыңдықтың(ерлі-зайыпты адамдардың) аталары, әкелері.
* '''Құда бала''' - құдасының баласы (ұлы) т.б. жасы кіші туысы.
* '''[[Құдағи]]''' - Күйеу мен қалыңдықтың шешелері немесе әжелері (құдандал адамдардың әйелдері).
* '''Құда-жекжат''' - ілік-шатыс құда адамдар.
* '''[[Құдандалы]]''' - қыз алысып, қыз беріскен, сүйек шатысы бар адамдар.
* '''Құдаша''' - ерлі-зайыпты адамдардың жасы кіші әйел туыстары (құдандалы адамдардың қыздары).
* '''Жиеншар''' - жиеннен туған бала.
* '''[[Жиен]]''' - күйеуге шыққан қыздан туған бала.
* '''[[Жеңге]]''' - атаның, жасы үлкен туыстардың әйелі.
* '''[[Жезде]]''' - туысқан адамдардың өзінен үлкен апасының күйеуі.
* '''Күйеу''' - әйелдің ері, жұбайы.
* '''[[Келін]]''' - ата-ана үшін баласының әйелі де, жасы үлкен ағалары мен туысқандары үшін інісінің әйелі.
* '''Қайын''' - қыз алып, қыз берген екі елдің күйеу мен келінге туыстық қатынасын білдіретін сөз.
* '''Қайын аға''' - ерлі-зайыптылардың туған және туысқан ағаларының оларға туыстық қатынасы.
* '''Қайын ата''' - күйеу мен келіннің туған әкелерінің оларға туыстық қатынасы.
* '''Қайын ене''' - күйеу мен келіннің туған шешелерінің оларға туыстық қатынасы.
* '''Қайын бике''' - күйеу мен келіннің туған әжелерінің оларға туыстық қатынасы.
* '''Қайын сіңілі''' - күйеудің қарындастарының әйеліне туыстық қатынасы.
* '''Қайын іні''' - ерлі-зайыптылардың өздерінен кіші ұл бауырлары.
* '''Қайын жұрт''' - қыз беріп, қыз алысқан екі елдің қыз бен күйеу жақындығын білдіретін сөз.

== Тағы қараңыз ==
* [[Ана]]
* [[Әке]]
* [[Ата]]

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Қазақ рулары}}

[[Санат: Қазақ салт-дәстүрлері]]
[[Санат: Отбасы]]
[[Санат: Туыстық]]

Жетімдер руы

2015-05-27T13:24:53Z

Kaiyr:

'''Жетімдер''' — қазақ халқының құрамындағы [[ру]]. [[Шежіре]] бойынша, [[Орта жүз]] құрамындағы [[қоңырат]] тайпасының көтенші бұтағынан таратылады. Ел аузындағы аңыз бойынша, Жетімдер деп әуелде әкесіз өскен Сұркиік деген жетім баладан тараған Сары, Жаппас, Құба, Тебей ұрпақтары ғана аталған. Кейін бұл атау сапар тобына біріккен руластарына да ауысқан. Сары Жетімдер, 19 ғ-дағы қазақ тарихшыларының жазуына қарағанда, көне [[қарлұқ]]тардың саржетім руының бір сілемі. Бұл этноним [[арғын]] тайпасының құрамына — саржетім, [[жалайыр]]ға — жетімек, [[алшын]]ға — саржетім, [[тама]]ға — жетімсары түрінде енген. Қоңыратқа жататын Жетімдердің сапар тобындағы Қатаған аталығы да, С.Жүсіпұлының жазуынша, кезінде [[Ноғай ұлысы]]нда болған осы аттас байырғы тайпадан жеткен. Қатаған тайпасы 16 — 17 ғ-лардағы әр түрлі аласапырандардан ыдырап, нәубетке ұшырап, аман қалғаны өзбек, қазақ, қырғыз, қарақалпақ құрамына сіңген. Сондай-ақ, Сары Жетімдер тобындағы Ырсымбет, Жәдік аталары қарақалпақтың қытай руы құрамында да бір-біріне туыс қауымдар ретінде белгілі. Осы деректер бір жағынан Жетімдер руының түрлі кезеңдерді басынан өткізе жүріп қалыптасқан бірлестік екенін де байқатады. [[Ұран]]ы — [[Алатау]], [[таңба]]сы — [[босаға]].
==Дереккөздер:==
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
{{Суретсіз мақала}}
{{Қазақ рулары}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Орта жүз]]

{{stub}}

Жалаңтөс батыр

2015-05-27T12:14:54Z

Kaiyr:

[[Сурет:Жалаңтөс батыр.jpg|thumb|Жалаңтөс батыр]]
[[Қазақ]]тың тарихында үш '''Жалаңтөс батыр''' болғаны мәлім:

* [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс батыр]] (1576-1656 ж.), — қалмақ пен қазақтың теке тіресі Орбұлак шайқасына жиырма мың қолмен келген Самаркан билеушісі. Руы [[Әлімұлы]] - [[Төртқара]]
* [[Жалаңтөс батыр Құлықұлы|Жалаңтөс батыр]] (1698-1771 ж.)-- казіргі [[Ақтоғай ауданы]] жерінде туып, сол өнірде өмір сүрген Арғын тайпасы, [[Қаракесек|Қаракесек руының]] Сарым бұтағынан шыққан
* Жалаңтөс батыр — [[Орта жүз]]дің [[арғын]] тайпасы [[сүйіндік]] руынан шыққан. [[Олжабай Толыбайұлы]]ның ұрпағы.<ref>http://toraygirov.pavlodarlibrary.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=98&Itemid=154&lang=kz</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{айрық}}
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Айрық беттер]]

Ақтерек (қорымдар)

2015-04-28T19:20:59Z

Kaiyr: /* Дереккөздер: */

'''Ақтерек''' б.з.б. 3-1 ғасырлардан сақталған
обалар. [[Алматы облысы]]ның Жамбыл
ауданының Ақтерек кентінің оңтүстік-шығысында 6 км жерде орналасқан,
үсті топырақпен, таспен үйілген 87 оба. [[1956]] ж.
[[Жетісу археологиялық экспедициясы]] (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген.
Бірнеше топпен тізбектеліп салынған обалар диаметрі 8-12 см. Шығыстан батысқа, оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай қазылған қабірлерден адам сүйектері табылды. [[Қабір]] беті ағашпен, таспен жабылған.
Обалардан құмыра ыдыстар, темір пышақ, түйреуіш, шыны моншақ, қойдың құйымшақ сүйектері табылды. Ақтерек ескерткіштері көшпелі тайпалардың отырықшы халықтармен байланыста болғанын көрсетеді.

'''Ақтерек''' — орта ғасырлардан сақталған обалар. [[Жамбыл ауданы]] [[Ақтерек ауылы]]ның оңтүстік-шығысында 6 км жерде орналасқан. Үсті топырақпен, таспен үйілген 90- ға жуық обаны [[1956]] ж. [[Жетісу археологиялық экспедициясы]] (жетекшісі К.Ақышев) зерттеген. Бірнеше топпен тізбектеліп салынған обалар диаметрі 8-12 м. Шығыстан батысқа, оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай қазылған қабірлерден адам сүйектері шықты. Қабір беті ағашпен, таспен жабылған. Обалардан құмыра ыдыстар, темір пышақ, түйреуіш, шыны моншақ, қойдың құйымшақ сүйектері табылды. [[1996]]-[[1997]] ж. зерттеулер барысында Ақтерек маңынан 14-15 ғасырға жататын [[Қазақ хандығы]]ның алғашқы кезеңінің отырықшы қыстақтары және саны 18-ге тарта ескі диірмен орындары анықталды. Ақтерек ескерткіштері көшпелі тайпалардың отырықшы халықтарымен байланыста болғанын көрсетеді.<ref>Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref>

==Дереккөздер:==
* Қазақ ұлттық энциклопедиясы
* Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Тарих]]

{{stub}}

Бас тоған ғимараты

2015-04-23T16:56:51Z

Kaiyr: Kaiyr Бас тоған имараты бетін Бас тоған ғимараты бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)

'''Бас тоған имараты''' — [[су]] көзінен су қабылдаи алып, оны [[сутартқыш]]қа немесе сорғы станциясына беруге арналған бас тоғанның бас бөлігі. Бас тоған [[имарат]]ын қейде бас имарат деп те атайды. [[Су шаруашылық]] жүйесіне су тұтыну графигіне сәйкес үздіксіз су алуды, сутартқыштың тасындылар, анжыр, [[мұз]], салындылардың түсуінен қорғалуын қамтамасыз етуі тиіс. Б.т.и. бас тоған типіне байланысты (бөгетті, бөгетсіз), гидравликалық қағидасына қатысты (қапталдық, шептік, тереңдіктік), арнаға қатысты орналасуына қарай (арналық, жағалық, шөміштік), салыну мақсатына қарай (өзі ағатын бас тоған, машинамен су көтеру үшін — сорғы станциясымен бөлінгең типпен қосалқы), су қабылдаушы ойықтардың орналасу ерекшелігіне байланысты (беттік, терең орналасқан — мұнара, түптік торкөзді, т.б.), сорғыға қарсы қондырғылар типіне ерекшеленеді. Конструкциялық тұрғыда Б.т.и. бетоннан, темір-бетоннан және т.б. тұрғызылуы мүмкін.
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Су шаруашылығы]]

{{stub}}

Киргизская Степная Газета

2015-04-16T16:56:20Z

Kaiyr:

'''“Киргизская Степная Газета”''' – ресми апталық басылым, “[[Акмолинские областные ведомости]] ”газетінің қосымшасы. 1894 ж. қаңтардан 1902 ж. наурызға дейін Омбыда қазақ, орыс тілдерінде аралас шығып тұрды. Газеттің ресми емес бөлімінде өлкенің географиясы, тарихы мен этнографиясы, шаруашылығы жөнінде мағлұматтар, мақалалар мен материалдар басылды. Сондай-ақ, газет беттерінде әңгіме, очерктер және шығыс аңыздары мен қазақ ертегілері жарияланып тұрды.<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref>

==Дереккөздер:==

<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан газеттері]]
[[Санат:Қазақ тілді газеттер]]
[[Санат:Орыс тілді газеттер]]

{{stub}}

Дыр бул щыл

2015-02-19T17:43:38Z

Kaiyr:

'''Дыр бул щыл''' ({{lang-ru|Дыр бул щыл}}) — орыстың ақыны Алексей Елисеевич Кручёныхтың «заумь» тілін қолданып жазған өлеңі. Шығарма авторының айтуынша, бұл өлеңде [[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкиннің]] бүкіл поэзиясымен салыстырғанда «орыстығы» көбірек екен<ref>{{кітап|авторы=Кручёных А., Хлебников Вл.|тақырыбы=Слово как таковое|орны=М|жыл=1913|беттері=9}}</ref>.

Өлең [[1912 жыл]]дың желтоқсан айында жазылған. Бұл күнді автор артынан «онымен шығарманың тек кей бөліктері емес (өлеңнің қайырмасы, дыбыстық әшекейлеу және т. б.), бүтін әрі дербес туындылар жазылатын заумь тілінің (яғни, қосалқы мағынасы жоқ тіл) құбылыс ретінде пайда болу уақыты» деп атаған<ref>{{кітап|авторы=Кручёных А.|тақырыбы=Фонетика театра: Книга 123|орны=М|жыл=1923|беттері=38}}</ref>. «Белгісіз сөздерден» тұратын туындыны жазудың бастамашысы Давид Бурлюк еді<ref>{{кітап|авторы=Харджиев Н. И.|тақырыбы=Судьба Крученых // Харджиев Н. И. Статьи об авангарде|орны=М|жыл=1997|томы=1|беттері=301}}</ref>. Ең алғаш рет «Дыр бул щыл» өлеңі Крученыхтың «Помада» кітабындағы «3 өлең» топтамасында жарық көрген<ref>{{кітап|тақырыбы=История русской литературы XX века. Первая половина. Книга 1: Общие вопросы|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=YzZ7AwAAQBAJ|басылымы=2-е изд. перераб.|орны=М|баспасы=Флинта|жыл=2014|беттері=133|isbn=9785457594845}}</ref>. Крученыхтың пікірінше, уақыт өте бұл өлең өз авторынан да танымал болып кеткен екен<ref>{{кітап|тақырыбы=Автобиография дичайшего, Крученых Алексей // Наш выход: К истории русского футуризма|орны=М|жыл=1996|беттері=17}}</ref>.

Крученых пен Велимир Хлебниковтың бірлескен «Слово как таковое» декларациясында «Дыр бул щыл» өлеңі «өзгеше дыбыс пен сөз тіркесінің» бірінші үлгісі ретінде жарияланды. Сол декларацияда «Дыр бул щыл» өлеңі «рухани диссонанстың» кесірінен пайда болған «құлаққа жағымсыз» шешілмеген диссонанстың үлгісі ретінде келтірілген<ref>{{кітап|авторы=Левинтон Г. А.|тақырыбы=[https://books.google.kz/books?id=8etkAAAAQBAJ&pg=PA161&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=3 Заметки о зауми. 1. Дыр, бул, щыл] // [https://books.google.kz/books?id=8etkAAAAQBAJ Антропология культуры. Выпуск 3]|орны=М|жыл=2005|isbn=9785457369290}}</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Орыс әдебиеті]]

Сансызбай Сарғасқаев

2015-02-11T09:08:44Z

Kaiyr:

[[Сурет:75 36303b9330414b-42.jpg|right|200px]]'''Сансызбай Сарғасқаев''' (29.4. 1925, Қордай, [[Сұлутөр]] ауылы – 25.7.1995, [[Алматы]]) – жазушы. [[Абай]] атындағы [[ҚазПИ]]-ді бітірген (1955). 1942 – 45 жылы [[2-дүниежүзілік соғыс]]қа қатысқан. 1946 – 49 жылы ауданы [[«Красногоршы»]] газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшы, 1949 – 60 жылы [[«Қазақстан пионері»]] газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактор, 1960 – 68 жылы [[«Лениншіл жас»]] газетінде, [[«Жұлдыз»]] журналында жауапты хатшы.<ref>Тараз энциклопедиясы</ref>
==Шығармалары==
''Достар. Повестер мен әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1953; Бір отрядта. Повестер, әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1956; Сәуленің жаңа достары. Достар. Повестер мен әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1959; Ақиқат. Әңгіме, повес-тер. А., ҚМКӘБ, 1963; Көңілді балалар. Повестер. А., «Жазушы», 1966; Бір көшен ің балалары. А., «Жазушы», 1970; Биіктен биікке. Повесть, әңгімелер. А., «Жазушы», 1972; Тәмпіш танау. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1974; Алғашқы асулар. Повестер, әңгімелер. А., «Жазушы», 1975; Ұстаз. Роман. А., «Жазушы», 1979; Сулутөр. Роман. А., «Жазушы», 1983.''<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref>

==Сілтемелер==
* [[Қордай]]
* [[ҚазПИ]]
* [[Достар]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]

{{Bio-stub}}

Сансызбай Сарғасқаев

2015-02-11T09:08:44Z

Kaiyr:

Сансызбай Сарғасқаев

2015-02-11T09:08:44Z

Kaiyr:

Сансызбай Сарғасқаев

2015-02-11T09:08:44Z

Kaiyr:

Тілдердің топтастырылуы

2014-10-16T05:35:29Z

Kaiyr:

'''Тілдердің топтастырылуы (таптастырылуы)''' — дүние жүзіндегі тілдердің туыстық жақындығына және [[грамматика]]лық құрылысындағы ұқсастықтарына қарай бөлінуі. Бұл белгілеріне қарай дүние жүзіндегі тілдері типологиялық ([[морфология]]) (қ. Тілдердің морфологиялық-типологиялық топтастырылуы), [[генеалогия]]лық ([[туыстық]]) (қ. Тілдердің генеалогиялық топтастырылуы) болып екі үлкен топқа топтастырылады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>

'''Тілдердің топтастырылуы''' [[Орыс тілі|орыс]] классификация языков — зерттеу мақсатына сай ұқсас белгілеріне қарап әлемдік тілдерді жіктеп топтастыру. Тілдердің топтастырылуы проблемасы тілдерді салыстырып зерттеу нәтижесінде туған, оның екі түрі бар: тілдердің генеалогиялық топтастырылуы және типологиялық топтастырылуы.
Бұлардың алғашқысы — тілдердің туыстығына, кейінгісі — тілдердің формалдық және [[семантика]]лық ұқсастығына негізделеді.
Мақсаты жағынан бұлар бір-біріне жақындамайды, бірақ принципі жағынан байланысты болуы мүмкін. Мәселен, тілдердің генеалогиялық топтастырылуы тек болжам түрінде болған жағдайда көбінесе типологиялық белгілерге негізделеді. Ал олардың дербестігі тілдердің генеалогиялық топтары анықталған жағдайда типологиялық топтастырылу мүмкіндігінен байқалады.
Тілдердің топтастырылуынын аймақтық Тілдердің топтастырылуы деп аталатын үшінші түрі бар, ол өз дербестігін сақтағанымен, жоғарыдағы екі топтастырылудың аралығында болып келеді. Аймақтық тілдердің топтастырылуында тілдердің не диалектілердің түйісуіне байланысты тілдік
белгілер маңызды рөл атқарады.
Тілдердің топтастырылуын [[генетика]]лық тұрғыда қарастырғанда отбасы, топ, тарау т.б. [[таксономия]]лық (туыстық жақындықты білдіретін) категориялар; типологиялық тұрғыда — тип, класс; аймақтық тұрғыда — аймақ, аудан, зона сияқты категориялар пайдаланылады. Тілдер одағы аймақтық тілдердің топтастырылуының ерекші түрі болып табылады, тек генеалогиялық тілдердің топтастырылуында абсолюттік сипат бар, себебі әрбір тіл тек белгілі бір генеалогиялық топқа кіреді, ол өзгермейді. [[Типология]]лық тілдердің топтастырылуы тіл құрылымы тарихи өзгеріп отыратындықтан, қашанда қатыстық (тұрақты емес) сипатта болады, ал аймақтық тілдердің топтастырылуы неғұрлым тұрақты сипатта болып келеді.
Тілдердің топтастырылуы мәселелері 19 ғ.-дан бері зерттеле бастады. Бұл саладағы алғашқы күрделі еңбектердің бірі — И. К. Аделунгтың "Митридат" еңбегі, онда тілдердің топтастырылуының үш түрі бірге қарастырылған. 20 ғ. орта тұсынан бері тілдердің топтастырылуының әр түрінің теориялық принциптері жиі талқылана бастады. Көптеген тілдердің
([[Африка]], [[Океания]], [[Полинезия]]) генеалогиясы әлі анықталған жоқ. Кейбір тілдердің туыстығы өте көне заманда болғанына байланысты метагенеалогиялық топтастыру (ностратикалық тілдер) мәселесі түрінде қарастырылуда.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі —
Алматы. "Сөздік-Словарь", 2005. ISBN 9965-409-88-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Тілдер]]

{{Stub}}

[[ru:Скрещивание языков]]

Саяси глобалистика

2014-10-15T20:33:08Z

Kaiyr:

{{merge|Глобалистика}}
'''Саяси глобалистика''' - [[жаһандану]] үрдісінің саяси [[аспект]]ілерін зерттеу. Саяси [[глобалистика]]ның ерекшелігі - бүл ғылым жаһандық мәселелерді тек сипаттаумен шектелмейді, ол [[ядролық]], [[азық-түлік]]тік, [[энергетика]]лық, т.б. жаһандық мәселелерді шешудің саяси құралдары мен әдістерін ұсынады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>

''Саяси глобалистиканың әдіснамалық негізі'' - жаһандану үрдісін өркениеттің саяси қорытындысының болуы мүмкін нәтижесі ретінде қарастыратын өркениеттік немесе әлеуметтік-мәдени әдістер.

'''Глобалистика''' - жалпы [[адамзат]]тық өмірлік мәні бар мәселелері туралы ғылыми ілімдердің пәнаралық жүйесі.<ref name=a1>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref>

Саяси глобалистиканың міндеті адамзат қарамағындағы болашақ баламасын дайындау және анықтау болып табылады. Өркениеттік тәсіл шеңберінде саяси глобалистика пәні жаһандану үрдісін тарихи [[динамика]]да қарастырады. Яғни, түтас өзара байланыстағы әлемнің қалыптасуын өркениеттердің шығармашылық [[диалог]]ы ретінде қарастыру.

Саяси глобалистиканың ең маңызды мәселелерінің біріне өркениеттер диалогы [[түжырым]]ын уақыттың жаһандық мәселелеріне жауабы ретінде қалыптастыру жатады.

Осы мәселені шешу саяси глобалистиканың міндеттер шеңберін анықтайды:
* жаһандық әлемдегі саяси диалогтың құндылық өлшемін анықтаушы әлемдік өркениеттегі негізгі әлеуметтік-мәдени құндылықтарды салыстырмалы талдау;
* өркениетаралық өзара қарым-қатынастың саяси стратегиясын салыстырмалы талдау;
* жаһандық әлемдегі [[униформиз]] мен [[гегемонидық]]қа балама ретінде адамгершілік жаһандық идеясын дайындау;
* жаңа [[гуманитария|гуманитарлық]] бітімгершілік түжырымын әр түрлі өркениеттердің құндылықтарын келістіру үрдісі ретінде негіздеу;
* жаһандық саяси уақыт пен кеңістік қалыптастыратын жаңа мәселелерді зерттеу;
* жаһандану үрдісіндегі кейбір ауытқушылықтарды зерттеу;
* жаһандануға балама жолдарды салыстырмалы талдау.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Саясат]]

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Саясаттану]]

{{Stub}}

Санат:Фармацевтика

2014-04-16T18:28:47Z

Kaiyr: Жаңа бетте: Санат:Медицина

[[Санат:Медицина]]

Санат:ҚазМұнайГаз

2014-04-16T18:23:38Z

Kaiyr: Жаңа бетте: Санат:Қазақстан компаниялары

[[Санат:Қазақстан компаниялары]]

Санат:ArcelorMittal Теміртау

2014-04-16T18:23:30Z

Kaiyr: Жаңа бетте: Санат:Қазақстан компаниялары

[[Санат:Қазақстан компаниялары]]

Василий Владимирович Васильченко

2012-08-24T04:38:03Z

Kaiyr: Kaiyr Васильченко бетін Василий Владимирович Васильченко бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырылмады)

'''Васильченко''' ''Василий Владимирович'' (31.12.1928 Алм.), [[спорт]] ардагері, бүкілдүниежүзілік дәрежедегі спорт төрешісі, ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1980), 1965-85 ж.ж. Шығыс Қазақстан унтінің дене тәрбиесі кафедрасының меңгерушісі, доцент. "''Дене тәрбиесі мен спортқа еңб.сің. қайраткері''" (1987), "ҚазКСР-і білім беру ісінің үздігі" (1998).

<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]

Эдуард Михайлович Григорян

2012-08-24T04:36:38Z

Kaiyr: Kaiyr Григорян бетін Эдуард Михайлович Григорян бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырылмады)

'''Григорян''' ''Эдуард Михайлович'' (25.12. 1935 [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]-25. 07.1996, [[Өскемен]]), [[ҚазКСР]]- інің [[ЕСЖ]]-сы, [[Томск|Томскіде]] дене тәрбиесі институтын бітіргеннен кейін, Өскеменге келіп жоғары оқу орындарында еңбек етті, ШҚО-сында а-тиканың негізін қалаушы, 30-дан астам спортшыны дайындаған.

<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]