Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Жүсіп Бисариев

2026-05-01T17:01:51Z

Janugyl:

'''Бисариев Жүсіп''' (5.5.1913, бұрынғы [[Сырдария ауданы]] [[Қостам]] елді мекеніне қарасты 17 ауылы – 18.3.1978, [[Қызылорда қаласы]]) – қызметкер. [[Қазақ КСР]]-на еңбек сіңірген қайраткер. [[Тараз теміржолшылар училищесі]]н (1933), Алматыдағы жоғары [[партия]] мектебін (1951) бітірген 1928 – 41 жылы [[Перовск]] теміржолындағы депода [[слесарь]], [[паровоз]] машинисінің көмекшісі болды. 1941 – 43 жылы [[2- дүниежүзілік соғыс]]қа қатысады. 1943 – 46 жылы облыстық [[партия]] комитеті әскери бөлімінің нұсқаушысы, 1946 – 49 жылы [[Қазалы]], [[Арал]] аудан партия комитетінің екінші хатшысы, [[Арал]] аудан комитетінің 1-хатшысы (1951 – 53), 1953 – 69 жылы [[Сырдария]] аудан атқару комитетіті төрағасының орынбасары, «[[Коммунизм]]», «[[1 май]]» ұжымшарларының төрағасы, [[Жалағаш ауданы]] «[[Жаңадария (ауыл)|Жаңадария]]» кеңшарының директоры қызметтерін атқарды. 1969 жылы республика дәрежедегі зейнеткерлікке шығып, облыс саңыраулар қоғамының оқу-өндірістік кәсіпорнының директоры болып істеді. 2-дәрежелі [[Отан соғысы]] орденімен, бірнеше [[медаль]]дармен марапатталған.

==Дереккөздер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Көпей Бимағанбетов

2026-05-01T14:24:47Z

Janugyl:

'''Көпей Бимағанбетов''' (1890, [[Шиелі ауданы]] «[[Шал шұңқыры]]» елді мекені – 1968, сонда) – қайраткер. [[Перовск]] (қазіргі [[Қызылорда]]) қаласындағы [[қазақ]]-[[орыс]] мектебінде оқыған. 1918 жылы Шиелі ауданда қазіргі «[[Бидайкөл]]» ұжымдық шаруашылығы орналасқан елді мекеннен алғаш мұсылман жастарына арналған мектеп ашуды ұйымдастырып, кейін оның директорлығына тағайындалды. 1923 – 25 жылы [[Ақмешіт]] уезіне қарасты «[[Қосшы]]» одағы уездік-қалалық комитетінің мүшесі, жауапты хатшысы, 1925 – 26 жылы Шиелі атқару комитетінің төрағасы болды. 1929 – 31 жылы [[Қызылорда уезі]] 27-телімінің [[халық соты]], [[Қазалы]], [[Қармақшы]] аудандарында халық соты, 1931 – 36 жылы оңтүстік Қазақстан облысының [[Сайрам]], [[Леңгір]], [[Шаян]], [[Келес]] аудандарында халық соты, ауданы ұжымшарлар одағы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарады. 1936 – 38 жылы [[қуғын-сүргін кезең]]інде туған ауылына оралып, сонда қызмет істеді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> <ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}
== Дереккөздер ==
<references />
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]

Әлім Байжанұлы Бижанов

2026-05-01T14:19:55Z

Janugyl:

{{Тұлға|Есімі=Әлім Бижанов|Туған күні=16.01.1961|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]], Абай ауылы|Мамандығы=[[мал дәрігері]], ғалым|Білімі=[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Алматы зоотехника-малдәрігерлік институты]] (1984), Орта Азия мемлекеттік университеті (2003)}}

'''Әлім Байжанұлы Бижанов''' ''([[16 қаңтар]] [[1961 жыл]], [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]], [[Абай (Арал ауданы)|Абай ауылы]])'' – [[ауыл шаруашылығы]] ғылымдарының докторы ''(1999 жыл)'', профессор ''(2005 жыл)''.

* [[Қазақ Ұлттық Аграрлық Университеті|Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын]] ''(1984 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті)''
* [[Орта Азия мемлекеттік университеті]]н ''(2003 жылы)'' бітірген.
* ''1984–86 жылдары'' [[Ақтөбе облысы]], [[Мәртөк ауданы]]нда мал дәрігері
* ''1986 жылдан'' [[Атырау ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институты|Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында]] аспирант, кіші және аға ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі қызметінде.
* Ғылыми еңбектері жылқы малының жұқпалы ауруларының таралуы және оған қарсы күрес шараларын зерттеуге арналған.
* 157-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 17 патент пен 3 авторлық куәлігі бар.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том</ref><ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:16 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1961 жылы туғандар]]
[[Санат:Арал ауданында туғандар]]
[[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ветеринарлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтының профессорлары]]

Оңғарбек Бердібаев

2026-05-01T14:12:43Z

Janugyl:

{{Тұлға|Есімі=Оңғарбек Бердібаев|Туған күні=07.11.1911|Қайтыс болған күні=07.01.1972|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Жаңақорған ауданы]], Төменарық ауылы
|қайтыс болған күні = 07.01.1972|Қайтыс болған жері=[[Алматы]]|Мамандығы=[[дерматолог]], ғалым|Білімі=[[Қазақ ұлттық медицина университеті|Қазақ медицина институты]] (1937)|Марапаттары={{Еңбек Қызыл Ту ордені}} [[Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері]]}}

'''Бердібаев Оңғарбек''' (7.11.1911, [[Қызылорда облысы]] [[Жаңақорған ауданы]] [[Төменарық ауылдық округі|Төменарық ауылы]] – 7.1.1972, [[Алматы]]) – [[дерматолог]]-ғалым, [[медицина]] [[ғылым]] докторы (1955), профессор (1956), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1961). Қазақ медицина институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) бітірген (1937). 1937 – 46 жылы сол институтта тері-венерология кафедрасында ординатор, ассистент, [[доцент]], 1946 – 52 жылы [[Қазақстан Өлкелік патология]] институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, директоры, [[микология]] секторының меңгерушісі. 1952 – 56 жылы Қазақ тері-[[венерология]] ғылым-зерттеу институтының директоры, 1956 жылдан өмірінің соңына дейін [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Қазақ ұлттық медицина университетінде]] кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері таз ауруларын емдеуге арналған. Тері-венерология ([[трихофития]], [[микроспория]]) ауруларын емдеу әдістерін табуға елеулі еңбек сіңірген [[Еңбек Қызыл Ту]] орденімен марапатталған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref><ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Камал Бердәулетов

2026-05-01T14:03:39Z

Janugyl:

'''Камал''' '''Бердәулетов''' (12.12.1923жылы туған, [[Жалағаш ауданы]], Елтай а., [[Қалжан ахун мешіті]]нің маңы) – [[соғыс]] және еңбек ардагері, шаруашылық ұйымдастырушысы. [[Қызылорда]] педагогикалық институтының (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетті]]) [[тарих]] факультетін, Алматы зоовет институтын ([[ҚазҰАУ]]) бітірген 1945 жылдан ұжымшар басшысы. 1954–61 жылы [[Жалағаш ауданы]] ауыл шаруа инспекциясының бастығы. 1961–63 жылы [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш]], [[Қармақшы]] ауданы [[атком]] төрағасының орынбасары, Қармақшы өндірістік басқарма бастығының мал шаруа жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. 1963 жылы Жалағаш ауданда қой өсіретін «[[Аққыр]]» кеңшарының директоры, 1973 жылдан жаңадан ұйымдасқан облыс қой кеңшарлары басқармасының бастығы, 1976–86 жылы облыстық мал бордақылау және дайындау жөніндегі мамандандырылған бірлестіктің бас директоры болған. 1993 жылдан облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы. «Іздегенге резерв көп немесе «[[Аққыр]]» ақиқаты» (1976), «[[Бұқарбай батыр]]» (1993), «[[Ата жұрт]]» (1998) атты кітаптары жарық көрген.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том </ref> Қызыл жұлдыз (1943), [[Еңбек Қызыл Ту]] (1986), «[[Құрмет]]<nowiki/>» (2007) ордендерімен марапатталған. Жалағаш ауданының (2007), Қызылор да облысының (2008) құрметті азаматы. <ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

== Дереккөздер ==

Хасан Шаяхметұлы Бектұрғанов

2026-05-01T13:47:48Z

Janugyl: Дереккөз енгізілді

'''Бектұрғанов Хасан Шаяхметұлы''' (1922, [[Мамлют ауданы]] [[Мамлют]] қаласы — 1987, [[Тараз]] қаласы) — [[партия]] және қоғам қайраткері.

[[Арғын]] тайпасының [[Қарауыл руы]]нан шыққан.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://zonakz.net/2007/09/20/%d0%b2%d0%be%d0%b7%d0%b3%d0%bb%d0%b0%d0%b2%d0%b8%d1%82%d1%8c-%d0%ba%d1%8b%d0%b7%d1%8b%d0%bb%d0%be%d1%80%d0%b4%d0%b8%d0%bd%d1%81%d0%ba%d1%83%d1%8e-%d0%be%d0%b1%d0%bb%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8c-%d0%bf/|title=Возглавить Кызылординскую область проще уроженцу Китая, чем местному алшыну|website=zonakz.net|access-date=2021-12-27}}</ref>

1941 жылы [[Фрунзе]] ([[Бішкек]]) жаяу әскер училищесін, [[Алматы]]дағы КОКП ОК жанындағы [[Жоғары партия мектебі]]н (1958) бітірген. 1941 жылы [[Қызыл армия]] қатарына шақырылып, 38-атқыштар дивизиясының құрамында взвод командирі болып, Калинин және Солтүстік-батыс майдандардағы шайқастарға қатысқан. 1942 жылы сәуір айында 8-гвардия [[И.В. Панфилов]] дивизиясында [[полк]] комсоргы, 1943 жылдың сәуір айынан 19-гвардия атқыштар дивизиясында полк комсоргы бола жүріп, соғысты аяқтайды. [[Петропавл]] қаласына оралған соң [[Солтүстік Қазақстан облысы]] партия комитетінің нұсқаушысы; кейіннен Совет (қазіргі [[Аққайың ауданы]]) ауданы партия комитетінің хатшысының орынбасары; 1958 — 66 ж. [[Көкшетау]], кейіннен [[Ақтөбе облысы]] партия комитеттері хатшысының 2-орынбасары, атқару комимтетінің төрағасы; 1966 — 83 жылдары [[Қызылорда]], [[Жамбыл облысы]] партия комитеттерінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Бірнеше ордендермен және медальдармен марапатталған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том</ref><ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:1922 жылы туғандар]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар]]
[[Санат:1987 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Жамбыл облысы тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]
[[Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]
[[Санат:Қазақстан КП Жамбыл облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]

{{stub}}

Бекбауыл Өтегенұлы

2026-05-01T13:44:42Z

Janugyl: Дереккөз енгізілді

'''Бекбауыл Өтегенұлы''' ([[1788 жыл|1788]], [[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]] - шамамен [[1874 жыл|1874]], [[Хиуа]]) - [[би]]. [[Әлімұлы]] тайпасының Кішкене [[Шекті]] руынан шыққан.<ref>https://e-history.kz/kz/publications/view/3770 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131071829/https://e-history.kz/kz/publications/view/3770 |date=2020-01-31 }}</ref>

Ел бірлігі мен татулығын сақтауға күш салған. Сондай-ақ, ол өзінің ұлы - [[Құлбарақ]] батырмен бірге [[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі|Жанғожа]] бастаған [[Хиуа хандығының Қазақстанға шапқыншылығы|Хиуа]] мен [[Қоқан хандығы|Қоқан]]н хандықтарының езгісіне қарсы күреске және [[Ресей империясы|Ресей отаршылдығы]]на карсы көтеріліске қатысқан. Хиуа ханы алдына барып, елдің талап-тілегін жеткізген. Оны Хиуа ханы у бергізіп өлтірткен.

Қызылорда облысының Арал ауданында [[Бекбауыл]] атында елді мекен бар.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1788 жылы туғандар]]
[[Санат:Арал ауданында туғандар]]
[[Санат:1874 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Хиуада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары]]

Жұмағазы Бәйімбетов

2026-05-01T13:33:19Z

Janugyl: Дереккөз енгізілді

{{Тұлға|Есімі=Жұмағазы Бәйімбетов|Туған күні=1874 жыл|Туған жері=Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы|Қайтыс болған жері=Алматы|Қайтыс болған күні=1931 жыл|Білімі=Бұхарадағы діни медресе|Не үшін белгілі=Қармақшы көтерілісі жетекшілерінің бірі}}
'''Жұмағазы Бәйімбетов''' ([[1874]], [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] - [[1931]], [[Алматы]]) – [[Қармақшы көтерілісі]] жетекшілерінің бірі.

* [[Бұхара]]дағы діни [[медресе]]де білім алған.
* 1930 жылы Кеңес өкіметінің ұжымдастыру саясаты кезіндегі [[зорлық]]-зомбылығына қарсы Қармақшы ауданы шаруаларының ірі тобына басшылық жасады. Олар [[Жосалы станциясы]]ның солтүстік-шығыс жағындағы [[Қарақұм]] деген жерде жиналған [[Қазалы]], [[Арал]], Тереңөзек ([[Сырдария ауданы|Сырдария]]), [[Ырғыз]] аудандары көтерілісшілеріне барып қосылды. Бәйімбетов [[Орынбор]]дан, [[Қызылорда]]дан, [[Ташкент]]тен, [[Орск]]іден жіберілген жазалаушы отрядтарға қарсы күресте шебер ұйымдастырушы ретінде көзге түсті. [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]] бастаған үкіметтің арнайы комиссиясымен келіссөздер жүргізуге қатысып, ел ішіндегі [[саяси қуғын-сүргін]]ді доғаруды, халықтың діни сенімін қадірлеуді талап етті. Ол көтерілісшілердің Д. Қараев бастаған тобы кеңестік билікті мойындағанына қарамастан, шағын топпен қарулы қарсылықты жалғастыра берді.
* Бәйімбетов 1930 жылы мамырдың соңында қолға түсіп, ОГПУ ''“үштігінің”'' 21 қарашадағы үкімімен ату жазасына кесілді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Bio-stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1874 жылы туғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]

Құрманбек Бәкірұлы

2026-05-01T13:25:15Z

Janugyl:

'''Бәкірұлы Құрманбек''' (1944 жылы туған, [[Қызылорда облысы]] [[Шиелi ауданы]] Бала би ауылы) – ауыл шаруашылық ғылым докторы ([[2003]]). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын ([[1967]], қазiргi Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бiтiрген. Институтты бiтiргеннен кейін ауыл шаруашылығы ғылым саласында еңбек еттi. [[1995]] жылдан осы кезге дейiн [[Арал]] өңiрi агроэкология және ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты директорының ғылыми жұмыстар жөнiндегi орынбасары. Ол ғылыми қызметкер, топ жетекшісі, бөлім меңгерушісі, ғалым - хатшы қызметтерін және институтының бастапқы партия ұйымы бюросының хатшысы міндетін атқарған. Ол бiрнеше күрiш сорттарының, оның iшiнде «[[Маржан]]» және «[[Ару]]» сорттарының негiзгi авторы. Бәкірұлының 80-дей ғылыми еңбегi, 1 монографиясы жарық көрген. Қ. Бәкірұлы ғылыми іссапармен Үндістанда, Филиппинде, Қытыйда, Италияда және [[ТМД]] елдерінде болып Халықаралық ғылыми конференциялар мен конгрестерге қатысқан, баяндамалар жасаған. Ол [[2003]] жылы ауыл шаруашылығы ғылыми саласында республикада алғышқылырдың бірі болып «өнімділікке және бейімділікке бағытталған Қазақстандағы күріш селекциясы» тақырыбында мемлекеттік тілде докторлық дессертация қорғады. Қ. Бәкірұлы ғылыми және қоғамдық жұмыстағы жетістіктері үшін [[Қызылорда облысы]] халық депутаттары Кеңесінің, облыс әкімі мен мәслихатының, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ұлттық Аграрлық зерттеулер орталығының, Бүкілодақтық лениншіл жастар одағының, [[КСРО]] ішкі істер министрлігінің Құрмет грамоталарымен, КСРО халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің қола медалімен марапатталған. Ол «КСРО өнертапқышы» белгісінің, [[1997]] жылғы Қазақстан Республикасы мемлекеттік ғылыми стипендиясының,[[2006]] және [[2008]] жылдардағы Қызылорда облысының әкімі стипендияларының иегері, ал [[2004]] жылы «[[Құрмет]]» орденімен марапатталған. [[2014]] жылы «Ауыл шыруашылығы саласының үздігі» төс белгісінің иегері болады. Оған [[2018]] жылы «Шиелі ауданының құрметті азаматы» атағы берілді.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
{{stub}}

== Дереккөздер ==
<references />
[[Санат:Қызылордада туғандар]]

Бәйтік батыр Бәймембетұлы

2026-05-01T13:18:46Z

Janugyl: /* Дереккөздер */

'''Бәйтік Бәймәмбетұлы''' (шамамен 1762–1841) — қазақ батыры. [[Алшын]] тайпасының [[Шөмекей]] руынан.<ref name="Усенбаев Т. 0"> Алшын шежіресi (Адам Атадан өзіме шейін) / Усенбаев Т. – Кызылорда, Тумар, 2003. - 464 бет.</ref>

[[Хиуа]] мен [[Қоқан хандығы|Қоқан]] хандықтарының жергілікті халыққа жасаған озбырлық әрекеттеріне қарсы тұрған.

[[Қазақ|Қазақтардың]] [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадария]] өзенінің бойына қоныстануына басшылық жасады. Бәйтіктің өмір жолы мен жорықтары туралы [[Балқы Базар]], [[Тұрмағамбет Ізтілеуов]], Шораяқтың Омары шығармаларында айтылады. Батырдың [[қалмақтар]] мен Хиуа, Қоқан басқыншыларына қарсы жорықтарында көтерген ақ туы баласы [[Тоғанас батыр Бәйтікұлы|Тоғанас]] батырға ауысқан.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

== Шежіресі ==
Бәйтік – Тойқожа – Өтебай – Әлдеберлі – Келмембет (Сарқасқа) – Келдібай – Бозғыл (Бозғұл) – Шөмекей

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1762 жылы туғандар]]
[[Санат:1841 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]

Әлібек Бәйкенов

2026-05-01T13:16:34Z

Janugyl: /* Дереккөздер */

'''Әлібек Бәйкенов''' ([[1889 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] - [[1944 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]]) - [[ақын]].

* [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында [[Нартай Бекежанов]]тың концерттік бригадасының құрамында болған.
* 1943 жылы Республикалық айтыста [[Орынбай Тайманов]]пен жыр сайысына түскен.

* Шығармалары ''“Пернедегі термелер” (1965), “Айтыс”'' (3-том, 1966) жинақтарында жарияланды. Ақынның жеке туындылары мен ел арасынан жинаған материалдары [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның [[Орталық ғылыми кітапхана]]сының сирек [[қолжазбалар қоры]]нда, [[Әдебиет және өнер институты]]ның [[Қолжазбалар орталығы]]нда сақтаулы.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref><ref>“Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1889 жылы туғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Айтыс ақындары]]
[[Санат:Халық ақындары]]

Жүсіпбек Басығараұлы

2026-05-01T12:54:04Z

Janugyl:

'''Жүсіпбек Басығараұлы''', Жүсіпбек Басығарин (туған жылы белгісіз, [[Қызылорда облысы]], [[Сұлутөбе]] қонысы – [[1920]], [[Ташкент]]) – [[ақын]], аудармашы.

“Қыз балаларға” (1913), “Бозбалаларға” (1914), “Жас әйелдерге” (1914) атты дидактикалық өлеңдері “Айқап” журналында, “Ақымақтарға” (1913), “Өлең-жыр” (1914), “Интеллигент” (1914), т.б. өлеңдері “Қазақ” газетінде, “Жазушыларға” (1917), “Отағасы” (1917), “Неғып жатыр?” (1917) өлеңдері “[[Алаш]]” газетінде жарияланған. Жүсіпбек Басығараұлының публицистикалық мақалалары өте көп. Жүсіпбек Басығараұлы Нысанбай жыраудан "Кенесары - Наурызбай" жырын жазып алып, 1923 жылы Мәскеудегі Күн Шығыс баспасынан шығарған. 1926 жылы Мәскеуден Жүсіпбек Басығаринның құрастыруымен "Тазша (өтірік сөздер, өлеңдер)" кітабы басылып шыққан. "Тазша батаның қырық өтірігі" аталатын қазақ ертегісі тұңғыш рет осы жинақта жарияланған. Халық [[ауыз әдебиеті]] үлгілерін жинау ісіне де елеулі үлес қосқан. Нысанбай жыраудан “[[Кенесары – Наурызбай]]” жырын жазып алған. Бұл жыр 1923 жылы Мәскеудегі Күншығыс баспасынан Н.Төреқұловтың алғы сөзімен жарыққа шыққан. 1926 жылы Мәскеуден Жүсіпбек Басығараұлының құрастыруымен “Тазша (өтірік сөздер, өлеңдер)” кітабы басылып шыққан. “[[Тазша баланың қырық өтірігі]]” аталатын қазақ ертегісі тұңғыш рет осы жинақта жарияланған. Төреқұлов, [[Халел Досмұхамедов|Х.Досмұхамедов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынов]], [[Шоқай Мұстафа|М.Шоқай]], [[Сұлтанбек Қожанов]], [[Мұратбаев Ғани|Ғ.Мұратбаев]], т.б. қоғам қайраткерлері Жүсіпбек Басығараұлының шығармашылық еңбегін жоғары бағалап, оған қолдау көрсетіп отырған. Ақынның әдеби мұрасы арнайы зерттелмеген.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998, ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1920 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер]]

Баспан Құлымбайұлы

2026-05-01T12:53:05Z

Janugyl: /* Дереккөздер */

'''Баспан Құлымбайұлы''' ([[1843 жыл|1843]], [[Қазалы уезі]]не қарасты [[Көшербай болысы]] – [[1915 жыл|1915]], [[Қазалы ауданы]]) – [[ақын]], [[жырау]]. [[Кіші жүз]]дің '''[[Шөмекей]]''' руы ''Бозғыл (Бозғұл)'' бұтағынан шыққан<ref name="Дайрабаев Т. 0"> Кете Шомекей шежіресі / Дайрабаев Т. – Алматы, Ана тілі, 1995. - 167 бет.</ref>.

Ел арасына тараған «Есенгүл қаратамыр Баспан жырау, қиырын талай жердің басқан жырау» деген сөз оның көп жерлерде болғандығын аңғартады. Баспанның «Төребай биге», «Көңіл қосымен», «Самұратқа», «Бәшкеннің Оспанына», «Өзім туралы», тағы басқа өлеңдері сақталған. Ақын өлеңдерінде ел жақсыларын татулыққа, бірлікке шақырады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref><ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

''[[Шежіре]]: Баспан-Құлымбай-Баймұрат-Ақсақ-Есенғұл-Құттығай-Қожас-Қаратамыр-Бозғыл-Шомекей<ref name="Дайрабаев Т. 0"/>''

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1843 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазалы ауданында туғандар]]
[[Санат:1915 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазалы ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]

Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай

2026-05-01T12:33:44Z

Janugyl: /* Дереккөздер */

{{Жазушы
|Есімі = Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай
|Суреті =
|Туған күні = 21.05.1946
|Туған жері = [[Қызылорда облысы]] {{туғанжері|Шиелі ауданы|Шиелі ауданында}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|Ұлты = Қазақ
|Мансабы = [[жазушы]], драматург
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = әңгіме, хикаят, драма, мақала
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = қазақ тілі
|Дебюті =
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Құрмет ордені}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
|Сыйлықтары = "Алаш" халықаралық әдеби сыйлығының иегері
|Қолтаңбасы =
}}
'''Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай''' ([[1946 жыл]]ы [[21 мамыр]]да [[Қызылорда облысы]] [[Шиелі ауданы]]нда туған) — [[жазушы]], драматург. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2013 жыл|2013]]).

== Өмірбаяны ==
* 21 мамыр 1946 ж. «Бірінші май» ауылы, Сұлутөбе ауылдық округі, Шиелі ауданы, Қызылорда облысында туған.
* 1953-1964 ж. "Бірінші май" ауылындағы С. Орджоникидзе атындағы онбір жылдық орта мектептің оқушысы.
* 1964-1966 ж. «Бірінші май» кеңшарында аға шопан.
* 1966-1971 ж. Қазақ Мемлекеттік университеті журналистика факультетінің студенті.
* 1971-1976 ж. «Білім және еңбек» журналының бөлім меңгерушісі.
* 1976-1985 ж. «Жалын» баспасының бөлім меңгерушісі.
* 1985 -1996, 2003-2005 ж. Ғ. Мүсірепов атындағы жастар мен балалар театрының әдебиет бөлімінің меңгерушісі.
* 1992-2017 ж. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы Төрағасының орынбасары.
* 2002-2017 ж. «Алтын бесік» журналының бас редакторы.
* 2020 ж. "[[Отандастар қоры]]" КеАқ-тың сарапшысы.
* 2008 жылдан қазірге дейін Т. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясының курс жетекшісі, профессор.

== Қоғамдық қызметі ==
* 1992 жылдан қазірге дейін Қазақстан Жазушылар одағының Басқарма мүшесі; 2012-2018 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының штаттан тыс хатшысы, 2000-2018 жылдары Одақтың Драматургия кеңесінің төрағасы
*2010-2019 жылдары «Нұр Отан» партиясы жанындағы мәдениет пен өнерді дамыту мәселелері жөніндегі «Мирас» қоғамдық кеңесінің мүшесі
* Қазақстан Театр қайраткерлер одағының төралқа мүшесі
* Қазақ ПЕН-клубының басқарма мүшесі
*2010-2019 жылдары Қазақ авторлар қоғамы Кеңесінің мүшесі
* 2018 жылдан қазірге дейін ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің жанындағы Театр өнері жөніндегі көркемдік кеңестің мүшесі.

== Шығармалары ==
* Кітаптары: «Көктем тынысы» ( жас ақындар жинағы), «Тұңғыш», «Жұлдызың жансын!», «Алтын сағым», «Құм мен қызғалдақ», «Шөл», «Дала мен дария», «Красная гармонь», «Цветы и камень» ( бірнеше авторлардың жинағы), «Сыр мен Сарысу», «Ғажайып көктем» (екі томдық таңдамалы жинақ), «Қазақтың қызыл кітабы», «Ең әдемі келіншек», «Біз де ғашық болғанбыз», "Сыр мен Сарысу", "Алтын сағым", "Ауыл мен Алматы (үш томдық таңдамалы жинақ).
* Пьесалары: «Қыз жиырмаға толғанда», «Қазақша күрес, қандайсың?!», «Ең әдемі келіншек», «Біз де ғашық болғанбыз», «Әйелдер әлемі немесе ең жақсы еркек», «Тойдан қайтқан қазақтар», «Ғашықсыз ғасыр», «Сағыныш пен елес», «Өтірік айтпайтын адам», «Бостандық алар күн туса», «Қыл үстіндегі ғұмыр», "Асыл арман - Астана", «Ой бөлістім халқыммен» (радиопьеса), "Құдағилар хикаясы","Сағындым сені", «Жұлдызың жансын, жаным!», "Енелер мен келіндер", "Мәңгілік өмір - махаббат", "Қызылорданың қыздары", "Бағаналы батыр Тауасар", "Жымбала, Мико және қасқыр», «Менің әжем - сиқыршы», «Айпадтан шыққан алтын сақа».
* Публицистикалық мақалалары: «Қызыл кітапқа кіретін халық» (1991) «Театр тағдыры – ұлт тағдыры» (1989), «Еншіміз бөлінбеген ел едік» (1989), «Жазушы болған обалың өзіңе» (1991), «Қазақтың басын қоссақ деп...» (1993), «Қазыналы көштің қадірін білейік» (1993), Қазақ үкіметіне қазақ әдебиеті керек пе?» (2007), «Қазақтың қызыл кітабы-2» (2010), «Жолайрықта тұрған көш» (2014), «Қайда барасың, қазақ театры» (2015), «Кітабымыз оқылмаса, кімді кінәлаймыз?» (2016) т.б.

== Марапаттары ==
* «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2013)
* «Құрмет» ордені (2007)
* ҚР Президентінің Алғыс хаты (2011)
* халықаралық әдеби «Алаш» сыйлығы (2008)
* Қазақ ПЕН-клубы сыйлығы (2013)
* «Қазақстан Республикасына 10 жыл», «Қазақстан Республикасына 20 жыл», «Астанаға 10 жыл», «Қазақстан халқы ассамблеясына – 20 жыл», «Қызылорда облысына - 70 жыл», «Қазақ хандығына – 550 жыл», «Мұстафа Шоқайға – 125 жыл», «Нартай Бекежановқа – 125 жыл» Қазақ ұлттық университетіне 80 жыл» мерекелік медальдері. Қазақстан халқы Ассамблеясының қоғамдық «Бірлік» алтын медалі,
* Шиелі ауданының «Құрметті азаматы» (2009)<ref>«Қазақстан жазушылары» (Анықтамалық) Құрастарушылар С. Қамшыгер, Қ. Жұмашева. Алматы, «Ан-Арыс», 2009 ж.</ref><ref>«Біздің элита» 2-том, Алматы, «Қазақ университеті», 2014 ж.</ref><ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]

Тұрсын Балапанов

2026-05-01T12:29:42Z

Janugyl:

{{otheruses|Балапан (айрық)}}
'''Балапанов Тұрсын''' (1914, қазіргі [[Сырдария ауданы]] [[Далакөл]] ауыл округы - 13.1.1978, [[Сырдария ауданы]] [[Ақжарма (Сырдария ауданы)|Ақжарма]] ауылы) - еңбек ардагері. Еңбек жолын Аламесек (қазіргі [[Есет батыр ауылы]]) МТС-нда [[трактор]]шының көмекшісі болып бастаған. 1936 жылы [[Сұлутөбе]]дегі [[механизатор]]лар курсын бітірген. 1936 - 45 жылы Аламесек МТС-нда [[бригадир]], шеберхана меңгерушісі, бөлімше механигі, ал 1945 - 53 жылы аға [[механик]] қызметтерін атқарды. 1953 - 78 жылы қазіргі Ақжарма ауылында [[күріш]] өсірушілер звеносының жетекшісі болған. Ол күріш өсіруде Ы.[[Жақаев]]тың іс-тәжірибесін насихаттап, егіншілік мәдениеті мен мол [[өнім]] алу саласында көп еңбек еткен. Б. «[[Ленин]]», «[[Октябрь революциясы]]» [[орден]]дері және бірнеше [[медаль]]дармен марапатталған. [[Балапанов]]тың [[өмір]] жолы А.[[Тоқмағанбетов]]тің «[[Мұзбалақ]]» [[поэма]]сына арқау болған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> [[Ақжарма ауылдық округі (Сырдария ауданы)|Ақжарма ауылында]] көше атауы берілген.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

{{wikify}}
[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}
==Дереккөздер==

Баймұрат Есенбайұлы

2026-05-01T11:54:34Z

Janugyl: санат қосылды

'''Баймұрат Есенбайұлы''' (туған - өлген жылы белгісіз) — [[батыр]].<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> [[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] I-жартысында өмір сүрген. [[Ел]] аузындағы “[[Електің басы — Есенбай]]” деген қанатты сөздегі [[Есенбай]] — Баймұраттың әкесі. [[Баймұрат батыр]] [[Әбілқайыр]] ханның [[Ресей]]ге бодан болу ниетіне белсенді қарсылық көрсетіп, 1731 жылы қарашада жасағымен хан ордасын, М. Тевкелев басқарған [[Ресей]] елшілігі түскен үйді қоршап алады. [[Хан]] ауылынан жылқы айдап әкетеді. Тевкелев батырмен оңаша кездесіп, оны көндіреді. [[Әбілқайыр хан]]ның қайтыс болғанын естіген Баймұрат 1748 жылы қазанда анасы [[Бопай]]ға бара жатқан [[Нұралы хан|Нұралыға]] ерген 12 адамның бірі болып көңіл айтуға хан ордасына барады. Кейін Баймұрат хан кеңесінің мүшесі болады. Оның есімі қазақ жерін сыртқы жаулардан қорғауда асқан [[ерлік]] көрсеткен батыр, белгілі [[би]] ретінде ел есінде сақталған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref> Есімімен Сырдария ауданындағы бір ауыл аталады.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Қазақ батырлары]]