Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Бәкір Білеубаев

2026-07-12T11:12:41Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Бәкір Білеубаев
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Гурьев мемлекеттік педагогикалық институты]]ның ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1957]]
| Басқаруын аяқтады = [[1958]]
| Ізашары = [[Сүгірбай Байтықұлы Байтықов|Сүгірбай Байтықов]]
| Ізбасары = [[Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев|Қадыр Жаманбаев]]

| Туған күні = 1909
| Туған жері = №12 ауыл, Қарабалық болысы, {{туғанжері|Қостанай уезі| Қостанай уезінде}}
| Қайтыс болған күні = ?
| Қайтыс болған жері = ?
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
Қазақстанға 15 жыл
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Бәкір Білеубаев''' ([[1909]], №12 ауыл, Қарабалық болысы, [[Қостанай уезі]]) — тарих Қазақстанның батыс өңірінде халық ағарту ісі мен партия, кеңес органдарында жауапты қызметтер атқарған қайраткер. Гурьев педагогикалық институтының (қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) ректоры (1957–1958).

== Өмірбаяны ==
Білеубаев Бәкір 1909 жылы [[Қостанай уезі|Қостанай уезіндегі]] Қарабалық болысының №12 ауылында кедей шаруа отбасында дүниеге келген. [[Қостанай|Қостанайдағы]] қазақ-орыс педагогикалық техникумын бітірген.

Еңбек жолын 1930 жылы Жітіқара ауданындағы Жайлым мектебінде (шаруа жастары мектебі) мұғалім болып бастады.

1931–1932 жылдары [[Жітіқара ауданы|Жітіқара аудандық]] ағарту қызметкерлері одағының төрағасы.

1932–1933 жылдары Забелов мектебінің меңгерушісі болды.

1933 жылы Жітіқара аудандық оқу бөлімінің мектеп инспекторы-әдіскері болды.

1933–1937 жылдары [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысының]] Темір аудандық оқу бөлімін басқарды.

1935 жылы Ақтөбе облыстық партия бюросының шешімімен Семиозер аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды, алайда 1936 жылы қайтадан Темір аудандық оқу бөліміне оралды.

1937 жылы [[Ақтөбе]] қалалық оқу бөлімін басқарды.

1937–1940 жылдары Ақтөбе қазақ-орыс педагогикалық училищесінің директоры болды.

1940 жылы Алматы облыстық оқу басқармасында мектеп секторының меңгерушісі, кейін басқарма бастығының орынбасары қызметін атқарды. Ұлы Отан соғысы жылдары Семей облыстық оқу бөлімін басқарды.

1946 жылдан бастап [[Көкшетау облысы|Көкшетау облыстық]] партия комитетінің үгіт-насихат жөніндегі хатшысы болып еңбек етті. Осы кезеңде Мәскеудегі КОКП Орталық Комитетінің жанындағы Жоғары партия мектебінде оқыды. Кейін Ақтөбе аудандық және облыстық партия комитеттерінде хатшы, Гурьев облыстық оқу бөлімінде кәсіптік-техникалық білім беру басқармасының бастығы қызметтерін атқарды.

1957–1958 жылдары [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Гурьев педагогикалық институтының]] ректоры болды<ref>https://asu.edu.kz/en/university/people/Rector/6685/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210504155129/https://asu.edu.kz/en/university/people/Rector/6685/ |date=2021-05-04 }}</ref>.

Партиялық және ағарту саласындағы еңбегімен аймақтың білім беру жүйесінің қалыптасуына үлес қосты<ref>https://asu.edu.kz/upload/iblock/b22/nauryz.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428111727/https://asu.edu.kz/upload/iblock/b22/nauryz.pdf |date=2021-04-28 }}</ref>.

== Марапаттары ==
1935 жылы «Қазақстанға 15 жыл» төсбелгісімен марапатталған<ref>https://centrasia.org/person.php?st=1431975176</ref>.

== Сілтеме ==
Уралбаев Ж. А. Почитаемые люди земли Казахской. 6-кітап. — Алматы: Дәуір, 2002. ISBN 9965-517-07-X.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]

Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев

2026-07-11T00:59:44Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]]ның ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[2008]]
| Басқаруын аяқтады = [[2012]]
| Ізашары = [[Арыстан Мәуленұлы Ғазалиев|Арыстан Ғазалиев]]
| Ізбасары = [[Мейір Ғариполлаұлы Ескендіров|Мейір Ескендіров]]
| Титулы_2 = [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]ның ректоры
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Басқара бастады_2 = [[2012]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[2016]]
| Ізашары_2 = [[Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов|Алтай Қазмағамбетов]]
| Ізбасары_2 = [[Абзал Ахатұлы Талтенов|Абзал Талтенов]]
| Туған күні = 5.02.1957
| Туған жері = Қазгородок ауылы, {{туғанжері|Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданында}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы = Мамраева Алма Құрамысқызы
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Құрмет ордені}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}-
{{!}} {{ҚР Конституциясына 10 жыл}} {{!!}} {{ҚР Конституциясына 20 жыл}} {{!!}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} {{!!}} {{Астанаға 20 жыл медалі}}
{{!}}-
{{!}} {{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}}
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев''' ([[5 ақпан]] [[1957]], Қазгородок ауылы, [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]], [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ КСР]]) — мемлекет және қоғам қайраткері, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VI шақырылымының депутаты.

== Өмірбаяны ==
Мамраев Бейбіт Баймағамбетұлы 1957 жылы 5 ақпанда [[Қарағанды облысы|Қарағанды облысының]] [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданындағы]] Қазгородок ауылында дүниеге келген.

Еңбек жолын 1973 жылы Қарағанды облысындағы Чкалов атындағы совхозда жұмысшы болып бастаған.

1980 жылы [[Қарағанды мемлекеттік университеті|Қарағанды мемлекеттік университетінің]] филология факультетін үздік тәмамдаған.

1980 жылдан бастап [[Қарағанды экономика университеті|Қарағанды кооперативтік институтында]] оқытушы, кейін доцент болып қызмет етті.

1986 жылы [[Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты|Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының]] аспирантурасын аяқтаған.

1989 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының]] М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында ғылыми және басшылық қызметтер атқарды.

1998 жылы «XX ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ әдебиетінің даму бағыттары» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

2000 жылы профессор атағына ие болды. [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде]] профессор болып қызмет етті.

2000–2004 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің білім және ғылым секторының меңгерушісі, кейін ішкі саясат басқармасының әлеуметтік саясат секторының басшысы қызметін атқарды.

2004–2006 жылдары Қазақстан Республикасының [[Ресей Федерациясы|Ресей Федерациясындағы]] Елшілігінде Кеңесші және Кеңесші-Елші болды. Осы кезеңде [[Мәскеу]] қаласында [[Абай Құнанбайұлы]] мен [[Әлия Молдағұлова|Әлия Молдағұловаға]], Волоколамскіде [[Бауыржан Момышұлы]] мен [[И.В. Панфилов|И.В. Панфиловқа]] ескерткіштер орнату жобалары жүзеге асты.

2006–2008 жылдары Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды.

2008–2012 жылдары – [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті|С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің]] ректоры<ref>https://vku.edu.kz/about-kz/historyofrectors/</ref>.

2012–2016 жылдары – [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры<ref>https://asu.edu.kz/university/people/Rector/569/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240526045500/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/569/ |date=2024-05-26 }}</ref>.
Ол басқарған жоғары оқу орындарында стратегиялық менеджмент пен сапалы білім беруді дамыту бағытында жүйелі жұмыстар атқарылды. Ұлыбритания, Италия, Швейцария, Германия және Польша университеттерімен әріптестік орнатылды. Профессорлар мен оқытушылардың шетелдік тағылымдамалары ұйымдастырылып, Erasmus және екіжақты халықаралық бағдарламалар арқылы студенттер алмасуы кеңейді.
2010 жылдан бастап Монғолиядан келген студенттерге 25 мемлекеттік грант бөлінуіне бастамашы болды.

== Қоғамдық-саяси қызметі ==
Бейбіт Мамраев екі рет Шығыс Қазақстан облыстық мәслихатының депутаты болып сайланды, бюджет жөніндегі комиссияны басқарды. Атырау облыстық ІІД Қоғамдық кеңесінің төрағасы болды<ref>https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30426679&ysclid=mgsvfp11ec64997877&pos=12;-15#pos=12;-15</ref>.

2016–2021 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VI шақырылымының депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің төрағасы қызметін атқарды<ref>https://basnews.kz/news/3641</ref>.

== Ғылыми еңбектері ==
Мамраев Б. Б. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдеби байланыстары. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты / Қазақ педагогикалық институты. Алматы, 1986<ref>https://search.rsl.ru/ru/record/01000039277?ysclid=mgsxglupaz60748108</ref>.

Мамраев Б. Б. ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ әдебиетінің дамуының негізгі үрдістері. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. М. О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты. Алматы, 1998<ref>https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_bibl_154910/?ysclid=mgt30bks3a589253755</ref>.

Б.Мамраев — 200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Негізгі еңбектері:
* «Қазақ әдеби байланыстары XX ғасырдың басында» (1991);
* «XX ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ әдебиетінің даму бағыттары» (1998);
* «Қазақ әдебиетінің тарихы» (түрік тілінде, 1999).
* С.Торайғыровтың 2 томдық жинағын құрастырушылардың бірі.

== Марапаттары мен атақтары ==
Ғылыми дәрежесі – филология ғылымдарының докторы (1998), профессор (2000). Еуразия халықаралық экономикалық академиясының (2010) және Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының (2015) толық мүшесі (академик).

* «Құрмет» ордені (2011);
* «Белсенді қызметі үшін» медалі (Нұр Отан партиясы, 2011);
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне» 10, 20 және 25 жыл медальдары;
* «Қазақстан Ресубликасы Конституциясына» 10 және 20 жыл медальдары;
* «Астанаға 10 жыл», «Астанаға 20 жыл» медальдары;
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерейтойлық медалі;
* «Ы. Алтынсарин» және «А. Байтұрсынұлы» төсбелгілері;
* ҚР Ұлттық олимиада комитетінің төсбелгісі (2009);
* ҚР Ішкі істер министрлігінің «Қайсар» төсбелгісі (2011);
* Монғолияның «Баян-Өлгейге 70 жыл» (2010), «Монғол революциясына 90 жыл» (2011) медальдары.
* Қазақстан Респуликасы Президенті Н.Назарбаевтың алғыс хаттары (2007, 2011, 2015)
* Қалмақ Ресубликасы Үкіметінің алғыс хаты (2014),
* «Алтын барыс» төсбелгісі (2017)

== Отбасы ==
Жұбайы — Мамраева Алма Құрамысқызы, тарих ғылымдарының кандидаты.

Ұлы мен қызы бар.

== Сілтеме ==
Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл. ISBN 9965-26-096-6

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

Баян Бекқайырқызы Досқалиева

2026-07-10T23:03:49Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Ғалым
|Есімі = Баян Бекқайырқызы Досқалиева
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 08.05.1959
|Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}} қаласы
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Экономика
|Жұмыс орны = [[Қарағанды экономика университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Экономика ғылымының докторы
|Ғылыми атағы = доктор, профессор
|Альма-матер = Қарағанды тұтыну кооперация институты.
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Баян Бекқайырқызы Досқалиева''' — экономика ғылымының докторы, профессор ([[2011 жыл|2011]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1959 жыл|1959]] жылы 8 мамырда [[Қарағанды]] қаласында туған. 

Қарағанды тұтыну кооперация институтын ([[1981 жыл|1981]], қазіргі Қазтұтынуодағы Қарағанды университеті) бітірген. Қарағанды тұтыну кооперация институтында ([[1984 жыл|1984]]-[[1997 жыл|97]]), [[Қарағанды экономика университеті]]нде оқытушылық (1997-[[2012 жыл|2012]]) қызметтер атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Ғылыми бағыттары əлеуметтік салаларды дамыту, адами ресурстарды басқару, қазіргі таңдағы менеджмент мəселелеріне арналған. 
"Қазақстанның əлеуметтік саласын дамыту: теория, тəжірибе, механизмдер" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
50 ғылыми еңбектің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref>

== Сыртқы сілтеме ==
* https://keu.edu.kz/ru/sci-20498/2009-01-08-04-19-38/7220-ru-pre-b-b-doskalieva.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250813202704/https://keu.edu.kz/ru/sci-20498/2009-01-08-04-19-38/7220-ru-pre-b-b-doskalieva.html |date=2025-08-13 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]

Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова

2026-07-10T11:54:55Z

InternetArchiveBot: Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Ғалым
|Есімі = Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 12.09.1971
|Туған жері = {{туғанжері|Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысында}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Педагогика
|Жұмыс орны = [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымының докторы
|Ғылыми атағы = доктор
|Альма-матер = Атырау педагогикалық институты (қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) және аспирантурасы.
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2017).
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
}}
'''Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1971 жыл|1971]] жылы 12 қыркүйекте [[Батыс Қазақстан облысы]]нда туған. 

Атырау педагогикалық институтын ([[1992 жыл|1992]], қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) және аспирантурасын ([[1998 жыл|1998]]) бітірген. 
1992-95 жылдары Атырау қаласындағы №10 орта мектепте мұғалім, 1998 жылдан Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, 2011 жылдан бөлім бастығы қызметтерін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – бастауыш сынып оқушыларының құзыреттілігін қалыптастырудың педагогикалық-психологиялық негіздері. 
"Бастауыш білім беру мазмұнын құзыреттілік тұрғыдан жобалаудың теориялық-әдіснамалық негіздері" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 
50-ден астам ғылыми еңбектің, 1 монография, 4 оқулық, 7 оқу-әдістемелік құралдарының авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref>

== Марапаттары ==
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2017).<ref>[https://asu.edu.kz/university/people/the-best-employees/?PAGEN_1=2 ЖОО үздік оқытушылары.]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atyrau.edu.kz/ru/Cathedra/Teacher/42 Муханбетжанова Акмарал Утепбергенова.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]

Ахметжан Смағұлұлы Есімов

2026-07-10T09:46:58Z

InternetArchiveBot: Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі = Ахметжан Смағұлұлы Есімов
| Шынайы есімі =
| Суреті = AEsimov2013.jpg
| Сурет ені = 200
| Атауы =
| Титулы = [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] Ұлттық әл-ауқат қорының Басқарма төрағасы
| Ту = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2 = Samruk-Kazina logo kz.png
| Реті =
| Басқара бастады = 23 желтоқсан 2017
| Басқаруын аяқтады = 29 наурыз 2021
| Ізашары = [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]
| Ізбасары = [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]]
| Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Премьер = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]

| Титулы_2 = [[Алматы]] қаласының 5-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Республикалық маңызы бар қалалар|әкімі]]
| Ту_2 = Flag of Almaty.svg
| Ту2_2 = Coat of arms of Almaty.svg
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 4 сәуір 2008
| Басқаруын аяқтады_2 = 9 тамыз 2015
| Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_2 = [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]
| Ізбасары_2 = [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]

| Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]]
| Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_3 = 19 қаңтар 2006
| Басқаруын аяқтады_3 = 4 сәуір 2008
| Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_3 = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| Ізашары_3 = [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]]
| Ізбасары_3 = [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]]

| Басқара бастады_4 = 18 мамыр 2001
| Басқаруын аяқтады_4 = 14 мамыр 2004
| Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]
| Ізашары_4 = [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]]
| Ізбасары_4 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]]

| Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] басшысы
| Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan.svg
| Реті_5 =
| Басқара бастады_5 = ақпан 1998
| Басқаруын аяқтады_5 = тамыз 1998
| Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_5 = [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]
| Ізбасары_5 = [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]]

| Титулы_6 = [[Қазақстан Республикасының Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитеті|Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитет]] төрағасы
| Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan.svg
| Реті_6 =
| Басқара бастады_6 = қараша 1996
| Басқаруын аяқтады_6 = ақпан 1998
| Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_6 = [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]] [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]]
| Ізашары_6 = ''лауазым пайда болды''
| Ізбасары_6 = [[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]]

| Титулы_7 = [[Алматы облысы]]ның 1-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]]
| Ту_7 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_7 = Алматы облысы герб.png
| Реті_7 =
| Басқара бастады_7 = ақпан 1992
| Басқаруын аяқтады_7 = қазан 1994
| Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_7 = ''лауазым пайда болды; Алматы облыстық кеңесінің төрағасы ретінде өзі''
| Ізбасары_7 = [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]]

| Туған күні = 15.12.1950
| Туған жері = Интернационал ауылы, [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]], [[Алматы облысы]], {{байрақ|Қазақ КСР}} (қазіргі [[Қазақстан]]), [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Мамандығы = инженер-механик
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі = Қазақ ауыл шаруашылық институты (1974), Ресей қоғамдық ғылымдар академиясы (1991)
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Ахметжан Смағұлұлы Есімов''' ([[15 желтоқсан]] [[1950 жыл]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]], [[Алматы облысы]]) — белгілі қазақстандық саясаткер, [[Алматы облысы]] мен [[Алматы]] қаласының бұрынғы әкімі.

Өңірлерден бөлек Президент Әкімшілігін, Ауыл шаруашылығы министрлігін, «Астана ЭКСПО-2017» Ұлттық компаниясын, [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] Ұлттық әл-ауқат қорын басқарған.

== Өмірбаяны ==
[[Шапырашты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы А.Байғазыұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Сары Үйсін. Шапырашты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2000|томы= |беттері= |барлық беті= ?|сериясы= |isbn=5-89840-441-4|тиражы= }}</ref>

«Ауыл шаруашылығы өндірісінің процесстер механизациясы» мамандығы бойынша 1974 жылы Қазақ ауылшаруашылық институтының механикалық факультетін бітірген.

«Әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» мамандығы бойынша 1991 жылы Ресей қоғамдық ғылымдар академиясының әлеуметтік-саяси факультетін бітірген.

1968 жылдың қыркүйегінен - [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «Достық» кеңшарының спорт жөніндегі әдіскері.

1969 жылдан - Қазақ ауыл шаруашылығы институтының студенті.

1974 жылдың қыркүйегінен - [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «Ленин» кеңшарының инженер-механигі.

1977 жылдың желтоқсанынан - Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының жұмысшылар комитетінің төрағасы ([[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «1 май» ауылы).

1979 жылдың қаңтарынан - Қазақстан Компартиясы Қаскелең аудандық комитетінің ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы.

1979 жылдың тамызынан - «Ленин» кеңшарының партком хатшысы.

1982 жылдың наурызынан - Қазақстан Компартиясы [[Алматы облысы|Алматы облыстық]] комитетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің нұсқаушысы.

1983 жылдың мамырынан - «Ленин» кеңшарының директоры.

1985 жылдың тамызынан [[Алматы облысы]] Қаскелең аудандық атқару комитетінің төрағасы.

1986 жылдың шілдесінен - [[Алматы облысы]] Қазақстан Компартиясы Шелек аудандық комитетінің бірінші хатшысы.

1988 жылдың қаңтарынан - Алматы облыстық атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары-облыстық агроөнеркәсіп комитетінің төрағасы.

1988 жылдың желтоқсанынан - Қазақстан Компартиясы Алматы облыстық комитетінің хатшысы.

1990 жылдан - ҚазКСР Мемагроөнеркәсіп төрағасының бірінші орынбасары.

1991 жылдан - Алматы облыстық Кеңесінің төрағасы.

1992 жылдан - Алматы облыстық әкімшілігінің басшысы.

1994 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары.

1996 жылдан - ҚР мемлекеттік хатшысы.

1996 жылдан - ҚР Премьер-министрінің бірінші орынбасары - Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы.

1998 жылдан - ҚР Президент Әкімшілігінің жетекшісі. 1998 жылдан - ҚР Бенилюкс мемлекеттеріндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі.

2001 жылдан - ҚР ауыл шаруашылығы министрі.

2002 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары - ауыл шаруашылығы министрі.

2004 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары.

2006 жылдың қаңтар айынан - ҚР ауыл шаруашылығы министрі.

2008 жылдан бері - [[Алматы]] қаласының әкімі.

2015 жылдың 9 тамызынан "Астана ЭКСПО-2017" ҰК" АҚ басқарма төрағасы.

2017 жылғы 23 желтоқсанда "Самұрық-Қазына" АҚ Басқарма төрағасы болып тағайындалды.

2021 жылғы 21 сәуірде Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті — Елбасының көмекшісі болып тағайындалды.

== Ауылшаруашылық министрі лауазымындағы қызметі ==
А. Есімовтің ауылшаруашылық министрі қызметі барысында Қазақстан ұнның экспорты бойынша әлемде бірінші орынға шықты.<ref>http://kvedomosti.ru/news/47109.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207140110/http://kvedomosti.ru/news/47109.html |date=2017-12-07 }}</ref>
<ref>http://www.inform.kz/kaz/article/2181241 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035127/http://www.inform.kz/kaz/article/2181241 |date=2015-09-24 }}</ref>

== Алматы әкімі мәртебесіндегі қызметі ==
А. Есімов әкім ретіндегі қызметін алданған құрылыс үлескерлерінің түйткілін шешуден бастады. Сол кезде қалада құрылысы тоқтатылған 125 тұрғын үй кешені болатын.<ref>http://www.almaty.kz/page.php?page_id=693&lang=1&news_id=9406 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150109080500/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=693&lang=1&news_id=9406 |date=2015-01-09 }}</ref>
<ref>Президент Н. Назарбаевтың қолдауымен үлескерлердің барлығы дерлік үйлі болды.</ref>

2011 жылы Алматыда 7 Қысқы Азия ойындары табысты өтіп, оны өткізу үшін қалада спорт инфрақұрылымы құрылды.
<ref>http://www.akorda.kz/ru/national_projects/aziada-2011_1338973100 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222034617/http://www.akorda.kz/ru/national_projects/aziada-2011_1338973100 |date=2017-12-22 }}</ref> Дәл сол жылы алматылық метрополитен ашылды. Сонымен қатар, 5 жылға жетпейтін уақыт аралығында қалада энергетика мәселесін шешуге септігін тигізген 20 қосалқы станция салынған.<ref>http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&lang=1&news_id=11321 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207140252/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&lang=1&news_id=11321 |date=2017-12-07 }}</ref>

2011 жылы муниципалды қоғамдық көліктің құрылуына бастамашылық етіп, нарықтан жеке тасымалдаушыларды біртіндеп ығыстырды.<ref>http://www.inform.kz/rus/article/2367325 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202752/http://inform.kz/rus/article/2367325 |date=2016-03-04 }}</ref>

Экономиканың келешегі зор бағыты болып саналатын Алматы өңіріндегі тау-шаңғы туризмін дамыту бойынша идеологтарының бірі.<ref>https://informburo.kz/novosti/esimov-hochet-otdat-gornolyzhnyy-turizm-almaty-shveytsarskim-investoram-5055.html</ref> 2008 жылы қалаға қосылған проблемалық ауылдардың орнында Алатау ауданы құрылды.

Қаладағы өмір деңгейінің жоғарылығын желеу етіп Үкімет алдында алматылық дәрігерлер мен мұғалімдердің жалақысын бөлек көбейту мәселесін бірнеше рет көтерген.
<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/esimov-poruchil-uvelichit-zarabotnuyu-platu-medrabotnikam-177848/</ref><ref>https://www.caravan.kz/news/akim-almaty-prosit-vdvoe-povysit-zarplatu-uchitelyam-shkol-goroda-278381/</ref>

2013 жылдың 6 қазанында Ахметжан Есімов және Олимпиада чемпионы Александр Винокуровтың бастамасымен Алматы әкімдігі Қазақстан тарихында алғаш рет UCI аясында 1,2 санатты «Алматы туры» кәсіби велошеруін ұйымдастырылып, сәтті өткізілген болатын. Велошеру трансляциясы Eurosport телеарнасынан өткізілген.<ref>http://www.zakon.kz/4543123-vpervye-na-territorii-sng-sostoitsja.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207191910/http://www.zakon.kz/4543123-vpervye-na-territorii-sng-sostoitsja.html |date=2017-12-07 }}</ref><ref>http://www.inform.kz/rus/article/2595169 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207150750/http://www.inform.kz/rus/article/2595169 |date=2017-12-07 }}</ref>

2014 жылы Есімовтың жетекшілігімен Алматының өңірлік жалпы өнімнің көлемі тарихта алғаш рет 8 трлн теңгеден асты.<ref>http://www.kazpravda.kz/news/view/vrp-almati-vpervie-v-istorii-previsil-8-trln-tenge--esimov</ref>

Сол жылы қаланың мыңдаған жасампаз және дарынды ұстазы 300 000 теңге көлеміндегі бірреттік ақшалай сыйақыға ие болды.<ref>https://www.zakon.kz/4685604-po-rezultatam-ent-almaty-lidiruet.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519200428/https://www.zakon.kz/4685604-po-rezultatam-ent-almaty-lidiruet.html |date=2017-05-19 }}</ref>

Алматы қ. Мәслихатының XXIX кезектен тыс сессиясында сегізінші Наурызбай ауданы пайда болып<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nauryizbayskiy-rayon-poyavilsya-v-almatyi-258018/</ref>,
қала ауданы ұлғайған. 2014 жылдың соңында Наурызбай ауданындағы халықтың саны 180 мың адамнан асты.

== Ахметжан Есімовтың «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы лауазымындағы қызметі ==
2015 жылғы 9-тамызда Мемлекет басшысының жарлығымен Ахметжан Есімов «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы болып тағайындалды. Дәл осы күні ҚР Президентінің Қаулысы бойынша А.С.Есімов Алматы қаласының әкімі қызметінен босатылды (ол бұл қызметте 2008 жылдан бері істеп келген).<ref>http://www.kazpravda.kz/news/politika/ahmetzhan-esimov-vozglavil-natskompaniu-astana-ekspo-2017/</ref> Ахметжан Есімовке дейін, Астана қаласының әкімі Әділбек Жақсыбеков «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық Компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы болған.
Ә.Жақсыбеков бұл қызметке Талған Ермегияев тұтқынға алынған соң, Елбасының бұйрығымен 2015 жылғы 11 маусымда тағайындалған болатын.<ref>http://www.kazpravda.kz/news/politika/akim-astani-sovmeshchaet-dolzhnost-glavi-nk-astana-ekspo-2017-na-bezvozmednoi-os/</ref><ref>http://kaztrk.kz/ru/news/articles/termegiyaev-prigovoren-k-14-godam-tyurmy-s-konfiskaciei-imushestva-350{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ахметжан Есімовтың Басқарма Төрағасы болып тағайындалған соң, бірден EXPO-қалашығының құрылысына жоспарланған шығын көлемін 78 миллиард теңгеге қысқартты. Сондай-ақ, компанияның топ-менеджментін екі есе қысқартты. Кейін Ахметжан Есімов отандық мердігерлерді тарту мақсатында өңірлерді аралап, жергілікті бизнес өкілдерімен кездесулер өткізген. Нәтижесінде ЭКСПО-2017 Халықаралық көрмесі нысандарының құрылысына атсалысқан қазақстандық компаниялардың үлесі 90% құрды.<ref>https://bnews.kz/ru/news/spetsproekti/nacionalnyi_proekt_expo_2017/ekspo2017_dolya_kazsoderzhaniya_v_otechestvennih_stroikompaniyah_sostavlyaet_90 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708121519/https://bnews.kz/ru/news/spetsproekti/nacionalnyi_proekt_expo_2017/ekspo2017_dolya_kazsoderzhaniya_v_otechestvennih_stroikompaniyah_sostavlyaet_90 |date=2018-07-08 }}</ref>

Көрме нысандары құрылысының құны бюджет есебінен 302 млрд теңгеге азайды.<ref>http://24.kz/ru/news/social/item/159483-ekspo-2017-i-npp-atameken-pom{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
2017 жылғы 21 сәуірде Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев көрменің дайындық деңгейіне баға берді. «Көрменің лайықты деңгейде ұйымдастырылуы әлемдік қауымдастыққа тәуелсіз Қазақстанның тағы бір жетістігін көрсетеді», - деп атап өтті Н.Назарбаев.<ref>https://www.zakon.kz/4855124-glava-gosudarstva-ocenil-gotovnost.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202031505/http://www.zakon.kz/4855124-glava-gosudarstva-ocenil-gotovnost.html |date=2017-12-02 }}</ref>
2017 жылғы 23-ақпанда Халықаралық көрмелер бюросының Бас хатшысы Висенте Лоссерталес «Астана ЭКСПО-2017» көрмесінің нысандарын тексеріп шыққанан кейін «ЭКСПО-2017 соңғы 25 жыл ішіндегі ең үздік көрме болады», - деп мәлімдеді.<ref>https://www.zakon.kz/4845745-lossertales-mezhdunarodnaja-vystavka.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201033915/https://www.zakon.kz/4845745-lossertales-mezhdunarodnaja-vystavka.html |date=2017-12-01 }}</ref>

Үш ай ішінде, яғни 10-маусым мен 9-қыркүйек аралығында ЭКСПО-2017 Халықаралық мамандандырылған көрмесіне 4 000 000 жуық адам келген.<ref>https://expo2017astana.com/ru/page_id=2025&news_id=1812 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201035925/https://expo2017astana.com/ru/page_id%3D2025%26news_id%3D1812 |date=2017-12-01 }}</ref>
ЭКСПО-2017 кезінде 28 мемлекет басшысы, 13 парламент спикері мен Бас хатшы, 10 премьер-министр, 26 премьер-министрдің орынбасары, 70 министр мен 48 министр орынбасарларының қатысуымен 220 ресми іс-шара ұйымдастырылды. Энергетика, құрылыс, инвестиция салаларында Қазақстанның іскер және ғылыми-білім беру саласының өкілдері мен қатысушы елдер арасында 39 келісім жасалған. ЭКСПО-2017 көрмесінде 193 «жасыл» технология таныстырылып, оның дені Қазақстанда сәтті енгізіліп жатыр.

«Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ бюджетін оңтайландыру арқасында 364 миллиард теңге үнемделді, бұл көрсеткіш жобаның бастапқы құнынан 44,6% аз. Көрме Қазақстанның экономикасына едәуір мультипликативтік әсерін тигізді. 1400 астам шағын және орта бизнес кәсіпорны жалпы сомасы 640 миллиард теңге көлемінде тауар мен қызметке тапсырыс алған. 50 мыңнан астам жұмыс орны ашылды. Туроператорлардың қызметіне деген сұраныс екі есеге артты. Астанадағы кәсіпкерлік субъектілерінің саны 10% көбейді. Елорданың бюджетіне қызмет көрсету саласынан түскен салық көлемі 1,2 есеге өсті.
EXPO 2017 жабылу салтанатында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстанның астанасы жаһандық назарға ілігіп, бүкіл әлемнің көңілін өзіне аударды. National Geographic журналының шешімімен, Астана «Болашақ қаласы» аталымын жеңіп алды. Сонымен қатар New York Times газетінің мәліметінше, Қазақстан саяхаттап баруға лайықты елдер тізіміне енген. Жалпы EXPO аясында 6000 астам алуан түрлі шаралар өткізілді. Біздің еліміз еуразиялық өңірдің қарқынды дамып отырған мемлекеті ретінде өз имиджін нығайта түсті. EXPO феномені ғылым, бизнес және қоғамның нәтижелі және өнімді өзара әрекеттесуге септігін тигізді», - деп мәлімдеді.<ref>http://24.kz/ru/news/top-news/item/195775-prezident-rk-prinyal-uchastie-v-tseremonii-zakrytiya-expo-2017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216094046/http://24.kz/ru/news/top-news/item/195775-prezident-rk-prinyal-uchastie-v-tseremonii-zakrytiya-expo-2017 |date=2017-12-16 }}</ref> ЭКСПО-2017 шетелдік меймандар тарапынан жоғары бағаға ие болды. EXPO-2017 мұрасының нысандары туристік орын ретінде қызмет етуді жалғастырып келеді.
<ref>https://ru.sputniknews.kz/society/20171110/3731656/dobro-pozhalovat-vnov-ehkspo-zhdet-gostej.html</ref>

== Ахметжан Есімовтің «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ Басқарма төрағасы лауазымындағы қызметі ==
23 желтоқсан 2017 жылы ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен Ахметжан Есімов «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ басқарма төрағасы болып тағайындалды.
<ref>https://www.lenta.inform.kz/kz/ahmetzhan-esimov-samuryk-kazyna-korynyn-baskarma-toragasy-bolyp-tagayyndaldy_a3103600{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
2018 жылдың 11 қаңтарында Қор Басқармасының шешімімен «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ жаңа құралымы бекітілді. Жаңа құрылымға сәйкес басқарушы директорлар саны 10-нан 5-ке дейін, департаменттер мен құрылымдық бөлімшелер саны 37-ден 27-ге дейін қысқарып, басқарма төрағасының орынбасарының бір қызметі енгізілді.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/samuryik-kazyina-uak-de-baskarushyi-direktorlar-sanyi-ek-286333/]</ref>
2018 жылдың 19 сәуірінде «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ басқару жөніндегі кеңестің отырысы өтті. Басқосу барысында «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының жаңарған даму стратегиясы мен Қорды трансформациялау бағдарламасын қабылдау мәселелері талқыланды. Жиын соңында Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев «Самұрық-Қазына» АҚ –ның 2018-2028 жылдарға арналған жаңарған даму статегиясын жіне Қорды трнасформациялау бағдарламасын мақұлдады.<ref>[http://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/meetings_and_sittings/memleket-basshysy-samuryk-kazyna-ulttyk-al-aukat-koryn-baskaru-zhonindegi-kenestin-otyrysyn-otkizdi]</ref>
2018 жылдың сәуірінде Ахметжан Есімов «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорының жаңа кадрлық саясатын таныстырды.
А.Есімов басқарушы лауазымына тағайындаудың сабақтастық қағидаттары қабылданатынын айтты. Нәтижесінде, компания қызметкерлері арасынан білікті кадрлық резерві қалыптасады. Басқарма Төрағасы шетелдік мамандарды жұмылдыру мәселесіне де тоқталды. «Самұрық-Қазына» шетелден келген азаматтардың қызметінен толықтай бас тартпайды, дегенмен олардың орнын басатын мамандарды дайындау - басты назарда: басымдылық жергілікті азаматтарға беріледі.<ref>https://egemen.kz/article/168075-samuryq-qazynanynh-basqarushy-denhgeydegi-qyzmetkerleri-qysqarady</ref>
Ахметжан Есімовтің тапсырмасы бойынша 2018 жылдың ақпанында Қор бәсекелестік ортаны кеңейту, тауарлар мен қызметтердің сапасын жақсарту, шығындарды азайту мақсатында сатып алу тетіктеріне бірқатар өзгерістер енгізді. Сатып алу холдингішілік кооперация арқылы жүзеге асырыл,ан тауарлардың, жұмыстар мен қызметтердің тізімі 4500-ден 424-ке дейін қысқарды.<ref>[http://qaz.infozakon.kz/global/5429-samry-azyna-satyp-alu-zhyesn-zhetldrude.html]</ref>
А.Есімовтің кезінде Қор елдегі бірінші нөмірлі салық төлеушіге айналды. Осы жылдың 9 айында «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ »АҚ компаниялары тобының салық төлемдері 813 млрд теңгені құрады, бұл 2018 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 102 млрд теңгеге артық.<ref>[https://kaz.zakon.kz/4992968-sam-ry-azyna-9-ayda-813-mlrd.html]</ref>
А.Есімовтің басшылығымен «Сарыарқа» газ құбыры мерзімінде аяқталды (газ құбырына сілтеме). Қазақстанның Тұңғыш Президентінің бес әлеуметтік бастамасы аясында салынған газ құбыры Орталық Қазақстан мен мемлекетіміздің астанасын елдің бірыңғай газ тасымалдау желісімен байланыстырды.<ref>[https://egemen.kz/article/216834-saryarqa-magistraldyq-gaz-qubyrynynh-qurylysy-ayaqtaldy]</ref>
А.Есімовтің басқаруымен «Қазатомөнеркәсіп» АҚ өз акцияларын халықаралық қор биржасында сәтті орналастырған алғашқы ұлттық компания болды. Ұлттық компания 451 миллион доллар тұратын 15% акциясын Лондон қор биржасында сәтті орналастырды. Сұраныс ұсыныстан 1,7 есе асып түсті.<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/kazatomonerkasip-11-8-mln-karapajym-akciyasyn-satylymga-shygardy]</ref>
2019 жылдың 1 мамырында Қазақстандағы алғашқы лоукостер Fly Arystan авиакомпаниясы іске қосылды.<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazahstanskiy-loukoster-sovershil-pervyiy-reys-almatyi-nur-368312/]</ref>
2019 жылда Арыс қаласында Арыс қаласында қор қалпына келтіретін 68 әлеуметтік инфрақұрылым нысандарының 63 нысаны пайдалануға берілді. Қайта қалпына келтірілген қалған 5 нысан қыркүйек және қазан айларында тапсырылады. Олардың қатарында жедел медициналық көмек және стоматология бөлімшелері, вокзал, балалар жасөспірімдер спорт мектебі мен балабақша бар. Қор 16 мектеп, 36 балабақша, 8 Денсаулық сақтау нысаны, 4 спорт нысанасын, колледж, Теміржол вокзалы, Даңқ аллеясы және орталық алаңды қираған әлеуметтік нысандарды жөндеуден өткізді.<ref>[https://shymkenttv.kz/kz/news/society_public/arystyn-barlyk-mektebinde-algashky-konyrau-sogyldy]</ref>
2020 жылы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ тұрақты даму саласындағы бастамаларды іске асыруға арналған БҰҰ бойынша үздік 30 қордың қатарына енді.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/ekonomika/item/428255-sam-ry-azyna-lemdegi-zdik-zhiyrma-ordy-ataryna-endi]</ref>

== Марапаттары ==
* «Құрмет белгісі» (1982)
* «Парасат» (2002)<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-200212150005 Мемлекеттік марапатпен иеленді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727193816/http://www.nomad.su/?a=3-200212150005 |date=2010-07-27 }}</ref>
* «Отан» (2007) ордендерімен марапатталған.
* «Қазақстанның Еңбек Ері» (2017)<ref>{{cite web | url = http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-3 | title = О награждении государственными наградами Республики Казахстан | accessdate = 2017-12-15 |
publisher = Akorda.kz}}</ref>

== Қосымша мәліметтер ==
* Әскери атағы - полковник.
* Хоббиі - спорт, әдебиет, шетел тілдері, музыка.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - шығыс философиялық әдебиеті, классика.
* Үйленген. 2 қызы бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>
* Экономика ғылымдарының докторы (1999).
* «Жаңа жағдайлардағы Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені» (1991), «Республикалық АӨК даму келешегі және оның болжануы» (1991) кітаптарының авторы.
* Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Әкежан Қажыгелдиннің министрлер кабинеті}}
{{Нұрлан Балғымбаевтың министрлер кабинеті}}
{{Қасымжомарт Тоқаевтың министрлер кабинеті}}
{{Иманғали Тасмағамбетовтің министрлер кабинеті}}
{{Даниал Ахметовтің министрлер кабинеті}}
{{Кәрім Мәсімовтің I министрлер кабинеті}}

[[Санат:Қарасай ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстанның Люксембургтағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Нидерландтағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Бельгиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]]
[[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]]
[[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]]
[[Санат:Алматы әкімдері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Парасат орденінің иегерлері]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]]

Асхат Сәлімұлы Иманғалиев

2026-07-10T07:02:23Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Асхат Сәлімұлы Иманғалиев
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті|М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің]] ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[2011]]
| Басқаруын аяқтады = [[2018]]
| Ізашары = [[Тұяқбай Зейтұлы Рысбеков|Тұяқбай Рысбеков]]
| Ізбасары = [[Нұрлан Хабиболлаұлы Серғалиев|Нұрлан Серғалиев]]
| Титулы_2 = [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = [[2000]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[2008]]
| Ізашары_2 = [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]]
| Ізбасары_2 = [[Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов|Алтай Қазмағамбетов]]
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 21.08.1953
| Туған жері = [[Құлсары]], {{туғанжері|Жылыой ауданы|Жылыой ауданында}}, [[Атырау облысы]], [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Парасат ордені}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР Конституциясына 10 жыл}}
{{!}}-
{{!}} [[Сурет: The honourable worker of education.jpg|22px|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызыметкері]] {{!!}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Асхат Сәлімұлы Иманғалиев''' ([[21 тамыз]] [[1953]], [[Құлсары]], [[Жылыой ауданы]], [[Атырау облысы]], [[Қазақ КСР]]) — педагогика ғылымдарының докторы (1999), профессор (1997).

== Өмірбаяны ==
Иманғалиев Асхат Сәлімұлы 1953 жылдың 21 тамыз айында [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Жылыой ауданы]] [[Құлсары]] қаласында дүниеге келген.

1961-1971 жылдары А.С. Пушкин атындағы орта мектебін бітірген.

1971-1975 жылдары Гурьев педагогикалық институтының тарих-филология факультетін (“тарих” мамандығы бойынша) бітірген.

1975-1976 жылдары Гурьев қаласындағы теміржол транспорты техникумында тарих пәнінің оқытушысы.

1977-1979 жылдары Гурьев қаласындағы теміржол транспорты техникумның бастапқы комсомол ұйымының хатшысы.

1979-1982 жылдары [[Гурьев педагогикалық институты|Гурьев педагогикалық институтының]] педагогика және психология кафедрасының оқытушысы қызметінен бастайды. 1982 жылы аталған кафедраның аға оқытушысы.

1985 жылы Ы. Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын аяқтап, педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алады.

1986-1989 жылдары Жалпы және халықтық педагогика кафедрасының аға оқытушысы, доценті, профессоры, Педагогика және тарих-филология факультеттерінің деканы.

1989-2000 жылдары Ғылыми істер жөніндегі проректор.

2001-2008 жылдары 13.00.01-Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика мамандығының педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесіне диссертация қорғау бойынша мамандандырылған кеңесінің төрағасы.

2000-2008 жылдары Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректоры қызметтерін атқарды.<ref>[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/309/ ИМАНҒАЛИЕВ АСХАТ СӘЛІМҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518071648/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/309/ |date=2021-05-18 }}</ref>

2008-2009 жылдары Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректорының кеңесшісі.

2009 жылы «Каспий жағалауы академиясы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы болып сайланады.

2011-2018 жылдары [[Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті|М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің]] ректоры қызметтерін атқарды.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/96084/ Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің ректоры лауазымына Асхат Сәлімұлы Иманғалиев тағайындалды]</ref>

== Қоғамдық жұмыс ==
1999-2004 жылдары Атырау қалалық мәслихатының депутаты болып сайланады.

2004-2011 жылдары Атырау облыстық мәслихатының депутаты және 2005 жылдан «Нұр Отан» партиясы Атырау облыстық Саяси Кеңесінің мүшесі.

2005 жылы Қазақстан Республикасы Президенті сайлауында «Отан» партиясы Атырау облыстық штабының, 2007 жылы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі сайлауында «Нұр Отан» партиясының Атырау облыстық штабының төрағасы қызметін атқарады.

2012 жылдан Батыс Қазақстан облыстық мәслихатының депутаты болып сайланды (бесінші шақырылым).

== Еңбектері ==
Педагогика ғылымдарының кандидаты (1985), докторы (1999), доцент (1991), профессор ЖАК (1997), Әлеуметтік ғылымдар академиясының академигі (2000), Қазақ білім академиясының академигі (2006).

«Жоғары сынып оқушыларының сауықтыру дене тәрбиесі жүйесіндегі педагогикалық валеологияның дамуы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.

100 астам ғылыми жұмыстардың авторы, соның ішінде: «Развитие идей валеологии и физического воспитания детей в казахской этнопедагогике», «Прогрессивные идеи и опыт народного воспитания у казахов», «Педагогическая валеология» сынды жеке шығарған оқу құралдары, бірігіп шығарған «Валеология. Учебник для школ», «Валеология. Оқулық» және «Валеология»- Жоғары сынып оқушыларына арналған электронды оқулықты айтуға болады.

== Марапаттары ==
«Парасат» ордені, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі», «Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің құрметті қызметкері», «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытудағы үлесі үшін» төс белгілері, А. Байтұрсынов атындағы және Ы. Алтынсарин атындағы медальдары, «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясының 10 жылдығы» мерейтойлық медальдары, Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін» ескерткіш медалі, Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың, Қазақстан Республикасының білімі мен ғылымы корпоративті қорының Алғыс хаттары және әртүрлі деңгейдегі грамоталармен мараптталған.

== Сілтемелер ==

[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]]
[[Санат:Профессорлар]]

Арман Айдосұлы Тосқанбаев

2026-07-10T02:49:41Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Кәсіпкер
|Есімі = Арман Айдосұлы Тосқанбаев
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 23.10.1991
|Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қазақстан]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Компания 1 = [[United Business Group]]
|Лауазымы 1 = негізін салушы
|Компания 2 =
|Лауазымы 2 =
|Компания 3 =
|Лауазымы 3 =
|Компания 4 =
|Лауазымы 4 =
|Білімі = [[Томск мемлекеттік университеті]]
|Марапаттары =
|Commons =
}}
'''Арман Айдосұлы Тосқанбаев''' ([[1991 жыл]]дың [[23 қазан]]ында [[Қарағанды]]да туған) — [[қазақстан]]дық [[кәсіпкер]], миллионер, меценат, “Arman Capital” компаниясының негізін салушы, “OTAN” және “Amir Watches” брендтік сағаттарының иесі, “Marine Health Group” компаниясының президенті, “Жаңа жасыл технологиялар” және “Madcompany” компанияларының тең құрылтайшысы.
== Отбасы==
* Әкесі Тосқанбаев Айдос Қабдрайнұлы – кәсіпкер.
* Анасы Тұмабаева Алмагүл Айтбайқызы – кәсіпкер.
* Інісі – Тосқанбаев Айал Айдосұлы – кәсіпкер.

== Өмірбаяны==
1991 жылы 23 қазанда [[Қарағанды]] қаласында туған. 2010 жылы орта мектеп бітіріп, Ресейдегі Томск мемлекеттік университетінің физико-техникалық факультетіне оқуға түседі. Алайда оны екінші курста оқып жүрген кезінде тастап кетеді<ref name="forbes"/>.

Арман бизнеспен 15 жасынан бастап айналыса бастаған. Ол мектепте оқушы кезінен компьютерлік техниканы жөндеп ақша тапқан. 2008 жылы банкрот болып жарияланған «Валют Транзит Банкінен» «пайдаланылған» техниканы сатып алып, оны қайта сатады<ref name="abctv">[http://abctv.kz/ru/news/millioner-bez-diploma-osnoval-uspeshnyj-brend-%C2%ABotan%C2%BB Дипломсыз миллионер сәтті «Отан» брендісінің негізін қалады]</ref>. Ал Томск қаласында ЖОО-нда оқып жүргенде, кесілген материалдарды сатумен айналысады. Сонымен бірге «Комбинат связи» ЖШС телекоммуникациялық компаниясында жүйелік админ, ал кейіннен техникалық директор лауазымында жұмыс істейді<ref name="zakon.kz">[https://www.zakon.kz/4874927-kandidat-proekta-100-novyh-lits.html «Қазақстанның 100 жаңа тұлғасы» жобасына кандидат А. Тосқанбаев: Өз таланттарыңызды дамытыңыз!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929010951/http://www.zakon.kz/4874927-kandidat-proekta-100-novyh-lits.html |date=2017-09-29 }}</ref>.

2013 жылы «Шон-Би» телекоммуницациялық компаниясында директордың міндеттерін атқарушы лауазымында жұмыс істейді. Ал 2014 жылы жас кәсіпкерлердің қазақстандық қауымдастығын құрады<ref name="365info">[https://365info.kz/2017/08/litsa-nezavisimosti-arman-toskanbaev/ Тәуелсіздік тұлғасы: Арман Тосқанбаев]</ref>.

2014 жылы «БЖК 2020» бағдарламасы бойынша «[[Гидропоника|Гидропонды]] қондырғылардың өндірісі» жобасына 3 млн. теңгелік грантты жеңіп алады да, «Жаңа жасыл технологиялар» компаниясының негізін салады<ref>[https://www.kursiv.kz/news/svoi-biznes-weekly/serijnyj-predprinimatel-predlagaet-novye-tehnologii-dla-biznesa/ Сериялы кәсіпкер бизнеске арналған жаңа технологияларды ұсынады]</ref>. Компанияның басты бағыты жануарлар үшін жасыл азықтарды «Vertical farming» көпқабаттық қондырғыларында өсіруге арналған жабдықты жасау болды<ref name="zakon.kz"/>. Процестің технологиясы — алдын-ала дезинфекциялаудан өткен дәндердің науаларға орналастырып, содан кейін автоматтандырылған жарықтандыру мен суару процесі толықтай іске қосылады. Осылайша, бір тәуліктің ішінде бір қондырғыдағы дәндерден 20 килограмға азықтарға дейін өседі (есептеу бойынша, 1 кг дәннен 6-7 кг тірі азық алынады). Сондай-ақ Арман әкесімен бірге Қарағанды аграрлық колледжімен әріптестікте меншікті агробизнес-инкубаторды құрмақ. «Агрополис-Нұршуақ» бірлескен жобасына кәсіпкер ақшамен кіреді, ал оқу орны барлық инфрақұрылымын ұсынады<ref name="Информ">[http://www.inform.kz/ru/rovesniki-nezavisimosti-molodezhi-nuzhno-nemnogo-romantiki-i-avantyurizma-arman-toskanbaev_a2953717 «Тәуелсіздіктің құрдастары»: Жастарға аздаған романтика мен авантюризм керек — Арман Тосқанбаев]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.kursiv.kz/thumb//fresh1473296779.pdf Сериялы кәсіпкерден «жасыл технологиялар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226045722/https://kursiv.kz/thumb//fresh1473296779.pdf |date=2019-02-26 }}</ref>.

2015 жылы серіктесі Айбек Есеновпен бірлесіп, «OTAN» бірінші қазақстандық сағаттардың сауда маркасымен United Business Group ЖШС компаниясының негізін салды. Сағаттардың бірінші топталымы 500 данада шығарылды. Бірақ республикада бұйымды толық межелі тестілеу мен тексерудің жоқтығынан, сағаттарды [[Еуропа]] мен [[АҚШ]]-тың зауыттарында жинау шешімі қабылданды. Кәсіпкердің сөзі бойынша, бұйымның бірегейлігі — онда бейнеленген [[Қазақстан елтаңбасы|Қазақстан Республикасының елтаңбасында]] ғана емес, сонымен бірге олардың екі деңгейлі циферблаттың техникасы бойынша жасалуында жатыр. Бірінші – көгілдір фон, ал екіншісі – елтаңбаның орналасуы. 2016 жылдың желтоқсан айында «Президент» үлгісіндегі сағат [[Нұрсұлтан Назарбаев]]қа Қазақстан Республикасының 25 жылдығына орай сыйлыққа тартылды. 2017 жылдың желтоқсан айында [[Пекин]]дегі қазақстандық тауарлардың жәрмеңкесінде United Business Group арқылы шығарылған «Баһадүр» сағаты 1 млн. теңгеге сатылды. 2017 жылдың шілде айындағы деректер бойынша, компания 1200 дана сағат шығарған. Алдағы уақытта [[Ресей]] мен [[Қытай Халық Республикасы|Қытайдың]] нарықтарына шығуды жоспарлауда. 2017 жылдың желтоқсан айында [[Мәскеу]] нарығына ресейлік елтаңба бейнеленетін сағаттарды шығармақ<ref name="forbes">[https://forbes.kz/made_in_kz/kak_v_25_let_delat_chasyi_kotoryie_daryat_prezidentam 25 жылда президенттерге сыйға тартылатын сағаттарды қалай жасау керек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722124550/https://forbes.kz/made_in_kz/kak_v_25_let_delat_chasyi_kotoryie_daryat_prezidentam |date=2017-07-22 }}</ref><ref name="abctv"/><ref name="Информ"/>.

Арман Тосқанбаев сонымен қатар бизнесін жаңадан бастаған кәсіпкерлерге арналған «Идеядан бизнеске» оқыту бағдарламасын әзірледі. Ол бағдарлама бойынша бір жылдың ішінде 600-ден астам жастар оқытудан өтті. Олардың 150-і өздерінің жеке бизнестерін құрды<ref name="kurchatov">[http://www.kurchatov.vko.gov.kz/files/paper-2017-32-ru.pdf Қазақстанның жаңа 100 тұлғасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613215307/http://kurchatov.vko.gov.kz/files/paper-2017-32-ru.pdf |date=2018-06-13 }}</ref>. 2017 жылдың жазында Тосқанбаев [[Турин]]де ([[Италия]]) Еуропалық одақтың білім беру Қоры арқылы ұйымдастырылған «Өзгеріп жатқан әлемдегі жаңа мамандықтарды құру» атты конференцияда кітаптың тұсаукесерін өткізді. Автордың айтуынша, кітапта қазақстандық кәсіпкерліктің үлкен инвестицияларсыз даму жолдары аталып көрсетілген<ref name="zakon.kz"/><ref name="baribar">[https://baribar.kz/28304/ Арман Тосқанбаевтың бизнес жайлы кітабы Европада таныстырылды]</ref>.

«История успеха» жобасы арқылы кәсіпкерлер арасында тәжірибелер алмасу алаңы әзірленді<ref name="kurchatov"/>. Қазақстандық жас кәсіпкерлер қауымдастығының аясында кәсіпкерлерге дәлме-дәл көмек көрсетуге арналып құрылған «Деловой клуб» жобасы іске қосылды. Сонымен бірге «Күз, Қыс, Көктем, Жаз» маусым сайынғы StartUP сайыстарын және қаланың қырықтан астам колледждері мен ЖОО-нда жастарды кәсіпкерлікке тарту мақсатында бизнес-тренингтерді ұйымдастырып келеді<ref name="zakon.kz"/>.

Zakon.kz сайтына берген сұхбатында, ол Қазақстанда криптовалютаны өндірумен айналысатын, жаңа «Union of Miners» фирмасы ашылғанын хабарлады<ref name="zakon.kz"/>.

== Кәсіпкерлік қызметі ==
Қазіргі таңда Арман Тосқанбаев 11 мемлекетте жұмыс істейтін 7 компанияға басшылық етеді, ал “Arman Capital” компаниясының капитал қоры 10 миллион доллардан асады.
* “Marine Health Group” компаниясы жапондық құрамбөліктер негізінде биологиялық белсенді қоспалар өндірумен айналысады.
* “OTAN” және “Amir Watches” брендтері – қазақстандық дизайн мен әлемдік сағат өндірісінің үздік технологиялары астасқан бірегей туынды.
* “Madcompany” компаниясы кез келген күрделі архитектуралық жобалар өндіруде Қазақстан бойынша көш бастап тұр.
* «ME POST» компаниясы – курьерлік қызметтерді біріктіретін Өзбекстандағы алғашқы және жалғыз жеткізу агрегаторы болып табылады.
* “Жаңа жасыл технологиялар” және “Zertis” компаниялары инженерия саласына, гидропоникалық жемшөп өсіру жүйесінің маркетингі мен өндірісіне негізделген.

== Меценаттығы ==
Арман Тосқанбаевтың меценаттық қызметі, негізінен, Қазақстандағы жас буынның, әсіресе жас кәсіпкерлердің білімін арттыруға бағытталған.
Атап айтқанда, кәсіпкер Майкл Портердің «Озық ойлар», Бодо Шефердің «Менің қолымнан келеді», Герман Грефтің «Би алаңындағы піл» сынды әлемдік бестселлерін қазақ тіліне аударуға қаржылай көмектесті.

== Отбасы жағдайы ==
Үйленген, бір ұл, бір қыз тәрбиелеп отыр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://and.kz/special/pomogaya-drugim,-vy-pomogaete-sebe.html Көшбасшы қалай қалыптасады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919202428/http://and.kz/special/pomogaya-drugim,-vy-pomogaete-sebe.html |date=2017-09-19 }}
* [https://business.gov.kz/ru/resources/success-stories/detail.php?ID=97649 Арман Тосканбаев: «Еңбек асырайды, ал жалқаулық құртады»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204160228/http://business.gov.kz/ru/resources/success-stories/detail.php?ID=97649 |date=2016-12-04 }}
* [https://baribar.kz/10366/arman-toskanbaev-noelden-bastalghan-biznes-enh-zhaqsy-biznes/ Арман Тосканбаев: Нөлден басталған бизнес – ең жақсы бизнес]

[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]

Аманжол Қазыбекұлы Жанқұлиев

2026-07-09T17:04:18Z

InternetArchiveBot: Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Аманжол Қазыбекұлы Жанқұлиев
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақстан сыртқы барлау қызметі|«Сырбар» Қазақстан Республикасы Сыртқы барлау қызметінің директоры]]
| Ту = Syrbar Flag.jpg
| Ту2 = Syrbar emblem.jpg
| Реті =
| Басқара бастады = [[17 ақпан]] [[2009 жыл|2009]]
| Басқаруын аяқтады = [[24 ақпан]] [[2015 жыл|2015]]
| Ізашары = лауазым құрылды
| Ізбасары = [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]
| Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Президент_2 =
| Премьер_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Титулы_5 =
| Ту_5 =
| Ту2_5 =
| Реті_5 =
| Басқара бастады_5 =
| Басқаруын аяқтады_5 =
| Ізашары_5 =
| Ізбасары_5 =
| Туған күні = 20.1.1952
| Туған жері = [[Шу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі = Ноғаев Қазыбек Жанқұлұлы
| Анасы = Жанқұлиева Қалампыр
| Жұбайы = Жанқұлиева Манат Сабанқұлқызы
| Балалары = үшеу
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Ғылыми аясы =
| Жұмыс істеген орны =
| Партиясы =
| Білімі = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Алматы шет тілдері педагогикалық институты]] [[Ресей СІМ дипломатиялық академиясы|КСРО СІМ дипломатиялық академиясы]]
| Ғылыми дәрежесі =
| Мамандығы = француз тілі мұғалімі
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{1 дәрежелі Даңқ ордені}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} {{2 дәрежелі Даңқ ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!}}{{!}}{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}} {{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
{{!}}-
{{!}}{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}}
{{!}}}
}}
'''Аманжол Қазыбекұлы Жанқұлиев''' ([[20 қаңтар]] [[1952 жыл|1952]], [[Шу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]<ref>[https://alashainasy.kz/omir/amanjol-kazbekulyi-jankuliev-48671/ Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230830151744/https://alashainasy.kz/omir/amanjol-kazbekulyi-jankuliev-48671/ |date=2023-08-30 }}</ref>) — Қазақстанның мемлекет қайраткері, дипломат, [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|ҰҚШҰ]] Бас хатшысының орынбасары.

== Өмірбаяны ==
1972 жылы [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Алматы педагогикалық шет тілдер институтын]] француз тілі мұғалімі мамандығы бойынша бітірді.

1973-1984 жылдары — Алматы облыстық ЛКЖО комитетінің нұсқаушысы, сектор меңгерушісі болды.

1984-1987 жылдары — КСРО сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясының тыңдаушысы болды.

1987-1989 жылдары — КСРО Сыртқы істер министрлігі Азиядағы социалистік елдер басқармасының екінші хатшысы болды.

1989-1992 жылдары — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Вьетнам|Вьетнамдағы]] Елшілігінің екінші хатшысы болды.

1993-1995 жылдары — Қазақстан Республикасының [[Франция|Франциядағы]] Елшілігінің бірінші хатшысы, кеңесшісі болды.

1995-1996 жылдары — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Еуропа елдерінің жетекші басқармасының кеңесшісі болды.

1996-1999 жылдары — Қазақстан Республикасының [[Түркия|Түркиядағы]] Елшілігінің кеңесшісі болды.

1999-2000 жылдары — [[Қазақстан сыртқы барлау қызметі|Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті «Барлау» қызметінің]] директоры болды.

2001 жылы Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің өңірлік қауіпсіздік мәселелеріне қатысты Ерекше тапсырмалар жөніндегі Елшісі болып тағайындалды.

2001-2003 жылдары — [[Тәжікстан|Тәжікстандағы]] Төтенше және Өкілетті Елші болды.

2003-2005 жылдары — Түркиядағы Төтенше және Өкілетті Елші болды.

2005 жылдың 6 қазанынан 2008 жылдың 6 ақпанына дейін — Франциядағы Төтенше және Өкілетті Елші болды.

2008 жылдың 6 ақпанынан 2009 жылдың 17 ақпанына дейін — [[Швейцария|Швейцария Конфедерациясындағы]] Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының [[Женева]] қаласындағы [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] бөлімшесі және басқа да халықаралық ұйымдар жанындағы Тұрақты өкілі болды<ref>{{Cite web|url=https://kaz.caravan.kz/zhangalyqtar/amanzhol-zhanquliev-qazaqstannyng-shvejjcariyadaghy-elshisi-zheneva-qalasyndaghy-buu-bolimshesi-men-basqa-da-khalyqaralyq-ujjymdardyng-zhanyndaghy-turaqty-okil-bolyp-53081/|title=Аманжол Жанқұлиев Қазақстанның Швейцариядағы елшісі, Женева қаласындағы БҰҰ бөлімшесі мен басқа да халықаралық ұйымдардың жанындағы тұрақты өкіл болып тағайындалды|publisher=caravan.kz|date=2008-02-06|lang=kz}}</ref>.

2008 жылдың 4 маусымынан 2009 жылдың 17 ақпанына дейін — Швейцария Конфедерациясындағы және [[Лихтенштейн|Лихтенштейн кінәздігіндегі]] Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымын қатар атқарды.

2008 жылдың 14 қазанынан 2009 жылдың 17 ақпанына дейін — Швейцария Конфедерациясындағы және [[Ватикан]] Мемлекетіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымын қатар атқарды<ref>{{Cite web|url=https://www.kt.kz/kaz/politics/amanzhol_zhankuliev_kazakstannin_vatikan_memleketindegi_elshisi_kizmetin_kosa_atkarushi_bolip_tagajindaldi_1153464306.html|title=Аманжол Жанқұлиев Қазақстанның Ватикан Мемлекетіндегі елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды|publisher=kt.kz|date=2008-10-15|lang=kz}}</ref>.

2009 жылдың 17 ақпанынан 2015 жылдың 24 ақпанына дейін — [[Қазақстан сыртқы барлау қызметі|«Сырбар» Қазақстан Республикасы Сыртқы барлау қызметінің]] директоры болды<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U090000741_ «А.Қ.Жанқұлиевті Қазақстан Республикасының "Сырбар" Сыртқы барлау қызметінің директоры қызметіне тағайындау туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылғы 17 ақпандағы № 741 Жарлығы]. Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі.</ref><ref>[https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-amanzhol-kazybekuly-zhankuliev-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-kazakstan-respublikasy-syrbar-syrtky-barl Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты.]</ref>.

== Марапаттары ==
* I дәрежелі [[Даңқ ордені]] (2016)<ref>{{Cite web |url=http://www.nomad.su/?a=3-201605110032 |title=Рабочий график Главы государства |access-date=2016-05-11 |archive-date=2016-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160512115923/http://www.nomad.su/?a=3-201605110032 |deadlink=yes }}</ref>
* II дәрежелі [[Даңқ ордені]]<ref>[http://pda.enbek.gov.kz/node/240923 Накануне 20-летия Независимости страны Глава государства Нурсултан Назарбаев вручил в Акорде государственные награды Республики Казахстан и юбилейные медали «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл»]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерейтойлық медалі (2001)
* «Қазақстан Республикасының Парламентіне 10 жыл» мерейтойлық медалі
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерейтойлық медалі (2011)<ref>[http://www.akorda.kz/ru/news/councils_sittings_meetings/2011/12/nakanune_20letiya_nezavisimosti_strany_glava_gosudarstva Накануне 20-летия Независимости страны Глава государства Нурсултан Назарбаев вручил в Акорде государственные награды Республики Казахстан и юбилейные медали «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл»]{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* «КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл» мерейтойлық медалі (1988)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Тәжікстандағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Түркиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Франциядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Швейцариядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Лихтенштейндегі елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Ватикандағы елшілері]]
[[Санат:Шу ауданында туғандар]]

Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов

2026-07-09T14:08:59Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[2008]]
| Басқаруын аяқтады = [[2011]]
| Ізашары = [[Асхат Сәлімұлы Иманғалиев|Асхат Иманғалиев]]
| Ізбасары = [[Киікбай Мыңбайұлы Жаулин|Киікбай Жаулин]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 28.08.1964
| Туған жері = Мәртөк ауылы, {{туғанжері|Мәртөк ауданы|Мәртөк ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Құрмет ордені}}
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов''' ([[28 тамыз]] [[1964]], Мәртөк ауылы, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ КСР]]) — педагогика ғылымдарының докторы (1999), профессор (1997).

== Өмірбаяны ==
Қазмағамбетов Алтай Ғабдрахманұлы 1964 жылдың 28 тамыз айында [[Ақтөбе облысы]]ның Мәртөк ауылында дүниеге келген.<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref>

[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]ның жаратылыстану-география факультетінің «География-биология» мамандығы бойынша бітірген. Сондай-ақ педагогика кафедрасының аспирантурасын (1991-1993 жылдары), докторантурасын (1995-1998 жылдары) бітірген.

1989–1990 жылдары еңбек жолын Алматы қаласындағы №65 орта мектепте география пəнi мұғалiмi ретiнде бастаған.

1990-1991 жылдары Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық институтында педагогика кафедрасы оқытушысы. Доцент (1999-2002 жылдары), профессор (2002-2006 жылдары) жұмыстарын атқарған.

2001-2004 жылдары Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің Д 14.05.01 ғылым докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғау кеңесінің ғалым хатшысы, төрағасы болды.

2004-2006 жылдары [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде]] ғылым және халықаралық байланыстар жөніндегі вице-президент қызметін атқарды.

2006-2007 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті президенті өкілінің Түрік Республикасындағы (Анкара қаласы) вице-президенті.

2007 - 2008 жылдары ҚР Білім және ғылым министрлігінің білім және ғылым саласындағы қадағалау комитеті төрағасының орынбасары.

2008 - 2011 жылдары Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректоры қызметтерін атқарды.<ref>[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/308/ ҚАЗМАҒАМБЕТОВ АЛТАЙ ҒАБДРАХМАНҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505211847/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/308/ |date=2021-05-05 }}</ref>

== Еңбектері ==
Педагогика ғылымдарының кандидаты (1993), докторы (1999). «Научно педагогические основы формирования системы оценочных притяжений старшеклассников в учебном процессе» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

Көптеген халықаралық, одақтық және республикалық ғылыми конференцияларға қатысып, ғылыми баяндамалар жасаған. 100-ден астам мақалалар, 4 монография мен оқу құралдарының авторы.

Атыраудағы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетіне педагогика саласынан ашылған докторлық, кандидаттық диссертация қорғау Кеңесінің 2008-2011 жылдары төрағасы болды. Осы саладан бірнеше докторлық, кандидат шәкірттерін дайындады.

Атырау облыстық мәслихат депутаты болды.

== Марапаттары ==
Ол алдындағы еңбегі ескеріліп бірнеше наградалармен, соның ішінде 2010 жылы «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды.<ref>[https://www.inform.kz/kz/tauelsizdik-kuni-atyraulyktarga-memlekettik-nagradalar-tabys-etildi_a2332787 Тәуелсіздік күні атыраулықтарға мемлекеттік наградалар табыс етілді]</ref>

== Сілтемелер ==

[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]

Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева

2026-07-09T08:33:12Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Музыкант
|Есімі = Айгүл Бабаева
|Толық аты = Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева
|Туған күні = 01.11.1961
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Мемлекет = [[Қазақстан]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Мамандықтары = {{әнші|КСРО|Қазақстан}}, композитор
|Ұжымдары = "Мистерия Буф", "Гүлдер" ансамблі, Бумеранг (джаз ансамблі), "Варьете", "Иссык"
}}
'''Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева''' — [[Қазақстан]]дық әнші, композитор, ақын және тележүргізуші. Ол [[поп-музыка|поп]], [[джаз]] жанрларында жұмыс істейді, романстар мен халықтық өнер әндерін орындайды.

== Өмірбаяны ==
Бабаева Айгүл Дүйсенбайқызы - [[1961 жыл]]ы [[1 қараша]]да [[Алматы]] қаласында, мұғалімнің отбасында дүниеге келді. 1978 жылы № 115 орта мектебін бітірді, сол мектепті [[2001 жыл]]дың [[24 шілде]]сінде әкесі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Дүйсен Бабаевтың есімімен атады. Оқуды бітіргеннен кейін Алматы музыкалық ансамбльдерінің қауымдастығына вокалист ретінде қабылданды. 1982 жылы РСФСР Мәдениет министрлігі эстрадалық ансамбльдің солисті және вокалисті, II санатпен марапатталды. Ол Ресейдің қалаларында [[Мәскеу]]дің «Мистерия Буф» тобымен бірге өнер көрсетті. 1983 жылы ол «[[Гүлдер(ансамбль)|Гүлдер]]» эстрадалық-жастар ансамбліне солист-вокалист ретінде қабылданып, Қазақстан қалаларын аралап көрді. 1987 жылы ол «Каспий достық теңізі» фестивалінің лауреаты атанды. Ол Алматы музыкалық ансамбльдер ассоциациясында Биг Сандерлі оркестрмен солист болды, оны [[Сейдолла Бәйтереков|Сейдулла Бәйтереков]] жүргізді. 1992 жылдан бастап «Есік» акционерлік қоғамында оркестрдің жетекшісі болды. Онда жас орындаушылармен жұмыс істеді.

1997 жылы "ТАҢ" телеарнасы Айгүл Бабаеваға «Жыл әншісі» құрметті атағын берді. Сол жылы Жоғары ғылыми комиссияның шешімімен « [[Азия дауысы]] » халықаралық халық музыкасы фестивалінің әншісі ең жақсы ән - «Жалғыз әйел» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің жүлдесіне ие болды. Ал «Халық банкі» әні ең жақсы ән конкурсында жеңіске жетті [[Қазақстан Халық банкі|Халық банкінің]] коммерциясы үшін.

Айгүл Бабаева - композитор Айдос Сағатовтың «Менің Қазақстаным» әнінің авторласы. Әнші әріптестеріне арнап көптеген әндер жазды. Айгүл Бабаева өзінің досы [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиеваға]] сыйға тартқан «Айғай-шыбық» әні - әншінің ең танымал шығармаларының бірі.

1998 жылы наурызда ол [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|«Таңғы жұлдыз»]] телевизиялық музыкалық бағдарламасында [[Мәскеу]]де қонақ болды [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|.]] 1998 жылы 10 маусымда ол жаңа елорда - [[Астана]]ның тұсаукесеріне арналған гала-концертке қатысты. Онда ол алыс және жақын шетелдердің әртістерімен бірге өнер көрсетті.

Сонымен қатар, Айгүл Бабаева осы альбомдағы барлық әндердің авторы, композиторы және орындаушысы болып табылатын "Үміт Желі" дебюттік дискісін шығарды. Олардың қатарында «Жалғыз әйел», «Үміт желі», «Маусым», «Жүрек пен жан» сияқты танымал шығармалар бар.

1998 ж. тамызында «[[Азия дауысы|Азия Дәуысы]]<nowiki/>» Халықаралық халық музыкасының фестивалінің Жоғары ғылыми комиссиясы әншіге ең жақсы ән - «Ойна, Патша» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің сыйлығын берді. Ол қайырымдылық концерттеріне қатысты: Павлодар қаласындағы «Айналайын» балалар фестивалінде, Алматы қаласының сарайында «Қазақстанның мүгедектігі бар әйелдер қоғамы» өткізген концертке, сонымен қатар басқа қалалық және республикалық шараларға қатысты.

7 желтоқсан 2009 ж. Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының ғимаратында М. Ю. Лермонтовта қазақ композиторы мен әншісі Айгүл Бабаеваның «Ауызша» жаңа альбомының алғашқы концерті және тұсаукесері өтті. Альбомның жазылуы Митрополис студиясында кәсіби музыканттар Митч Далтон, Джефф Гаскойн, Майкл Джанищ, Лондондағы Престон Хейманның қатысуымен өтті. Дискінде қазақ, қазіргі заман композиторлары [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Беркімбаев жейді|Естай]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]], Нұрғиса [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Тілендиевтің]] 11 шығармасы бар: «Желсіз түнде жарық ай» Абай, «Ата Толғауы» Нұрғиса Тілендиев, «Ақ Көгершін» Ахмет Жұбанов, «Қорлан» «Естай», халықтық әндер - «Сары бидай», «Бір бала», «Дайдидау», «Ақ бакай», «Ақ көгершін», «Дедім-ай ау», «Илигай», «Ахау Керім». Альбомда: [[Тамаша ән|ән айту]] және қазақтың ұлттық аспаптары - [[домбыра]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[қылқобыз]], [[шаңқобыз]] болды.<ref>[http://www.izvestia.kz/node/12983/ Мечтать не вредно, вредно не мечтать | www.izvestia.kz]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

2011 жылдың қарашасында әнші өзінің елу жылдық мерейтойын атап өтті. Кешке жақын достар, туыстар және отандық және шетелдік эстрада жұлдыздарын шақырды. [[Абдуллин Сагнай]], Нағима Есқалиева, [[Абдуллин Нурлан|Абдуллин Нұрлан]], [[Мусин Коблан]] сияқты қазақ шоу-бизнесінің әртістері әндерін орындады, олардың авторы мен композиторы Айгүл Бабаева болды.<ref>[http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ Айгуль Бабаева: без газу нет джазу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}</ref>

Сол жылы КТК арнасында « [[Үйленейік (телешоу)|Үйленейік!»]] Жобасында, Айгүл Бабаева басты жүргізуші болды.

Айгүл Бабаева түрлі телебағдарламаларға қатысты, қонақ ретінде жұлдыз ретінде [[SuperStar KZ|Superstar KZ]], [[X Factor (Қазақстан)|X-Factor KZ]], [[Шәкен жұлдыздары|Shaken Stars]] [[SuperStar KZ|сынды]] телевизиялық байқаулардың қазылар алқасында қызмет етті.

== Телевизия ==
2010 жылы "ЕЛ АРНА" телеарнасы «Әйелдер кеңесі» жобасын бастады. Айгүл Бабаева Айгүл Мукейдің қызметімен қатар Лана және Светлана Велитченкомен бағдалама жүргізушісі болды. Жобаның тұжырымдамасы белсенді өмір салтымен танымал әр түрлі қызмет салаларындағы әйелдер өзекті мәселелерді талқылауында болды. 2011 жылы «[[КҚК|КТК]]<nowiki/>» телеарнасы Айгүл Бабаева жүргізетін «Үйленейік» атты бағдарламасын бастады.<ref>[http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/3/29/11949 «Давай поженимся» в Казахстане — Новости / КТК]</ref><ref>[http://www.caravan.kz/article/29130/ Газета «Караван» / Поженим всех прямо в эфире!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524003953/http://www.caravan.kz/article/29130 |date=2011-05-24 }}</ref>

== Отбасы ==
Күйеуі— Романюк Михаил, бұрында танымал музыкант, бүгінгі күні — бизнесмен мен Айгулдің продюсері.

Қызы — Алисса.

== Сілтелер ==
* [http://vesti.kz/conference/53/ Vesti мақаласы]
* [http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ zakon.kz мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}
* [http://www.izvestia.kz/node/12983/ Армандау зиян емес, армандамау зиян]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20110518024257/http://atyrauobl.kz/ajgul-babaeva-ya-prezhde-vsego-patriot-svoej-strany/9265 Оралу соло концерті]
* [http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&chapter=1102062596/ Казахстанская правда]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.1tv.kz/news/video/br1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418043216/http://1tv.kz/news/video/br1 |date=2012-04-18 }}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]

Абзал Ахатұлы Талтенов

2026-07-09T04:18:30Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Абзал Ахатұлы Талтенов
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[2016]]
| Басқаруын аяқтады = [[2019]]
| Ізашары = Мамраев Бейбіт Баймағамбетұлы
| Ізбасары = [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Идрисов Саламат]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 11.01.1972
| Туған жері = [[Бейбарыс (ауыл)|Чкалово ауылы]], {{туғанжері|Махамбет ауданы|Махамбет ауданында}}, [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
{{!}}-
{{!}} [[Сурет: The honourable worker of education.jpg|22px|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызыметкері]] {{!!}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Абзал Ахатұлы Талтенов''' ([[11 қаңтар]] [[1972]], [[Бейбарыс (ауыл)|Чкалово ауылы]], [[Махамбет ауданы]], [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — химия ғылымдарының докторы (2007), профессор (2010).

== Өмірбаяны ==
Талтенов Абзал Ахатұлы 1972 жылы 11 қаңтарда [[Атырау облысы]], [[Махамбет ауданы]], [[Бейбарыс (ауыл)|Чкалово ауылында]] (Бейбарыс) қызметкерлер отбасында дүниеге келді. Руы Есентемір бөлімі Әжімбет, Кіші жүз.

1979 жылы [[Индер ауданы]], Елтай ауылындағы В. И. Ленин атындағы орта мектепке оқуға түсіп, 1989 жылы М. Әуезов атындағы орта мектепті күміс медальмен бітірді.

1989 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] химия факультетіне оқуға түсіп, оны 1994 жылы үздік бітірді. Сол жылы Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ жанындағы аспирантураға түсті.

1998-2001 жылдары Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі Білім комитетінің [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы|республикалық «Дарын» ғылыми-практикалық орталығының]] бас маман, кейіннен директордың орынбасары болып еңбек етті.

2001-2008 жылдары [[Торайғыров университеті|С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінде]] қызметкерлер мен істер басқармасының бастығы, Әкімшілік департаментінің директоры, ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры, бірінші проректоры қызметтерін атқарды.

2008-2011 жылдары [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]нда бірінші проректор-оқу ісі жөніндегі проректор болды.

2011-2016 жылдары [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетінің]] аппарат жетекшісі, оқу ісі жөніндегі проректор, ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша проректор қызметін атқарды.

2016-2019 жылдары [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры болды.

2019 жылғы 6 қыркүйектен бастап "ЭФКО Алматы" ЖШС директоры.

== Еңбектері ==
1997 жылы кандидаттық диссертациясын, ал 2007 жылы химия ғылымдары саласында докторлық диссертациясын қорғады. 2010 жылы профессор ғылыми атағын алды.

80-нен астам ғылыми-әдістемелік жарияланымдардың, соның ішінде 3 монографияның, 7 авторлық куәліктің авторы.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары Академиясының академигі, Халықаралық педагогикалық білім Академиясының мүше-корреспонденті, Қазақстан Республикасы Педагогика ғылымдары академиясының академигі. Химия және экология саласынан бірқатар ғылыми журналдардың редакциялық алқасының мүшесі.

== Марапаттары ==
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Алғыс хаты» (2004), «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері» белгісімен (2005), «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісімен (2009), С.Торайғыров атындағы алтын медальмен (2010), "ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл" медалімен (2011), "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" медалімен (2015) және Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтуге байланысты іс-шараларды ұйымдастыруға қосқан үлесі үшін Қазақстан Республикасының Алғыс хатымен (2015) марапатталды.

== Сілтемелер ==
*[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/568/ ТАЛТЕНОВ АБЗАЛ АХАТҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511152314/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/568/ |date=2021-05-11 }}

[[Санат:Қазақстан химиктері]]
[[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]]
[[Санат:Профессорлар]]

Ілияс Жансүгіров

2026-07-09T03:10:11Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Тұлға
|Есімі = Ілияс Жансүгіров
|Шынайы есімі =
|Сурет =Zhansugurov.jpg
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 5.5.1894
|Туған жері = №4 ауыл, [[Ақсу ауданы|Ақсу волості]], [[Алматы облысы|Жетісу облысы]], [[Ресей Империясы]]
|Мансабы = [[ақын]] [[қоғам]] [[қайраткер]]і
|Азаматтығы = {{flagicon|Russia}} [[Ресей Империясы]] (1894-1922) {{USSR}}
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні = 26.2.1938
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы = Жәмилә Аманша Берентаева Бәтима Төребаева Фатима Ғабитова
|Балалары = Ұлдары: Жәнібек (1923-1943) Азат (1930-1997) Саят (1930) Болат (1937-2004) Қыздары: Үміт (1933-1997) Ильфа (1935-2024)
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Ілияс Жансүгіров''' ([[5 мамыр]] [[1894 жыл|1894]], [[Ақсу ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[26 ақпан]] [[1938 жыл|1938]], [[Алматы]]) — қоғам және мемлекет қайраткері, қазақ [[ақын]]ы, драматург, прозаик, фельетоншы, сатирик, журналист, аудармашы және педагог. [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның тұңғыш төрағасы (1934–1936).

== Қысқаша өмірбаяны ==
* Алғашында өз әкесінен, ауыл молдаларынан сауат ашқан. [[Қарағаш]] ауылында жәдитше бастауыш мектепті бітіреді. Орта жүздің [[Наймандар|Найман]] тайпасы [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] руынан шыққан.<ref>[https://rep.ksu.kz/bitstream/handle/data/6168/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_1-73-2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y «Найман» этнонимі жəне найман тайпасының рулары жөнінде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125174844/https://rep.ksu.kz/bitstream/handle/data/6168/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_1-73-2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=2021-01-25 }}</ref>

* 1919 жылы [[Ташкент|Ташкентте]] екі жылдық мұғалімдік курсқа түседі.

* Оқуын бітірген соң өз ауылында мұғалім болып, кейін «[[Тілші]]» газетінде қызмет атқарады.

* 1922 жылы [[Верный|Алматыда]] Қазақ ағарту институтының меңгерушісі болып тағайындалады.

* 1925 жылы [[Мәскеу|Мәскеуге]] Журналистика институтына оқуға түседі.

* 1928 жылы институт бітірген соң, [[Егемен Қазақстан|"Еңбекші қазақ" газетіне]] қызметке жіберіледі. Жансүгіров шығармалық жұмыспен қатар [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағын]] ұйымдастыру ісіне де белсене қатысқан.

* Бұрынғы ҚазАПП (Қазақ Пролетар Жазушылар Ассоциациясы) (1926) таратылған соң 1932 жылы Жазушылар одағын ұйымдастыру комиссиясының төрағасы болып сайланады.

* 1934 жылы өткен 1-съезде [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның алғашқы төрағасы болып сайланды.

* 1934–[[1937 жыл|1937]] жылдары Қазақ саяси баспасының редакторы болып қызмет етеді.

* 1933–1936 жылдары [[Қазақ КСР ОАК|Қазақ АКСР ОАК]]-нің мүшесі.

* 1937 жылы [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] Ілиясты тұтқындайды.

* 1938 жылы ату жазасына кесілген.

* 1958 жылы Қазақ КСР Жоғарғы сот шешімімен қылмыстық құрамның болмауына байланысты ақталды.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Еңбектері ==
[[Сурет:Ilias_Jansugir_10_tomdygynyn_6_jane_7_tomdary.jpg|нобай|оңға|Көп томдық шығармалар жинағынан томдар (6 және 7). Бұл томдарға өтірік өлеңдері, аудармалары енді. Алматы, Қазығұрт, 2006.|609x609 нүкте]]
[[Сурет:Ілияс Жансүгіровтың Жолдастар романы. 1935 жыл.jpg|нобай|303x303 нүкте|Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығындағы Ілияс Жансүгіровтың Жолдастар романы. 1935 жыл]]
Жансүгіров өлең жазуды 1912 жылы бастаған. Оның «[[Балдырған]]», «Қызыл жалау» атты өлең дәптерлері кейін 1957 жылы [[Ұлттық кітапхана]]дан табылды. «Сарыарқаға», «Тілек» атты өлеңдері Жансүгіровтың жарық көрген алғаш туындылары еді. Олар 1917 жылы Семейдегі [[Сарыарқа (газет)|«Сарыарқа» газетінде]] жарияланған. 1923 жылы «Сана» журналында «Мерген Бөкен» әңгімесі басылып шықты. Содан кейін Жансүгіров өлеңдері «Тілші», «Ақжол», «Кедей еркі» газеттерінде жиі жарияланып жүрді. Кейіннен Жансүгіров халқының алдында қаламы ұшталған, ойы терең, талантты ақын ретінде белгілі болды.
[[Сурет:Ilyas Zhansugurov and Maxim Gorky.jpg|солға|нобай|390x390 нүкте|Жансүгіров-Жандосовтар отбасы архивінен алынған сурет: [[Максим Горький]], [[Фатима Ғабитова]] және Ілияс Жансүгіров. Мәскеуде КСРО жазушыларының съезінде болған кезінде М. Горькиймен оның саяжайында кездесу өтті.]]
Жансүгіров шығармаларының бастау алар арнасы – қазақ халқының бай ауыз әдебиеті, Абай поэзиясы, орыс және дүние жүзі әдебиетінің озық үлгілері. Оның шығармалары сан салалы, көп қырлы.

Жансүгіров халықтың бай фольклорын жинасуға, оның озық үлгілерін халық игілігіне айналдыруға, басылып кітап болып шығуына үлкен үлес қосқан. Олардың озық үлгілерін өзі жазған мектеп оқулықтары мен хрестоматияларына енгізіп, мектеп оқушыларының халықтық тарихынан, өткен өмірінен хабардар болуына зер салған. Жансүгіров әдебиет сынына да араласып, әдеби көркем сын жанрының дамуына ат салысты.

Ол [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкиннің]], [[Михаил Юрьевич Лермонтов|М.Ю. Лермонтовтың]], Н.А Некрасовтың, [[Максим Горький]]дің, [[Генрих Гейне]] мен [[Виктор Гюго]]ның, Ғ. Тоқайдың, К. Лахутидің шығармаларын қазақ тіліне аударып, қазақ әдебиетінің әлем әдебиетімен байланысын кеңейтті. 1936 жылы А.С. Пушкиннің 100-жылдығына орай Ілияс Жансүгіров «Евгений Онегин» романын аударып өзінің кітабына енгізген. Бірақ соғыс жылдары ол роман басқа кісінің атымен шықты. Ілияс Жансүгіров ақталғаннан кейін оның туыстары соттасып сол романды Ілияс Жансүгіров аударғанын дәлелдеді.

=== Библиография ===
* 1917 жылы — «Сарыарқа» және «Тілек» өлеңдері.
* 1923 жылы — «Байшұбар».
* 1926 жылы — «Балаларға тарту».
* 1928 жылы — «Сағанақ» атты алғашқы шығармалар жинағы.
* 1929 жылы — «Күй» поэмасы.
* 1931 жылы — «Кек» және «Турксіб» пьесасы.
* 1934 жылы — «Күйші» поэмасы.
* 1936 жылы — «Исатай - Махамбет» пьесасы.
* 1936 жылы — [[Құлагер (поэма)|«Құлагер» поэмасы.]]

Оның сатира және сатиралық әңгімелері «Сөз Қaмысбаевқа!», «Ізет» ( «Құрмет»), «Шалғыбай» және т.б. «Ізет» жинағында жарияланды.<ref>[http://zhgu.edu.kz/content.php?content=liyas-zhansgrov І.Жансүгіров атындағы Жетісу Университеті.Әдеби мұрасы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509010546/http://www.zhgu.edu.kz/content.php?content=liyas-zhansgrov |date=2021-05-09 }}</ref>

==== Поэмалары ====
* «Құлагер» — 1936 жылдың қараша айында "Социалистік Қазақстан" газетінің бірнеше шығарылымдарында жарияланды.
* "Күй" — 1929 жылы жазылған.
* "Күйші" — 1934 жылы жазылған.
* "Дала" — 1930 жылы жазылған. Басында [[Егемен Қазақстан|"Еңбекші Қазақ"]] газетінің бірнеше шығарылымдарына жарияланып, 1933 жылы Семейде және 1936 жылы Алматыда кітап болып басылды.
* "Рүстем қырғыны" — 1926 жылы жазылғанмен, ақынның көзі тірісінде жарияланбаған. 1960 жылы шығармаларының екінші томында жарық көрді.
* "Исатай" — 1960–1964 жылдар аралығында жарық көрген ақынның 5 томдық шығармалар жинағының 2-ші томында жарық көрген.
* "Мақпал" — 1920 жылдың басында жазылған.
* "Байкал" — 1937 жылы жазылған.
* "Кәнпеске" — 1920 жылы "Еңбекші Қазақ" газетінде жарияланды.
* "Қолбала" — 1964 жылы Алматы облысы, Ақсу аудандық "Өмір нұры" газетінде жарияланды.
* "Қуат" — 1932 жылы "Әдебиет майданы" журналында, 1933 жылы Ұжымдық жинақта жарияланған.
* "Мәйек" — 1929 жылы жазылып, 1931 жылы кітап болып басылды.
* "Бақытты Жамал" — 1930 жылы жазылған.
* "Жорық" — 1935 жылы жазылған.<ref>Ілияс Жансүгіров: энциклопедия Алматы. «Кітап» баспасы 2019. 256-268 бет.</ref>

==== Лирикалық өлеңдері ====
- "Әнші апама" (1909)

- "Күзгі гүлге" (1912)

- "Тілек" (1912)
*'''1915–1920 жылдары жарық көрген өлеңдер'''
"Бір соқыр баланың арманы" (1915–1916), "Жыбырлақ" (1915–1916), "Қалпымыз" (1915–1916), "Жаңылғаным" (1915–1916), "Мұңды құс" (1915–1916), "Қосылыс" (1915–1916), "Игілік" (1915–1916), "Ішім еріп" (1915–1916), "Жанды сөз" (1915–1916), "Талғамалар" (1915–1916), "Замандасқа" (1915–1916), "Бұбұлға" (1915–1916), "Алдымда" (1915–1916), "Жаз-құдаша" (1915–1916), "Маңым" (1915–1916), "Шым-шытырық" (1915–1916), "Не күйде" (1919), "Арыным" (1920), "Бейсембек "Болыс" (1920), "Ортақшыл партияға" (1920),
*'''1921–1924 жылдары жарық көрген өлеңдер'''
"Анам тілі" (1921), "Жас бұлбұлдарға" (1921), "Жарлылар ұйымының жетісі" (1921), "Жетім" (1921), "Ағынды менің Ақсуым" (1921), "Жалпы жасқа" (1921), "Қазақы қорытынды" (1921), "Некешілдер" (1921), "Атадан да балаға ана жақын" (1921), "Тапанша" (1922), "Бұлт" (1922), "Жанартау" (1922), "Жастар ұраны" (1922), "Жазғы таң" (1922), "Жазғытұрым" (1922), "Жазғы шілде" (1922), "Егінші" (1922), "Күз" (1922), "Қыс" (1922), "Ақсабан" (1923), "Жауында" (1923), "Мезгіл суреттері" (1923), "Меніңше" (1923), "Жел" (1923), "Бөлек-салақ ойдан" (1923), "Жас жалшыға" (1923), "Тас" (1923), "Жайлау" (1923), "Көктемде" (1923), "Баспаханадағы қыр қазағы" (1923), "Кедей тойы" (1923), "Қойшы ойы" (1923), "Ұлы күн" (1923), "Май тойында" (1923), "Сапарда" (1923), "Жоқ" (1923), "Тұңғыш тоғысу" (1923), "Қосылыс" (1923), "Боранбай не ойлап жүр" (1923), "Ықшылбай" (1923), "Саудагер тамашасы" (1924), "Ит-ай" (1923), "Жарқынбай, Беркінбай" (1923), "Қырман" (1924), "Октябрь күні" (1924), "Орақ науқаны" (1924), "Ұлт отауын тіккендер" (1924), "Өк, көк өгіз" (1924), "Желді күн" (1924), "Бұлақ бойында" (1924), "Ойлану" (1924), "Саналы жастарға" (1924), "Көлге" (1924), "Біздің күз" (1924), "Ленин өлді" (1924), "Түн" (1924), "Ажырауда" (1924), "Лермонтов" (1924).
*'''1925–1930 жылдары жарық көрген өлеңдер'''
"Ленин тірі" (1925), "Беташар" (1925), "Желді Қарағай" (1925), "Сабын" (1925), "Саптыаяқ" (1925), "Көш-қон" (1925), "Коммуна" (1925), "Сұрау" (1925), "Жетісу суреттері" (1925), "Оқимын" (1925), "Саудың сандырағы" (1925), "Өтініш" (1925), "Көш-жөнекей" (1925), "Тас шешей" (1925), "Бөбек бөлеу" (1926),
"Жауын" (1926), "Заман" (1926), "Майдан" (1926), "Ауылдың алды" (1926), "Жүдеу жүрек" (1926), "Күн шыққанда" (1926), "Күнгей" (1926), "Ресей жері" (1927), "Шал мен кеіні" (1928), "Қазақ қызы" (1928), "Қақпан" (1928), "Бүгінгі дала" (1928), "Мавзолей" (1929), "Алатау" (1929), "Домбыра" (1929), "Қазақстан" (1929), "Шоқпарға" (1929), "Кәне, шыдар қай майдан?" (1929), "Гималай" (1929), "Серт" (1930), "Алтын қазан" (1930), "Ақын мен Мақым" (1930), "Түс" (1930), "Апырым-ай, жан қысылды-ау" (1930), "Жүр ме екен Сәуле" (1930), "Жаным жылама" (1930).
*'''1931–1937 жылдары жарық көрген өлеңдер'''
"Тракторшыға" (1931), "Октябрь екпіні" (1931), "Жаңа тұрмыс" (1931), "Екпінділер мен прогульщик" (1932), "Социалды көмек" (1932), "Бесжылдықтың ерлері" (1932), "Бақыттымын" (1932), "Кавказ" (1932), "Үйге келем" (1934), "Үмітке" (1934), "Мәскеу-Қазақстан" (1934), "Тұлпарға" (1936), "Белорус халқына" (1936).

==== Сатиралары ====
"Ақым мен Мақым" (1930), "Бай бәйбіше" (1927), "Бақтың әдісі" (1923), "Басқа пәле тілден" (1935), "Борнабай не ойлап оқып жүр" (1923), "Газ емес, концерт" (1929), "Ит-ай" (1923), "Қуыршақ" (1929), "Құйрықты базар" (1927), "Құқ" (1928), "Өк, көк өгіз!" (1924), "Өлген молданың өсиеті" (1923), "Саясат қошқарлар" (1922), "Сұрпақпай Сұғанақ" (1928), "Сыншы-ақ" (1915), "Сонымен, кетіп барам..." (1929), "Сөз Қамысбаевқа" (1929), "Төрешілдіктің түрлері" (1929), "Шошқа" (1931), "Ұяның ұясы" (1928).

== Жансүгіров есімін арқалап жүрген нысандар ==

* [[Жетісу облысы]], [[Ақсу ауданы|Ақсу ауданындағы]] туған ауылы өз атымен аталған — [[Жансүгіров ауылы|Жансүгіров]] ауылы;
* Жетісу облысының орталығы Талдықорғанда орналасқан [[Жетісу университеті|Жетісу университетіне]] І.Жансүгіровтің есімі берілген;
* Бірнеше қалада мектептер мен көшелер атауына Ілияс Жансүгіровтің есімі берілген;
* [[Талдықорған|Талдықорғанда]] ақынның өмірі мен шығармашылығына арналған әдеби-мемориалдық мұражай жұмыс істейді.

== Отбасы ==
Ілияс Жансүгіров 4 рет неке қиған.
* Бірінші әйелі (1912-1914) — Жамила, нағашысының жесірі (жергілікті байдың қызы).<ref>''Святослав Антонов.'' Путь Ильяса: история жизни поэта Жансугурова. ''Vox Populi'' (8 октября 2015). Дата обращения: 8 октября 2015. Архивировано 4 августа 2016 года.</ref>
* Екінші әйелі (1922-1925) — Аманша Берентаева, аяғы ауыр және денсаулығы нашар болып, қайтыс болды. Босанардағы сырқаттарға төтеп бере алмады. Сол кезде Жансүгіров Мәскеудегі коммунистік журналистика институтында оқуға кетті.
* Үшінші әйелі (1929-1931) — Бәтима Төребаева. Бәтима Төребаевадан ұлы Саят және қызы Сайра туады. Бәтима Мәскеуге оқуға кеткенде Ілияс Жансүгіров жақын досы, әйгілі мұғалім [[Біләл Сүлеев|Біләл Сүлеевтің]] әйелі Фатима Ғабитовамен қарым-қатынас орната бастайды. 1931 жылы Жансүгіров Фатима Төребаевамен ажырасып, 1943 жылы Фатима туберкулезден қайтыс болды.
* Төртінші әйелі (1932-1938) — [[Фатима Ғабитова|Ғабитова Фатима Зайнуллиновна]] (1903-1961). Фатима Қапалдағы татар көпесінің қызы еді. [[Біләл Сүлеев]] тұтқындалған соң, Фатима Ілияспен отау құрады. Ілиясқа Үміт, Ильфа<nowiki/>, Болат есімді үш бала сыйлады. 1938 жылы Ілияс қайтыс болғаннан кейін, Жансүгіровтың жақын досы [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] жесір қалған Фатиманы өз қамқорлығына алады.
[[Сурет:Zhansugurov family.jpg|нобай|365x365 нүкте|Жансүгіров отбасы]]

=== Бәтима Төребаевадан туған баласы: ===
* Саят Жансүгіров (1930–2021) — кенші, техника ғылымдарының кандидаты.

=== Фатима Ғабитовадан туған балалары: ===
* Қызы Үміт Жансүгірова (1933-1997) — дәрігер;
* Қызы Ильфа Жансүгірова-Жандосова (1935 - 2024) — неміс тілінің мұғалімі, Ілияс Жансүгіров атындағы қордың бұрынғы президенті. Ильфа — [[Ораз Қыйқымұлы Жандосов|Ораз Жандосовтың]] екінші ұлы [[Санжар Оразұлы Жандосов|Санжарға]] тұрмысқа тиді;
* Ұлы [[Болат Ілиясұлы Ғабитов-Жансүгіров]] (1937-2004) — танымал қазақстандық сценарист және кинодраматург.

=== Тәрбиелеп алған балалары: ===
Ілияс Жансүгіров Фатима Ғабитованың алғашқы жары, әрі өзінің жақын досы [[Біләл Сүлеев|Біләл Сүлеевтің]] екі баласын асырап тәрбиелеген.
* Ұлы Жәнібек Сүлеев (1923-1943) [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысында]] [[Смоленск]] маңында қаза тапты.
* Ұлы Азат Сүлеев (1930-1997) — түрколог.

== Қазақ әдебиетіндегі орны ==
[[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2014-05.jpg|right|200px]]
Ілияс Жансүгіров қазақ әдебиетінің барлық жанрларында қалам тартып, елеулі туындылар берген әмбебап дарын. Әсіресе ол өзінің аса қуатты суреткерлік талантын поэзия жанрында көрсетіп, күллі қазақ әдебиетінің мақтанышына айналған туындылар берді.

Ілияс әдебиетке халық фольклоры дәстүрінен, аз оқуымен және біршама кештеу - 20-жылдардың басында келді. Бірақ ол сол кездің өзінде халық өмірін жетік білетін, қазақ тілінің байлығын тамаша меңгерген бозбала еді. Өте қабілеттілігі мен ізденгіштігінің, жігершілігінің және жаңадан құрылып жатқан қоғамның қоңыр төбел ортадан шыққан талапты жастың оқып, білім алуына жылы қабақ танытуының арқасында, ол біршама қысқа уақыттың ішінде тез жетіліп, аршындап алға озды. Алматы, Ташкент, Мәскеу оқу орындарында жақсы мағынасындағы қомағайлықпен білім алды, өз бетімен де көп оқыды, орыс және әлем классикалық әдебиетін зерттей оқып, үздік туындыларын орыс тілінен қазақшаға аударды. Осы аралықта жазуға да төселіп, қоғамдық жұмыстарға, әдебиет ісіне белсене қатысты. Алғашқы жинағы 1928 жылы 34 жасында жарық көрген Ілияс 5-6 жылдың ішінде қатарынан арындап алға озып, Абайдан кейінгі дәуірдің аса көрнекті ақынына айналды. Прозалық, драматургиялық талантты кесек туындыларын айтпағанда, "[[Күй]]", "[[Күйші]]", "[[Құлагер]]" сияқты классикалық шығармалар тудырды. Ілияс поэзиясы — ойға - қанат, сезімге нәр беретін, ешқашан ескірмейтін, мәңгі жас поэзия.

Қазақтың Абайдан кейінгі замандағы аса дарынды да арынды ақыны Ілияс Жансүгіровті, әдетте, өзі шалқар шабыт, керемет құштарлықпен көсіле жырлаған Ақан серінің Құлагеріне ұқсастырады. Айтты-айтпады, екеуінің дүлдүлдігінде ғана емес, тағдыр-талайында, қайғылы өлімдерінде де ұқсастық бар. Бәйгенің алдын бермейтін қас жүйріктерге ғана тән намыскерлікпен жанын сала зымырап бара жатқан Көктұйғынды омыраулап, кең тыныспен жүйткіп келе жатқан Құла пырақ межелі жер -Жыландысайға еңкейісте, үстіндегі баланың тізгінін босатып, тақымын сәл қымтып қалуы мұң екен, жұлдыздай аға жөнеледі. Сол сәтте қалтарыстан тап берген қарақшы кер құланы маңдайдан айбалтамен періп өтеді де, қайран тұлпар қара жер қақ айырылғандай гүрс етіп құлап қала береді. Кемеліне келіп, ақындық бәйгесінде арындап алға шыққан шағында Ілияс та тоталитарлық жүйенің құрбаны болып, мұрттай ұшты. Әйтсе де әмбебап дарын айналасы 10 жылда проза мен драматургияда, әсіресе поэзияда әдебиетіміздің алтын қорына жататын айтулы туындылар беріп, артына аса мол көркем мұра қалдырды.

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://mukhanov.ucoz.kz/publ/1-1-0-68 Ілияс Жансүгіров]
* [http://chkalovo.narod.ru/Iliyas_Gansugurov.htm Ілияс Жансүгіров]

{{Ілияс Жансүгіров шығармалары}}

[[Санат:Ақсу ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан сықақшылары]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан ОАК мүшелері]]
[[Санат:КСРО-да қуғын-сүргінге ұшырағандар]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:КСРО-да ақталғандар]]
[[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]]
[[Санат:1938 жылы бұйрықпен өлтірілгендер]]
[[Санат:Фатима Ғабитованың жанұясы]]

Өмірзақ Естайұлы Шөкеев

2026-07-07T03:04:13Z

InternetArchiveBot: Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі = Өмірзақ Естайұлы Шөкеев
| Шынайы есімі =
| Суреті = Omirzaq Shukeev (2019-02-15).jpg
| Сурет ені =
| Атауы = Шөкеев, 2019 жыл

| Титулы = [[Түркістан облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Түркістан облысы|әкімі]]
| Ту = Turkistan region seal.png
| Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады = 26 ақпан 2019
| Басқаруын аяқтады = 31 тамыз 2022
| Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары = [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]]
| Ізбасары = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]

| Басқара бастады_2 = 20 қыркүйек 2006
| Басқаруын аяқтады_2 = 27 тамыз 2007
| Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_2 = [[Болат Әбжапарұлы Жылқышиев|Болат Жылқышиев]]
| Ізбасары_2 = [[Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім|Нұрғали Әшім]]

| Титулы_3 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министр орынбасары]]
| Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады_3 = 15 желтоқсан 2017
| Басқаруын аяқтады_3 = 25 ақпан 2019
| Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_3 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]
| Ізашары_3 = [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]]
| Ізбасары_3 =

| Басқара бастады_4 = 27 тамыз 2007
| Басқаруын аяқтады_4 = 3 наурыз 2009
| Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_4 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| Ізашары_4 = [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]]
| Ізбасары_4 = Премьер-министрдің Бірінші орынбасары ретінде өзі

| Басқара бастады_5 = шілде 1997
| Басқаруын аяқтады_5 = қазан 1997
| Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_5 = [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]
| Ізашары_5 = ''Экономика және сауда министрі ретінде өзі''
| Ізбасары_5 =

| Титулы_6 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]]
| Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады_6 = 15 желтоқсан 2017
| Басқаруын аяқтады_6 = 25 ақпан 2019
| Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_6 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]
| Ізашары_6 = [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]]
| Ізбасары_6 = [[Сапархан Кесікбайұлы Омаров|Сапархан Омаров]]

| Титулы_7 = [[Самұрық-Қазына]] басқарма төрағасы
| Ту_7 = Samruk-Kazina logo kz.png
| Ту2_7 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_7 = 26 желтоқсан 2011
| Басқаруын аяқтады_7 = 20 желтоқсан 2017
| Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_7 = [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]]
| Ізбасары_7 = [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]]

| Титулы_8 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің Бірінші орынбасары]]
| Ту_8 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_8 = Emblem of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_8 = 3 наурыз 2009
| Басқаруын аяқтады_8 = 26 желтоқсан 2011
| Президент_8 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_8 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| Ізашары_8 = Премьер-министрдің орынбасары ретінде өзі
| Ізбасары_8 = [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]]

| Титулы_9 = [[Астана әкімі|Астана қаласының әкімі]]
| Ту_9 = Old coat of arms of Astana.svg
| Ту2_9 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_9 = 20 наурыз 2004
| Басқаруын аяқтады_9 = қыркүйек 2006
| Президент_9 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_9 = [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұханбетов]]
| Ізбасары_9 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]

| Титулы_10 = [[Қостанай облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Қостанай облысы|әкімі]]
| Ту_10 = Logo Kostanay Province.png
| Ту2_10 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_10 = тамыз 1998
| Басқаруын аяқтады_10 = 19 наурыз 2004
| Президент_10 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_10 = [[Тоқтарбай Қадамбайұлы Қадамбаев|Тоқтарбай Қадамбайұлы]]
| Ізбасары_10 = [[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]]

| Титулы_11 = [[Қазақстан Республикасы Экономика және сауда министрлігі|Экономика және сауда министрі]]
| Ту_11 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_11 = Emblem of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_11 = қараша 1995
| Басқаруын аяқтады_11 = қазан 1997
| Президент_11 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_11 = [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]
| Ізашары_11 = [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]]
| Ізбасары_11 = [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]]

| Туған күні = 12.12.1964
| Туған жері = {{туғанжері|Түркістан (қала){{!}}Түркістан|Түркістанда}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]]<ref name="zakonkz">{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120674&pos=9;-18#pos=9;-18 |title= Шукеев Умирзак Естаевич (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-05-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240524235711/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120674&pos=9;-18#pos=12;35 |date= 2024-05-24}}</ref>
| Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік экономика, статистика және информатика университеті|Мәскеу экономикалық-статистикалық институты]] (1986)<ref name="zakonkz" />
| Ғылыми дәрежесі = [[Экономика]] ғылымдарының докторы
| Мамандығы = экономист-математик
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons = Umirzak Shukeyev
| Марапаттары = {{Қатар
|{{Назарбаев ордені}}
|{{Парасат ордені}}
|{{Барыс ордені}}
}}{{Қатар
|{{Астанаға 10 жыл медалі}}
|{{1 дәрежелі Еуразиялық Одақты құруға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
|{{Халықтар достығы ордені (Беларусь)}}
}}
}}
'''Өмірзақ Естайұлы Шөкеев''' ([[12 желтоқсан]], [[1964 жыл]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]]) — [[қазақстан]]дық мемлекеттік қайраткер, экономист-математик, экономика ғылымдарының кандидаты.<ref name="inbusiness">{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/appointment/shokeev-omirzak-estajuly |title= Шөкеев Өмірзақ Естайұлы |lang= kk |work= inbusiness.kz |accessdate= 2024-05-25}}</ref>

Бұрын Шөкеев [[Түркістан облысы]]ның әкімі (2019–2022; 2006–2007), [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] (2017–2019), [[Самұрық-Қазына]] басқарма төрағасы (2011–2017), [[Астана әкімі]] (2004–2006), [[Қостанай облысы]]ның әкімі (1998–2004) және [[Қазақстан Республикасы Экономика және сауда министрлігі|Экономика және сауда министрі]] (1995–1997) сияқты түрлі лауазымның иегері болған.

== Өмірбаяны ==
Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref>
=== Білімі және бастапқы мансабы ===
Шөкеев 1964 жылғы 12 желтоқсанда, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында туған. 1986 жылы [[Мәскеу мемлекеттік экономика, статистика және информатика университеті|Мәскеу экономикалық-статистикалық институты]]нда білім алып, экономист және математик болды. Кейін ол осы университетте аспирантурасын жасады.<ref name="board">{{Cite web|url= https://sk.kz/en/about-fund/corporate-governance/leadership/pravlenie/ |title= Management Board |lang= en |publisher= [[Самұрық-Қазына]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170611154614/https://sk.kz/en/about-fund/corporate-governance/leadership/pravlenie/ |date= 2017-06-11}}</ref>

1991 жылы ол Экономика ғылымдарының кандидаты болса, 2002 жылы ол сол саладағы доктор лауазымына қол жеткізді.<ref name="zakonkz" />

Өз мансабын Шөкеев 1986 жылы, Қазақ КСР Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Автоматтандырылған жоспарлау және басқару жүйелері ғылыми-зерттеу институтының (АЖБЖ ҒЗИ) кіші ғылыми қызметкері ретінде бастады. Бұл қызметте ол 1988 жылға дейін атқарды.

1991–1992 жылдары аралығында ол АЖБЖ ҒЗИ ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері болса, 1992–1993 жылдары [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] жанындағы Жоғары экономикалық кеңестің консультанты болды.

1993 жылы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент аппараты]] мен [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Министрлер Кабинетi]]нiң Қаржы және еңбек бөлiмi меңгерушiсiнiң орынбасары бола тұрды. 1993 және 1995 жылдары ол [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] әкімінің орынбасары қызметінде болған.

=== Саяси мансабы ===
1995 жылғы қарашада Шөкеев [[Қазақстан Республикасы Экономика министрлігі|Экономика министрі]] болып тағайындалды. Қызметін атқара жүріп, 1997 жылғы шілдеде 1997 жылғы қазанда үкімет тарағанға дейін [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]] болды. 1997 жылғы ақпаннан қарашаға дейін Шөкеев [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] жанындағы Жоғары экономикалық кеңестің, одан кейін 1997 жылғы қарашадан 1998 жылғы тамызға дейін Қазақстанның тұрақты дамуы жөніндегі Ұлттық кеңестің мүшесі болды. 1997 жылғы наурызда Шөкеев «[[Қазақойл]]<nowiki/>» Бақылау кеңесінің төрағасы болды және бұл қызметті 1997 жылғы желтоқсанға дейін атқарды. 1998 жылғы сәуірде Шөкеев [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] басшысының орынбасары болды.

1998 жылғы 19 тамызда Шөкеев [[Қостанай облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref>{{кітап|тақырыбы= Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев. Қызметінің хроникасы. 1998–1999 жылдар |шынайы атауы= Первый Президент Республики Казахстан Нурсултан Назарбаев. Хроника деятельности. 1998–1999 годы |жыл= 2010 |беті= 103 |орны= Астана |баспасы= «Деловой Мир Астана» ЖШС |isbn= 978-601-7259-20-4}}</ref> Кейін 2004 жылғы 20 наурыздан бастап 2006 жылғы 20 қыркүйекте [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]ның әкімі болып тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]] қызметін атқарды.

2007 жылғы 27 тамызда Шөкеев 2009 жылғы 3 наурыздан бастап [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің бірінші орынбасары]] болғанға дейін [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Мәсімов]]тің кабинетінде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]] болып тағайындалды, бұл оны 2004 жылдан бері осындай лауазымды атқарған алғашқы адам болды.<ref>{{Cite web|url= https://zakon.uchet.kz/rus/docs/U090000753_ |title= О назначении Шукеева У.Е. первым заместителем Премьер-Министра Республики Казахстан |lang= ru |work= zakon.uchet.kz |accessdate= 2024-05-25}}</ref> 2011 жылғы 26 желтоқсанда қызметінен босатылып, келесі күні 27 желтоқсанда Шөкеев «[[Самұрық-Қазына]]<nowiki/>» Басқарма төрағасы және директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{Cite web|url= https://finance.nur.kz/204704-umirzak-shukeev-vozglavil-fnb-samruk-kazyna.html |title= Умирзак Шукеев возглавил ФНБ "Самрук-Казына" |lang= ru |work= finance.nur.kz |date= 2011-12-26}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170829205524/https://finance.nur.kz/204704-umirzak-shukeev-vozglavil-fnb-samruk-kazyna.html |date= 2017-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://pm.kz/kz/news/1097 |title= Премьер-Министр Өмірзақ Шөкеевті «Самұрық-Қазына» Ұлттық әл-ауқат қорының басшысы етіп тағайындады |lang= kk |publisher= [[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160810064514/http://pm.kz/kz/news/1097 |date=2016-08-10}}</ref>

2017 жылғы 15 желтоқсанда Шөкеев [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] болды. 2019 жылғы 21 ақпанда үкімет отставкасының жариялағанынан кейін ол 2019 жылғы 25 ақпаннан 2022 жылғы 26 тамызға дейін Шөкеев [[Түркістан облысы]]ның әкімі қызметінде болды.<ref name="inbusiness" /><ref>{{Cite web|url= https://stan.kz/darhan-satibaldi-turkistan-oblisinin-akimi-bolip-saylan-369544/ |title= Тоқаев Шөкеевтің отставкасын қабылдады: Түркістан облысының жаңа әкімі тағайындалды |lang= kk |work= stan.kz |date= 2022-08-31 |accessdate= 2024-05-25}}</ref>

2019 жылғы наурыздан Өмірзақ Шөкеев — [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясы саяси кеңесі бюросының мүшесі.<ref name="zakonkz" />

== Өз өмірі ==
Шөкеев үйленген, оның жұбайы — Мұхамеджанова Зәуре Советқалиқызы. Оның үш баласы бар: екі қызы — Нұрбала, Нұргүл және бір ұлы — Нұрасыл.<ref>{{кітап|тақырыбы= Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. 2011. Екі томдық анықтамалық |жыл= 2011 |орны= Алматы |isbn= 978-601-278-473-2}}</ref>

Өмірзақ Шөкеевтің бірнеше кәсіпкер және шенді бауырлары бар:
* Серік Естайұлы Естай (1967 жылы туған) — топ-менеджер, кәсіпкер. «Алатау-құс» құс фабрикасының иесі және негізін қалаушы.<ref>[https://kapital.kz/finance/143949/osnovatel-alatau-khus-serik-estaj-reshil-zanyatsya-investicionnym-biznesom.html Основатель Алатау-құс Серик Естай решил заняться инвестиционным бизнесом]</ref> Оған дейін 2004—2019 жылдары [[QazaqGaz|«ҚазТрансГаз»]] бен оның еншілес компанияларында басшылық қызметтер атқарған: «ҚазТрансГаз Аймақ», «Интергаз Орталық Азия», «Бейнеу-Шымкент газ құбыры» компанияларын басқарған, «ҚазТрансГаз» басшысының орынбасары және бірінші орынбасары болған.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31667514 Естай Серик Естаевич (персональная справка)]</ref>
* Ләззат Естайқызы Шөкеева (1971 жылы туған) — 2012—2024 жылдары Қаржы министрлігі Қазынашылық комитеті Шымкент қаласы бойынша Қазынашылық департаментінің басшысы.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/kazyna/about/structure/people/1120?lang=kk Шукеева Ляззат Естаевна]</ref>
* Берік Естайұлы Естай (1980 жылы туған) 2005—2018 жылдары судья болып жұмыс істеген. Соңғы қызметі — Астана қалалық сотында аппеляциялық сот алқасының төрағасы.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31229206Естай Берик Естаевич (персональная справка)]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

== Марапаттары ==
Шөкеевтің марапаттары және атақтары:<ref name="zakonkz" />
* [[Назарбаев ордені]] (2005);
* [[Парасат ордені]] (1991);
* [[Барыс ордені]] (2012);
* [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008);
* 1-дәрежелі [[Еуразиялық Одақты құруға сіңірген еңбегі үшін медалі]] (2015);
* [[Шымкент]] қаласының [[құрметті азамат]]ы (2007).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мәскеу мемлекеттік экономика, статистика және информатика университеті түлектері]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Астана әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан экономика министрлері]]
[[Санат:Қазақстан сауда министрлері]]
[[Санат:Қостанай облысының әкімдері]]
[[Санат:Түркістан облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]]
[[Санат:Самұрық-Қазына ҰӘҚ басқарма төрағалары]]
[[Санат:Еуразия экономикалық одағын құрудағы еңбегі үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]]
[[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]]

Ұлы Отан соғысы

2026-07-07T00:01:12Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Қарулы қақтығыс
| дата = [[22 маусым]] [[1941 жыл]] — [[9 мамыр]] [[1945 жыл]]
| қақтығыс = Ұлы Отан соғысы
| бөлім = [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| сурет = EasternFrontWWIIcolage.png
| сурет атауы = '''Жоғарғы сол жақта сағат тілімен:''' кеңестік Т-34 танктері Берлинге шабуыл жасайды; Курск шайқасы кезінде неміс Tiger I танктері; 1943 жылғы желтоқсан, Шығыс майдандағы "Stuka" неміс сүңгуір бомбардирлері; Ивангородтың Айнзац тобының суреті, онда неміс өлім жасақтары Украинадағы еврейлерді өлтіреді; неміс тапсыру актісіне қол қойған Вильгельм Кейтель; Сталинград шайқасындағы кеңес әскерлері.
| орын = [[Еуропа]] ([[Шығыс Еуропа]]), [[Кавказ]]
| нәтиже = КСРО жеңісі; Германияның сөзсіз тапсырылуы.
| қарсылас1 = {{байрақ|КСРО}} 
* [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|22px|border]] [[Моңғолия Халық республикасы|Моңғолия]] 
* [[File:Flag of the Tuvan People's Republic (1943-1944).svg|22px|border]] [[Тыва Халық Республикасы|Тыва]] ''(1944)'' 
* {{flagicon|Польша}} [[Поляк ұлттық азаттық комитеті|Польша]] ''(1944 21 маусымнан бастап)'' 
* [[File:Flag of Albania (1944–1946).svg|22px|border]] [[Албанияның демократиялық үкіметі|Албания]] ''(1944)'' 
{{байрақ|Польша}} [[Қуғынға ұшыраған Польша үкіметі|Польша]] ''(1945 19 қаңтарға дейін)'' 
[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Румыния Патшалығы|Румыния]] (1941–1944) ([[1944]] жылдан) 
[[File:Flag of Bulgaria.svg|22px|border]] [[Үшінші Болгар Патшалығы|Болгария]] ((1944 жылдан)) 
{{байрақ|Чехословакия}} 
[[File:Flag of Free France (1940-1944).svg|22px|border]] [[Еркін Франция]] 
{{UK}} 
{{USA}} 
[[File:Flag of Finland.svg|22px|border]] [[Финляндия]] ''(1944, 19 қыркүйектен бастап)'' 
''[[Гитлерге қарсы одақ|тағы басқалар]]''
| қарсылас2 = * [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] '''[[Үшінші рейх|Нацистік Германия]]'''
{{flagicon|Italy|1861-state}} [[Италия]] ([[1943]] дейін) 
[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Румыния Патшалығы|Румыния]] ([[1944]] дейін) 
{{flagicon|Finland}} [[Финляндия]] ([[1944]] дейін) 
{{flagicon|Hungary|1940}} [[Мажарстан]] 
{{flagicon|Slovakia|1938}} [[Бірінші Словак Республикасы|Словакия]] 
{{flagicon|Croatia|1941}} [[Тәуелсіз Хорватия Мемлекеті|Хорватия]] 
{{flagicon|Bulgaria|1878}} [[Болгария]] ([[1944]] дейін) 
{{flagicon|Spain|1939}} [[Когілдір дивизия|Испания]] ([[1943]] дейін, еріктілер)
| командир1 =
[[File:USSR COA 1936.png|22px|border]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]
{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Жуков Георгий Константинович|Георгий Жуков]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Рокоссовский Константин Константинович|Константин Рокоссовский]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Конев Иван Степанович|Иван Конев]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Александр Михайлович Василевский|Александр Василевский]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Родион Яковлевич Малиновский|Родион Малиновский]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Иван Христофорович Баграмян|Иван Баграмян]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Кирилл Афанасьевич Мерецков|Кирилл Мерецков]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Иван Ефимович Петров|Иван Петров]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Семён Константинович Тимошенко|Семён Тимошенко]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Семён Михайлович Будённый|Семён Будённый]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Фёдор Иванович Толбухин|Фёдор Толбухин]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Николай Фёдорович Ватутин|Николай Ватутин]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Климент Ворошилов]]
 {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Андрей Иванович Ерёменко|Андрей Ерёменко]]
 {{flagicon image|Flaga PPP.svg}} [[Тадеуш Бур-Коморовски]]
 {{flagicon|Poland}} [[Зыгмунт Берлинг]]
 {{flagicon|Poland}} [[Михал Жымиерски]]
 {{flagicon|Poland}} [[Карол Швиерчевски]]
 {{flagicon|Czechoslovakia}} [[Лүдвик Свобода]]
 {{flagicon|Yugoslavia}} [[Йосип Броз Тито]]
| командир2 = {{flagicon|Germany|Nazi}} '''
| командир2 =
[[File:Standarte_Adolf_Hitlers.svg|22px|border]] [[Адольф Гитлер]] †
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Федор фон Бок]] †
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Гюнтер фон Клюге]] †
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вальтер Модель]] †
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Хайнц Гудериан]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Херманн Геринг]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эвальд фон Клейст]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Георг фон Кюхлер]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вилхельм фон Лееб]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эрих фон Манштейн]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Герд фон Рундштедт]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вильхельм Канарис]] †
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вальтер фон Рейхенау]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Фердинанд Шөрнер]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Фридрих Паулүс]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вилхельм Лист]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эрхард Раус]]
 [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эрнст Буш]]
 [[File:Flag of Mussolini as Capo del governo of Fascist Italy.svg|22px|border]] [[Бенито Муссолини]] †
 [[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|22px|border]] [[Джованни Мессе]]
 [[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|22px|border]] [[Итало Гарибольди]]
 [[File:Standard of Marshal Ion Antonescu.svg|22px|border]] [[Ион Антонеску]]
 [[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Петре Думитреску]]
 [[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Константин Константинеску]]
 [[File:Flag of Finland.svg|22px|border]] [[Карл Густав Эмиль Маннергейм|Карл Маннерхейм]]
 [[File:Flag of Finland.svg|22px|border]] [[Карл Леннарт Эш|Карл Эш]]
 [[File:Flag of the Supreme Warlord of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945, on land).svg|22px|border]] [[Миклош Хорти]]
 [[File:Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|22px|border]] [[Густав Яни]]
 [[File:Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|22px|border]] [[Ференц Сомбатеи]]

| ескерту ={{note|1}} КСРО-ға айтарлықтай көмекті АҚШ және Ұлыбритания (Ленд-лиз) көрсетті. Рейхтің одақтастары, жалпы алғанда, Германияның табыстарына өздерінің ресурстарымен, әскерлерімен және басқа да көмектерімен айтарлықтай үлес қосты. Сондай-ақ соғыстың екі жағында да мемлекеттердің/тараптардың азаматтары – қарсыластар (неміс коммунистері) соғысты.
|ортаққор = Eastern Front (World War II)
}}
{{Campaignbox Axis-Soviet War}}
'''Ұлы Отан соғысы''' [[1941 жыл|1941 жылы]] [[22 маусым]]<nowiki/>да басталды, [[1945 жыл]]<nowiki/>ы [[9 мамыр]]<nowiki/>да аяқталды. Еуропалық [[Ось елдері мен олардың одақтастары|"Ось" елдерінің]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағына]] Польша мен қалған Одақтас елдерге қарсы әскери әрекет театры болған. Қақтығыс 1941 жылы 22 маусым - 1945 жылы 9 мамыр уақыт аралығында өтіп, шайқастар [[Орталық Еуропа]], [[Шығыс Еуропа]], [[Солтүстік Еуропа|Солтүстік-Шығыс Еуропада]] ([[Балтық елдері|Балтық елдер]]) және Оңтүстік-Шығыс Еуропада ([[Балқан түбегі|Балқан]]) орын алған. Ұлы Отан Соғысы — [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүниежүзілік Соғысының]] шешуші майданы болып, нәтижесінде [[Нацистік Германия|Нацистік Германияның]] құлауының басты себебі болған.

«Ұлы Отан соғысы» ұғымы 1941 жылы 3-ші шілдеде [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] радио арқылы сөйлеген сөзінен кейін пайда болды. Сталин өз сөзінде «Ұлы» және «Отан» деген сөздерді бөлек-бөлек, бір-бірімен байланыстырмай қолданды. «Ұлы Отан соғысы» сөз тіркесі көптеген басқа тілдерде де қолданылады ({{lang-ru|Вели́кая Оте́чественная война́}}). Елдердің көбісінде бұл қақтығысты '''«Екінші Дүниежүзілік соғыстың шығыс майданы»''' деп атайды, ал неміс пен украин тарихтануында оған '''«герман-кеңестік соғыс»''' деген атауын берген.

Екі басты қарсылас — Нацистік Германия мен Кеңес Одағының арасындағы шайқастар дүниежүзілік тарихындағы ең ірі әскери конфронтациясын құрған. Соғыс Нацистік әскерлердің Кеңес Одақтың батыс шекарасынан басып кіруінен басталып, екпіндей елдің батыс аймағын жаулап алған. [[Америка Құрама Штаттары|Құрама Штаттары]] мен [[Ұлыбритания]] тікелей қақтығыста қатыспаса да, олардың [[Ленд-лиз]] бағдарламасы арқылы, олар Кеңес Одақтың Германияны жеңуінде үлкен үлес қосқан. Соғыс басталған соң, [[Финляндия]] [[Кеңес-Фин соғысы|Қысқы Соғыстың]] жалғасы ретінде, Германия мен [[Фашистік Италия|Италияның]] қолдауымен Ресейдің солтүстік-шығысына басып кірген. Бұл майданда ұзақ-өткен [[Ленинград Блокадасы]] өткен.

== Соғыстың алғышарттары ==
=== Германия ===
[[Ұлы тоқырау|1929 жылы басталған бүкілдүниежүзілік экономикалық дағдарыстың]] салдарынан 1933 жылы Германияда билік басына NSDAP ([[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|«Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы»]]) келді. Германияда [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші Дүниежүзілік соғыста]] жіберіп алған есесін қайтаруға дайындыққа кірісіп кетті.

Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен елдер ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]]) жүргізген араласпау саясатының арқасында Германия өзіне Версаль келісімінде қойылған талаптарды орындауды мүлдем тоқтатты. Оның үстіне АҚШ-тың компаниялары Германияның қарулануына қолайлы жағдай жасаған қаржы және материалдарды жіберіп отырды. 1926-1933 жылдары Кеңес Одағын Липецк және Қазан қалаларындағы полигондарда герман қарулы күштерінің офицерлерін дайындауға атсалысты.

1936 жылы Германия Версаль келісімінің бір бабын бұзып, Рейн аймағына әскерлерін кіргізді. Сол жылы ол [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] араласып, бүлік шығарған [[Франциско Франко|Франконың]] әскерлеріне әскери қолдау көрсете бастады.

1933 жылы билік басына ұлтшыл-социалистер келгеннен кейін Германияда антикоммунистік және антикеңестік көзқарастар күшейе бастады. 1930-шы жылдардың ортасынан бастап Германия үкіметі міндетті түрде жақын арада Кеңестік Социалистік Республикалар Одағымен (КСРО) соғыс болатыны туралы жариялай бастады. Германияның әскери доктринасы Кеңестер Одағын ықтимал қарсылас ретінде қарастыра бастады. 1938 жылы Германия армиясында жұмысшы және шаруалардың қызыл әскерінің (ЖШҚӘ) әскери техникасы, әскери қызметкерлерінің айырым белгілері және тактикасы зерттеле басталды.

[[1938]] жылдың наурыз айында Австрияда референдум өткізіліп, Германия оны өзіне қосып алды (қараңыз: [[Аншлюс]]). 1938 жылы Германия, Италия, Англия мен Франция арасында жасалған [[Мюнхен келісімі]] бойынша Германияға [[Чехословакия]]ның Судет аймағында тұратын немістерді қорғау мақсатымен сол аймақты өзіне қосып алуға рұқсат берді. Кейін Германия Чехословакияның қалған бөлігін де оккупациялады (Польшаның қатысуымен).

1939 жылдың қысында Германия Польшаға «Данциг мәселесін» шешуді ұсынды. Польша бас тартты. [[Адольф Гитлер]] осы мәселені Польшаға қарсы соғысу үшін қолданды.

1939 жылғы тамыз айында Германия мен Кеңестер Одағының арасында шабуыл жасаспау туралы келісім жасалды. Келісімнің құпия қосымшасы бойынша [[Германия]] мен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] [[Еуропа]]ны өзара ықпалдар аймағына бөлісіп алды.

1939 жылы 1-ші қыркүйекте Германия [[Польша жорығы (1939)|Польшаға қарсы соғыс бастады]]. Бұдан кейін Ұлыбритания мен Франция Германияға соғыс жариялап, Польшаға қолдау көрсетті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталып кетті. Герман әскерлері 2 аптаның ішінде поляк қарулы күштерін талқандап, поляктар қоныстанған шығыс шекарасы [[Керзон сызығы]]на дейін жетті.

1940 жылы Германия Дания мен Норвегияны ([[Дания-Норвегия операциясы]]), сосын Бельгия, Нидерланд, Люксембургті және Францияның жартысын жаулап алды. Франция тізе бүгуге мәжбүр болды ([[Франция жорығы]]).

Францияның тізе бүгуінен кейін Ұлыбритания Германияның жалғыз қарсыласы болып қалды. Германия оған бітім жасасуға ұсынды, бірақ Ұлыбритания бұл ұсынысты қабылдамай тастады. 1940 жылы 16 шілдеде Гитлер Ұлыбританияның жеріне басып кіруді ұйымдастыру туралы директиваға қол қойды ([[Теңіз арыстаны операциясы|«Теңіз арыстаны операциясы»]]). Бірақ герман [[Әскери теңіз күштері]]нің басшылығы Британиялық теңіз күштерінің қуатының зор екендігіне және вермахтта десанттық операциялар тәжірибесінің жоқтығын тілге тиек етіп, [[Әскери әуе күштері]]нің әуеде басымдылыққа ие болуын талап етеді. Ұлыбританияның әскери-экономикалық әлеуетін әлсірету үшін, халқының сағын сындыру үшін, басып кіруге дайындық үшін және британиялықтардың қарсыласуға деген еркін жою үшін 1940 жылдың тамызынан бастап немістер Британиялық қалаларды әуеден бомбылау науқанын бастайды ([[Британия шайқасы]]).

Ағылшындар бомбылаудың нәтижесінде бейбіт тұрғындардың арасында көп адам шығынын бастан кешіруге мәжбүр болса да, олар неміс әскери әуе күштерін көп шығынға ұшыратып, «Британия шайқасынан» жеңімпаз болып шықты. 1940 жылдың желтоқсан айынан бастап ауа райының күрт нашарлауынан герман әскери-әуе күштері (Лүфтваффенің) шабуылдарының қарқыны қатты бәсеңсіді. Немістер өздерінің басты мақсаттары — Ұлыбританияны бітімге келуге мәжбүр етуге қол жеткізе алмады.

1940 жылы шілденің 31-нде жоғарғы әскери басшылықпен өткізген кеңесінде гитлер Ресейді 1941 жылдың көктемінде талқандау керек, себебі егер Ресей талқандалса, онда Ұлыбританияның соңғы үміті өшеді, сөйтіп ол да тізе бүгуге мәжбүр болады деп жариялады<ref>http://publicist.n1.by/history/1940/history_1940-07-31_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525183908/http://publicist.n1.by/history/1940/history_1940-07-31_1.html |date=2008-05-25 }}</ref>. 1940 жылдың шілде-желтоқсан айларында КСРО-мен соғыстың бірнеше жоспары қарастырыла бастады, соның ішінде ОКҺ-ның '''(ОКХ''' '''-''' бұл '''герман әскерінің бас штабы''', немісше атауы '''Oberkommando des Heeres)''' генерал Э. Маркстың, Зоденштерннің жоспарлары және тағы басқа жоспарлар қарастырыла бастады. Көп талқылаудың, әскери-штабтық ойындардың және Гитлердің өз кеңсесінде, құрлық әскерінің штабында және басқа да штабтарда өткізілген талқыласулардың нәтижесінде 1940 жылы 5-ші желтоқсанда генерал-полковник Ф. Гальдер ұсынған жоспардың («Отто жоспары») түбегейлі жобасы мақұлданды.

[[1940]] жылы 27 [[қыркүйектің 27|қыркүйекте]] [[Германия]], [[Италия]] мен [[Жапония]] [[Үштік пакт|«Үштік пакт»]] деп аталатын келісімге қол қойды. Ол келісім бойынша осы елдер ықпал жүргізу аймақтарын бөлісіп алып, өзара әскери көмек көрсетуге келісті. [[1940]] жылдың қараша айында өткізілген кеңес-герман келіссөздерінде неміс дипломаттары осы пактқа қосылуды Кеңестер Одағына да ұсынды. Кеңес үкіметі егер Германия Кеңестер Одағының өз әскерлерін [[Румыния]], [[Болгария]], [[Финляндия]] және [[Түркия]]ға енгізуге келіссе, онда қосылуға дайынбыз деп жауап берді. Немістер бұл шартқа келіспеді.

Осыдан кейін Гитлер КСРО-ға шабуылдың жоспарын бекітті. 1940 жылы 18 желтоқсанда қарулы күштердің ОКВ-ның '''(OKW''' — нацистік Германияның қарулы күштерінің '''Жоғарғы бас қолбасшылығы)''' бас қолбасшылығы Гитлердің өзі қол қойған, КСРО-мен болайын деп жатқан соғыстың негізгі мағынасы және стратегиялық бағыт-бағдары баяндалған № 21 директиваны жіберді ([[Барбаросса жоспары|«Барбаросса» жоспары]]). КСРО-мен соғыстың жоспары 1941 жылы 31 [[қаңтардың 31|қаңтарда]] шығарылған «Әскерлерді стратегиялық топтау мен орналастыру туралы" директивада егжей-тегжейлі баяндалды. Оған қол қойған құрлық әскерінің бас қолбасшысы В.Браухич болды.

1940 жылдың аяғында неміс әскерлерін басып алынған Польшаның жеріне жылжыту басталды. Сонымен бірге осы әскерді жылжыту Ұлыбританияға басып кіруді бүркемелеуге арналған операция ғана деп Кеңес үкіметін алдап-арбауға бағытталған [[дезинформация]] науқаны басталды.[http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-08_1.html]

1941 жылы 20 қарашада Үштік одаққа [[Мажарстан]], 23 қарашада [[Румыния]], 24 қарашада [[Словакия]], [[Болгария]], [[Финляндия]] және [[Испания]] қосылды.

1941 жылы25 наурызда одаққа [[Югославия халқының социалистік одағы|Югославия]] да қосылған болатын, бірақ 27 наурызда британиялық жансыздардың түрткісімен [[Белград]]та әскери төңкеріс орын алып, билік басына [[Симович, Дусан|Симовичтың]] үкіметі келді. Ол үкімет жас [[ІІ-ші Пётр Каргеоргиевич|ІІ-ші Пётрді]] патша деп жариялап, Югославияның бейтараптығын жариялады. 5 сәуірде Югославия КСРО-мен достық және шабуыл жасаспау туралы келісімге қол қояды. Германия соны болдырмау үшін Югославияда әскери жорық өткізіп, [[Грекия]]да жеңіліске ұшырап жатқан Италия әскерлеріне көмектесуді шешеді. Сол себепті КСРО-ға шабуыл кейінге ысырылды.

1941 жылы 6 сәуірде ірі қалаларды, темір жол желілерін және аэродромдарды жойқын бомбылағаннан кейін [[Үшінші рейх|Германия]] мен [[Мажарстан]] [[Югославия халқының социалистік одағы|Югославияға]] басып кірді. Осы кезде Италия әскерлері немістердің қолдауымен [[Грекия]]да шабуылға көшті. Югославия әскері 17 сәуірде тізе бүкті.

Югославияны талқандағаннан кейін немістер мен италияндықтар бар күштерін Грекияға тастады. [[Афина|Афины]] қаласы 27 сәурде жау қолына түсті.

1941 жылы 1 мамырда Гитлер КСРО-ға шабуыл 22 маусымында бастауды түбегейлі шешті.<ref>http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-01_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309005913/http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-01_1.html |date=2008-03-09 }}</ref>

{{Start citation}}
Негізі, бар орыс әскері біздің шекараларымызда шоғырланып тұр. Ауа райы жылыған кезден бері көп жерлерде қорғаныс жұмыстары жүргізіліп жатыр. Егер жағдайлардың қысымымен мен неміс авиациясын Англияға қарсы жібере қалатындай болсам, онда Ресей оңтүстік пен солтүстіктен бізге қысым жасай бастайды деген қауіп бар. Солай бола қалған жағдайда әуеде басымдық бізде жоқ болғандықтан мен тек үндемей шегіне беруге ғана мәжбүр боламын. Авиацияның жеткілікті қолдауынсыз мен Шығыстағы дивизиялардың көмегімен орыстардың қорғаныс бекіністеріне шабуылды жасай алмас едім. Осы қауіпке назар аудармаса, онда біз бүкіл 1941 жылды жоғалтып алуымыз ықтимал, соның өзінде де жағдай жақсыға қарай өзгермес еді. Керісінше, Англия өзінің орыс серіктесіне сеніп, бітімге келуге одан бетер қарсыласатын болады. Оның үстіне олардың осы үміттері орыс қарулы күштерінің дайындығы артқан сайын күшей беретін болады. Ал 1942 жылдан бастап америкалықтардың соғыс материалдарын жаппай жөнелтуі басталатынын алыңыз…

Ақыр соңында мен сізге тағы бірдеңені айтқым келіп еді… Мен осы шешімге келгелі бері өзімді іштей азат сезініп отырмын. Мен осы шиеленісті шешуге қаншалықты талпынсам да, Кеңестер Одағымен ынтымақтас болу менің өзімді зәрде қылатын еді. Себебі бұл менің бүкіл өткен өміріме, менің дүниетанымыма, өзімнің бұрынғы барлық борыштарыма қарама-қайшы келетін. Осы ауыр жүктен енді құтылғаныма бақыттымын.

{{End citation|source=[[Адольф Гитлер|Гитлер]]дің [[Бенито Муссолини|Муссолини]]ге жолдаған [http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/before.php хаты], [[1941]] ж. [[мамырдың 21]].}}

Германияның экономикасы мен бар тіршілігінің милитаризациясы, жаулап алған елдерінің өнеркісібі мен стратегиялық қорларының немістердің қолына түсуі, жаулап алынған және одақтас елдердің арзан [[жұмыс күші]]н қолдану Германияның әскери-экономикалық қуатының елеулі түрде артуына әкелді.

Ұлы Отан соғысының қарсаңында Германияның өзінде және жаулап алынған елдер мен одақтас елдерде жылына 439 млн тонна көмір, 31.8 млн тонна болат өндіріліп, 11 мың зеңбірек пен миномет, 11 мың ұшақ шығарылатын<ref>[http://bse.sci-lib.com/article003823.html «Великая Отечественная война Советского Союза 1941—45»], БСЭ, 3-е издание</ref>, ал 1941 жылдың 1-ші жартысында 1 621 танк пен өздігінен қозғалатын артиллерия қондырғысы шығарылды<ref>http://publicist.n1.by/conspects/conspect_muller-gillebrand.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309125357/http://publicist.n1.by/conspects/conspect_muller-gillebrand.html |date=2008-03-09 }}</ref>. Бұл деректерден Германияның өнеркәсіп қуаты жағынан КСРО-ның үстінен басымдылыққа ие болғандығы анық көрінеді. Бірақ қару-жарақ шығару жағынан Германия дәл сондай басымдылыққа ие болған жоқ.

=== КСРО ===

==== КСРО-ның жалпы жағдайы ====
КСРО болашақта болатын жойқын соғысқа 30-шы жылдардың басынан бастап дайындала бастаған болатын. Тек ауыр өнеркәсіп қана емес, өмірдің түрлі-түрлі жақтары, идеология, бұқаралық ақпарат құралдары, тіпті орта білім беру салалары да милитаризацияланды.

Жеделтелген индустриализацияның арқасында 30-шы жылдары КСРО-да қуатты ауыр өнеркәсіп пайда болды. Ол жедел түрде қару-жарақ өндірісіне ауыса алатындай етіп ұйымдастырылды. Бірақ соған қарамастан болат, шойын қорыту, көмір, электр энергиясын, химиялық өндіріс сияқты салаларда Кеңес Одағы Германиядан артта қалып отыр еді. [[Үшінші рейх|Үшінші Рейхтың]] қолына бүкіл Батыс және Орталық Еуропаның өнеркәсібі түскен соң бұл артта қалу тереңдей түсті. Кейбір техникалық бағыттарда да Кеңес Одағы Германиядан артта қалған еді. Әсіресе байланыс құралдарын және автомобиль көліктерін жасап шығару жағынан. Кеңес халқының басым көпшілігі (66 пайызы) білім деңгейі төмен дәрежедегі шаруалар болатын, ал Германия әлдеқайда урбанизацияланған, индустриализацияланған ел еді. Көптеген өнім түрлерін жасап шығарудан Кеңес Одағы Германияны артта қалдырған болатын (танкілер, ұшақтар, артиллериялық қару-жарақ, минометтер, оқ атар қару сияқтылар). Кеңес Одағының осал жағы — әскердің байланыс және басқару құралдарымен жарақтануы төмен деңгейде болды. Бұл жағынан Германиядан артта қалу елеулі болатын.

Бір айта кетерлігі — КСРО-да негізгі өндірістік қорлары мемлекеттік меншікте болғаны себебінен және КСРО экономикасы мемлекеттің қатаң қадағалауында болғандықтан өнеркәсіптің милитаризация деңгейі мен соғыс жағдайында жұмыс атқаруға қабілеті Германия экономикасына қарағанда әлдеқайда жоғары болатын. Ал Германияның экономикасы жұмылу деңгейі жағынан 1944 жылы «тотал соғыс» жарияланғаннан кейін ғана кеңес экономикасына жақындай алды. Сондықтан соғыстың басында КСРО экономикасының тиімділігі жоғарырақ деңгейде болды.

КСРО-ның партиялық жетекшілігінің Азаматтық соғыс кезінде қалыптасып, төтенше жағдайларда шаруашылық және әскери басқарудың мол тәжірибесіне ие болғанын да естен шығармау керек. Экономикасы қатаң орталықтандырылған, жетекшілігі «төтенше» шаралар арқылы іске асырылатын, жеке меншік атымен жоқ КСРО соғысқа Германияға қарағанда әлдеқайда ұтымды жағдайда болды. Осы себептер КСРО-ның сол соғыста жеңіске жеткенінің себептерінің бірі болды.

Соған қарамастан ЖШҚӘ өзінің жерінде ірі қорғаныс соғысын жүргізуге дайын еместігін көрсетіп алды. Кейінірек кеңестік тарихнамада бұл «әскери құрылыста, соғыстың басталу уақытын анықтауда жіберілген қателік, әскерді мемлекеттік шекараның маңында орналастыруды кешеуілдету» деп аталды<ref>http://www.rosculture.ru/milestones/day/show/?id=13993</ref>.

1937-1938 жылдары орын алған жаппай қуғын-сүргіннің нәтижесінде ЖШҚӘ-нің басқару буыны ауыр шығынға ұщыраған болатын. 5 маршалдың 3-еуі, 15 армия генералының 13-і, 9адмиралдың 8-і, 57 комкордың 50-і, 186 комдивтің 154-і, 16 әскер комиссарының 16-сы, 28 корпус комиссарының 25-і атылу жазасына кесілді. Әскери округтар мен әскери құрамалардың басына жас, тәжірибесіз басқарушылар тағайындалды. Мысалы, соғыс басталған кезде 17 әскери округ басшыларының 7-еуі, 17 округ штаб басшыларының 4-еуі өз қызметтеріне тағайындалғандарына жарты жыл толмаған еді. 20 армия қолбасшыларынан 13-інің тағайындалғандарына жарты жыл толмай, тек 2-еуі ғана жылдан астам уақыт бұрын тағайындалды. Командирлердің 70%-ының (полк командирінен жоғары) және сол деңгейдегі саяси жұмысшылардың 75%-ының жұмыс стажы (өтілі) жылға жетпеген еді<ref>http://www.goldentime.ru/nbk_10.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921181620/http://www.goldentime.ru/nbk_10.htm |date=2008-09-21 }}</ref><ref>http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/index.html</ref> .

Зерттеушілердің пікірінше, қуғын-сүргін әскердің қорғаныс қабілетіне кері әсерін тигізді<ref name="Григоренко">[[Григоренко, Пётр Григорьевич|Пётр Григорьевич Григоренко]]. Сокрытие исторической правды — преступление перед народом! (Письмо в редакцию журнала «Вопросы истории КПСС»), http://www.lib.ru/POLITOLOG/grigorenko.txt</ref>. Олардың пікірінше кадр «тазалаулары» әскердің моралдық жағдайына кері әсер етіп, кейбір азаматтардың Ұлы Отан соғысы кезінде жау жағына өтулерін қуғын-сүргінмен жуып-шаюларын мүмкін етті.<ref name="V">А. А. Власов — Почему я стал на путь борьбы с большевизмом. Открытое письмо генерал-лейтенанта [[Власов, Андрей Андреевич|А. А. Власова]] [prev. in:] Заря, 3 марта 1943 ж. http://www.mochola.org/russiaabroad/vlas_pismo.htm</ref>

30-шы жылдардың жаппай қуғындарына тікелей қатысқан [[Вячеслав Михайлович Молотов|Молотовтың]] пікірінше, егер 30-шы жылдардың оқиғалары орын алмағанда соғыстың кезінде сатқындар мен коллаборационистердің саны әлдеқайда көп болар еді<ref>http://www.pseudology.org/Chuev/140/index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511070142/http://www.pseudology.org/Chuev/140/index.htm |date=2008-05-11 }} «Ф.И Чуев 140 бесед с Молотовым"</ref>.

30-шы жылдардың аяғында өткізілген ЖШҚӘ-нің инспекторлық тексерістерінің нәтижесінде ондағы әскери тәртіп пен әскери дайындықтың өте төмен деңгейде болғаны анықталды. ЖШҚӘ-нің басқарушы буынының білім деңгейі де төмен болғандығы анық болды. Кеңес өнеркәсібі қамтамасыз еткен қуатты әскери техниканың көптігі де осы кемшіліктердің орнын толтыра алмады. Қару-жарақтың, әсіресе танк және ұшақ соққы қосындарындағы қару-жарақ мөлшері бойынша КСРО 30-шы жылдардың ортасында-ақ барлық басқа елдердің әскерлерінен де көп еді. Бірақ соғыстың басында ЖШҚӘ-нің әскери дайындығы оның қару-жарағының молдығына сай келмеді.

==== КСРО-ның 1939-1940 жылдардағы кеңеюі ====
17 қыркүйекке қараған түні КСРО [[Германия мен Кеңес Одағының арасындағы өзара шабуыл жасаспау туралы келісім]]нің құпия протоколдары бойынша Кеңес Одағының ықпалы жүретін аймағыболып белгіленген Польшаның құрамындағы [[Батыс Украина]] мен [[Батыс Белоруссия]]ға ЖШҚӘ-нің Польша жорығы (1939)|басып кірді. 1939 жылғы қыркүйектің 28-інде КСРО Германиямен [[Достық және шекара туралы келісім]] жасасты. Ол келісім бойынша екі елдің арасындағы шекара «бұрынғы поляк мемлекетінің жеріндегі екі жақтың мемлекеттік мүдделері түйісетін» <ref name="">http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/wwar.php</ref> сызық, яғни бұрынғы [[Керзон сызығы]] бойынша белгіленді. 1939 жылдың қазан айында Батыс Украина мен Батыс Белоруссия ресми түрде Кеңестер Одағының құрамына қабылданды.

1939 жылдың қыркүйегінің аяғы — қазанның басында Германия мен Кеңес Одағының арасындағы шабуыл жасаспау туралы келісімнің құпия протоколы бойынша КСРО-ның ықпал аймағына жатқызылған [[Эстония]], [[Латвия]] және [[Литва]] елдерімен келісімдер жасалып, сол келісімдердің негізінде олардың жерлеріне кеңес әскерлері орналастырылды.

1939 жылғы қазанның 5-інде сол қосымша құпия протокол бойынша Кеңестер Одағының ықпалы жүретін айиаққа жатқызылған [[Финляндия]]ға КСРО өзара көмек туралы келісім жасасу туралы ұсыныс жасады. Келіссөздер қазанның 11-інде басталды, бірақ Финляндия өзара КСРО-ның көмек туралы ұсынысын да, жер алмасу және арендаға беру туралы ұсынысын қабылдамай тастады. 1939 жылғы қарашаның 30-ында КСРО [[Кеңес-фин соғысы (1939-1940)|Финляндияға]] қарсы соғыс бастады. Бұл соғыс 1940 жылғы наурыздың 12-сінде [[Финляндиямен бейбітшілік туралы Мәскеу келісімі (1940)|Мәскеу бітіміне]] қол қоюмен аяқталды. Ол бітімде Финляндия бірқатар аймақтарын Кеңестер Одағына беруге келісті. Алайда Кеңестер Одағы өзінің бастапқы мақсаты — Финляндияның толық бағындыру мақсатына қол жеткізе алмады. Басында Финляндия әскері тез уақытта және аз шығынмен талқандалады деп жоспарланса да, кеңес әскерінің іс жүзіндегі шығыны орасан зор болды. Қызыл Әскердің қуатына басқа елдер күмәнмен қарай бастады. КСРО-дағы сияқты, басқа елдерде де фин армиясын төмен бағалап, қарсыласуға дәрмені жетпейді деп қарастыратын. Сондықтан Қызыл Әскердің фин әскерін соншама ұзақ уақыт жеңе алмауы оның әлсіздігі және соғысқа дайындығының төмен деңгейін көрсетеді деп қарастырыла бастады.

1940 жылғы маусымның 14-інде кеңес үкіметі Литваға, ал маусымның 16-сында Латвия мен Эстонияға [[ультиматум]] жариялады. Олардың басты талаптары — бұл мемлекеттер КСРО-ға дос үкіметтерді билік басына келтіріп, өз жерлеріне кеңес әскерлерінің қосымша қосындарын кіргізуге тиістігі болды. Бұл талаптар қабылданды. Маусымның 15-інде кеңес әскерлері Литваға, 17-сінде Латвия мен Эстонияға кіргізілді. Жаңа үкіметтер коммунистік партиялардың жұмысына салынған тыйымдарды алып тастап, кезектен тыс парламенттік сайлаулар өткізді. Үш мемлекеттегі сайлауларда сайлау тізімдеріне енгізілген жалғыз партиялар — коммунистік Жұмысшы халық блоктары (одақтары) жеңіске жетті.Жаңадан сайланған парламенттер маусымның 21-22-лерінде [[Эстон КСР]], [[Латыш КСР]] және [[Литван КСР]] жариялап, КСРО-ның құрамына ену туралы декларациялар қабылдады.

1941 жылдың жазында герман шабуылы басталған соң Балтық бойы елдерінің тұрғындары кеңес әскерлеріне қарулы шабуылдар ұйымдастырды. Бұл неміс әскерлерінің [[Ленинград]]қа жылжуын тездетті.

[[1940]] жылғы маусымның 26-сында КСРО [[Румыния]]дан [[Бессарабия]] мен [[Солтүстік Буковина]]ны өзіне беруді талап етті. Румыния бұл талапқа келісіп, 1940 жылғы маусымның 28-інде Бессарабия мен Солтүстік Буковинаның жеріне кеңес әскерлері енгізілді. 1940 жылғы тамыздың 2-сінде [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің VII-ші сессиясында Молдаван Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуы туралы заң қабылданды. Молдаван КСР-сының құрамына мына аумақтар енгізілді: [[Кишинев]] қаласы, Бессарабияның 9 [[уезд|уезінің]] 6-ы (Бельцы, Бендеры, Кагул, Кишинев, Оргеев, Сорок) және [[Тирасполь]] қаласы. Бұрынғы [[Молдаван АКСР]]-ының 14 ауданының 6-ы да Молдаван КСР-ының құрамына кірді. МАКСР-дің қалған аудандары және Бессарабияның Аккерман, Измаил және Хотин уездері [[Украин КСР]]-ының құрамына кірді. Украин КСР-ының құрамына Солтүстік Буковина да кірді.

КСРО-дан кейін Германияның одақтастары [[Венгрия]] мен [[Болгария]] да Румыниядан жер талап ете бастады. 1940 жылғы тамыз айында Румыния [[Трансильвания]]ның жартысын дерлік Венгрияға, ал қыркүйек айында [[Добруджа]]ның оңтүстік бөлігін Болгарияға берді.

==== Кеңес барлау мекемелерінің ескертулері ====
1941 жылдың бірінші бөлігінде кеңес барлауы немістердің шабуыл дайындап жатқаны туралы хабарлаумен болды. Хабарларда қарама-қайшылықтар кездесіп отырды. Мысалы, шабуыл басталатын күн (мамырдың 1-і, 15-і, маусымның басы, 22-ші маусым), соққылардың бағыттары, соғыс жоспарлары туралы хабарлар әртүрлі болды. Осының бәрі Германияның шынайы ақпаратты жалған ақпаратпен араластырып, түрлі буындар арқылы таратқанының салдары болды.

Кеңес жетекшілері барлаушыларға әрқашан сене берген жоқ, себебі кейде олардың берген ақпараттары (мысалы, Рихард Зорге жіберген мәліметтер) расталмай отырды. Кейбір дерек көздері бойынша, Германияның соғыс бастайтыны туралы ескертулер қарама-қайшы (ал қазіргі зерттеулер көрсетіп отырғандай, кейде тіпті жалған) мәліметтер қамтып отырды. Ақпарат шынайы болған күннің өзінде одан жаңсақ қорытындылар жасалып отырды (мысалы, әскери барлаудың жетекшісі [[Голиков Филипп Иванович|Голиковтың]] қате қорытындылары). Германиямен жасаспау туралы келісім, неміс әскерилерінің [[Британия аралдары]]на дайындалып жатқан шабуыл туралы әңгімелері<ref>http://militera.lib.ru/memo/russian/kuznetsov-1/34.html</ref> 1941 жылы соғыс болмайтын шығар деген үміт тудырып отырды<ref>http://nevsedoma.com.ua/index.php?newsid=13768</ref>. Германия басқа шабуылдарының қарсаңындағыдай, ешқандай саяси талаптар жасамады.

Сталин Германияның шабуыл жасауы мүмкін екендігі туралы барлау мәліметтеріне сенбеді.[http://militera.lib.ru/research/shaptalov/]

==== Кеңес Одағының соғысқа дайындық ретінде жасаған шаралары ====
1941 жылдың мамыр айында әскерлер ішкі округтардан Днепрдің батысына, шекараға жақынырақ жерге жылжытыла бастады. Шекаралық дивизияларды толықтыру үшін запастан 800 000 адам әскерге шақырылды, маусымның 16-18-дерінде шекаралық округтардың резерв дивизияларын алға жылжыту басталды. Оларға шекараның маңында бекіну туралы бұйрық берілді. Бұл шаралар тым кеш жасалғандығы Германияның шабуылы басталғаннан кейін анық болды. Әскерлер неміс шабуылын жүздеген шақырымға созылған, ұйымдаспаған күйде қарсы алуға мәжбүр болды.

1941 жылғы маусымның 18-інде КСРО-ның әскери теңіз флоты мен шекара әскерлері ұрысқа әзірлік жағдайына келтірілді. ЖШҚӘ-ге бұндай бұйрық тек [[маусымның 21]]-інде ғанаберілді.

Сталиннің 1941 жылдың мамыр-маусым айларындағы әрекеттеріне талдау жасағанда мына жайттарды есте сақтау керек:

* Мамырдың 5-інде Сталин әскери академиялардың түлектерінің алдында сөз сөйледі, ал содан кейін «сталиндік бейбітшіл сыртқы саясат үшін» жасалған тосқа былай деп жауап берді: «бейбітшіл саясат деген жақсы нәрсе ғой, бірақ біз енді әскерімізді қайта құрып болғаннан кейін, осы заманғы шайқасқа сай келетін техникамен жарақтандырып болғаннан кейін, күшті болып алғаннан кейін, енді біз қорғаныстан шабуылға өтуіміз керек. Еліміздің қорғанысын іске асыра отырып, біз шабуылдайтын болуымыз керек. Қорғаныстан біз шабуылға өтуіміз керек».<ref name=""/> (документ № 437)
* Ресей Федерациясының Қорғаныс министрлігінің Орталық мұрағатында қорғаныс халық комиссары [[Тимошенко Семён Константинович|Тимошенконың]] және Бас штабтың басшысы [[Георгий Константинович Жуков|Жуковтың]] атынан, [[Василевский Александр Михайлович|Василевскийдің]] қолымен жазылған, қол қойылмаған бір қаитынас қағазы бар. Бұл қағаз 1941 жылғы мамырдың 15-інен бұрын жазылмаған. Қағаз Сталинге арналған, онда «Германия мен оның одақтастарымен соғыс болған жағдайға дайындық үшін Кеңес Одағының қарулы күштерін стратегиялық орналастырылуы туралы ұсыныс-пікірлер» келтірілген. Онда былай делінеді: «Германияның әскері сақадай сай дайындық күйіне келтіріліп, тылдары толығымен жазылып-дайындалғандықтан, ол қазіргі таңда бізге кенеттен шабуыл жасауы әбден ықтимал. Осыны болдырмау үшін және неміс әскерін талқандау үшін біз герман қолбасшылығының алдын алып, неміс әскері енді ғана орналасып, әлі майдан және әскер түрлерінің өзара істесуін ұйымдастыра алмайтын кезінде алғашқы соққы беруіміз керек деп ойлаймын». Одан әрі әскери қимылдардың жоспары баяндалады:

«Бірінші кезектегі мақсат — Висла өзенінің шығысында және Краков бағытында орналасқан герман әскерін талқандап, Наров, Висла өзендеріне жетіп, Катовице аумағын иемденіп алу. Ол үшін мыналарды істеу қажет:
а) Германияны оңтүстік одақтастарынан ажырату үшін Оңтүстік-Батыс майданның күштерімен басты соққыны Краков, Катовице бағытында жасау керек;
ә) Варшава әскер тобын байлап, Оңтүстік-Батыс майданға көмек көрсету үшін қосымша соққыны Батыс майданның солтүстік қанаты Седлец, Демблин бағытында жасауы керек».

* 1965 жылы Г. Жуков әскери тарихшы В. А. Анфиловқа мынаны айтып берді:
«Германияның шабуылының алдын алу туралы ой Тимошенко екеуімізде Сталиннің 1941 жылғы мамырдың 5-інде әскери академияларды бітірушілердің алдында біз енді шабуыл жасайтын болуымыз керек деп сөз сөйлегеннен кейін пайда болды. Қарсылас біздің шекараларымыздың маңында өз әскерін шоғырландырып жатқанда Сталинның осылай сөз сөйлегені бізді алдын ала соққы беру туралы директива дайындау керектігіне сендірді. Құжатты дайындау жұмысы А.М. Василевскийге тапсырылды. Мамырдың 15-інде ол директиваның дайын жобасын қорғаныстың халық комиссарына және маған тапсырды. Бірақ біз бұл құжатқа қол қоймадық, алдымен оны Сталинге көрсетуді ұйғардық. Неміс әскерлеріне алдын ала соққы беру туралы ести салысымен ол бұлқан-талқан болып ашуланды. «Сендер немене, немістерді арандатқыларың келе ме?» - деп қорс ете қалды. Біз КСРО-ның шекарасында қалыптасып отырған жағдай туралы, оның мамырдың 5-індегі сөйлеген сөзінде айтылған ойларға негізделгенімізді айттық… «Мен бұны сондағыларды жігерлендіру үшін ғана, олар бүкіл дүние жүзінің газеттері айтатын неміс әскерінің еш жеңілмейтіндігі туралы емес, жеңіс туралы ойласын деп қана айттым!» - деп Сталин барқ етті. Осылай алдын ала соққы беру туралы жоспар аяқсыз қалды…» Жуков дәл осындай оқиғаны әскери тарихшы Н.А. Светлишинге де айтты.<ref>http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-15_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525183920/http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-15_1.html |date=2008-05-25 }}</ref><ref>http://users.i.com.ua/~zhistory/sostr1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430152704/http://users.i.com.ua/~zhistory/sostr1.htm |date=2008-04-30 }}</ref>

* Бұрынғы партия мұрағатында Бас саяси басқарманың жетекшісі А. Щербаковтың уақыты 1941 жылғы маусымның басы деп көрсетілген әскери-саяси пропаганданың жай-күйі туралы директиваның жобасы бар. Оның ішінде тағы былай делінеді: «халықаралық жағдай мейлінше шиеленісті, біздің ел үшін әскери қатер бұрынғыдан да төне түсті. Бұл жағдайда «бөтен елдің жерінде өз елімізді қорғау» деген лениндік ұран кез келген мезетте іс жүзіне асырыла алады. Кеңес Одағының өміріндегі орын алған түбегейлі өзгерістер осындай.

Елде орнаған осы жаңа жағдай партия ұйымдарынан Қызыл Әскерді және бүкіл кеңес халқын жалынды патриотизм, революциялық батылдық және дұшпанға қарсы жойқын шабуыл бастауға әрқашан дайын болу рухында тәрбиелеу үшін партиялық-саяси жұмысында түбегейлі бетбұрысты талап етеді».<ref name=""/> (документ № 512)

* 1941 жылғы маусымның 13-інде С. Тимошенко пен Г. Жуков Киев ерекше әскери округының басшыларына 1941 жылғы шілденің 1-іне дейін барлық «тереңде орналасқан» дивизиялар мен корпус басқармаларын мемлекеттік шекараға жақынырақ орналасқан жаңа лагерлерге жылжыту туралы директива шығарды. Осы сияқты директива сол кезде Батыс ерекше әскери округының басшыларына жіберілді.<ref name=""/> (документы № 549 и № 603)<ref name=""/>
* Маусымның 14-інен 19-ына дейін шекара маңы округтарының басшылары маусымның 22-23-іне дейін майдандық (армиялық) басқармаларды далалық пункттерге шығару туралы бұйрықтар қабылдады.<ref name=""/>

[[Константин Константинович Рокоссовский|К. Рокоссовский]] былай деп жазған: «Біздің авиацияның алғы шептегі аэродромдарда шоғырландырылуына және орталық маңызы бар қоймаларды майдан маңындағы аумақта орналастырылуы алға секіріс жасауға жүргізілген дайындық сияқты болып көрінді де, әскердің орналасуы мен әскерде жүргізілген шаралар соған сәйкес болмады».

Б. Шапталов бұл жайттарды былай түсіндіреді: Сталин 1941 жылдың шілде-тамыз айларында неміс әскері Ұлыбританияға десант операциясын жасап, басып кіреді деп күткен болатын. Осындай операция жасала салысымен Сталин Польшадағы неміс әскерлеріне соққы беруді көздеді.

Әскер шабуыл қимылдарына дайындалып келгендіктен және ауқымды әскерлер мен қоймалар шекараның маңында орналастырылғандықтан, бірақ артиллерия әлі де полигондарда болып, авиация дала аэродромдарында сиретіліп орналастырылмағандықтан, 1941 жылғы маусымның 22-сінде шекара маңындағы әскери округтардың әскерлері тиімді қорғаныс ұйымдастыруға мүмкіндіктері болмай, шекара маңындағы ұрыстарда тез талқандалды.[http://militera.lib.ru/research/shaptalov/]

==== Алдын алу соғысына дайындық туралы болжам ====
{{otheruses|Тағы қараңыз [[Германияның Кеңес Одағына алдын алу соғысы туралы болжам]] }}

Сталиннің Германияға қарсы шабуыл жасауға дайындалып келгендігі туралы болжам алғаш рет Гитлердің КСРО-ға шабуыл жасағаннан кейін Германия халқына сөйлеген сөзінде және Германия елшісі Шуленбургтың Молотовқа тапсырған ресми нотасында айтылды. КСРО жеріне басып кірудің алдында Кеңес Одағы Германияға шабуыл дайындап жатыр деген қауесет герман әскерлерінде жүгізілген насихаттың бір бөлігі болды. Вермахттың бір жауынгері сол оқиғаларды былай еске алады:

<blockquote>«Соғыстың басында бізге насихатталған басты ой мынау болды: «Ресей келісімді бұзып, Германияға шабуыл жасайын деп жатыр. Біз тек жылдамырақ әрекет еттік». Сол кезде бұған көп адамдар сеніп, Сталиннің шабуылының алдын алғынымызды мақтан тұтатынбыз. Арнайы майдан газеттерінде бұл туралы көп айтылды. Біз соларды оқып, офицерлерді тыңдап, сенетінбіз» — Гелмут Клаусманн, 111-ші жаяу әскер дивизиясы.</blockquote>

== Шайқастары және операциялары ==

{{main|Ұлы Отан соғысындағы шайқастар және операциялар}}

Ұлы Отан соғысындағы ең атақты операциялар:
* [[Ленинград шайқасы]] (1941 шілденің 10-ы — 1944 тамыздың 9-ы)
* [[Мәскеу түбіндегі шайқас]] (1941 қыркүйектің 30-ы — 1942 сәуірдің 20-сы)
* [[Сталинград шайқасы]] (1942 шілденің 17-сі — 1943 ақпанның 2-сі)
* [[Курск шайқасы]] (1943 жылғы шілденің 5-сі — тамыздың 23-і):
* [[Берлин шайқасы]] (1945 жылғы сәуірдің 16-сы — мамырдың 8-і)

== Шығындар ==
{{main|Ұлы Отан соғысындағы шығындар}}

== Сілтемелер ==
<div class="reflist4" style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px" >
{{reflist|2}}
</div>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Екінші Дүниежүзілік соғыс]]
* [[Жеңіс күні]]

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|World War II}}
* [http://bigwar.msk.ru/ Ұлы Отан соғысы: Тарихы, Тұлғалары, Галереясы, Кинохроникасы, Өлеңдері] (Орыс тілінде)
* [http://fio.novgorod.ru/projects/Project1141/date.htm Соғыстың қысқаша уақытнамасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516084606/http://fio.novgorod.ru/projects/Project1141/date.htm |date=2008-05-16 }} (Орыс тілінде)
* http://www.deutschewaffe.narod.ru/books3.htm

{{Екінші дүниежүзілік соғыс}}

[[Санат:Ұлы Отан соғысы|*]]
[[Санат:Соғыстар]]
[[Санат:Әскери тарих]]
[[Санат:КСРО]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Құспан Еспендіұлы Темірғалиев

2026-07-06T18:38:07Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Құспан Еспендіұлы Темірғалиев
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Гурьев мемлекеттік педагогикалық институты]]ның ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1950]]
| Басқаруын аяқтады = [[1955]]
| Ізашары =
| Ізбасары = [[Сүгірбай Байтықұлы Байтықов|Сүгірбай Байтықов]]

| Туған күні = 28.12.1919
| Туған жері = Шоңғай станциясы, {{туғанжері|Бөкей ордасы ауданы{{!}}Орда ауданы|Бөкей ордасы ауданында}}, [[Орал облысы]]
| Қайтыс болған күні = 2003
| Қайтыс болған жері = ?
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы = Роза Гаязқызы
| Балалары = Наиля, Мунира, Тимур
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} {{!!}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{!!}} {{Мәскеуді қорғағаны үшін медалі}} {{!!}} {{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}
{{!}}-
{{!}} {{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}} {{!!}} {{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}} {{!!}} {{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Құспан Еспендіұлы Темірғалиев''' ([[28 желтоқсан]] [[1919]], Шоңғай станциясы, [[Орда ауданы]], [[Орал облысы]] - [[2003]]) — тарих ғылымдарының докторы, профессор, Ұлы Отан соғысының ардагері, Қазақстандағы мұнай өнеркәсібінің тарихын зерттеген көрнекті ғалым, алғашқы Гурьев мұғалімдер институтының ұйымдастырушысы әрі тұңғыш ректоры.

== Өмірбаяны ==
Темірғалиев Құспан Еспендіұлы 1919 жылы 28 желтоқсанда [[Орал облысы]] [[Орда ауданы]] Шоңғай станциясында қарапайым жұмысшы-шебердің отбасында дүниеге келді. Ерте жастан еңбекке араласып, 13 жасында [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] «13 лет Октября» колхозында шопанның көмекшісі болды. Астрахан рабфагінде білім алып, 1939 жылы Орал педагогикалық институтының тарих факультетіне оқуға түсті.

1939 жылы қазан айында [[Қызыл Әскер]] қатарына шақырылып, [[Новосібір]] қаласында 193-шы Сібір атқыштар дивизиясының 418-ші атқыштар полкінде әскери қызмет етті. Снайпер, спортшы ретінде шыңдалып, Ұлы Отан соғысына қатысып, майданды аға лейтенант шенінде аяқтады<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91411115/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D5b0bd66f22837ed8e65e4e160542d454b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&</ref>.

1945 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] тарих факультетіне түсіп, 1950 жылы үздік дипломмен тәмамдады.

1950 жылы жаңа ұйымдастырылған Гурьев мұғалімдер институтына директор болып тағайындалып, кейін бұл оқу орны Гурьев педагогикалық институты (қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) болып қалыптасты<ref>https://asu.edu.kz/university/people/Rector/330/</ref>.

1959 жылы кандидаттық, 1966 жылы докторлық диссертация қорғады.

1966 жылдан Жамбыл қаласында [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|Жамбыл технологиялық институтының]] кафедра меңгерушісі болып еңбек етті.

1973 жылы профессор ғылыми атағын алды.

1976 жылдан бастап «КПСС тарихы және саясаттану» кафедрасын басқарды, осы кезеңде 15 ғылым кандидатын, 2 ғылым докторын дайындады.

1997–2003 жылдары [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінде]] «Қазақстан тарихы» кафедрасында қызмет атқарды<ref>https://asu.edu.kz/upload/iblock/b22/nauryz.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428111727/https://asu.edu.kz/upload/iblock/b22/nauryz.pdf |date=2021-04-28 }}</ref>.

== Ғылыми және қоғамдық қызметі ==
Темірғалиев Құспан Еспендіұлы Гурьев қаласында алғашқы жоғары оқу орнын ұйымдастыруға және оның қалыптасуына зор еңбек сіңірді. Ғалым мұнай өнеркәсібінің дамуы, Қазақстандағы партия ұйымдарының қызметі жайлы зерттеулерімен белгілі.

20 жыл бойы Гурьев және Жамбыл облыстық «Білім» қоғамының басқармасын басқарды. 12 жыл бойы жас лекторлар мектебін ұйымдастырып, екі мәрте КСРО халық университеттерінің Бүкілодақтық байқауында жеңімпаз атанды.

== Негізгі еңбектері ==
* «Қазақстандағы мұнай өнеркәсібінің дамуы мен өркендеуі»
* «Социалистік дәуірдегі Ембі мұнай өнеркәсібі» (1957)
* «Қазақстан мұнайын игеру жолындағы күрес» (1982)

Сонымен қатар 100-ден астам ғылыми-методикалық мақалалар, монографиялар жариялады.

== Марапаттары мен атақтары ==
Орден «Отан соғысы» II дәрежесі

«Мәскеуді қорғағаны үшін» медалі

«Ерлігі үшін» медалі

«1941–1945 жж. Германияны жеңгені үшін» медалі

Орден «Құрмет белгісі»

«Ерен еңбегі үшін» медалі (В.И. Лениннің 100 жылдығына орай)

«Еңбек ардагері» медалі

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің үш Құрмет грамотасы

Барлығы — 16 үкіметтік ордендер мен медальдардың иегері.

1991 жылы Жамбыл қаласына сіңірген еңбегі үшін «Жамбыл қаласының құрметті азаматы» атағы берілді.

Оның есімі ғылым мен білім тарихында сақталды. Тараз мемлекеттік университетінде арнайы аудитория ашылған, тұрған үйіне ескерткіш тақта орнатылған.

== Сілтеме==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9 , VII том

Тельман ДОСТАНБАЕВ. Знамя труда. 22 декабря 2009

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]

Қазақ КСР ОАК

2026-07-06T04:51:07Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

'''Қазақ КСР орталық атқару комитеті''' (''Қазақ КСР ОАК'') – 1919-1938 жылдар аралығындағы Кеңестердің Бүкілқазақ съездері арасындағы кезеңде [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] мен [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-інің]] мемлекеттік биліктің ең жоғары органы.

Кеңестердің Бүкілқазақ съездері [[Орынбор]] мен [[Алматы|Алматыда]] өтті. Қазақ КСР ОАК 1938 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін оның орнына [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] келді.

== Қазақ АКСР/Қазақ КСР Орталық атқару комитетінің төрағалары ==
[[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КСФР]] құрамында Қазақ автономиясы ([[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АСКР]] (1920-1925), [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Казак АСКР]] (1925-1936 ж. ақпан), Қазақ АКСР (1936 ж. ақпан-желтоқсан) деп аталған) құрылғаннан бастап оның ресми түрде жоғары басшылары Орталық атқару комитетінің төрағалары болды. Негізінде, бұл лауазым [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның жаңа Конституциясының]] қабылдануымен енгізілген Жоғарғы Кеңес Төралқасының төрағасы лауазымына сәйкес келді. Дегенмен, КСРО-да да, Қазақ КСР-де де бұрынғы басқару органдары 1938 жылға дейін (жаңа жоғарғы кеңестердің құрылуына) жұмыс істей берді. Қазақ КСР-інде өкілеттіктердің жаңа басқару органына берілуі 1938 жылы 15 шілдеде болды.

== Кеңестердің Жалпықазақ съезі ==
* 1917 ж. 21-28 шілде — [[Бірінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің I Жалпықазақ съезі]]
* [[Екінші жалпықазақ съезі|Кеңестердің II Жалпықазақ съезі]] шақырылым 1921 ж. 4 қазан<ref>[http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html ОРГАНИЗАЦИЯ КАССР И УКРЕПЛЕНИЕ СОВЕТСКОЙ ВЛАСТИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219072542/http://bibliotekar.kz/sobranie-sochinenii-v-treh-tomah-tom-2-t/organizacija-kassr-i-ukreplenie-sovetsko.html |date=2019-12-19 }} Казахская библиотека</ref>
* Кеңестердің III Жалпықазақ съезі — 1922 ж. 6 қазан
* Кеңестердің IV Жалпықазақ съезі (1924 ж. 5 қаңтарда шақырылды)
* Кеңестердің V Жалпықазақ съезі — 1925 ж. 15—19 сәуір (Қызылорда)
* VI Жалпықазақ съезі — 1927 ж. 3 сәуір
* VII Жалпықазақ съезі
* VIII Жалпықазақ съезі
* IX Жалпықазақ съезі

== Қазақ АКСР/Қазақ КСР ОАК төрағалары ==
# [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев|Меңдешұлы Сейітқали]] (1920—1925)
# [[Жалау Мыңбаев|Мыңбаев Жалау]] (1925 ж. 15 маусым — 1927 ж.)
# [[Елтай Ерназаров|Ерназаров Елтай]] (1927—1933)
# [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов|Құлымбетов Ұзақбай Желдірбайұлы]] (1933 ж. 11 қазан — 1937 ж. шілде)
# [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Жангелдин Әліби Тоқжанұлы]] — міндетін атқарушы (1937 ж. шілде — 28 қазан)
# [[Нұрбапа Өмірзақов|Өмірзақов Нұрбапа]] (1937 ж. 28 қазан — 1938 ж. 15 шілде)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ АКСР]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]]
[[Санат:Қазақ КСР]]

Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова

2026-07-05T15:17:16Z

InternetArchiveBot: Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Ғалым
|Есімі = Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 05.09.1963
|Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Тараз|Таразда}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Филология
|Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдар докторы
|Ғылыми атағы = доктор, профессор
|Альма-матер = ҚазМУ-ды (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), аспирантурасы, докторантурасы.
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары = * ҚР "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2005; [[2011 жыл|2011]]) мемлекеттік грант;
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2008), {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} ([[2009 жыл|2009]]) төсбелгілері;
* [[Болашақ (стипендия)|"Болашақ" Президент стипендиясы]] ([[2010 жыл|2010]]);
* "[[Сорос-Қазақстан қоры]]" грантының иегері (1999, 2001, 2003, 2005, 2006, 2007).
* Erasmus Mundus (Ғылыми сыйлықтар, ғылыми стипендиялар, гранттар ([[2018 жыл|2018]]; [[2019 жыл|2019]]);
* Педагогика саласындағы үздік ғылыми зерттеулері мен еңбегі үшін Ы. Алтынсарин атындағы сыйлық (2019);
* Халықаралық лауазымдар мен дипломдардың иегері (2019).
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова''' — филология ғылымының докторы ([[2004 жыл|2004]]), профессор.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1963 жыл|1963]] жылы 5 қыркүйекте [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында туған.

ҚазМУ-ды (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), аспирантурасын ([[1989 жыл|1989]]), докторантурасын ([[2003 жыл|2003]]) бітірген. ҚазМУ-да оқытушы ([[1985 жыл|1985]]-[[1995 жыл|95]]), доцент (1995-[[2001 жыл|2001]]), докторант (2001-[[2004 жыл|04]]), [[Еуразия ұлттық университеті]]нде кафедра профессоры ([[2005 жыл|2005]]-[[2008 жыл|08]]), 2008 жылдан факультет деканы.

== Ғылыми еңбектері ==
Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары когнитивті лингвистика, халықаралық мəдени коммуникация, тілдік мəдениет, əлеуметтік лингвистика, тілді оқытудың əдістемесі, салыстырмалы тіл білімі салаларын зерттеуге арналған. 
"Түсті қазақ жəне орыс тілдерінде тілдік тұрғыдан концептуалдандыру" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 
140-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 11 монография, 5 оқулық пен оқу құралдары, бірнеше оқу əдістемелік құрал, 10 нұсқаулық пен құрастырмалар, 3 сөздік, 110 ғылыми жəне əдістемелік мақалалардың авторы.

== Марапаттары ==
* ҚР "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2005; [[2011 жыл|2011]]) мемлекеттік грант;
* "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері|ҚР білім беру ісінің үздік қызметкері]]" (2008), "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі|Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін]]" ([[2009 жыл|2009]]) төсбелгілері;
* [[Болашақ (стипендия)|"Болашақ" Президент стипендиясы]] ([[2010 жыл|2010]]);
* "[[Сорос-Қазақстан қоры]]" грантының иегері (1999, 2001, 2003, 2005, 2006, 2007).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref>
* Erasmus Mundus (Ғылыми сыйлықтар, ғылыми стипендиялар, гранттар ([[2018 жыл|2018]]; [[2019 жыл|2019]]);
* Педагогика саласындағы үздік ғылыми зерттеулері мен еңбегі үшін Ы. Алтынсарин атындағы сыйлық (2019);
* Халықаралық лауазымдар мен дипломдардың иегері (2019).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://enu.kz/kz/portfolio/ff6930abaa522c1e5489228478f66874bdbbe9014bc9 Еуразия ұлттық университеті.]
* [https://famous-scientists.ru/anketa/zharkynbekova-sholpan-kuzarovna-11890 Известные учёные.]
* [https://human.spbstu.ru/author/6598/Cанкт-Петербургский Политехнический университет Петра Великого.]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]

Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза

2026-07-05T13:28:34Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Жазушы
|Есімі = Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза
|Шынайы есімі =
|Суреті = Egemen Archive Nazarbayev Murtaza (Sherkhan Murtaza cropped).jpg
|Ені =
|Суреттің аты = Мұртаза, {{шамамен}} 1992 жыл
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 28.9.1932
|Туған жері = [[Талапты (Жуалы ауданы)|Талапты ауылы]], {{туғанжері|Жуалы ауданы|Жуалы ауданында}}, [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] (қазіргі [[Жамбыл облысы]])
|Қайтыс болған күні = 08.10.2018
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|Азаматтығы = {{USSR}} → {{KAZ}}
|Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]]
|Мансабы =
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза''' ([[2 қыркүйек|28 қыркүйек]] [[1932 жыл]], [[Жамбыл облысы]] − [[8 қазан]] [[2018 жыл]], [[Алматы]]) — қазақ [[жазушы]]сы, қоғам қайраткері, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1984), Қазақстанның халық жазушысы (1992)

== Өмірбаяны ==
[[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] бітірген (1955).

1955 — 56 жылы Қазақ мемлекет көркем әдебиет баспасында, 1956 — 60 жылы “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас алаш”), 1960 — 63 жылы “Социалистік Қазақстан” (қазіргі [[Егемен Қазақстан|“Егемен Қазақстан”]]) газеттерінде тілші, әдеби қызметкер, редактор, 1970 — 72 жылы “Жазушы” баспасы жанындағы Балалар мен жастар әдебиеті бас редакциясының және “Жалын” альманахының бас редакторы, 1972 — 75 жылы [[Жұлдыз (журнал)|“Жұлдыз” журналы]]<nowiki/>ның бас редакторы, 1975 — 80 жылы Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының 2-хатшысы, 1980 — 89 жылы “Қазақ әдебиеті” газетінің бас редакторы, 1989 — 92 жылы “[[Егемен Қазақстан]]” газетінің бас редакторы, 1989 жылдан-«Егемен Қазақстан» республикалық газетінің редакторы. «Қазақстан» мемлекеттік телерадиокомпаниясының төрағасы.

1990 жылдан - Ұлттық саясат, мәдениет және тілді дамыту жөніндегі комитет мүшесі.

1994 жылдан - Мәдениет, баспа, бұқаралық ақпарат құралдары, қоғамдық бірлестіктер жөніндегі комитет мүшесі, Мәдениет, баспа, бұқаралық ақпарат құралдары, қоғамдық бірлестіктер жөніндегі комитеттің мәдениет, әдебиет және өнер бөлімдік комитетінің төрағасы.

ҚазКСР Халық депутаты (1990-1993). ҚР Жоғарғы Кеңесінің (1994-1995), ҚР Парламенті Мәжілісінің 2-ші шақырылым (1999-2004) депутаты.

1992 — 94 жылы “Қазақстан” мемлекет [[телерадио]] компаниясының төрағасы қызметтерін атқарды. 12, 13-шақырылған ҚР Жоғ. Кеңесінің, 2-шақырылған ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты болды. Сондай-ақ ол ҚР Президенті жанындағы Ұлттық кеңестің мүшесі.

1995 жылдан - шығармашылық жұмыспен айналысуда.

1996 жылдан - [[Егемен Қазақстан|«Егемен Қазақстан»]] газетінің қызметкері.

== Марапаттары ==
[[Құрмет Белгісі ордені|«Құрмет белгісі»]], «[[Отан ордені|Отан]]» ордендерімен марапатталған (1999). «Қара алқа» романы үшін ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығының (1978); Қазақстандық Лениндік Коммунистік Жастар Одағы, Жалпыодақтық Лениндік Коммунистік Жастар Одағы, «Тарлан» тәуелсіз сыйлықтарының лауреаты (2000). ҚазКСР мәдениетіне Еңбек сіңірген қызметкері. Қазақстанның Халық жазушысы (1992). Қырғыз Республикасының Халық ақыны.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Шығармашылығы ==
Тұңғыш кітабы — “Құрылысшы Дәку” очерктер жинағы 1958 жылы жарық көрді. Қазіргі замандас бейнесі, соғыс жылдарындағы тылдағы адамдардың қажырлы еңбегін баяндаған “Табылған теңіз” (1963), “Бұлтсыз күнгі найзағай” (1965), “Белгісіз солдаттың баласы” (1967), “Мылтықсыз майдан” (1969), “41-жылғы келіншек” (1972), “Ахметжанның анты” (1973), т.б. повестер мен “Интернат наны” (1974) атты әңгімелер жинақтары жарияланды. Өндірістің дамуы жөнінде, адам мен қоршаған ортаға қамқорлық туралы маңызды мәселелер көтерген, ғылыми-техникалық төңкеріс жайын сипаттаған “Қара маржан” (1976; ҚР Мемлекет сыйлығы, 1978) романы, мемлекет қайраткері Т.Рысқұловтың өміріне арналған (“Қызыл жебе”, 1, 2-кіт. 1980; “Жұлдыз көпір”, 3 кіт., 1984) [[роман]]-трилогиясы басылды. Драматургия саласында жазушының “Қызыл жебе” (1987, Қ.Ысқақовпен бірге), “Сталинге хат” (1988), сондай-ақ “Бесеудің хаты” (1989) атты пьесалары қойылды. «41-ші жыл келіні», «Интернат наны», «Жүрек қартаймайды» әңгімелер жинақтарының; «Қара алқа», «Қызыл садақ» романдарының; «Сталинге хат», «Бесеудіңхаты», «Бесінші бұрыш» пьесаларының авторы.

==Аудармалары==
Шерхан Мұртаза шығармашылық жолын студент кезінде Л. Лагиннің “Хоттабыч қарт”, М. Кәрімнің “Біздің үйдің қуанышы” шығармаларын қазақ тіліне аударумен бастады. Ол Г.Х. Андерсеннің әңгімелерін, венгр халық ертегілерін, Ш.Айтматовтың “Ботагөз”, “Қош бол, Гүлсары”, “Теңіз жағалап жүгірген тарғыл төбет” повестерін, “Боранды бекет”, “Жанпида” романдарын қазақ тіліне аударды.
Екі томдық таңдамалы шығармалар жинағы жарық көрді (1982). Ш. Айтматовтың туындыларын қазақ тіліне аударды.

== Жеке өмірі ==
=== Отбасы ===
[[Дулат]] руының [[Шымыр]] тармағынан.

Әйелі — Ақбілек Кененқызы.<ref>http://adebiportal.kz/upload/iblock/e1c/e1cae3d262cb9dc1a2e32a8dcc920ec2.pdf</ref> Екі баласы: бір ұлы Батылжан Шерханұлы, және бір қызы Алма Шерханқызы.<ref>http://aqjolgazet.kz/?p=88014 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011133715/http://aqjolgazet.kz/?p=88014 |date=2018-10-11 }}</ref>
=== Хоббиі ===
Хоббиі — төс белгілер және асықтар жинау.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Шерхан Мұртаза шығармалары}}

[[Санат:2 қыркүйекте туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР халық жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:1 дәрежелі Барыс орденінің иегерлері]]
[[Санат:Астананың құрметті азаматтары]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Қазақ жазушылары]]
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]

Тілеухан Бияров

2026-07-03T17:19:30Z

InternetArchiveBot: Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

'''Тілеухан Нұралдаұлы Бияров''' (1949 жылы, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]], [[Еңбек ауылы]]нда туған) – техника ғылымдарының докторы (1993 жылы), профессор (1995 жылы).

[[Уақ]] тайпасынан шыққан.<ref>{{кітап
|авторы = Дәйкенов Темірболат
|бөлімі =
|бөлім сілтемесі =
|тақырыбы =
|шынайы атауы = Уақ шежіресі
|сілтеме =
|уикитека =
|жауапты = Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет
|басылым = 2
|орны = Астана
|баспасы = Фолиант
|жыл = 2021
|томы =
|беттері =
|барлық беті = 992
|сериясы =
|isbn = 978-601-338-848-9
|тиражы = 1000
}}</ref>

[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ Мемлекеттік Университетін]] (1972 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) бітірген. 1972–73 жылдары Қазақ Ұлттық Университеті жанындағы ғылыми-зерттеу институтының инженері, 1973–76 жылдары аспирант, 1976–89 жылдары оқытушы, аға оқытушы, доцент. 1989 жылдан кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Основы динамики и вопросы устойчивости механизмов высоких классов и машин со многими степениями свободы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Бияров 180-ге жуық ғылыми мақаланың, 3 монографияның авторы.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том</ref>

==Шығармалары==
1. "Исследование динамики нелинейного дроссельного привода", Алматы, 1996.
2. "Основы динамики и вопросы устойчивости механизмов высоких классов и машин со многими степенями свободы", автореферат диссертации на соискание ученой степени д-ра техн. наук: 05.02.18 / Т. Бияров. - Алматы, 1993. - 45 с.
3. "Устойчивость движения при постоянно действующих возмущениях", учеб. пособие / Т. Н.Бияров. - Алма-Ата : [б. и.], 1989. - 79 с. : граф. - 280 экз.
4. "Қозғалыстың орнықтылық теориясы", жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралы / Т. Бияров. - Алматы : Қазақ университетi, 1991. - 52 б. - Б. ц.
5. "Элементар математика есептерiнiң жинағы", [Оқу құралы] / Т. Н. Бияров, М. М. Молдабеков.- Алматы: КIТАП, 1992.- 348 бет.

==Сілтемелер==
1. [http://www.kbtu.kz/kk/node/1299 "«Актуальные проблемы математики, информатики, механики и теории управления», посвященная 60-летию д.т.н., профессора, академика Национальной инженерной академии Биярова Т.Н. 19-20 қараша 2009 года, Алматы, Казахстан" мақала (Бияров туралы)]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
2. [http://kitaphana.kz/ka/ust-kamenogorsk.html?start=20 "Өскемен" мақала (Бияров туралы)]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1949 жылы туғандар]]
[[Санат:Катонқарағай ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]

{{stub}}

Толқын Құдайбергенқызы Әуелғазина

2026-07-03T07:45:13Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Ғалым
|Есімі = Толқын Құдайбергенқызы Әуелғазина
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 20.09.1971
|Туған жері = [[Абай облысы]] [[Аягөз ауданы]], [[Тарбағатай (ауыл)|Тарбағатай]] ауылы
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Тарих
|Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымының докторы
|Ғылыми атағы = доктор, профессор
|Альма-матер = ҚазПИ-дің тарих факультетін, қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) және аспирантурасы.
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Толқын Құдайбергенқызы Әуелғазина''' — [[тарих]] ғылымның докторы ([[2007 жыл|2007]]), [[профессор]] ([[2008 жыл|2008]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1971 жыл|1971]] жылы 20 қыркүйекте [[Абай облысы]] [[Аягөз ауданы]], [[Тарбағатай (ауыл)|Тарбағатай]] ауылында туған. 
ҚазПИ-дің тарих факультетін ([[1994 жыл|1994]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) және аспирантурасын ([[1997 жыл|1997]]) бітірген соң осы университетте оқытушы ([[1998 жыл|1998]]-[[1999 жыл|1999]]), аға оқытушы (1999-[[2000 жыл|2000]]), [[доцент]] ([[2002 жыл|2002]]-[[2003 жыл|2003]]), [[профессор]] (2008) қызметтерін атқарды.

== Ғылыми еңбектері ==
Негізгі ғылыми-зертеу жұмыстарының бағыты – қазақстандықтардың саяси әлеуметтенуі мен қоғамды демократияландыру және XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ зиялыларының саяси-қоғамдық қызметінің өзекті мәселелері. 
"Қазақстан Республикасындағы жеке тұлғаның саяси әлеуметтенуі" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның ("Қазақстан Республикасындағы жеке тұлғаның саяси әлеуметтену ерекшеліктері") авторы.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref><ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kaznpu.kz/library/?lid=1&mod=&search=%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83&keyword=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD&page=4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309144125/http://kaznpu.kz/library/?lid=1&mod=&search=%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83&keyword=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD&page=4 |date=2016-03-09 }}
* [http://www.nomad.su/?a=17-200801230223] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110318120736/http://www.nomad.su/?a=17-200801230223 |date=2011-03-18 }}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]

Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова

2026-07-02T21:36:06Z

InternetArchiveBot: Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Атырау мемлекеттік университеті|Гурьев мемлекеттік педагогикалық институтының]] ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1969]]
| Басқаруын аяқтады = [[1972]]
| Ізашары = [[Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев|Садырбай Қожабаев]]
| Ізбасары = [[Ғапуролла Даиров|Ғапуролла Даиров]]

| Туған күні = 1919
| Туған жері = 18 ауылы {{туғанжері|Махамбет ауданы{{!}}Махамбет ауданы|Махамбет ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні = 13.08.2002
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі = Дайыр
| Анасы =
| Жұбайы = [[Мұстафа Ысмағұлов]] (1914-1987)
| Балалары = Салтанат Мұстафақызы
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары =
| Сайты =
}}
'''Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова''' ([[15 сәуір]] [[1932]], 18 ауылы, [[Махамбет ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] - 13 ) — химия ғылымдарының кандидаты, доцент. [[Атырау мемлекеттік университеті|Гурьев педагогикалық институтының]] ректоры (1969-1972).

== Өмірбаяны ==
Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова 1919 жылы Атырау облысы (бұрынғы Гурьев облысы), Махамбет ауданына қарасты 18 ауылында қарапайым
отбасында дүниеге келген.

1938 жылы Гурьевтегі Ораз Исаев атындағы (кейін Жамбыл) орта мектепті бітірген.

Кеңес, партия органдары С.Дүймағамбетованы Гурьев қалалық комсомол комитетінің 1-ші хатшысы қызметіне тағайындады. Кейінгі жылдары облыстық партия комитетінің лекторы қызметін атқарды. Қаланың қоғамдықсаяси, әлеуметтік-экономикалық өміріне белсене араласты.

1949 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін]] химия пәнінің оқытушысы мамандығы бойынша бітірген.

С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің аспирантурасында оқып, 1963 жылы химия ғылымдарының кандидаттық дәрежесін ойдағыдай қорғады.

1949-1968 жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар институтының]] аға оқытушысы, доценті.

1969-1972 жылдары [[Атырау педагогикалық институты]]ның ректоры болды.<ref>[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/315/ Дүймағамбетова Сәнду Дүймағанбетқызы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211230120223/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/315/ |date=2021-12-30 }}</ref>.

1972 жылдардан кейін ол [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Қазақ мемлекеттік медицина институтында]], [[Қазақ ССР Ғылым Академиясы (анықтамалық)|Қазақ КСР Ғылым Академиясында]] аға ғылыми қызметкер болып жұмыс жасады.

== Гурьев педагогикалық институтында жұмыс істеген жылдары ==
Сәнду Дүймағамбетқызы басқарған сол жылдары институттың бір топ мақсатты жіберген аспиранттары кандидаттық диссертацияларын сәтті қорғап, институтқа оралды. Ал кейбіреулері кейін ғылым жолында еңбектеніп ғылым докторы, профессор атанды. Олар З.Алдамжаров, Қ.Сейталиев, Ғ.Нығметов, М.Абдолов, С.Құсниднов, И.Тажимұратов, Қ.Әжіғалиев, Қ.Досқалиев, Б.Жанетов, Н.Алдабергенов, Б.Сүлейменов, Т.Жұманова, Е.Иманқұлов, А.Лұқпанов, Т.Жасмамбетов. Ректордың тікелей басшылығымен ғылыми-педагогикалық кадрларды даярлауға, олардың ғылыми өсуіне, кәсібіи біліктілігін арттыруға ерекше мән берілді. Профессороқытушылар құрамы 1970 жылы 119 адамға дейін өсті, оның ішінде 17 адамның ғылыми дәрежесі мен атағы болса, ал 30-дан астам оқытушы аспиранттық даярлықтан өтті. Ал студенттер контингенті 2693, оның ішінде 1198 күндізгі бөлімде оқыса, 1495 сырттай оқу бөлімінде оқыды. Демек институт алғаш құрылған 1950 жылмен салыстырғанда студент саны 10 еседен артыққа өскен. Сонымен бірге кітапхананың кітап қорын жабдықтауға да ерекше көңіл бөлінді. Институттың материалдық-техникалық базасын нығайтуда және қажетті оқулықтар мен құралдарын сатып алуға, пәндік кабинеттер мен зертханаларды жабдықтау үшін институт бойынша тиісті дәрежеде қаражат бөлініп, жоспарланған ісшаралар жүзеге аса бастады.<ref>https://asu.edu.kz/upload/iblock/21e/ly_dala_arularyny_euraziya_tarikhynda_y_r_li_compressed.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211230122102/https://asu.edu.kz/upload/iblock/21e/ly_dala_arularyny_euraziya_tarikhynda_y_r_li_compressed.pdf |date=2021-12-30 }}</ref>

== Отбасы ==
Жұбайы көрнекті тарихшы-ғалым, зерттеуші, халық мұраларын жинаушы [[Мұстафа Ысмағұлов]] (1914-1987) елімізге белгілі ғалым. 1990 жылдардың басында
Сәнду апай қызы Салтанатпен жолдасының өмір бойы Орынбор, Саратов, Москва, Санкт-Петербург, Астрахан, Омбы архивтерінен жинақтаған мол мұраны Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейіне тапсырды. Бұл баға жетпес мол мұраларды халық игілігінее жарату үшін музей қорына тапсыруы ғалым Санду Дүймағамбетқызының туған халқының тарихына деген құрметі мен сүйіспеншілігі болатын. Қазіргі таңда М.Ысмағұлов жинаған құнды жәдігерлер мен деректердің арқасында 1911-1913 жылдары Ордада жарық көрген «Қазақстан» газетінен кейін 1917-1918 жылдары «Алаш» қозғалысының үні болған «Ұран» атты басылымның жекелеген сандары табылып отыр.

== Марапаттары ==
Қызмет атқарған жылдары еңбектегі, ғылыми шығармашылық жұмыстары үшін бірнеше медальдар мен Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталды.

== Сілтемелер ==
Атырау: Энциклопедия. – Атырау: Атамұра, 2001. - 200 бет.

Халел Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті – жарты ғасырдан аса уақыт бойы аймақтың білімі мен ғылымына қызмет көрсету – Атырау: Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің баспасы, 2010. – 444 бет.

Атырау мемлекеттік университеті: өткені, бүгіні және болашағы. – Алматы, 2001. – 578 бет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Химия ғылымдарының кандидаттары]]

Сүгірбай Байтықұлы Байтықов

2026-07-02T20:55:37Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Сүгірбай Байтықұлы Байтықов
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Гурьев мемлекеттік педагогикалық институты]]ның ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1956]]
| Басқаруын аяқтады = [[1957]]
| Ізашары = [[Құспан Еспендіұлы Темірғалиев|Құспан Темірғалиев]]
| Ізбасары = [[Бәкір Білеубаев|Бәкір Білеубаев]]

| Туған күні = 1917
| Туған жері = Қайқа-Бистау ауылы, {{туғанжері|Жуалы ауданы|Жуалы ауданында}}, [[Жамбыл облысы]]
| Қайтыс болған күні = 15.06.1957
| Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Гурьев|Атырауда}}
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Қызыл жұлдыз ордені}} {{!!}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені}} {{!!}} {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} {{!!}} {{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Сүгірбай Байтықұлы Байтықов''' ([[1917]], Қайқа-Бистау ауылы, [[Жуалы ауданы]], [[Жамбыл облысы]] - [[15 маусым]] [[1957]], [[Атырау|Гурьев]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, доцент, Ұлы Отан соғысының ардагері, Қазақстанның жоғары білім саласында еңбек еткен педагог. Гурьев педагогикалық институтының (қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) ректоры (1956–1957).

== Өмірбаяны ==
Байтықов Сүгірбай Байтықұлы 1917 жылы [[Жамбыл облысы]] [[Жуалы ауданы]] Қайқа-Бистау ауылында кедей шаруа отбасында дүниеге келді. Он үш жасынан еңбекке араласты. Жұмысшы факультетін тәмамдаған соң [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматыдағы Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық институтының]] тарих факультетіне оқуға түсіп, оны 1941 жылы бітірді.

1941 жылдың шілде айында [[Қызыл Армия]] қатарына шақырылып, 125-атқыштар дивизиясының құрамында атқыштар ротасының командирі ретінде Ұлы Отан соғысына қатысты. Соғыс жылдарындағы ерліктері үшін «Қызыл Жұлдыз» орденімен, І және ІІ дәрежелі «Отан соғысы» ордендерімен марапатталды. Әскери атағы — аға лейтенант<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91846787/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A1%D1%83%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D2553561a0f14d2dbfac59b753de5a8a0b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&</ref>.

Соғыстан кейін [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық институтында]] аға оқытушы.

1946–1956 жылдары - факультет деканы қызметтерін атқарды.

1953 жылы кандидаттық диссертация қорғап, тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды.

1956 жылдың наурыз айында [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Гурьев педагогикалық институтының]] ректоры болып тағайындалды. Бұл қызметте жүріп, облыстың қоғамдық-саяси өміріне белсене қатысты, Гурьев қалалық партия комитетінің мүшесі, қалалық кеңестің депутаты болды<ref>https://asu.edu.kz/university/people/Rector/323/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208115313/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/323/ |date=2021-02-08 }}</ref>.

Сүгірбай Байтықұлы 1957 жылы 15 маусымда кенеттен қайтыс болды<ref>https://asu.edu.kz/upload/iblock/b22/nauryz.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428111727/https://asu.edu.kz/upload/iblock/b22/nauryz.pdf |date=2021-04-28 }}</ref>.

== Марапаттары мен атақтары ==
* «Қызыл Жұлдыз» ордені
* «Отан соғысы» ордені (І және ІІ дәрежелі)
* 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі

== Естелік ==
1957 жылғы 16 маусымда «Социалистік құрылыс» облыстық газетінде жарияланған қазанамада:
«С.Б. Байтықов институттың оқытушылары мен студенттері арасында аса беделді болды. Мезгілсіз ажал біздің қатарымыздан Отанымыздың таңдаулы ұлдарының бірін, жақсы жолдасымызды жұлып кетті» — деп жазылды.
Қазанамаға облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Н. Оңдасынов, әріптестері Б. Білеубаев, С. Қожабаев, А. Файн, В. Жуков, Х. Ахметжанов, Л. Сычев, М. Саламатин, Қ. Темірғалиев, Өтегенов, Ф. Жанахметова және басқа да қоғам қайраткерлері қол қойды.

Жамбыл облысы Жуалы ауданы әкімдігінің білім бөлімінің «№8 Сүгірбай Байтықов атындағы орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесіне оның есімі берілген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]

Саламат Нұрмұханұлы Идрисов

2026-06-30T03:37:41Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Саламат Нұрмұханұлы Идрисов
| Шынайы есімі =
| Суреті = Idrissov Salamat.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Атырау мемлекеттік университеті|Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 5 Қаңтар 2020
| Басқаруын аяқтады =
| Ізашары = [[Абзал Ахатұлы Талтенов|Талтенов Абзал]]
| Ізбасары =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 9.02.1974
| Туған жері = Өрлік ауылы, {{туғанжері|Индер ауданы|Индер ауданында}}, [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Саламат Нұрмұханұлы Идрисов''' ([[9 ақпан]] [[1974]], Өрлік ауылы, [[Индер ауданы]], [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — педагогика ғылымдарының кандидаты (2009), [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің]] ректоры.

== Өмірбаяны ==
Идрисов Саламат Нұрмұханұлы 1974 жылы 9 ақпанда [[Гурьев облысы]] [[Индер ауданы]], Өрлік ауылында дүниеге келді.

1996 жылы [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті]] «Математика және информатика» мамандығы бойынша бітірді.

Еңбек жолын 1996 жылы Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Информатика негіздері және есептеуіш техника» кафедрасына оқытушы болып бастады.

1998 жылы «Информатика және оқытудағы жаңа ақпараттық технологиялар» кафедрасының аға оқытушысы.

2000 жылы университет типографиясының директоры, сол жылы желтоқсан айында қайта құрылған Жаңа ақпараттық технологиялар орталығы Полиграфия бөлімінің меңгерушісі.

2003 жылы Жаңа ақпараттық технологиялар орталығының директоры.

2006 жылы Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Информатика кафедрасының доценті академиялық атағы берілді.

2009 жылы Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультетінің деканы

2011 жылы Ақпараттық технологиялар орталығының директоры.

2012 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы.

2013 жылы Әкімшілік-шаруашылық департаменті директоры, Қашықтықтан оқыту факультеті деканы

2015 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы.

2016 жылдан бастап - Ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор м.а.

2020 жылғы 5 қантардан бері [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры.<ref>[https://kaz.zakon.kz/5001505-atyrau-memlekett-k-universitet-ne-zha-a.html Атырау мемлекеттік университетіне жаңа ректор тағайындалды]</ref>

== Еңбектері ==
2009 жылдың 31 наурыз күні 13.00.01 – Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика мамандығы бойынша педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін БД 14.61.02. біріккен диссертациялық кеңесінде «Жоғары оқу орнының білім беру үдерісінде студенттердің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың педагогикалық шарттары» атты тақырыпта диссертация қорғап, 21 мамыр 2009 жылы педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді.

3 оқу-әдістемелік құралы, 1 монография, 50-ден аса ғылыми мақалалар, оның ішінде имфакт-факторы жоғары SCOPUS және РИНЦ журналдарында 6 ғылыми мақаласын жарияланды.

== Марапаттары ==
Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың (2005, 2007, 2011, 2016), Атырау облыстық мәслихатының Құрмет грамотасымен (2005), Облыс әкімі Алғыс хатымен (2007, 2011), жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің «Ы. Алтынсарин» (2010) белгісімен, ҚР Жоғары оқу орындарының қауымдастығының еліміздің жоғары білім беру жүйесінің дамуына қосқан зор үлесі және жаңа буын мамандарды дайындаудағы ерен еңбегі үшін «А.Байтұрсынов атындағы қола медальмен» (2014), Атырау қаласы әкімінің Құрмет грамотасымен (2016), «Ерен еңбегі үшін» (2019) медалімен марапатталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
*[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/6565/ ИДРИСОВ САЛАМАТ НҰРМҰХАНҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512060028/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/6565/ |date=2021-05-12 }}

[[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]]

Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев

2026-06-30T02:45:23Z

InternetArchiveBot: Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Гурьев мемлекеттік педагогикалық институты]]ның ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1961]]
| Басқаруын аяқтады = [[1969]]
| Ізашары = [[Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев|Қадыр Жаманбаев]]
| Ізбасары = [[Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова|Сәнду Дүймағамбетова]]
| Туған күні = 23.04.1929
| Туған жері = №9 Майқамыс ауылдық кеңесі, {{туғанжері|Бөрілітөбе ауданы|Бөрілітөбе ауданында}}, [[Талдықорған облысы]]
| Қайтыс болған күні = ?
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев''' ([[23 сәуір]] [[1929]], №9 Майқамыс ауылдық кеңесі, [[Бөрілітөбе ауданы]], [[Талдықорған облысы]], [[Қазақ КСР]]) — педагог, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстанның жоғары мектеп қайраткері. 1961–1969 жылдары [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Гурьев педагогикалық институтының]] (қазіргі Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті) ректоры

== Өмірбаяны ==
Қожабаев Садырбай Тоқпанұлы 1929 жылы 23 сәуірде [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысының]] [[Бөрілітөбе ауданы|Бөрілітөбе ауданындағы]] №9 Майқамыс ауылдық кеңесінде шаруа отбасында дүниеге келген. Әкесі Тоқпан (1894 ж.т.) Октябрь революциясына дейін байлардың жалшысы болған, кейін [[Түрксіб]] теміржол басқармасында жұмыс істеген. Анасы Күлсін (1910 ж.т.) үй шаруашылығымен айналысқан.

1937 жылы Түрксіб теміржолы бойындағы №12 бастауыш мектепке қабылданды.

1946 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының]] тарих факультетіне оқуға түсіп, оны 1949 жылы үздік аяқтады.

1949–1952 жылдары [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылордадағы Н.В.Гоголь атындағы мұғалімдер институтында]] марксизм-ленинизм негіздері кафедрасының оқытушысы болып еңбек етті.

1952 жылы Қазақстан КСР Оқу министрлігінің жолдамасымен Гурьев мұғалімдер институтына жұмысқа жіберілді. Мұнда оқытушы, кафедра меңгерушісі, сырттай оқу бөлімінің проректоры, институт директорының оқу-ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды.

1956–1962 жылдары кафедра меңгерушісі болды. 1957 жылы Л.Е.Файнмен бірге «Из истории борьбы за установление и восстановление Советской власти в Гурьевской области» еңбегін жариялады.

1961–1969 жылдары [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Гурьев педагогикалық институтының]] ректоры болды<ref>https://asu.edu.kz/university/people/Rector/316/{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Оның басқаруымен институттың оқу-материалдық базасы нығайып, жаңа факультеттер мен кафедралар ашылды, ғылыми кадрлар даярлау ісі жолға қойылды.

1969 жылдан бастап [[Еуразия ұлттық университеті|Целиноград педагогикалық институтында]] тарих кафедрасының доценті болып қызмет атқарды.

1965 жылы «Борьба трудящихся прикаспийских районов Казахстана за победу Советской власти, 1914–1920 гг.» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.

== Негізгі еңбектері ==
«Из истории борьбы за установление и восстановление Советской власти в Гурьевской области» (1957, Л.Е.Файнмен бірге)

«Борьба трудящихся прикаспийских районов Казахстана за победу Советской власти, 1914–1920 гг.». Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алма-Ата, 1965<ref>https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_010490274/?ysclid=mg7yyqydv1116943956</ref>.

15-тен астам ғылыми-әдістемелік еңбектер

== Марапаттары мен атақтары ==
* Еңбек Қызыл Ту ордені (1961)
* Бірқатар медальдар мен Құрмет грамоталары

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары]]

Роза Қуанышқызы Рымбаева

2026-06-29T17:33:28Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Музыкант
|Есімі = Роза Рымбаева
|Атауы =
|Сурет = Roza Rymbayeva.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туылған кездегі есімі =
|Толық аты = Роза Қуанышқызы Рымбаева
|Туған күні = 28.10.1957
|Туған жері = [[Жаңғызтөбе]] станциясы, {{туғанжері|Жарма ауданы|Жарма ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары = [[1975]] - осы уақыт
|Мемлекет = {{KAZ}}
|Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}, [[профессор]], [[актриса]], [[тележүргізуші]], [[модель]]
|Дауыс түрі = Лирикалық [[сопрано]]
|Аспаптары =
|Жанрлары = [[Поп-музыка|Поп]], [[Биге арналған музыка]], [[Джаз]], [[Электропоп]], [[Халық әндері]], [[Поп-рок]]
|Лақап аттары = [[Қазақ примадоннасы]], [[Қазақстанның Алтын дауысы]], [[Орта Азия Бұлбұлы]]
|Ұжымдары = [[А’Студио]], [[Арай]], [[Гүлдер ансамблі]]
|Қызметтес болған = [[Сергей Пенкин]], [[Батырхан Шүкенов]], [[Ренат Ибрагимов]], [[Владимир Ступин]] [[Бабаджанян, Арно Арутюнович|Арно Бабаджанян]], [[Мажуков, Алексей Сергеевич|Алексей Мажуков]], [[Тухманов, Давид Фёдорович|Давид Тухманов]] , [[Юрий Саульский]], [[Пахмутова, Александра Николаевна|Александра Пахмутова]], [[Паулс, Раймонд Вольдемарович|Раймонд Паулс]], [[Зацепин, Александр Сергеевич|Александр Зацепин]]
|Лейблдері =
|Марапаттары =
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}}{{Достық ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}
{{!}}-
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Халықтар Достығы ордені}}
{{!}}}
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}}{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}{{!}}{{!}}{{Ленин комсомол сыйлығы|1976 жыл}}{{!}}{{!}}{{Ленин комсомол сыйлығы|1981 жыл}}
{{!}}}
|Сайты = http://r-rimbaeva.narod.ru/
}}
[[Сурет:Фестиваль Gakku Дауысы 2016 Роза Рымбаева.jpg|нобай|Роза Рымбаева 2016-шы жылғы "Gakku Дауысы" фестивалінде]]
'''Роза Қуанышқызы Рымбаева''' ([[28 қазан]], [[1957 жыл]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Жарма ауданы]], [[Жаңғызтөбе]] станциясында туған) — кеңестік және қазақ эстрада әншісі ([[сопрано]]), [[профессор]], [[актриса]]. [[Қазақстанның халық әртісі]] ([[1986]]), халықаралық конкурстардың лауреаты. [[Құрмет ордені|Құрмет]] және [[Парасат ордені|Парасат]] ордендері мен марапаттың иегері. [[Қырғызстан]]ның ([[2000]]) және [[Өзбекстан]]ның ([[1984]]) еңбек сіңірген әртісі.

Көптеген халықаралық конкурстардың гран-при иегері болған Роза Рымбаева 22 жасында Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, 29 жасында [[Қазақстанның халық әртісі]] атанды. 1977-1979 жылдары «[[Песня года]]» фистивалінің финалдарында және КСРО-ның ең үздік ондығы«[[Звуковая дорожка]]» хит-парадында (1978 ж. 3-орында [[Алла Пугачева]] және [[София Ротару]]дан кейін) жоғары орыннан көрініп, үлкен танымалдылыққа ие болды.

== Биографиясы ==
Роза Рымбаева Шығыс Қазақстан обылысындағы Жаңғызтөбе станциясында теміржолшылар отбасында дүниеге келген. [[Найман]] тайпасының [[Бура (найман)|Бура]] руынан шыққан.<ref>https://ok.ru/naymandara/topic/67028459637631</ref><ref>https://vk.com/topic-167390_12116632?offset=80</ref>
[[1974 жыл]]ы Семейдегі музыкалық училищеге түсіп, мұнда 3 жыл оқиды. Бұдан кейін Алматыдағы театралдық-көркем өнер институтында оқып, оны 1984 жылы тәмамдайды. Алматы қаласындағы театрлық көркемдік институттың музыкалық драмалық комедиясы факультетін бітірген.

[[1976]]-[[1979]] жж. Республикалық [[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]] жастар – эстрадалық ансамблінің солисі, 1977 жылы «Алтын Орфейді» жеңіп алады.
1979 жылы - «Қазақконцерт» бірлестігі жанындағы «[[Арай]]» эстрадалық ансамблінің солисі. Әншінің халықаралық белгілі болуы С. Бәйтерековтың «Әлия» әнін орындауынан басталады. 1979 жылы Роза Рымбаева Ыстамбұлда өткен халықаралық әншілер байқауында лауреат атанды, 1983 жылы Кубада өткен «Гала – 83» халықаралық байқауда бас жүлдені жеңіп алады. 29 жасында Қазақстанның халық әртісі атанады. Оның орындауындағы қазақ композиторлары Т. Ерешевтің «Гүлдене бер, туған жер», Н. Тілендиевтің «Куә бол», Б. Байқадамовтың «Айгөлек», Ж. Тұяқбаевтың «Атамекен», Т. Сарыбаевтың «Отандастар» әндері тыңдаушылардың үлкен ықыласына бөленген. «Бір бала», «Сәулем-ай», «Кебек», «Назқоңыр», «Әгугай» және т. б. сияқты халық әндерін ол өзіндік ерекшелікпен орындайды. Роза Рымбаева сондай-ақ, киноактриса ретінде де танымал.

== Отбасы ==
Жолдасы - Тасқын Оқапов (1948-1999)

Ұлдары - Әли Оқапов (1991), Мәди Рымбаев (2000)

Жолдасының қарындастары - Мәншүк (1975), Әлия (1979)

== Хронологиясы ==
* 1974 — өзіндік шығармашылық республикалық конкурсының бірінші премиясы
* 1975 — өзіндік шығармашылық республикалық конкурсының бірінші премиясы
* 1976—1979 — «Гүлдер» ансамбілінің солисті
* 1977 — «Гран-при», «С песней по жизни» бүкілодақтық телевизиялық конкурсы
* 1977 — «Гран-при» [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» фестивалі
* 1977 — «Гран-при», [[Сопоттағы халықаралық әндер фестивалі]], [[Польша]]
* 1979 — Т. Оқапов жетекшілігіндегі «Арай» ансамбілінің құрылуы
* 1979 — Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі
* 1979—1984 — Қазақ Театралды-көркемдік институты
* 1981 — Лениндік Комсомол премиясының лауреаты.
* 1983 — «Гран-при» «Гала-83», [[Куба]]
* 1984 — [[Өзбекстан]]ның еңбек сіңірген әртісі
* 1986 — Казақ КСР-нің Халық әртісі
* 1986 — «Гран-при» «Алтын микрофон», [[Түркия]]
* 1995 жылдан бастап Республикалық эстрада-цирк колледжінде оқытушы
* 2000 — «Эстрада жұлдызы» номинацисында «Жыл Адамы»
* 2000 — [[Қырғызстан]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері
* 2000 — [[Тарлан|Платиновый Тарлан]] премиясын алды
* 2004 — [[Қазақстан]]ның Мемлекеттік премиясының лауреаты
* 2005 — [[Мәскеу]]де [[Эстрада жұлдыздары алаңы]]нда жұлдызы ашылды
* 2007 — "Роза Рымбаева 30 жыл сахнада" мерейтойы
* 2008 — [[Пекин Олимпиадасы|Пекин олимпиадасының]] факелын алып жүрді
* 2008 — Қарағандыда жеке жұлдызы ашылды ([[Төлегенова, Бибігүл Ахметқызы|Бибігүл Төлегеновадан кейін]])
* 2008 — Эстрада әртісі номинациясында «Қазақстан әйелі» атанды
* 2008 — "Коктем шакырады"концерттік бағдарламасына 10 жыл
* 2011 — Қазақстанда өткен [[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындары]]ның гимнін орындап, факелды алып жүрді
* 2011 — "Роза Рымбаева 35 жыл сахнада" мерейтойы
* 2012 — [[Жапония]], [[Ресей]], [[Түркия]] және [[Беларусь]]дағы концерттік турне
* 2013 — [[Imperial]] Сәң Үйінің бет бейнесі болды

== Дискографиясы ==
[[1985]] — LP "Роза Рымбаева және «Арай» ансамблі, фирма «Мелодия».

[[2003]] — LP «Ademi-au» (Таңдаулы әндер)

[[2006]] — CD «Cенімен біргемін» (14 қазақша ән)

[[2007]] — DVD «30 жыл сахнада» (3 DVD диск  — үш концерт (Мәскеу, СПб, Алматы) и дер. фильм «Роза» және бір CD «Ертеңіме сенемін») [http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812140854/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431 |date=2014-08-12 }}

[[2008]] — МР3-жинақ «Любовь настала» («Имена на все времена» сериясында, [[Ресей]])

[[2009]] — МР3-жинақ «Роза Рымбаева» («Золотая коллекция ретро» сериясында, [[Ресей]])

[[2009]] — CD «Вечная весна» (қазақ және кеңестік композиторлар әндері).

[[2010]] — CD «Жерiм жаннатым» (Еркін Ынтықбаев әндері).

== Фильмографиясы ==
[[1976]] — телевизиялық фильм «Первая песня», студия «Қазақтелефильм».

[[1982]] — «[[До свидания, Медео]]»\"Revue na zakázku"<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0174164/ «Revue na zakázku» (1982) на IMDb.com]</ref> совет-чехословак фильмінде басты рөл

[[1999]] — дер. фильм "Женский взгляд". Роза Рымбаева», реж.Оксана Пушкина ([[Ресей]]).

[[2001]] — дер. фильм «Роза», реж. Ж. Сабирова.

[[2002]] — дер. фильм "Хвост кометы". Роза Рымбаева», реж. А. Бурыкин ([[Ресей]]).

[[2010]] — дер. фильм «И снова здравствуйте!», ([[Ресей]]).

== Марапаттары ==
* [[Лениндік комсомол премиясы]] (1981) — жоғарғы орындаушылық шеберлігі үшін
* [[Халықтар Достығы ордені]] ([[1991]])
* [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]] ([[2000]])
* [[Құрмет ордені (Ресей)]] ([[7 тамыз]] [[2002]])
* [[2002]] — [[Қазақстан]] жұлдыздар аллеясында жеке жұлдызы.
* [[2002]] — [[Платиновый Тарлан|Тарлан]]
* [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] ([[2004]])
* [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы]] ([[2004]])
* [[«Звезда созидания» ордені]] ([[2004]])
* [[2005]] — [[Мәскеу]]дегі жұлдыздар аллеясында жеке жұлдызы.
* [[Астанаға 10 жыл (медаль)|«Астанаға 10 жыл» медалі]] ([[2008]])
* [[2008]] — [[Қарағанды]]дағы жұлдыздар аллеясыдағы жеке жұлдызы
* [[«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі]] ([[2011]])
* [[Шығыс Қазақсан облысы|Шығыс Қазақстан обылысының]] [[Құрметті азаматы]] [[2011]]

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20120615052455/http://r-rimbaeva.narod.ru/ Роза Рымбаеваның бейресми сайты]
* [http://r-rymbaeva.narod.ru/ Роза Рымбаеваның бейресми сайты]
* [http://kkre-41.narod.ru/rymbaeva.htm Биографические сведения]
* [http://www.liter.kz/print.php?lan=russian&id=129&pub=2993 Интервью Розы Рымбаевой (09.02.2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930020440/http://www.liter.kz/print.php?lan=russian&id=129&pub=2993 |date=2007-09-30 }}
* [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/star/43655/bio/ Роза Рымбаева на сайте Кино-Театр. Ру]
* [http://www.facebook.com/pages/Roza-Rymbayeva/106297469412756 Роза Рымбаева Facebook] та

== Әдебиет ==
* Кожиров Б. «Қазақ елінің атақты музыка өнерпаздары» 2010 жылы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Roza Rymbayeva}}

[[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Өзбек КСР-інің еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:КСРО әншілері]]
[[Санат:Ресей әншілері]]
[[Санат:Сопрано]]
[[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]]
[[Санат:Романстар орындаушылары]]
[[Санат:Поп-фолк орындаушылары]]
[[Санат:КСРО поп-фолк-вокалшылары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]
[[Санат:Қырғызстанның еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:Гүлдер ансамблі әншілері]]
[[Санат:Қазақконцерт әншілері]]
[[Санат:Арай ансамблі әншілері]]
[[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі оқытушылары]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысының құрметті азаматтары]]

Райымжан Мәрсекұлы Мәрсеков

2026-06-29T07:23:31Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі = Райымжан Мәрсекұлы Мәрсеков
| Шынайы есімі =
| Суреті = Raimzhan Marsekov.jpg
| Сурет ені = 500
| Атауы = Райымжан Мәрсектің фотосуреті
| Титулы = [[Алаш автономиясы|Алашорда автономиялы үкіметінің]] [[бас|басшыларының бірі]]
| Ту =Proposed Flag of the Alash Autonomy (horizontal).svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[13 желтоқсан]] [[1917]]
| Басқаруын аяқтады = [[5 наурыз]] [[1920]]
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 1877
| Туған жері = [[Өскемен уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Дала Өлкесі]]
| Қайтыс болған күні = белгісіз
| Жерленді =
| Діні = [[сүннет]]тілік [[ислам]]
| Әкесі = Мәрсек Марсекұлы
| Анасы = Танаева Бейілхан Омарқызы
| Жұбайы =
| Мамандығы = публицист, ғалым, аудармашы, драматург
| Балалары =
| Партиясы = [[Алаш партиясы|Алаш]]
| Білімі = Омбы техникалық училищесі Орман шаруашылығы институты ([[Санкт-Петербург]], [[Москва]] Заң және Сот институты)
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Райымжан Мәрсеков''' (1877 жылы [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Өскемен уезі]], Айыртау болысында туған, қайда, қашан қайтыс болғаны толық мәлім емес) — [[Алаш]] қозғалысының аса көрнекті қайраткері, Алаш қозғалысының негізін салушылардың бірі, [[Заңгер|заңгер]], [[Публицистика|публицист]], қазақтың мүддесін көздеп, қамын жеген [[ұлт]] ойшылы еді.

== Өмірбаяны ==
Әкесі Мәрсектің руы – [[Найман]] ішінде [[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]]<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref><ref>{{Cite web|lang=kk-KZ|url=https://semeylib.kz/?page_id=2888|title=Райымжан Мәрсеков (1879-1937) – Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы әмбебап кітапханасы|access-date=2021-12-27}}</ref>, анасының руы – [[Найман]]ның [[Қаракерей]] ішінде Жанай, атақты [[Тана мырза]]ның ұлы Омар мырзаның қызы Бейілхан ханым.<ref>http://alash.semeylib.kz/?page_id=373 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230414171146/http://alash.semeylib.kz/?page_id=373 |date=2023-04-14 }}</ref>
Ес жиып, ат жалын тартып мінген кезінен баcтап талаптанып, білім іздеген. Өскемендегі уездік орыс-қазақ мектебін бітірген соң, Омбыдағы классикалық гимназияға оқуға түседі. [[Қазақ тілі|Қазақша]], [[Орыс тілі|орысша]] екі тілге бірдей жетік болып, зеректігімен жұрт назарына ілігеді. [[1897 жыл|1897 жылы]] гимназияны жаксы нәтижемен бітірген ол жоғары білім алуды армандап, алғаш [[Қазан университеті|Қазан университетіне]] түседі. 1899 жылы Санкт-Петербургтегі Император университетінің заң факультетіне ауысады. Университетті 1902 жылы заңгер мамандығы бойынша бітіріп шығады. Р.Мәрсеков қазақтан шыққан білікті заңгерлердің бірі еді. Әлеуметтік жағдай, заманның талабы Райымжанға тек қана заңгерлікпен шұғылдану жеткілікті болмайтынын ұқтырады. Ол қолына қалам алып, қазақ халқының рухани кұндылыктары, әлеуметтік әл-ауқаты туралы мақалалар жазып, дарынды публицист ретінде танылады.

Сол кездің өзінде 1899-1900 жылдары «Дала уәлаятының газетінде» оның ойлы мақалалары жарық көреді. Райымжан ол кездегі еңбектерінде әйел теңдігі мәселесін көтереді. Қазақ билерінің дау шешу әдістерінің астарын талдайды. Қазақ арасындағы сайлаудың халықты ірітуге бағытталған жиіркенішті сырын ашып көрсетеді. Қазақ халқының тарихы мен әлуметтік өмірін зерттеген еңбектері кезінде ғылыми ортаның қызу қолдауына ие болады. Сөйтіп, 1908 жылы Орыс география қоғамы Батыр Сібір бөлімінің Семей бөлімшесінің мүшесі болып қабылданады.

1902-1908 жылдары Семейдің округтік сотында қызмет атқарды. Ол кезде Семей округтік сотына қазақтардың істері көп келетін. Көбінше дауласқан екі жақтың екеуі де қазақ болып келеді. Мұндай істерде Райымжан әділдік ұстанымын сақтай отырып, ағайын арасының ашылып кетпеуіне септігі тиетін шешім қабылдауға тырысады. 1908 жылдан 1912 жылға дейін Омбының сот палатасында жұмыс істеген. Ол қандай жұмыс істесе де, ұлт тағдырына жанашырлық пейілінен айнымайды. 1912-1917 жылдар аралығында Семейде заңгер, адвокат болып істеген. Бұл қызметтерде ол асқан шешендігімен, парасаттылығымен халқы үшін қызмет етеді.

1912 жылдан кейін ол қоғамға толысқан, кемел ойлы қайраткердің көзімен қарай бастайды. 1912-1916 жылдары «[[Айқап]]» журналы мен «[[Қазақ газеті|Қазақ]]» газетінде жарық көрген патша үкіметінің отаршылдық саясатының сырын әшкерелеген мақалалары оның жанкешті ерлігін танытады. Ол өз шығармаларында қазақ қоғамы болашақта қалай дамуы қажет деген мәселе жөнінде де толғанады.

Райымжан Алаш қозғалысына құлшына араласып, оның жетекшілерінің біріне айналды. Алаш үкіметіне, қазақ халқына қалтқысыз адал қызмет етті. Саяси күрес барысында өзі де кемеліне келіп толысты. Халқының жоғын жоқтап, мүддесін қорғауды басты мақсатым деп білді. Қазақ халқының рухани жақтан толысуында Алаш зиялыларының орны ерекше. Олар қоғамның қай саласында жүрсе де, халықтың ұлттық өнері мен мәдениетін дамытуды назардан тыс қалдырмады. Солардың бірі Р.Мәрсеков еді. Ол Семейдегі «Сарыарқа» газетін ұйымдастыруға қатысты, біраз уақыт жауапты шығарушысы да болды. Бұл кезде ол Алаштың белсенді де белді қайраткерлерінің біріне айналды. 1915 жылы «Қазақ» газетінде жарияланған «Қазақ әдебиетінің жайынан» атты мақаласы қазақ әдебиетінің тарихын тану мен дәуірлеу туралы ғылыми ой бастауларының бірі болып қалды.

1917 жылы [[Семей|Семейде]] қазақ комитеті құрылғанда оның төрағасы болып сайланды. Сонымен бірге уақытша үкіметтің облыстық атқару комитетіне мүше болады. 1917 жылы 27 сәуір мен 7 мамыр аралығында Семей облыстық қазақ съезі өтеді. Осы съезді ұйымдастыруға мұрындық болған және жетекшілік еткен азаматтардың бірі ретінде тарих бетіне жазылды. Сол жылы кұзде Алаш партиясы атынан Бүкілресейлік құрылтай жиналысына депутат болып сайланды.

1918-1919 жылдары Семей облыстық жер басқармасының төрағасы болды. Осындай жауапты, лауазымды қызметтерде жүріп, қазақ қоғамында жаңаша сот қағидасын қалыптастыру, соттар ұйымдастыру, Алаш әскерін жасақтау, жер дауын шешу, елді азық-түлікпен қамту, қазақ жастарын оқыту ісін жүйелі жолға қою сияқты ұлттың көкейтесті мәселелеріне көңіл бөліп, соған пайдасы, себі тиетін қадамдар жасап отырған 1918-1919 жылдары Семейде Алаш әскері жасақталғанда, Р.Мәрсеков тағы да көш басынан табылады. Алашорда атынан [[Ахмет Байтұрсынов|А.Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатов|М.Дулатов]], [[Садық Аманжолов|С.Аманжоловпен]] бірге Шәуешек қаласындағы Ресей консулдығы арқылы қызылдарға қарсы күрес жүргізу үшін Қытай үкіметінен қару-жарақ алу туралы келіссөз жүргізуге қатынасқан. Алайда, бұл келіссөздің нәтижелі болмағаны белгілі. Өйткені А.Байтұрсынұлына 500 ат беремін деп ауызша уәде берген Таңғыт үкірдайдың өзін Қытай үкіметі кейін сол жомарттығы үшін өлім жазасына кеседі. Алашорда үкіметі таратылып, Қазақ автономиясы құрылғанда кеңес үкіметі Алаш зиялыларына кеңшілік жасағансиды. Шын мәнінде, ол ұлтын сүйген қайраткерлерге «түзелу» орайын беру еді. Осы орайда оларды қоғамдық жұмысқа да араластырған, солардың қатарында Р.Мәрсеков те үкімет жұмысына тартылады. 1920 жылдан 1922 жылдың маусым айына дейін Семей губерниялық атқару комитетінің ақпарат-нұсқау бөлімінде нұсқаушы-тексеруші болып қызмет атқарады. Шынына келгенде, осы кезден бастап қоғамдық саяси қызметтен шеттетіліп, кеңес үкіметінің жауы ретінде бақылауға, кейін қуғынға ұшырайды. Р.Мәрсеков 1922 жылы [[Қытай Халық Республикасы|Қытайға]] қашып өтеді. Сол жақтағы жергілікті ел оны құрметпен қарсы алады. Қоғам қайраткері Райымжан Мәрсеков 1937 «Халық жауы» деген атпен ұсталды.

Р.Мәрсековтің Қытайдағы тағдыры туралы дерек аз, сол аз деректердің өзінде қайшылықтар көп кездеседі. Р.Мәрсековтің қашан, қайда қайтыс болғаны толық мәлім емес. Бір деректерде «Құлжа тұрмесінде өлді» делінсе, екінші бір деректерде «Семей түрмесінде өлген» делінеді.<ref>« Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

== Райымжан Мәрсековтың фотосуреті ==
Қазақ елі егемендік алғалы Алаш арыстарына арнап көптеген зерттеу мақалалар мен кітаптар шығып жатыр. Сондай кітаптардың бірі "Арыс" баспасы басып шығарған Алаштың аса көрнекті қайраткері Райымжан Мәрсекұлының "Қазақ қайда бара жатыр?" Алматы, 2001 деген мақалалар топтамасы. Топтаманың соңғы беттерінде "Өкінішке орай, оның фотобейнесі сақталмағандықтан кітап бетіне бере алмадық", - деп кітап құрастырушылардың бірі (С.Смағұлова) қынжылыс білдіреді.

Енді, Райымжан Мәрсекұлының балаң жас кезіндегі суретін архивтен іздестіріп тауып, сол бейне арқылы топсуреттегі сақа жігіт кезіндегі беймәлім суретін анықтауға мүмкіншілік туды.
[[Сурет:Ә.Бөкейханов және Р.Мәрсеков Алаш қозғалысына көмектескен Семей, Адтай қазақтарының игі-жақсыларымен бірге.jpg|alt=Семей қаласы, 1918ж, Солдан оңға қарай: 1-қатарда: 1) Антиков Жанабай, 2) Болғанбаев Жұбандық, 3) Абайұлы Тұрағұл, 4) Бөкейханов Әлихан, 5) Мәрсеков Райымжан, 6)? 2-қатарда: 1) ?, 2) Жәкежанов Мұқан, 3) Жанатаев Көкбай, 4)?|нобай|'''Ә.Бөкейханов және Р.Мәрсеков Алаш қозғалысына көмектескен Семей, Алтай қазақтарының игі-жақсыларымен бірге''']]
Суретте [[Әлихан Бөкейханов|Әлихан Бөкейханұлының]] Семей қаласына келуіне орай оны қарсы алып, Алаш партиясына материялдық көмек берген Семей, Өскемен, Зайсан уездерінің ауқатты адамдарымен бірге суректе түскен. Осы адамдардың басын қосып, көмек қорын ұйымдастырушы, Өскемен уезінің зиялысы, Райымжан Мәрсековтың өзі екені белгілі. Райымжан Әлихан Бөкейхановтың оң жағында отырған орта бойлы, костюм-шалбар киіп, зиялы азамат. Бұрын ол бейненің Райымжан екендігі белгісіз болып келген, кейін енді оның Р.Мәрсеков екендігі белгілі болды. Себебі: 1) Бозбала Райымжанның сақа жігіт Райымжанның бейнесіне сырттай ұқсатқызып үйлесіп, дәл келіп тұр, бет-әлбеті, шаш-мұрты дегендей. 2) Осы суреттегі бейненің бойы ортадан аласа екендігі көрініп тұр. Райымжанның бойы замандастарының жазуынша аласа бойлы болса керек. Мысалы, [[Көлбай Төгісов]] Райымжан туралы жазғанда: "Райымжан бір қарыс бойымен қарсымда тұр еді" немесе "қоянның қалжасынан түңіл, бойын көріп" (Райымжанның сөзінде шындық бар ма? // Көлбай Төгісов, Шығармалары. А., "Алаш" ,2003) - деп жазады.

== Документалды фильмдер ==
* «Тарих. Тағдыр. Тұлға». Райымжан Мәрсеков. «Абырой ісі» ([[Хабар (телеарна)|"Хабар"]], 21 желтоқсан 2019)<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qCSm3hbHMLE&t=7s..|title= Тарих. Тағдыр. Тұлға. Райымжан Мәрсеков. Абырой ісі|publisher=Хабар TANYM}}</ref>
* "Менің атам Райымжан Мәрсеков" ([[Jibek Joly (телеарна)|"Kazakh TV"]], 2013)<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gbRNWCt4Pvg&t=2s..|title= Faces of history - " Менің атам Райымжан Мәрсеков "|publisher=Қазақстан Тарихы}}</ref>
* "Беймәлім Алаш. Райымжан Мәрсеков" ([[Qazaqstan (телеканал)|"Qazaqstan"]], 5 желтоқсан 2019)<ref>{{cite web|url= https://www.youtube.com/watch?v=QuKVYAXY6-U..|title= Алаш. Райымжан Мәрсеков|publisher= Qazaqstan TV / Қазақстан Ұлттық Арнасы}}</ref>
* "ХХ ғасырдың басындағы қазақ ағартушыларының саңлақтар тобы (Адамдар жолы, 2019) "<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_3xr98beWEg..|title= ХХ ғасырдың басындағы қазақ ағартушыларының саңлақтар тобы (Адамдар жолы, 2019)|publisher=Дорога людей}}</ref>
* " Алаш-Орда. Олардың берілгілері келмеді. Тарих құпиялары " ([[Jibek Joly (телеарна)|"Kazakh TV"]], 2014)<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vtrhHbIoyb4..|title= Алаш-Орда. Олардың берілгілері келмеді. Құпиялар|publisher= The2mproduction}}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
*Дулатбеков, Нұрлан. Алаш ардақтылары : Санкт -Петербург іздері [Мәтін] / Н. Дулатбеков. - Қарағанды : Болашақ -баспа, 2012. - 188 б.
*Қазыбек Н. Тасада қалған тарландар [Мәтін] : Танымдық мақалалар / Қазыбек Н. - Алматы : Білім, 2003. - 76 б.
*Қазыбекұлы, Нұрқасым. Ағалардан қалған із [Мәтін] / Н. Қазыбекұлы. - Алматы : Қазығұрт, 2011. – 376 б.
*Қамзабекұлы, Дихан. Алаштың рухани тұғыры [Мәтін] : ғылыми зерттеу / Д. Қамзабекұлы. - Алматы : Ел шежіре, 2008. - 357 б
*Қапанов Б. Нәрін, дарын, бәрін берген - туған жер [Мәтін] : очерктер / Б. Қапанов. - Өскемен : Рекламный Дайджест, 2008. - 703 б.
*Сыдықов, Мүсәйіп Қыдырқанұлы. Терістаңбалы шежіресі [Мәтін] : тоғыз таңбалы найман / М. Қ. Сыдықов. - Павлодар : Сытин, 2013. - 694 б.
*Өзбекұлы С. Арыстары Алаштың [Мәтін] : Тарихи очерктер / Өзбекұлы С. - Алматы : Жеті жарғы, 1998. - 192 б.
*Өзбекұлы С. ХVІІ ғасырдың соңы- XX ғасырдың бас кезеңінде Қазақстандағы саяси- құқықтық ой-пікірдің тарихы және қайраткерлері [Мәтін] : Автореферат / Өзбекұлы С. - Алматы : Б.ж., 1997. - 52 б.
*Әлина Р. Райымжан Мәрсеков – алыстағы жылдардың қасіретті тағдыры: (адвокат) // Дидар.-1999.-10 шілде.-2 б.
*Мәрсеков Р. // Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 6- том.-Алматы, 2004.-427 б.

[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Қазан университеті түлектері]]

Нәжіман Разахұлы Күнхожаев

2026-06-27T13:38:37Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Нәжіман Разахұлы Күнқожаев
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Гурьев мемлекеттік педагогикалық институты]]ның ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1983]]
| Басқаруын аяқтады = [[1986]]
| Ізашары = [[Ерен Бахытұлы Сахипов|Ерен Сахипов]]
| Ізбасары = [[Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев|Жамбыл Ақылбаев]]

| Туған күні = 25.12.1929
| Туған жері = [[Бөген (Қызылорда облысы)|Бөген ауылы]], {{туғанжері|Арал ауданы|Арал ауданында}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні = 8.02.2021
| Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{!!}} {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} {{!!}} {{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Нәжіман Разахұлы Күнқожаев''' ([[25 желтоқсан]] [[1929]], [[Бөген (Қызылорда облысы)|Бөген ауылы]], [[Арал ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ КСР]] - [[8 ақпан]] [[2021]], [[Алматы]]) — [[тарих]] ғылымдарының докторы (1972), профессор (1974).

== Өмірбаяны ==
Күнқожаев Разахұлы Нәжіман 1929 жылы 25 желтоқсанда Қызылорда облысы Аралдың [[Бөген (Қызылорда облысы)|Бөген ауылында]] дүниеге келген.

1948 жылы Т.Г.Шевченко атындағы №13 мектепті алтын медальмен бітіріп, сол кездегі еліміздің жоғары оқу орындарының көшбасшысы [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінің]] тарих факультетіне түсіп, 1953 жылы үздік дипломмен аяқтады. Университетті бітіргеннен кейін өзінің туған жеріне оралып, мұғалімдік еңбек жолын бастайды.

1953-58 жылдары Қазалы темір жолының Сексеуіл станциясында мұғалім, Бөген ауылында мектеп директоры болып қызмет жасады.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

1958-1961 жылдары Қызылорда облысының халыққа білім беру бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып қызмет атқарды. Қызылорда облыстық партия комитетінде нұсқаушы қызметін атқарғаннан кейін, 1963-1965 жылдары Алматы жоғары партия мектебінде оқиды.

1965 жылы Жоғары партия мектебін бітіріп, облыстық комитетте дәріскерлер тобының жетекшісі болды.

1965-1983 жж [[Қызылорда мемлекеттік университеті|Н.В.Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтының]] оқу ісі жөніндегі проректоры қызметін атқарады, Философия және ғылыми коммунизм кафедрасының меңгерушісі.

1983-1986 жылдары [[Атырау педагогикалық институты]]ның ректоры қызметтерін атқарды.<ref>[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/312/ КҮНХОЖАЕВ НӘЖІМАН РАЗАХҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602220048/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/312/ |date=2021-06-02 }}</ref>

1986–1992 жылдары Қызылорда педагогика институтында сырттай оқу бөлімінің проректоры, кафедра меңгерушісі.

1992 жылдан Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық университетінің «Саясаттану және әлеуметтану» кафедрасының профессоры, Алматы қалалық мұғалімдер білімін жетілдіру институтының кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.<ref>https://kozhalar.kz/20219602-toqsandy-tobyghynan-qaqqan-agha</ref>

== Еңбектері ==
1966 жылы «1959-1969 жылдары Қазақстанның Оңтүстік облыстары партия ұйымдарының өнеркәсіп орындарына басшылық жасаудағы қызметі» атты тақырыпта тарих ғылымынан кандидаттық диссертация қорғады.

1972 жылы «1959-1972 жылдары Қазақстан Компартиясы өнеркәсіптің ғылыми-техникалық процесі үшін күресте» тақырыбында тарих ғылымынан докторлық диссертация қорғады.

Н.Р.Күнқожаевтың 200 астам ғылыми мақалалары әртүрлі жинақтар мен журналдарда басылды. Оның 1972 жылы 11 баспа табақ көлемінде, 1974 жылы 20 баспа табақ көлемінде, 1983 жыл 10 баспа табақ көлеміндегі монографиялары осы уақытқа дейін ғылыми маңыздылығын жойған жоқ. 1997 жылы оның «Қазіргі заманғы Қазақстан экономикасы: құрылымы және перспективасы» монографиясы 10 баспа табақ көлемінде жарияланып, республика ғалымдарынан жоғарғы баға алды.

«Адам және қоғам» оқулығының тұңғыш авторы. Тәуелсіздік алған алғашқы кезеңде еліміздегі бүкіл мектептерге осы кітаппен оқуды ҚР Білім және ғылым министрлігі ұсынып, бекітті. Ғалымның 1997 жылы жазған «Әлеуметтану», 2001 жылы жарық көрген «Социология» оқулықтары Жоғары оқу орындарына таптырмас еңбек болып бағаланды.

== Марапаттары ==
Қоғамдық, педагогикалық, ғылыми қызметі үшін Н.Р.Күнқожаев «Құрмет белгісі» орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін» меделімен, «КСРО Жоғары оқу орындарының үздігі», «Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі» белгілерімен, көптеген медальдермен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен екі рет және Алғыс хаттармен марапатталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]

Мұрат Мақсұтұлы Мақсұт

2026-06-26T19:14:06Z

InternetArchiveBot: Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

'''Мұрат Мақсутұлы Мақсұт''' (1.01.[[1946 жыл]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Ұлан ауданы]] [[Есенгелді]] ауылы) - театр суретшісі. Қазақ.

== Өмірбаяны==
* Н.В. Гоголь атындағы [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|Алматы көркем училищесі]]нің театр [[декорация]]сы факультетін бітірген (1972), суретші-декоратор.
* 1963 жылдан - Ұлан бидай өсіру кеңшарында ағаш ұстасының шәкірті.
* 1972 жылдан - қоюшы суретші, 1980 жылдан - С.Сейфуллин атындағы [[Сәкен Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры|Қарағанды облыстық драма театры|Қарағанды облыстық қазақ музыкалық драма театры]]ның бас суретшісі.
* 1990 жылдан - «Қазақ мұражай реставрация» Республикалық мамандандырылған көркем шеберхананың (РМКШ) көркемдеуші суретшісі.
* 1991 жылдан - Ж. Аймауытов атындағы [[Ж. Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театры]]ның бас суретшісі.
* 1993 жылдан - Қ. Қуанышбаев атындағы [[Ақмола облыстық қазақ музыкалық-драма театры]]ның қоюшы суретшісі (Астана ).
* 1999 жылдан бері - Ш. Құсайынов атындағы [[Көкшетау облыстық қазақ музыкалық драма театры]]ның бас суретшісі.

== Шығармашылығы==
Қ.Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында» комедиясы - дарынды өнерпаздың театр сахнасында алғаш көркемдеген спектаклі (1972). М.Әуезовтің «[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік-Кебек]]»(1973) пен «[[Дос - бедел дос]]» (1981), Д.Исабековтің «[[Әпке (драма)|Әпке]]» (1980), С. Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов» (1982), С.Жүнісовтің «[[Өліара (пьеса)|Өліара]]» (1982), Ғ.Мүсіреповтің «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Қозы Көрпеш - Баян Сұлу]]» (1984), М.Кәрімнің «Ай тұтылған түні», А.Островскийдің «Найзағай» (1975), Н.Гогольдің «Үйлену» (1976), У.Шекспирдің «[[Макбет]]» (1979) пен «[[Асауға тұсау]]» (1984), «Отыз ұлың болғанша...» («Арбаң аман болсын», 1984), тағы басқа спектакльдердің декорациясың жасады.<ref>[http://kitaphana.kz/ka/iskustvo/iso-iskusstvo/4306-semin.html Мақсұтов Мұрат]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

== Марапаттары==
* «Астана» (1998), «Ерен еңбегі үшін» (2005) медальдарымен марапатталған. ҚР Мемлекеттік сыйлығының (1986), Республикалық театр байқауларының (1995, 1998, 2001, 2004) лауреаты.

== Отбасы==
* Әкесі - Рахымбаев Мақсұт (1900-1963). Анасы - Сәденова Бағила (1905-1961).
* Үйленген. Жұбайы - Елубаева Жанат Елубайқызы (1945 жылы туған).
* ¥лдары - Мақсұтов Қанат (1970 жылы туған), Мақсұтов Ерлан (1973 жылы туған), Мақсұтов Жарас (1978 жылы туған), Мақсұтов Алмас (1983 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1946 жылы туғандар]]
[[Санат:Ұлан ауданында туғандар]]
[[Санат:Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі түлектері]]
[[Санат:Қарағанды облыстық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Павлодар облыстық музыкалық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Ақмола облыстық қазақ музыкалық-драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Астана медалінің иегерлері]]
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]

{{Bio-stub}}

Маскат

2026-06-25T10:07:49Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Маскат
|шынайы атауы = {{Lang-ar|مسقط}}
|сурет = Mascate_collage.png
|жағдайы = Астана
|ел = Оман
|елтаңба =
|ту = Flag of Muscat.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 23|lat_min = 36|lat_sec = 36
|lon_dir = E|lon_deg = 58|lon_min = 32|lon_sec = 24
|CoordAddon = type:city(650000)_region:OM
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Сұлтан
|басшысы = Кабус бен Саид
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 3500
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 69
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 1 560 000
|санақ жылы = 2015
|тығыздығы = 368
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі =
|DST =
|телефон коды = +4
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Muscat
|сайты = http://www.omanet.om/
|сайт тілі = ar
| сайт тілі2 = en
}}
'''Маскат''' ({{lang-ar|مسقط}}) — [[Оман]]ның елордасы және ең ірі қаласы. [[Маскат (губернаторлық)|Маскат]] губернаторлығының басты қаласы. [[Оман шығанағы]]ның жағалауындағы порт.

[[2005 жыл]]ы қаланың халық саны 650 мың адамды құрады.

== Тарихы ==
Ерте заманда Маскат [[Рим империясы]]на ладанды жеткізуге арналған [[Ладан жолы]]ндағы шағын ғана бекет болған. [[16 ғасыр|XVI ғасыр]]да [[Португалия|португалдықтармен]] басып алғаннан кейін стратегиялық маңызға ие болды. [[1649 жыл]]ы Оманның араб шейхі қаланы жаулап алғанға және оны өз елордасы ретінде жасағанға дейін Маскатта еуропалық сауда факториясы және дәмдеуіштер қоймалары жұмыс істеген. Оман әміршілерінің жерлері оңтүстікке қарай [[Мозамбик]]ке дейін жеткен; байлықтың басты көзі құл саудасы болған.

[[1803 жыл]]ы жергілікті сұлтан [[Уаһһабизм|уаһһабиттердің]] шабуылын тойтарды. XIX ғасырдың ортасына қарай құл саудасына тыйым салынды, қала жағдайы құлдырай бастады және сұлтан өз елордасын [[Занзибар]]ға көшірді.

== Экономикасы ==
Оманның [[модернизация]]сы басталғаннан кейін, [[1970 жыл]]дан бастап Маскатта [[инфрақұрылым]]ның қарқынды дамуы және [[урбанизация]] орын алды, осыған байлансыты көршілес шағын қалалар да мегаполис аумағына қосылды.

Қаланың негізгі орталықтарын үш топқа бөлуге болады:
* Батыс Маскат: Аль-Сиб, Удхайаба, Баушер, Аль-Губра және Гала;
* Орталық Маскат: Аль-Хувэйр, Мединат Сұлтан Кабус, Шаты-аль-Курм, Курм және Рас-аль-Хамра;
* Шығыс Маскат: Вуттайя, Руви, Матрах, Кальбух, Ескі Маскат, Сидаб және Аль-Бустан.

== Көрнекті жерлері ==
* [[Сұлтан Кабус мешіті]] — қаланың басты мешіті.

== Географиясы ==
Маскат аумағы қала айналасымен бірге Астаналық аудан деп аталады, оның аумағы шамамен 1500 км².

== Климаты ==
{{Қаланың ауа райы
| Ені =
| Жағдайы =
| Жер_ілік = Маскат
| Дерекнама = [ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-II/OM/41256.TXT NOAA]

| Қаң_ор = 21.3 | Қаң_ор_ж-ш = 12.8
| Ақп_ор = 21.9 | Ақп_ор_ж-ш = 24.5
| Нау_ор = 25.2 | Нау_ор_ж-ш = 15.9
| Сәу_ор = 29.8 | Сәу_ор_ж-ш = 17.1
| Мам_ор = 34.2 | Мам_ор_ж-ш = 7.0
| Мау_ор = 35.2 | Мау_ор_ж-ш = 0.9
| Шіл_ор = 34.3 | Шіл_ор_ж-ш = 0.2
| Там_ор = 32.0 | Там_ор_ж-ш = 0.8
| Қыр_ор = 31.4 | Қыр_ор_ж-ш = 0.0
| Қаз_ор = 29.7 | Қаз_ор_ж-ш = 1.8
| Қар_ор = 25.7 | Қар_ор_ж-ш = 6.8
| Жел_ор = 22.6 | Жел_ор_ж-ш = 13.3
| Жыл_ор = 28.6 | Жыл_ор_ж-ш = 101.1

| Қаң_ор_мин = 17.3 | Қаң_ор_макс = 25.5
| Ақп_ор_мин = 17.6 | Ақп_ор_макс = 26.1
| Нау_ор_мин = 20.7 | Нау_ор_макс = 29.8
| Сәу_ор_мин = 24.7 | Сәу_ор_макс = 34.7
| Мам_ор_мин = 29.1 | Мам_ор_макс = 39.5
| Мау_ор_мин = 30.6 | Мау_ор_макс = 40.4
| Шіл_ор_мин = 30.4 | Шіл_ор_макс = 38.6
| Там_ор_мин = 28.4 | Там_ор_макс = 36.2
| Қыр_ор_мин = 27.5 | Қыр_ор_макс = 36.3
| Қаз_ор_мин = 24.9 | Қаз_ор_макс = 35.0
| Қар_ор_мин = 20.9 | Қар_ор_макс = 30.5
| Жел_ор_мин = 18.9 | Жел_ор_макс = 27.1
| Жыл_ор_мин = 24.2 | Жыл_ор_макс = 33.3

| Қаң_а_мин = 11.5 | Қаң_а_макс = 34.2
| Ақп_а_мин = 12.5 | Ақп_а_макс = 37.0
| Нау_а_мин = 14.4 | Нау_а_макс = 41.4
| Сәу_а_мин = 17.5 | Сәу_а_макс = 44.0
| Мам_а_мин = 19.6 | Мам_а_макс = 47.0
| Мау_а_мин = 24.5 | Мау_а_макс = 48.3
| Шіл_а_мин = 25.0 | Шіл_а_макс = 49.2
| Там_а_мин = 23.3 | Там_а_макс = 46.8
| Қыр_а_мин = 23.0 | Қыр_а_макс = 43.6
| Қаз_а_мин = 17.5 | Қаз_а_макс = 42.0
| Қар_а_мин = 14.3 | Қар_а_макс = 37.8
| Жел_а_мин = 14.4 | Жел_а_макс = 33.0
| Жыл_а_мин = 11.5 | Жыл_а_макс = 49.2
}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20081008002911/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1116772170&men=gpro&lng=en&gln=xx&dat=32&geo=-166&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&geo=-2851 Халқы]

{{Oman-geo-stub}}
{{Азия елордалары}}

[[Санат:Маскат]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Португалияның бұрынғы отарлары]]

Лондон Олимпиадасына қатысқан Қазақстан спортшылары

2026-06-24T11:09:38Z

InternetArchiveBot: Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

[[2012 Жазғы Олимпиада ойындары|XXX жызғы Олимпиада ойындары]]нда Қазақстан атынан 116 спортшы қатысты. Олар 25 спорт түрінен додаға араласты. [[2008]]-жылы [[Бейжің]]де өткен [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2008|Жазғы Олимпиадалық ойындарда]] Қазақстан 23 спорт түрінен қатысқан болатын. Лондон Олимпиадасында 302 сыйлық топтамасы ойнатылды.<ref>[http://kaztrk.kz/kaz/Olimpiada_2012/El_namisin_korgajtin_sportshilarimizga_sat_sapar.html Ел намысын қорғайтын спортшыларымызға сәт сапар!]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

==Олимпиадаға қатысу үшін [[Халықаралық олимпиада комитеті|ХОК]] нормативтерін орындаған Қазақстан спортшылары==
:''Нәтижелерін мына мақаладан қараңыз: [[2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы Қазақстан]]''
{| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%"
! width="30" | №
! width="150" | Аты-жөні
! width="100" | Туған жылы
! width="130" | Облысы
! Тәрт./салмақ категориясы
! Нормативті орындаған орны мен мерзімі
! Нәтижелері
! Лондон Олимпиадасы
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''1.[[Нысана көздеу]] (2 жолдама)'''
|-
|
1
| Подлесный Вячеслав
| 21.09.1977
| [[Павлодар]]
| 50 м тапанша
| 01.08.2010 ж. Әлем чемпионаты, Мюнхен (Германия)
| 50 м пнев. тапанша, 3 орын/662,1
|-
|
2
| Довгун Ольга
| 01.09.1970
| [[Астана]]
| винтовка, 3 қалыпта
| 18.01.2012 ж. Азияның лицензиялық чемпионаты, Доха (Катар)
| 6 орын
| 22 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''2. [[Ауыр атлетика]] (8 жолдама)'''
|-
|
1
| [[Алмас Өтешов]]
| 30.03. 1988
| [[Қызылорда]]
| 94 кг
| 1-6.06.2012 ж. Қазақстан чемпионаты
| 180+225=405 Қазақстан чемпионаты нәтижелері
|-
|
2
| [[Илья Ильин]]
| 24.05.1988
| [[Қызылорда]]
| 94 кг
| -
| 180+226=406 Олимпиада ойындары нәтижелері
|-
|
3
| Чонтай Арли
| 01.07.1992
| [[ОҚО]]
| 56 кг
| 1-6.06.2012 ж. Қазақстан чемпионаты
| 132+160=292 Қазақстан чемпионаты нәтижелері
|-
|
4
| Харки Фархад
| 20.01.1991
| [[Ақтөбе]]
| 62 кг
| 1-6.06.2012 ж. Қазақстан чемпионаты
| 137+180=317 Қазақстан чемпионаты нәтижелері
|-
|
5
| [[Зүлфия Чиншанло]]
| 25.07.1993
| [[Алматы]]
| 53 кг
| -
| 90+129=219 Әлем чемпионаты нәтижелері
| 1 орын, Олимпиада рекорды, 226 кг <ref>[https://web.archive.org/web/20121031224555/http://www.london2012.com/news/articles/records-fall-chinshanlo-takes-gold.html Records fall as Chinshanlo takes gold]</ref>
|-
|
6
| [[Майя Манеза]]
| 01.11.1985
| [[Алматы]]
| 63 кг
| 20.09.2010 ж. Әлем чемпионаты, Анталия (Түркия)
| 105+143=248 Әлем чемпионаты нәтижелері
| 1 орын, Олимпиада рекорды, 245 кг <ref>[https://web.archive.org/web/20120731200826/http://www.london2012.com/news/articles/golden-day-for-maneza.html Golden day for Maneza]</ref>
|-
|
7
| [[Светлана Подобедова]]
| 25.05.1986
| [[Алматы]]
| 75 кг
| 22.09.2010 ж. Әлем чемпионаты, Анталия (Түркия)
| 134+161=295 Әлем чемпионаты нәтижелері
| 1 орын, Олимпиада рекорды, 291 кг <ref>[https://web.archive.org/web/20120811014347/http://www.london2012.com/news/articles/podobedova-takes-gold-for-kazakhstan.html Podobedova takes gold for Kazakhstan]</ref>
|-
|
8
| Нұрмұханбетова Анна
| 28.07. 1993
| [[Ақмола]]
| 69 кг
| 1-6.06.2012 ж. Қазақстан чемпионаты
| 121+145=266 Қазақстан чемпионаты нәтижелері
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''3. [[Жеңіл атлетика]] (25 жолдама)'''
|-
|
1
| Қожахметова Айман
| 23.04.1991
| [[Алматы]]
| Спорттық жүріс
| 18.02.2012 ж. Ресей ашық чемпионаты
| 20 км 1:31.55 «А» тобы
|-
|
2
| Қожахметова Шолпан
| 23.04.1991
| [[Алматы]]
| Спорттық жүріс
| 10.06.2012 ж. Ресей ашық чемпионаты
| 20 км 1:32.05 «А» тобы
|-
|
3
| Эктова Ирина
| 08.01.1987
| [[СҚО]]
| Үшсекіріс
| ҚР спартакиадасы
| Үшсекріс 14,48 м «А» тобы
|-
|
4
| Ивонинская Наталья
| 22.02.1985
| [[ОҚО]]
| 100 м кедергімен жүгіру
| 7-10 шілде Азия чемпионаты Кобе (Жапония)
| 100 м к/ж 3 орын/13,15 «А» тобы
|-
|
5
| [[Ольга Рыпакова]]
| 30.11.1984
| [[ШҚО]]
| Үшсекіріс
| 15.05.2011 ж. Гран-при, Шанхай (ҚХР)
| Үшсекіріс 3 орын/14,17 «А» тобы
| 1 орын, Маусымдық үздік көрсеткіш, 14.98 м <ref>[https://web.archive.org/web/20130530145108/http://www.london2012.com/news/articles/rypakova-secures-triple-jump-gold.html Rypakova secures Triple Jump gold]</ref>
|-
|
6
| [[Дмитрий Васильевич Карпов|Карпов Дмитрий]]
| 23.07.1981
| [[Қарағанды]]
| Онсайыс
| 15-16.06.2011 ж. Кладно (Чехия)
|
4 орын/8089 «В» тобы
|-
|
7
| Блудова Ольга
| 05.11.1991
| [[Қарағанды]]
| 100 м
| 18-20.06.2011 ж. «Ғ.Қосанов Мемориалы» Халықаралық турнирі, [[Алматы]] қ.
| 100 м 1 орын/11,37 «В» тобы
|-
|
8
| Эктов Евгений
| 01.09.1986
| [[СҚО]]
| Үшсекіріс
| 7-10 шілде Азия чемпионаты, Кобе (Жапония)
| Үшсекріс 1 орын/16,91 «В» тобы
|-
|
9
| Аитова Марина
| 13.09.1982
| [[Алматы]]
| Биікке секіру
| 13.05.2011 ж. Халықаралық турнир, Дегу (Корея)
|
2 орын/1,94, «В» тобы
|-
|
10
| Сопрунова Анастасия
| 14.01.1986
| [[ШҚО]]
| 100 м к/с
| ҚР спартакиадасы
| 100 м к/с 12,99 сек «В» тобы
|-
|
11
| Мукашева Маргарита
| 04.01.1986
| [[СҚО]]
| 800 м жүгіру
| 26.05.2011 ж. «Азия Гран-приі» Куншан (Қытай)
|
1 орын/2.00,89 «В» тобы
|-
|
12
| Зябкина Виктория
| 04.09.1992
| [[Алматы]]
| 200 м
| ҚР спартакиадасы
| 200 м 23,26 сек «В» тобы
|-
|
13
| Шейко Георгии
| 24.08.1989
| [[ШҚО]]
| Спорттық жүріс 20 км
| 18.02.2012 ж. Ресей ашық чемпионаты
| 20 км, 1:23,19 «В» тобы
|-
|
14
| Карпова Ирина
| 13.02.1980
| [[Қарағанды]]
| Жетісайыс
| ҚР көктемгі біріншілігі
| 5995 ұпай, «В» тобы
|-
|
15
| Муравьев Вячеслав
| 14.07.1982
| [[Қарағанды]]
| 200 м
| ҚР көктемгі біріншілігі
| 20,63 сек., «В» тобы
|-
|
16
| Филиппов Никита
| 07.10.1991
| [[Алматы]]
| Сырықпен секіру
|
| 5,60 «В» тобы
|-
|
17
| Косинов Артем
| 31.07.1986
| [[Алматы]]
| 3000 м к/а
| Ресей ашық чемпионаты
| «В» тобы
|-
|
18
| Пилипенко Анастасия
| 13.06.1986
| [[Алматы]]
| 100 м б/а
| 09.06.2012 ж. Қазақстан чемпионаты, [[Алматы]] қ.
| 12.69, «А» тобы
|-
|
19
| Масленко Марина
| 03.07.1982
| [[Қостанай]]
| 400 м
| 18.06.2012 ж. Қазақстан чемпионаты, [[Алматы]] қ.
| 52.26, «В» тобы
|-
|
20
| Лептиков Виктор
| 02.07.1987
| [[Қызылорда]]
| 400 м б/а
| 10.06.2012 ж. Халықаралық турнир, Бішкек қ.
| 49.79, «В» тобы
|-
|
21
| Фишер Александра
| 03.06.1988
| [[Павлодар]]
| Ядро лақтыру
| 18.06.2012 ж. Қазақстан чемпионаты, [[Алматы]] қ.
| 17.41, «В» тобы
|-
|
22
| Зайков Сергей
| 23.09.1987
| [[Павлодар]]
| 400 м
| 18.06.2012 ж. Қазақстан чемпионаты, [[Алматы]] қ.
| 45.67, «А» тобы
|-
|
23
| Валиев Роман
| 27.03.1984
| [[Павлодар]]
| Үшсекіріс
| 18.06.2012 ж. Қазақстан чемпионаты, [[Алматы]] қ.
| 17.20, «А» тобы
|-
|
24
| Семенов Денис
| 1990
| [[Маңғыстау]]
| 100 м б/а
| 30.06-01.07 Азия Жұлдыздары
| 13.59, «В» тобы
|-
|
25
| Аничкин Виталий
| 1988
| [[БҚО]]
| Спорттық жүріс
| Ресей ашық чемпионаты
| 4.08.51
|-
|
26
| Азарова Татьяна
| 02.12.1985
| [[Қарағанды]]
| 400 м б/а
| 30.06-01.07 Азия Жұлдыздары
| 55.71, «В» тобы
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''4. [[Бокс]] (9 жолдама)'''
|-
|
1
| Жақыпов Біржан
| 07.07.1984
| [[ОҚО]]
| 49 кг
| Азияның лицензияланған турнирі, [[Астана]] қ.
| 1 орын
|-
|
2
| Сүлейменов Ілияс
| 21.12.1990
| [[Астана]]
| 52 кг
| Азияның лицензияланған турнирі, [[Астана]] қ.
| 1 орын
|-
|
3
| [[Қанат Әбутәліпов]]
| 22.03.1983
| [[Астана]]
| 54 кг
| 27-28.05. 2011 ж. WSB, Гуйяньг (ҚХР)
| 1 орын WSB-де
|-
|
4
| [[Ғани Жайлауов]]
| 03.08.1985
| [[Жамбыл облысы|Жамбыл]]
| 60 кг
| 25.09-08.10 Әлем чемпионаты, Баку (Әзірбайжан)
|
|-
|
5
| [[Данияр Елеусінов]]
| 13.03.1991
| [[Астана]]
| 64 кг
| Азияның лицензияланған турнирі, [[Астана]] қ.
| 1 орын
|-
|
6
| [[Серік Сәпиев]]
| 16.11.1983
| [[Қарағанды]]
| 69 кг
| 25.09-08.10 Әлем чемпионаты, Баку (Әзірбайжан)
| 2 орын
|-
|
7
| Сужанов Данабек
| 26.12.1984
| [[ШҚО]]
| 75 кг
| 25.09-08.10 Әлем чемпионаты, Баку (Әзірбайжан)
|
| 1 айналым, 1/32 <ref>[http://www.zakon.kz/kazakhstan/4504926-olimpiada-2012.-rezultaty-sbornojj.html Олимпиада-2012. Результаты сборной Казахстана за 28 шілде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731224034/http://www.zakon.kz/kazakhstan/4504926-olimpiada-2012.-rezultaty-sbornojj.html |date=2012-07-31 }}</ref>
|-
|
8
| [[Әділбек Ниязымбетов]]
| 19.05.1989
| [[Маңғыстау]]
| 81 кг
| 25.09-08.10 Әлем чемпионаты, Баку (Әзірбайжан)
| 2 орын
|-
|
9
| [[Иван Фёдорович Дычко|Дычко Иван]]
| 11.08.1990
| [[Қостанай]]
| +91 кг
| 25.09-08.10 Әлем чемпионаты, Баку (Әзірбайжан)
|
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''5. [[Байдарка мен каноэда есу]] (4 жолдама)'''
|-
|
1
| Сергеева Наталья
| 03.05.1976
| [[Алматы]]
| К-1 500 м
| 17-21.08. 2011 ж. Әлем чемпионаты, Сегед (Венгрия)
| 4 орын
|-
|
2
| Дергунов Алексей
| 16.09.1984
| [[БҚО]]
| К-2 1000 м
| 13-16.10. 2011 ж. Азия чемпионаты, Тегеран (Иран)
| 1 орын
|-
|
3
| Алексеев Евгений
| 11.12.1977
| [[ОҚО]]
|
| 13-16.10. 2011 ж. Азия чемпионаты Тегеран (Иран)
| 1 орын
|-
|
4
| Дядчук Александр
| 05.02. 1983
| [[Алматы]]
| С-200 м
| 13-16.10. 2011 ж. Азия чемпионаты, Тегеран (Иран)
| рейтинг бойынша
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''6. [[Грек-рим күресі]] (5 жолдама)'''
|-
|
1
| [[Алмат Кебіспаев|Кебіспаев Алмат]]
| 12.12.1987
| [[Астана]]
| 60 кг
| 12-14.09 Әлем чемпионаты, Стамбул (Түркия)
| 2 орын
|-
|
2
| Баяхметов Дархан
| 21.08.1985
| [[ШҚО]]
| 66 кг
| 30-31.03 Азияның іріктеу турнирі, [[Астана]] қ.
| 1 орын
|-
|
3
| Ділмұхамедов Асхат
| 26.07.1986
| [[Алматы]]
| 74 кг
| 12-14.09 Әлем чемпионаты, Стамбул (Түркия)
| 5 орын
|-
|
4
| Тыналиев Нұрмахан
| 10.01.1988
| [[Алматы]]
| 120 кг
| 12-14.09 Әлем чемпионаты, Стамбул (Түркия)
| 3 орын
|-
|
5
| Гаджиев Даниял
| 20.02.1986
| [[БҚО]]
| 84 кг
| 30-31.03 Азияның іріктеу турнирі, [[Астана]] қ.
| 1 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''7. [[Әйелдер күресі]] (3 жолдама)'''
|-
|
1
| Ешімова Жұлдыз
| 02.02.1988
| [[Астана]]
| 48 кг
| 14-16.09 Әлем чемпионаты, Стамбул (Түркия)
| 3 орын
|-
|
2
| Шалыгина Елена
| 15.12.1986
| [[ОҚО]]
| 63 кг
| 30-31.03 Азияның іріктеу турнирі, [[Астана]] қ.
| 1 орын
|-
|
3
| Манюрова Гузель
| 24.01.1978
| [[Алматы]]
| 72 кг
| 14-16.09 Әлем чемпионаты, Стамбул (Түркия)
| 5 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''8. [[Еркін күрес]] (7 жолдама)'''
|-
|
1
| Ниязбеков Дәулет
| 12.02.1989
| [[Қызылорда]]
| 55 кг
| 16-18.09 Әлем чемпионаты, Стамбул (Түркия)
| 3 орын
|-
|
2
| Жұмағазиев Дәурен
| 18.07.1989
| [[Алматы]]
| 60 кг
| 16-18.09 Әлем чемпионаты, Стамбул (Түркия)
| 3 орын
|-
|
3
| Таңатаров Ақжүрек
| 03.09.1986
| [[Жамбыл облысы|Жамбыл]]
| 66 кг
| 30-31.03 Азияның іріктеу турнирі, [[Астана]] қ.
| 2 орын
|-
|
4
| Шәпиев Абдулхакім
| 04.12.1983
| [[БҚО]]
| 74 кг
| 16-18.09 Әлем чемпионаты, Стамбул (Түркия)
| 5 орын
|-
|
5
| Байдуашев Ермек
| 20.06.1982
| [[ОҚО]]
| 84 кг
| 27-29.04 Әлемдік іріктеу турнирі Тайюань (Қытай)
| 3 орын
|-
|
6
| Шабанбай Дәулет
| 09.08.1983
| [[Павлодар]]
| 120 кг
| 30-31.03 Азияның іріктеу турнирі, [[Астана]] қ.
| 2 орын
|-
|
7
| Тигиев Таймураз
| 15.01.1982
| [[БҚО]]
| 96 кг
| 16-18.09 Әлем чемпионаты, Стамбул (Түркия)
| 5 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''9. [[Велоспорт]] (2 жолдама)'''
|-
|
1
| [[Базаев Асан]]
| 22.02.1981
| [[Астана]]
| rowspan="2" | Жекедара және топтық жарыс
| rowspan="2" | Әлемдік турлар
|
|-
|
2
| [[Александр Николаевич Винокуров|Александр Винокуров]]
| 16.09.1973
| [[СҚО]]
|
| 1 орын <ref>[https://web.archive.org/web/20121030235710/http://www.london2012.com/news/articles/vinokurov-claims-road-race-gold.html Vinokurov claims Road Race gold]</ref>
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''10. [[Таэквондо]] (3 жолдама)'''
|-
|
1
| Мамаев Нұрсұлтан
| 07.04.1994
| [[ОҚО]]
| 58 кг
| 26-27.2011 ж. Азия чемпионаты, Бангкок (Тайланд)
| 2 орын
|-
|
2
| [[Гүлнафис Ғарифоллақызы Айтмұхамбетова]]
| 02.02.1988
| [[Атырау]]
| +67 кг
| 26-27.2011 ж. Азия чемпионаты, Бангкок (Тайланд)
| 3 орын
|-
|
3
| Ергешова Фируза
| 17.11.1991
| [[ОҚО]]
| 67 кг
| 26-27.2011 ж. Азия чемпионаты, Бангкок (Тайланд)
| 2 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''11. [[Байдарка және каноэмен бөгет арқылы есу]] (1 жолдама)'''
|-
|
1
| Вергоязов Рафаиль
| 17.09.1993
| [[ШҚО]]
| Каноэ -1
| 19-20 желтоқсан Азия чемпионаты
| 2 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''12. [[Спорттық гимнастика]] (2 жолдама)'''
|-
|
1
| Әзімбай Мөлдір
| 02.12.1995
| [[ОҚО]]
| Көпсайыс
| 11-18.01.2012 ж. Халықаралық турнир, Лондон (Ұлыбритания)
| 64 орын
|-
|
2
| Горбачев Степан
| 02.10.1983
| [[Алматы]]
| Көпсайыс
| 11-18.01.2012 ж. Халықаралық турнир, Лондон (Ұлыбритания)
| 41 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''13. [[Стендтік ату]] (1 жолдама)'''
|-
|
1
| Мищук Ангелина
| 01.05.1988
| [[ОҚО]]
| Скит
| 11-22.01.2012 ж. Азия чемпионаты, Доха (Катар)
| 3 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''14. [[Көркем гинастика]] (1 жолдама)'''
|-
|
1
| Алябьева Анна
| 13.11.1993
| [[Астана]]
| Көпсайыс
| 16-18.01.2012 ж. Халықаралық турнир, Лондон (Ұлыбритания)
| 2 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''15. [[Судағы поло]] (13 жолдама)'''
|-
|
1
| Шәкенов Мұрат
| 23.09.1990
| [[Алматы]]
| rowspan="13" | Ерлер
| rowspan="13" | 26 қаңтар, Азияның лицензияланған чемпионаты, Чибо (Жапония)
| rowspan="13" | 1 орын
|-
|
2
| Шведов Александр
| 11.04.1973
| [[Алматы]]
|-
| 3
| Рудай Михаил
| 04.05.1988
| [[Алматы]]
|-
|
4
| Ушаков Владимир
| 16.03.1982
| [[Алматы]]
|-
|
5
| Манафов Равиль
| 22.06.1985
| [[Алматы]]
|-
|
6
| Жиляев Евгений
| 13.07.1973
| [[Алматы]]
|-
|
7
| Горовой Сергей
| 06.08.1975
| [[Алматы]]
|-
|
8
| Шмидер Алексей
| 19.03.1990
| [[Алматы]]
|-
|
9
| Укуманов Рустам
| 22.03.1986
| [[Алматы]]
|-
|
10
| Максимов Николай
| 15.11.1972
| [[Алматы]]
|-
|
11
| Кокорин Никита
| 22.07.1989
| [[Алматы]]
|-
|
12
| Губарев Сергей
| 30.10.1978
| [[Алматы]]
|-
|
13
| Панфили Алексей
| 05.01.1974
| [[Алматы]]
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''16. [[Семсерлесу]] (3 жолдама)'''
|-
|
1
| Әлімжанов Эльмир
| 05.10.1986
| [[Алматы]]
| Семсер
| Әлемдік рейтинг
|
|-
|
2
| Алексанин Дмитрий
| 21.10. 1992
| [[Алматы]]
| Семсер
| Азиялық рейтинг
|
|-
|
3
| Живица Юлия
| 12.04.1990
| [[Алматы]]
| Қылыш
| 20-21 сәуір Азиялық іріктеу турнирі, Вакаяма (Жапония)
| 1 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''17. [[Синхронды жүзу]] (2 жолдама)'''
|-
|
1
| Жексембинова Әйгерім
| 05.09.1993
| [[Астана]]
| Дуэт
| rowspan="2" | 19-22.04.2012 ж. Іріктеу турнирі, Лондон (Англия)
| 14 орын
|-
|
2
| Кулькина Анна
| 19.03.1986
| [[Алматы]]
| Дуэт
| 14 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''18. [[Академиялық жүзу]] (2 жолдама)'''
|-
|
1
| Яковлев Владислав
| 01.01.1993
| [[Қарағанды]]
| Жалғыз
| 26-29.04.2012 ж. Азиялық іріктеу турнирі, Чунджу (Корея)
| 5 орын
|-
|
2
| Германович Светлана
| 21.09.1986
| [[Қарағанды]]
| Жалғыз
| 26-29.04.2012 ж. Азиялық іріктеу турнирі, Чунджу (Корея)
| 4 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''19. [[Дзюдо]], ерлер (7 жолдама)'''
|-
|
1
| Қосаев Еркебұлан
| 30.10.1988
| [[ШҚО]]
| 60 кг
| Олимпиадалық іріктеу рейтингі
|
|3 айналым, 6-19 орын <ref name="zakon.kz">[http://www.zakon.kz/kazakhstan/4504926-olimpiada-2012.-rezultaty-sbornojj.html Олимпиада-2012. Результаты сборной Казахстана за 28 шілде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731224034/http://www.zakon.kz/kazakhstan/4504926-olimpiada-2012.-rezultaty-sbornojj.html |date=2012-07-31 }}</ref>.
|-
|
2
| Бозбаев Ислам
| 11.06.1991
| [[Қарағанды]]
| 81 кг
|
|
|-
|
3
| Шынкеев Ержан
| 04.03.1985
| [[Қарағанды]]
| +100 кг
|
|
|-
|
4
| Болат Тимур
| 14.05.1989
| [[Астана]]
| 90 кг
|
|
|-
|
5
| Ибрагимов Ринат
| 07.05.1986
| [[Атырау]]
| 73 кг
|
|
|-
|
6
| Лим Сергей
| 26.11.1987
| [[Алматы]]
| 66 кг
|
|
|
|-
|
7
| Раков Максим
| 07.02.1986
| [[Қарағанды]]
| 100 кг
|
|
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''[[Дзюдо]], әйелдер (2 жолдама)'''
|-
|
1
| Исанова Гүлжан
| 12.09.1983
| [[Қарағанды]]
| +78 кг
| Олимпиадалық іріктеу рейтингі
|
|-
|
2
| Подрядова Александра
| 11.05.1989
| [[ОҚО]]
| 48 кг
|
|
| 2 айналым, 9-16 орын <ref name="zakon.kz"/>.
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''20. [[Әйелдер боксы]] (2 жолдама)'''
|-
|
1
| Хасенова Саида
| 19.08.1986
| [[Алматы]]
| 60 кг
| 12-19 мамыр, Әлем чемпионаты, Цинхуандао (Қытай)
| 9 орын
|-
|
2
| Вольнова Марина
| 26.07.1989
| [[Астана]]
| 75 кг
|
|
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''21. [[Қазіргі бессайыс]] (2 жолдама)'''
|-
|
1
| Ильяшенко Павел
| 23.06.1990
| [[Астана]]
| Жалғыз
| Олимпиадалық іріктеу рейтингі
|
|-
|
2
| Сабирхузин Рустем
| 04.01.1978
| [[Астана]]
| Жалғыз
|
|
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''22. [[Ашық суда жүзу]] (1 жолдама)'''
|-
|
1
| Кудинов Юрий
| 27.02.1979
| [[Алматы]]
|
10 км
| Әлемдік іріктеу турнирі (Португалия)
| 10 орын
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''23. [[Жүзу]] (3 жолдама)'''
|-
|
1
| Тарабрин Александр
| 24.04.1985
| [[Ақтөбе]]
| 100 м,200 м арқамен жүзу
| rowspan="2" | 17-21.05 ҚР ашық кубогы (Теміртау)
| rowspan="2" | «А» тобы
|-
|
2
| [[Владислав Витальевич Поляков]]
| 30.11.1983
| [[СҚО]]
| 100 м брасс
|-
|
3
| Руденко Екатерина
| 16.10.1994
| [[Астана]]
| 100 м арқамен жүзу
|
|
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''24. [[Теннис]] (3 жолдама)'''
|-
|
1
| Кукушкин Михаил
| 26.12.1987
| [[Астана]]
| Жалғыз
| Олимпиаданың іріктеу рейтингі
|
|-
|
2
| Шведова Ярослава
| 12.09.1987
| [[Астана]]
| Жалғыз
|
|
|-
|
3
| Воскобоева Галина
| 18.12.1984
| [[Астана]]
| Жұп
|
|
|-
| colspan="15" bgcolor = #CCEFFF | '''25. [[Садақ ату]] (2 жолдама)'''
|-
|
1
| Баннова Анастасия
| 26.02.1989
| [[БҚО]]
| rowspan="2" | Жалғыз
| rowspan="2" | 18-23.06 Әлемдік іріктеу турнирі, Огден (АҚШ)
| 8 орын
|-
|
2
| Ганькин Денис
| 13.12.1989
| [[Алматы]]
| 6 орын
|}

== Дереккөздер ==
<references/>

==Сыртқы сілтемелер==
*[https://web.archive.org/web/20120722175136/http://www.london2012.com/country/kazakhstan/athletes/ Лондон Олимпиадасының ресми сайтындағы Қазақстан спортшылары тізімі]

[[Санат:Олимпиада ойындарындағы Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]

Константин Григорьевич Макаревич

2026-06-22T07:28:25Z

InternetArchiveBot: Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Ғалым
|Есімі = Константин Григорьевич Макаревич
|Шынайы есімі =
|Суреті = МКГ 1980.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы = География институтында 1980 ж.
|Туған күні = 25.01.1922
|Туған жері = Шадринск, Шадринск ауданы, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] (қазір Қорған облысы)
|Қайтыс болған күні = 17.06.2017
|Қайтыс болған жері = [[Алматы]], [[Қазақстан]]
|Азаматтығы =
|Ғылыми аясы = [[Гляциология]]
|Жұмыс орны = [[География институты|Қазақ КСР ҒА География институты]]
|Ғылыми дәрежесі = География ғылымдарының кандидаты
|Ғылыми атағы = Ғылым кандидаты
|Альма-матер = М.Горький атындағы Орал мемлекеттік университеті
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі = гляциолог, альпинист
|Марапаттары = {{Астанаға 10 жыл медалі}}
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Константин Григорьевич Макаревич''' ([[25 қаңтар]] [[1922 жыл|1922]], Шадринск, қазіргі [[Қорған облысы]] — [[17 маусым]] [[2017 жыл|2017]], [[Алматы|Алма-Ата]]) — кеңестік және қазақстандық гляциолог. Енгізді елеулі ғылыми үлес насихаттауға, [[Мұздықтану|гляциология]]. 1956 жылдан 1992 жылдар аралығында басқарды кеңестік гляциологиялық экспедицияға арналған мұздық [[Тұйықсу мұздығы|Тұйықсу]] мен негізін салған гляциологиялық станциялары "Тұйықсу Т1". 20-дан астам жыл болды ресми өкілі [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағының батыры,]] екінші Дүниежүзілік қызметке мониторинг мұздықтардың (WGMS). Автор 200-ден астам ғылыми мақалалар, монографиялар, елтану және автобиографических кітаптар мен очерктер. Оның есімі екі мұздық және екі асуының в [[Іле Алатауы]] және [[Жетісу Алатауы|Жоңғар]] Алатау. Ардагер [[Ұлы Отан соғысы]], капитан.

== Өмірбаяны ==
Константин Григорьевич Макаревич қаласында дүниеге келген Шадринске уезінің Екатеринбург губерниясының, қазіргі ұлы [[Қорған облысы]]. Әкесі, Григорий Никитич, жұмыс істеді, бас технолог, тамақ өнеркәсібінің айналысты сыртқы сауда жеткізумен<ref>[http://www.zhurnal-prostor.kz/assets/files/2014/2014-11/11-2014-14.pdf Макаревич К. Г. Жизнь, посвященная ледникам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180508185824/http://zhurnal-prostor.kz/assets/files/2014/2014-11/11-2014-14.pdf |date=2018-05-08 }}</ref>; анасы, Лидия Николаевна, бухгалтер-экономист.

Бірнеше жылдан кейін отбасы көшіп айында Свердловск (қазіргі [[Екатеринбург]]). Оқыған мектебінде, одан кейін тау-кен-металлургия техникумында мамандығы бойынша "пайдалы қазбаларды байыту". Белсенді айналысты, әртүрлі спорт түрлерімен ойнаған қақпашы үшін футбол командасын Свердлов "Спартак", барған туристік-альпинисттік қойды. Алды белгішесі Үздігі ГТҰ<ref name=":0">''В. А. Кораблев.'' Қазақстандық гляциологияның Патриархы // Тұран университеті бюллетені (орыс). — 2016. — Вып. 4 (72). — С. 165–171. — ISSN1562-2959 [https://elibrary.ru/item.asp?id=27697527]</ref>.

Аяқталуы техникумының тоқтату шақырумен әскерге 1941 жылы қазан айында. Армиялық дайындауды 1941 жылы өтті 20-шы әуе-десанттық бригада Республикасының аумағында Немістер Волга, роталық химинструктор. Кейін тарату бригада жіберілді 26-ы жеке курсанттық бригадасын, командирі болып қызмет атқарды жалын взвод, соғысқан Калинин майданында қатысқан [[Мәскеу шайқасы]]. Жалындар тиімсіз болды және взвод жаяу әскер болды. К. Г. Макаревич жіберілді корпустық, содан кейін әскери офицер-артиллерист курстар . Бітірген 1-ші Киев қызыл-әріп артиллериялық училищесін [[Красноярск]], взвод командирі болды барлау 837-ші артиллериялық полкінің 307-ші атқыштар дивизиясы. Қатысқан Великолукская шабуылдық операцияның, [[Курск шайқасы|Курск]] шайқасы, [[Беларусь операциясы]], босату [[Польша]], Кенигсбергская операциялар. Қатысқан 13 рейдтерде сүйемелдеу бойынша дивизионных топтардың барлаушылардың. Марапатталған, екі мәрте "Қызыл Жұлдыз", екі мәрте "ұлы Отан соғысы" ІІ дәрежелі медальмен, соның ішінде "Кенигсбергті алғаны Үшін". Бітірген өзінің майдандық өмірбаяны атағы лейтенант, 21 сәуір 2000 жылғы Қазақстан Республикасының қорғаныс Министрлігі атағы берілді капитан. Кітап естеліктер, К. Г. Макаревич атты "Об участии в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг" шықты 2015 жылы жеңістің 70 жылдығына арналған Ұлы Жеңіс<ref name=":1">''Е. Н. Вилесов.'' К.Г. Макаревич - қазақ глациологиясының патриархы (туғанына 95 жыл толуына орай) (орыс) // Гидрометеорология және Экология. — 2016. — Вып. 3 (82). — С. 188–193. — ISSN2079-6161 [https://elibrary.ru/item.asp?id=27714195]</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.kazpravda.kz/articles/view/lednikovoe-bogatstvo/|title=Ледниковое богатство - Новости Казахстана - свежие, актуальные, последние новости об о всем|publisher=www.kazpravda.kz|lang=ru|accessdate=2018-05-07}}</ref>. 2016 жылы шыққан екінші редакциясы мемуарлар.

Бастап [[1944 жыл|1944 жылғы]] мүшесі [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|ВКП(б) 1952 жылы партиясы деп аталды КОКП]]. Әскерден келген соң 1946 жылы оқуын жалғастырды Орал мемлекеттік университеті. А. М. Горький " [[Екатеринбург|Свердловск]] алдымен физмате, содан кейін география факультетінде оқыды. Университетті бітіргеннен кейін оқуын жалғастыруға ұсыныс алды аспирантурада [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым Академиясының]]. Наурыз айында 1956 жылы кандидаттық диссертациясын қорғады бағалау бойынша еріген мұздықтардың өзені бассейнінің [[Лепсі (өзен)|Лепсі]], алғаш рет режимдік есептеу сипаттамалары мұздықтардың бақылаулардың деректері бойынша температуралық тау-кен метеостанцияда<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.alpclub.ur.ru/retro/Veteran/makarevich.html|title=Альпинизм: Макаревичу Константину Григорьевичу - 90 лет!|author=|website=|date=|publisher=www.alpclub.ur.ru|accessdate=2018-05-07}}</ref>. Бұл есептеу әдісі қолданыла бастады тек араға 10 жыл.

40 жылдан астам бастығы, экспедиция жетекшісі зерттеулер бойынша Халықаралық геофизикалық жобалар мен бағдарламалары бойынша ауытқу мұздықтардың Халықаралық гидрологиялық , Халықаралық гидрологиялық онкүндік. 1965 жылдан 1974 жылға дейін басқарды зерттеу мұздықтар тау-мұздан жасалған бассейнінің бағдарламалары бойынша. Күзде 1992 ж. соңғы рет қатыстым мұздақ экспедиция. 2007 жылы кітабын жариялады "Әдістемелік аспектілерін зерттеу балансының массасы мен тербеліс тау мұздықтар" болып табылатын, қысқаша басшылығымен қою және өткізу, далалық бақылаулар және зертханалық талдау деректері. 2015 жылға дейін анық 94 жылғы, жетекші ғылыми қызметкер ЖШС "География Институты" АҚ "Парасат "ҰҒТХ" [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|білім және ғылым Министрлігінің Қазақстан Республикасы]].

Өз әйелі Валентина мемлекеттерге ұзақ жылдарға әсер етті Макаревич (қыз. Старченко) кездесті альплагерде Талғар 1950 жылы. Валентина атты еңбек, тыл Ұлы Отан соғысы кезінде, оқытушы, химия Жоғары оқу орындарында. Некеде өмір сүрген 66 жыл ішінде дүниеге келгендер бала — Андрей мен Алиса.

Константин Григорьевич Макаревич өмірден озды [[17 маусым]] [[2017 жыл|2017 ж]]. Жерленген Алматыда қалалық зиратта даңғылы мен Рысқұлов, [[Қазақстан]].

=== Альпинистік қызметі ===
К. Г. Макаревич жасаған отыз көтерілу, сегіз, сонымен қатар покорены алғаш рет бола отырып, сол уақытта "ақ дақтардың" топографиялық карталарда<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.roofaso.ru/articles/item/19|title=По следам истории.|author=|website=Федерация альпинизма Свердловской области|date=|publisher=www.roofaso.ru|lang=|accessdate=2018-05-08}}</ref>. Бірінші тәжірибе көтерілукезінде альплагерде "Цветмет" (қазіргі "Талғар") шыңына Юбилейная көшесі 1Б күрделілік санатының әрқайсысы 1940 жылы, бұл оған берілді белгішесі "Альпинист КСРО I сатысы"<ref name=":6">{{Cite news|title=Die Einsamkeit der Gletscher|author=|first=Eurasisches Magazine|last=Germany|url=https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Die-Einsamkeit-der-Gletscher/20080208|work=|date=|accessdate=2018-05-23|language=de}}</ref><ref>{{Cite web|title=По следам истории. Федерация Альпинизма Свердловской области|url=http://www.roofaso.ru/articles/item/18|lang=en|publisher=www.roofaso.ru|accessdate=2018-04-24}}</ref>. 1946 жылы әскер қатарынан босағаннан кейін, шақырту алды позиция стажер-нұсқаушы бастығының альплагерде "Цветмет". Аяқталғаннан кейін альпинистік маусымының қайтып Свердловск оқуға 1948-1952 жж. дейін университет бітірген. Бұл уақытта жасаған көптеген таулар " шыңына жеттік арналған шыңдары әр түрлі санаттағы қиындықтар.

[[Алматы]]<nowiki/>да орнатты байланыс Секторының география Қазақ КСР (қазіргі География Институты, ҚР БҒМ). Алғашқы практикалық білім зерттеуде [[Мұздық|мұздықтардың]] кезінде алынды альпинисттік көтерілу . Кейінірек лагерінің базасында "Талғар" (бывш. Цветмет) атты екі спорттық-ғылыми экспедициялар: бір басына әкеледі Иссыкского шатқалының (1950 жылы), екіншісі — мұздықтар Оң [[Талғар шыңы|Талғар]] және [http://e-history.kz/ru/contents/view/3618 Жарсая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827022423/http://e-history.kz/ru/contents/view/3618 |date=2018-08-27 }} (1952 жыл). 1950 жылы жасалды, бірқатар көтерілу атауы жоқ шыңына басшылығымен Константин Григорьевич, бір шыңы аты берілді "Сегіз құрметіне шыңы" алғашқы он сегіз алғашқы таймерлер, киінген осы атауға дейін 1952 жылғы, атауы өзгертілді "[http://almatyregion-tour.kz/ru/location/kokbulak-vosemnadtsati-peak.html Көкбұлақ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509012702/http://almatyregion-tour.kz/ru/location/kokbulak-vosemnadtsati-peak.html |date=2018-05-09 }} шыңы".

Нәтижелері экспедициялар жарияланды, екі-баптарында жинақтар "Жеңіліске ұшырады шыңы" үшін 1951 және 1953 жылдары шығарылған Мәскеуде. Үшін " көтерілу [[Талғар шыңы|Талгар]] шыңыда 1951 жылы оңтүстіктен, Талғар 5А санаттағы қиындықтар алды белгішесі "Альпинист КСРО-II сатысы". Жұмыс істеді [[альпинизм]] нұсқаушы альплагерде 1946-1955 жылы.

=== Ғылыми-зерттеу қызметі ===
Астам уақыт бойы 40-жылдық ғылыми-зерттеу қызметін айналысты негізінен зерттеумен балансының массасын мұздықтардың есептегенде, бұл аспект маңызды бағыты гляциология. Сондай-ақ, ол былай деп зерттеу мұздықтардың маңызды аспектісі болып табылады ұлттық қауіпсіздік, елдің бірі бола отырып, стратегиялық ресурстары, тұщы су аридті жағдайларда.

Аясында [[Халықаралық геофизикалық жыл|Халықаралық Геофизикалық Жыл]] 1957-1958 жж. (ХГЖ) белсенді бастамашысы қосу гляциологиялық зерттеулер секторының география Институтының гляциология қатарына мекемелер үшін халықаралық алмасу бақылаулар мен олардың жарияланымдар аясында ХГЖ. Атынан әкімшілік және ғылыми жетекшінің қалыптастырды тобын зерттеу үшін, тұратын 35 адам. Мазмұны жүргізілген кезеңде ХГЖ зерттеулер [[Тұйықсу мұздығы|Тұйықсу]] мұздық жан-жақты атындағы баяндалған "жинағында Жалпы сипаттамасы зерттеу. Заилийский Алатау" 1962 жылы.

К. Г. Макаревич деп санаған мұздық массасының балансы тығыз байланысты биіктігі шекарасы тамақтану мұздығының базасында содан есептелген сипаттамалары мұздықтардың және болжанған әсері климаттық факторлардың Тянь-шаньда мұздықтар процесі .Негізінде көпжылдық туралы деректерді шоғырландыру, семуінің және баланс массасын мұздықтардың жасалды маңызды қорытынды туралы жүйелі түрде қысқарту мұздықтар, сондай-ақ әлеуетті қауіптілік процесін жеделдету еруі салдарынан ауырлататын антропогендік әсер ету. Мәселен, бақылаулардың деректері бойынша 1957 жылғы мұздық жоғалтып, шамамен 57 млн м3 мұздың<ref>{{Cite news|title=На Туюксу записали «музыку умирающего ледника»|last=Nur.kz|url=https://www.nur.kz/225225-na-tuyuksu-zapisali-muzyku-umirayushhego-lednika.html|language=ru-RU|work=NUR.KZ - Свежие новости Казахстана.|date=2012-07-27|accessdate=2018-05-07}}</ref>. 2009 жылғы жағдай бойынша есептеулерге сәйкес Макаревича 50 жыл ішінде мұздық кейін шегінді 700 метр және сақтау кезінде қарқынын семуінің мұздық жоғалып кетуі мүмкін қазірдің өзінде арқылы 120 жыл<ref name=":5">{{Cite web|url=http://chrismon.evangelisch.de/artikel/2010/888/herrn-makarewtischs-gespuer-fuer-eis|title=Herrn Makarewtischs Gespür für Eis|publisher=chrismon.evangelisch.de|lang=de|accessdate=2018-05-23}}</ref><ref>''Makarevich K. G.'' Mass balance and kinematics of glaciers in Tien Shan; Tuyuksu Glacier as an example (ағылшын.) // Materialy Glyatsiologicheskikh Issledovaniy. — 2005-02-20.[https://eurekamag.com/research/019/379/019379874.php]</ref>. Мәселелерімен айналысқан жетілдіру бойынша тиімділікті бақылау режиміне мұздықтар. Көп назар аударған мәселелері кеңістіктік өзгерістер мұздықтар, ішкі және сыртқы масса алмасу, разработав радиогеодезический алу тәсілі "кспресс деректер жылдамдығы мен салмағының өзгеру мұздық. Сондай-ақ, зерттеумен айналыстым пульсирлеу мұздықтардың, оларға жатқызылды мұздықтар Корженевского, [[Шокальский мұздығы|Шокальского]], Үгінділер, [http://silkadv.com/ru/node/1051 Кассина], [http://silkadv.com/ru/node/1925 Конституция], Оңтүстік-шығыс Талғар таулы тізбектері Іле Алатауының.
[[Сурет:Станция_Туюксу_Т1.jpg|нобай|Тұйықсу Т1 Станциясы. Үй бақылаушылар]]
1970-ші жылдары белсенді қатысты зерттеулерде жылуфизикалық қасиеттерін жасанды құрылған мұз мұз айдынында "[[Медеу]]". Зерттеу міндеті мүмкіндігі белгілі бір температурасын сақтау мұз қамтамасыз ету үшін оңтайлы сырғу өзгермелі ауа-райы жағдайларында, сондай-ақ әсері күн радиациясының және термиялық күйі-жасанды мұз. Авторларының бірі болып табылады [[патент]] тәсілі бойынша құрылған мұз айдынының [[Медеу|, "Медеу"]]<ref>{{Cite web|title=Способ создания ледяного катка|url=http://www.findpatent.ru/patent/79/794343.html|lang=ru|publisher=www.findpatent.ru|accessdate=2018-04-18}}</ref>.

Ерекше назар зерттеу аударылды [[Тұйықсу мұздығы|Орталық Тұйықсу]] мұздық, атанған өкілі мұздық жарияланатын жинақтарында Дүниежүзілік қызметінің мониторингі мұздықтардың ([[Швейцария]]) үшін [[Орталық Азия|орталық азия аймағы]]. Оның арқасында, тұрақты зерттеу Орталық Тұйықсу мұздық жүргізіледі 1956 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін. [https://wgms.ch/products_fog/ Материалдар бойынша тұрақсыз болып тұр мұздықтардың] шығарылатын, кезеңділігі 5 жылда сайтында орналасқан Дүниежүзілік Қызметінің Мониторингі Мұздықтар. Сайтта сондай-ақ қол жетімді [https://wgms.ch/products_gmbb/ бюллетеньдер Балансының массасын мұздықтардың] және [https://wgms.ch/ggcb/ Жыл сайынғы зерттеулер өзгерістерге мұздықтардың] шығаратын 2 жылда бір рет.

Дамытуға қосқан үлесі үшін гляциология насихаттауға, оның есімі екі мұздық: [http://wikimapia.org/32980254/ru/%D0%9B%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0-3990-1%D0%91 бір] — іле-Алатау аралығының (жоғарғы жағында р. [[Қаскелең (өзен)|Қаскелең]]), екіншісі — Жоңғар Алатау (өзенінің алабында [[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]]), сондай-ақ екі өтеді — іле-Алатау (4000 м) және Жоңғар Алатау (3850 м, жоғарғы жағында р. Қаратал Қабығы).
[[Сурет:Ледник_Макаревича.jpg|нобай|232x232 нүкте|Макаревич Мұздық Қаскелең шатқалы, Іле Алатауы, 2016 ж.]]

==== Ғылыми-қоғамдық қызметі кезеңінде 1956 ж. - 1992 ж.. ====
* 20 жылдан атынан Кеңес Одағы Әлемдік қызметке мониторинг мұздықтардың (WGMS);
* Секция мүшесі гляциология және Жұмыс тобының төрағасы тұрақсыз болып тұр мұздықтардың бойынша Жұмыс тобының мүшесі МКМ;
* Мүшесі Гляциологиялық қауымдастық ТМД;
* Редакторы жинақтар бойынша география және гляциология;
* Редколлегия мүшесі "ғылыми журналының Материалдары Гляциологических Зерттеулер";
* Редколлегия мүшесі Қазақ КСР атласы, т. 1 "Табиғи жағдайлары мен ресурстары";
* Редколлегия мүшесі Атласын қар-мұз ресурстарының әлем "тарауы бойынша Ауытқулары, мұздықтар";
* Институтының Ғылыми Кеңесінің мүшесі, география, Қазақ ССР Ғылым Академиясының;
* Белсенді қатысты негіздемені қайта құру Бөлімінің география география Институты АН КазССР;
* Мүшесі ғылыми-техникалық Кеңесінің "Казглавселезащита";
* Тікелей ұйымдастырушы бірнеше Бүкілодақтық және Халықаралық симпозиумдар мен гляциология семинарлар Алматыда ;
* Қатысушы халықаралық симпозиумдар мен семинарлар, КСРО, Франция, Англия, Швейцария, Қытай, Ресей.

=== Ғылыми-көпшілік және әдеби қызметі ===
Ең маңызды ғылыми-көпшілік еңбектер өмір болды автобиографиялық кітап — "[http://zhurnal-prostor.kz/assets/files/2014/2014-11/11-2014-14.pdf Жизнь, посвященная ледникам"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180508185824/http://zhurnal-prostor.kz/assets/files/2014/2014-11/11-2014-14.pdf |date=2018-05-08 }} (қаз. Өмір атты муздықтар), жарияланған жарыққа 2004 жылы, екінші басылымы 2016 жылы шықты. Сондай-ақ, соңғы бір ғылыми-көпшілік еңбегі "[http://pps.kaznu.kz/kz/Main/FileShow2/15541/109/1/0/2013// Фотоатлас мұздықтардың Іле Алатау (Іле Алатауы, Солтүстік Тянь-Шань)"] жарық көрген 2011 жылы жарыққа шықты және шығады 3 қайта басу қамтылған ретроспективтік суреттер мұздықтардың Тянь-шань көрсететін жағдайы, мұздану, осы өңірде XX ғасырдың бас кезінде<ref>''Кравцова В.И.'' Фототластар мұздықтар - Достастықтың ең көне мұздықтарының бірі мұрасы (орыс) // Лед и снег. — 2013. — Вып. 1 (121). — ISSN 2076-[http://naukarus.com/fotoatlas-lednikov-nasledie-odnogo-iz-stareyshih-glyatsiologov-sodruzhestva 6734] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509012549/http://naukarus.com/fotoatlas-lednikov-nasledie-odnogo-iz-stareyshih-glyatsiologov-sodruzhestva |date=2018-05-09 }}</ref>. Кейбір суреттерді Макаревича жарияланды буклет, арналған жобасы "[https://www.urbaneecken.org/wp-content/uploads/2017/07/%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%82_28.05.2015.pdf Музыка ледника"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709035227/https://www.urbaneecken.org/wp-content/uploads/2017/07/%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%82_28.05.2015.pdf |date=2018-07-09 }}.

Басқа ғылыми қызмет жазған мемуарлары "Воспоминания об участии в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг" (қаз. 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысына қатысу туралы естеліктер) арналған әскери қатысты. 2001 жылы жазған " кітабын туралы эссе неміс өмір "[https://books.google.nl/books/about/%D0%90%D1%85_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD.html?id=Eil7PgAACAAJ&redir_esc=y Ах, Берлин]", араға бір жыл салып шығарды пысықталған нұсқасын атты Берлин көзімен саяхатшы авторлық бірлестікте өзінің қызы — Уварова, Алиса Константиновна. Эссе авторы "Жылқылар Әнұран" атты баға жетпес көмек жылқы игеруге таулы Қазақстандық шындық газеттерінде жарияланған бірінде шығарылымы "[https://elibrary.ru/title_about.asp?id=9590 Материалдар Муздықтар Зерттеулер] ".

2014 жылы жарық көрген кітабы "атты Өмір Тұйықсу мұздығының. Өткені, бүгіні және болашағы" деректер келтіріледі жарты ғасыр бақылау мұздық, оның режимін өзгерту морфометрических соғады, гидрологиялық режимі мен ішкі және сыртқы масса алмасу, сондай-ақ рекреациялық бағалау мұздан жасалған бассейнінің.

== Марапаттары ==

* екі ордені Отан соғысының II дәрежелі № 336670, 11 ақпан 1945 ж.<ref>Подвиг Народа [http://www.podvignaroda.ru/?#id=39816724&tab=navDetailManAward]</ref>; № 1757093, 6 наурыз 1985 жылы,<ref>Подвиг народа [http://www.podvignaroda.ru/?#id=1515529460&tab=navDetailManUbil]</ref>
* екі "Қызыл Жұлдыз" орденінің № 836505, 3 қыркүйек, 1944 жылдың<ref>Подвиг народа [http://www.podvignaroda.ru/?#id=32539345&tab=navDetailManAward]</ref>; № 2510201, 9 мамыр 1945 ж.<ref>Подвиг народа [http://www.podvignaroda.ru/?#id=39228343&tab=navDetailManAward]</ref>
* медаль, оның ішінде
** [[Астанаға 10 жыл (медаль)|Медаль "Астанаға 10 жыл"]] № 11719
** Мерейтойлық медаль "ерен еңбегі Үшін". Құрметіне Владимир Ильич Ленин туғанына 100 жылдығы", 10 маусым 1970 жылғы
** Медаль "1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңу үшін."
** 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70 жылдығы мерейтойлық медалі", 2 сәуір 2015 жыл<ref>[https://rus.azattyq.org/a/medal-70-let-pobedy-veterany-v-kazakhstane/26935630.html Медаль к 70-летию Победы.]</ref>
** Медаль "Кенигсбергті басып алу үшін"
** "Еңбек Ардагері"медалі, 2 желтоқсан 1983 жылғы
* Социалистік жарыстың жеңімпазы , 1973 жылғы " атынан Төралқасының және Қазсср
* Альпинист КСРО I сатысы, 1940 жыл
* Альпинист, КСРО - II сатысы, 1951 жыл
* Белгісі "Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 25 жылдығы"
* Белгісі "Майдангер"1941-1945 Жылдардағы
* Естелік белгісі "Курск шайқасына 70 жыл", Курск облысының әкімшілігі

== Библиография ==
Өзінің ғылыми және әдеби қызметі шығарып, 200-ден астам ғылыми сипаттағы жарияланымдар, монографиялар, очерктер мен кітаптар. Олардың арасында:

* ''Макаревич Константин Григорьевич. '' Исследования ледника Шокальского в Заилийском Алатау в 1951 г. — <abbr title="Москва">М.</abbr>, 1953.
* ''К. Г. Макаревич, Н Пальгов.Н., Токмагамбетов Г. А., Вилесов Е. Н., Судаков П. А., Головкин Р. Г. Денисова, Т. Я., Егорова Н.Д. '' Оледенение Заилийского Алатау. Результаты исследований по Международным Геофизическим проектам.. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Наука, 1969. — 288 с.
* ''К. Г. Макаревич, Шабанов П. Ф.'' Оценка жидкого стока из области аккумуляции Центрального Туюксуйского ледника.. — Алма-Ата: Ғылым, 1971. — 62-71 б.
* ''К. Г. Макаревич, Федулов И. Я.'' Пульсации ледника Шокальского в Заилийском Алатау.. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: ММИ вып.24, 1974. — 96-101 б.
* ''К. Г. Макаревич'' Ледник Туюксу.. — Алма-Ата: Қайнар, 1985. — 17 б.
* ''К. Г. Макаревич, Рототаева А. В.'' Современные колебания ледников Северного полушария.. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: ММИ вып.57, 1986. — 25-33 б.
* ''К. Г. Макаревич, Лю Шаохай. '' Изменение оледенения Тянь-Шаня в ХХ веке. В монографии Оледенение Тянь-Шаня. — <abbr title="Москва">М.</abbr>, 1995. — 237 (с. 189-213) с.
* ''К. Г. Макаревич'' Атлас снежно-ледовых ресурсов мира (редактор раздела «Колебания ледников», куратор по Тянь-Шаню. Карты: № 112Б «Гляциологическое районирование Тянь-Шаня» (в соавторстве); № 134Б «Колебания ледников Джунгарского Алатау» (в соавторстве); № 140 «Колебания ледников Заилийского Алатау»; № 142(а-з) «Ледник Центральный Туюксуйский» (бірлескен авторлықта).. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: ГУГК, 1997. — 392) . с.
* ''Макаревич Константин Григорьевич. '' Ах Берлин: эссе о немецкой жизни. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Готика, 2001. — 115 с. — ISBN 5783400793. — ISBN 9785783400797.

* ''Макаревич Константин Григорьевич, Уварова Алиса Константиновна. '' Берлин глазами путешественника. — Алматы: ОЛАРҒА МНиВО, 2001. — 92 
* ''Wilfried J. Hagg , Ludwig N. Braun, Vladimir N. Uvarov, Konstantin G. Makarevich.'' A comparison of three methods of mass-balance determination in the Tuyuksu glacier region, Tien Shan, Central Asia (англ.) // Journal of Glaciology. — 2004. — Vol. 50, no. 171. — P. 505—510. — DOI:10.3189/172756504781829783.
*''К. Г. Макаревич'' Методические аспекты исследований баланса массы и колебаний горных ледников. — Алматы, 2007. — 102 с.
*''К. Г. Макаревич, Касаткин, Н.Е. '' Полувековые исследования баланса массы Центрального Туюксуйского ледника в Заилийском Алатау. — Алматы, 2008. — 99-111 б.
*''К. Г. Макаревич'' Национальный атлас Республики Казахстан (раздел «Оледенение»). — Алматы, 2010. — 150 с.
*''Макаревич Константин Григорьевич. '' Воспоминания об участии в Великой Отечественной войне (1941-1945). — Алматы: "Art-fusion", 2015. — 98 с. — ISBN 978-601-06-3122-9.
*''Макаревич Константин Григорьевич. '' Жизнь, посвященная ледникам. — Алматы: "Art-fusion", 2016. — 130 б. — ISBN 978-601-278-847-1.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қазақстан альпинистері]]
[[Санат:Орал мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]]
[[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемуаршылары]]
[[Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]]
[[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:Жуков медалінің иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша жазушылар]]
[[Санат:Алматыда жерленгендер]]
[[Санат:25 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:17 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:КОКП мүшелері]]

Киікбай Мыңбайұлы Жаулин

2026-06-22T00:02:05Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Киікбай Жаулин
| Шынайы есімі =Киікбай Мыңбайұлы Жаулин
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = тамыз [[2011]]
| Басқаруын аяқтады = қазан [[2011]]
| Ізашары = [[Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов|Алтай Қазмағамбетов]]
| Ізбасары = [[Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев|Бейбіт Мамраев]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 14.04.1965
| Туған жері = [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жарқамыс ауылы]], {{туғанжері|Байғанин ауданы|Байғанин ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{Қазақстан мәслихаттарына 25 жыл медалі}}
{{!}}-
{{!}} [[Сурет: The honourable worker of education.jpg|22px|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызыметкері]] {{!!}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Киікбай Мыңбайұлы Жаулин''' ([[14 сәуір]] [[1965 жыл]], [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жарқамыс ауылы]], [[Байғанин ауданы]], [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ КСР]]) — саяси ғылымдарының докторы (2009), профессор (2011).

== Өмірбаяны ==
Жаулин Киікбай Мыңбайұлы 1965 жылдың 14 сәуірінде [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысының]] [[Байғанин ауданы]], [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жарқамыс селосында]] дүниеге келген.

1983-1990 жылдары Гурьев педагогика институтының студенті.

1984-1986 жылдары совет армия қатарында.

1990-1993 жылдары [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті]] «Саяси тарих және саяси экономика» кафедрасының оқытушысы.

1993-1994 жылдары Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Қазақстан тарихы» кафедрасының оқытушысы.

1994-1997 жылдары Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Қазақстан тарихы» кафедрасының аға оқытушысы.

1997-1998 жылдары Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің сырттай оқу факультеті деканының орынбасары.

1998-2000 жылдары Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Қазақстан тарихы» кафедрасының Доценті.

2000 жылы Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Кеден және құқық пәндері» кафедрасының меңгерушісі.

2000-2003 жылдары Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің заң факультетінің деканы.

2003 жылы Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің экономикалық болжау және басқару жөніндегі проректоры.

2003-2004 жылдары [[Ақтөбе өңірлік университеті|К. Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің]] оқу-әдістемелік жұмыстары жөніндегі проректоры.

2004-2005 жылдары Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтының оқу-әдістемелік басқармасының бастығы.

2005-2006 жылдары [[Атырау мұнай және газ университеті|Атырау мұнай және газ институтының]] өндіріс жөніндегі проректоры.

2006-2007 жылдары Гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры.

2007-2008 жылдары Атырау облыстық ішкі саясат департаменті директорының орынбасары.

2008-2009 жылдары Атырау мұнай және газ институтының «Қазақстан тарихы» кафедрасының профессоры.

25.08.2009 жылы «Қазақстан тарихы және құқық» кафедрасының меңгерушісі.

16.08.2009-10.12.2010 жылдары Атырау қаласы әкімінің орынбасары.

10.12.2010 жылы Атырау облыстық білім беру басқармасының бастығы.<ref>[https://azh.kz/kz/news/view/269 Жаулин білім басқармасына басшы болды]</ref>

13.08.2011 жылы Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Ректоры.<ref>[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/9476/ Жаулин Киікбай Мыңбайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503185953/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/9476/ |date=2021-05-03 }}</ref>

01.09.2012 жылы Атырау мұнай және газ институтының ғылыми-зерттеу орталығының директоры.

01.11.2013–06.08.2018. [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты|Атырау инженерлік-гуманитарлық институтының]] ғылым және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры.<ref>http://www.zherlester.akt.kz/kz/people/2215 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517105904/http://www.zherlester.akt.kz/kz/people/2215 |date=2021-05-17 }}</ref>

06.08.2018-25.10.2018. Маңғыстау облысының кәсіподақтар орталығы бірлестігі төрағасының орынбасары.

25.10.2018–12.12.2019. Маңғыстау облысының кәсіподақтар орталығы бірлестігінің төрағасы.

13.12.2019 бері «Маңғыстау профсервис» ЖШС-нің директоры.

== Еңбектері ==
Ғылым академиясының тарих және этнология институты жанындағы мамандандырылған кеңестің 1997 жылғы 7 мамырдағы шешімімен тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді. Диссертация тақырыбы «Батыс Қазақстандағы шаруа қожалықтарын ұжымдастыру және 1932-33 жылдардағы ашаршылық».

1998 жылы Жоғарғы аттестациялық комиссияның шешімімен доцент атағы берілді.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылу комитетінің 2009 жылғы 29 сәуірдегі шешімімен саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. Диссертация тақырыбы «Саяси жаңару — Қазақстан Республикасының тұрақты дамуының кепілі: саяси талдау».

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің 2011 жылы 11 сәуірдегі шешімімен саясаттану мамандығы бойынша профессор ғылыми атағы берілді.

Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясының академигі атағы мамыр айында, 2019 жылы берілді.

200-ге тарта мақалалары, 4 монографиялық еңбегі және 3 оқу-әдістемелік құралдары жарық көрді.

== Марапаттары ==
«Қазақстан мұнайына 100 жыл» төс белгісімен (2000), Атырау облысы әкімінің Құрмет грамотасымен (2001), «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен (2001), Ұстаздық қызметінде білім беру мен ғылым саласындағы еңбегі мен жетістігі үшін «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің кұрметті қызметкері» төс белгісімен (2005), Қазақстан Республикасы Президентінің Алғыс хатына ие болды (2005), «Отан» ХДП-сы Орталық аппаратының Құрмет грамотасымен (2006), Атырау облысы әкімінің Алғыс хатымен (2008), «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл» мерекелік медалімен (2014),
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігінің «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісімен (2015),
Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Құрмет грамотасымен (2015), «Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының дамуына қосқан үлесі үшін» мерекелік медалімен (2016), Атырау облысының «Жыл үздігі – 2017», Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігінің «Жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін Ы. Алтынсарин» медалімен (2018), Маңғыстау облысы әкімінің «Алғыс хатымен» (2018), «Қазақстан мәслихаттарына 25 жыл» мерекелік медалімен (2019), «Қазақстан Республикасы Кәсіподақтарға сіңірген еңбегі үшін» медалімен (2019), Маңғыстау облыстық мәслихатының Құрмет грамотасымен (2019), «Ұлт қайраткері» атағы беріліп төс белгісімен (2020) марапатталды.

== Сілтемелер ==

[[Санат:Саяси ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]]
[[Санат:Профессорлар]]

Ким Ён Сам

2026-06-21T22:37:10Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = президент
| Қазақша есімі = Ким Ёң Сам
| Шынайы есімі = 김영삼 金泳三
| Суреті = Kim Young Sam 1996.png
| Атауы =
| Сурет ені =
| Елтаңба =
| Елтаңба атауы =
| Елтаңба ені =
| Титулы = 14-ші [[Корея Республикасының президенті]]
| Лақап аты =
| Ту = Flag of the President of South Korea.svg
| Басқара бастады = [[25 ақпан]] [[1993]]
| Басқаруын аяқтады = [[24 ақпан]] [[1998]]
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Но Дэ У]]
| Ізбасары = [[Ким Дэ Чжун]]
| Бірігіп басқарушы1 =
| Бірігіп басқарушы1Басқара бастады =
| Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады =
| Премьер =
| Вице-президент =
| Президент =
| Монарх =
| Губернатор =
| Вице-губернатор =
| Түсініктемелер =
| Діні = [[Христиандық]]
| Туған күні = 20.12.1927
| Туған жері = [[Geoje]], [[Kyong sang-Намдо|Kyong sang-нандо]], [[Корея]], [[Жапон империясы]]
| Қайтыс болған күні = 22.11.2015
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Династия =
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Ғылыми аясы =
| Жұмыс істеген орны =
| Партиясы = [[Демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Демократиялық партия]]
| Қызметі =
| Мамандығы =
| Білімі = [[Конгук университеті]]
| Ғылыми дәрежесі =
| Марапаттары =
| Қолтаңбасы =
| Монограммасы =
| Сайты =
| Commons =
}}
{{Корейше есім
|ені =
|хангыль = 김영삼
|ханча = 金泳三
|Маккьюна — Райшауэр романизациялануы = Kim Young-sam
|Корей тілінің жаңа романизациалануы = Gim Yeong-sam
}}
'''Ким Ёң Сам''' ({{lang-ko|김영삼}}, 金泳三; [[20 желтоқсан]] [[1927]] — [[22 қараша]] [[2015]]) — [[Корея Республикасы]]ның саясаткері, 14-ші президенті.

== Мақалалары ==
* [http://100.daum.net/encyclopedia/view.do?docid=b03g1753a Ким Ён Сам]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{lang-ko|}}
* [http://www.kysarchives.or.kr/ Kim Young-sam Memorial museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122184918/http://www.kysarchives.or.kr/ |date=2015-11-22 }} {{lang-ko|}}
* [http://www.rokps.or.kr/profile_result_ok.asp?num=543 Ким Ён Сам]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122184907/http://www.rokps.or.kr/profile_result_ok.asp?num=543 |date=2015-11-22 }} {{lang-ko|}}
* [http://www.nndb.com/people/462/000111129 N.N.D.b. (Notable Names Database) - Kim Young-sam] {{en}}
* [http://www.britannica.com/ebi/article-9311995 Ким Ён Сам] {{lang-ko|}}
* [http://www.kyscd.org/ Kim Young-sam Memorial museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726093946/http://www.kyscd.org/ |date=2011-07-26 }} {{lang-ko|}}

{{бастама}}
{{Commonscat|Kim Young-sam}}
{{Оңтүстік Корея Президенттері|[[Ро Дэ У]]|[[Ким Дэ Чжун]]|[[25 ақпан]] [[1993]] — [[24 ақпан]] [[1998]]|14-ші}}

[[Санат:Оңтүстік Корея саясаткерлері]]
[[Санат:Оңтүстік Корея президенттері]]

Кепсек

2026-06-21T20:53:40Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{taxobox
|name = ''Кепсек''
|image = Conringia orientalis eF.jpg
|image_caption = ''[[Conringia orientalis]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Rosids]]
|ordo = [[Brassicales]]
|familia = [[Brassicaceae]]
|genus = '''''Conringia'''''
|genus_authority = [[Lorenz Heister|Heister]] ex [[Fabr.]]

|}}
'''Кепсек''', [[конрингия]] (Conringia) – [[орамжапырақтар тұқымдасы|орамжапырақтар]] тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. [[Қазақстан]]да құмды жерлердегі өзендердің жағасында, құрғақ далалық аймақтарда, [[егістік]] жерлерде өсетін 3 түрі белгілі, соның ішінде жиі кездесетіні – ''шығыс Кепсегі'' (С. оrientalis). Кейде бұл түрді ''шытыр'' деп те атайды. Биіктігі 25 – 60 см, көкшіл, жалаң [[өсімдік]]. Сабақ түбіндегі жапырақтары жұмыртқа тәрізді, үшкір қысқарып келген. Сабақ бойындағылары [[эллипс]] немесе ұзынша жұмыртқа тәрізді. Тостағанша жапырақшалары таспаға ұқсас ұзын, күлтелері сарғыш түсті, әрең көрінетін жүйкелері бар. Гүлдері қалқанша гүлшоғырына топталған. [[Маусым]] – [[тамыз]] айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – 4 қырлы бұршаққын, оның ұзындығы 6 – 12 см, ені 2,5 см-дей. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, сарғыш қоңыр түсті, қысқа да жуан қылтанақтары болады. [[Шығыс Кепсегі]]нің тұқымының құрамында май көп, ал жас бұтағын кейбір жерлерде көкөніс ретінде тағамға пайдаланады.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
==Сілтемелер==
*[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2240,2400 Jepson Manual Treatment]
*[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CONRI USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306190019/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CONRI |date=2012-03-06 }}

{{wikify}}
[[Санат:Орамжапырақтар]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
{{stub}}

Исламабад

2026-06-21T03:44:33Z

InternetArchiveBot: Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Исламабад
|шынайы атауы = {{lang-ur|اسلام آباد}} {{lang-en|Islamabad}}
|сурет = {{Фотомонтаж
| photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg
| photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG
| photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg
| photo3a =
| photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg
| photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg
| size = 250
| position = center}}
|жағдайы = Астана
|ел = Пәкістан
|елтаңба =
|ту = Proposed Flag of Islamabad Capital Territory.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 40|lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg = 73|lon_min = 10|lon_sec =
|CoordAddon = type:city(530000)_region:PK
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Пәкістанның әкімішілік бөлінісі{{!}}ФАА
|аймағы = Федералдық астаналық аймақ (Пәкістан){{!}}Федералдық астаналық аймақ
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = губернаторы
|басшысы = Шейх Ансар Азиз
|құрылған уақыты = 1960
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 851,5
|биiктiктiң түрi = 507
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 2 006 572<ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|author=|website=Пакистанское бюро статистики|date=|publisher=|lang=en|accessdate=2018-07-07}}</ref>
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы = 2356,51
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +5
|DST =
|телефон коды = +92 51
|пошта индексі = 44000
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Islamabad
|сайты = https://web.archive.org/web/20081122033707/http://www.islamabad.gov.pk/
|сайт тілі =
}}
'''Исламабад''' ({{lang-ur|اسلام آباد}}, {{lang-en|Islamabad}}) — Пәкістан астанасы, әрі оныншы ең ірі қаласы. Қала жұрты 1951жылғы 100,000нан <ref>http://www.spdc.org.pk/pubs/rr/rr25.pdf{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2009 жылы 1.21 миллионға жетті .<ref name="cda.gov.pk">http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/news.asp?var=27 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717202026/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/news.asp?var=27 |date=2011-07-17 }}</ref><ref name="dawn.com/wps">http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/editorial/poor-police-performance-460{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қала маңы 4.5 миллион жұртымен елдегі үшінші ірі метрополитен аймағын құрады.<ref name="ses">{{cite web | last = Frantzeskakis | first = J. M. | title = Islamabad, a town planning example for a sustainable city | url = http://www.ses.gr/docs/edeltia/elvima139_Islamabad_Skiathos.pdf}}</ref>

Исламабад [[Потоһар үстірті]]нде елдің солтүстігінде орналасқан, [[Исламабад астана аймағы]]нда. Бұл аймақ тарихи [[Пунжаб (Пәкістан)|Пунжаб]] пен [[Khyber Pakhtunkhwa]] [[Маргалла жоталары|Маргалла өткелі]] құрамдас бөлігі болып сол екі аймақты қосатын торабы болған.<ref name="Islamabadnet">{{cite web| title = Islamabad| publisher=Islamabad.net | url = http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm }}</ref> Қала 1960шы жылдары [[Карачи]]ды алмастыратын Пәкістан астанасы ретінде салын бастады.

Исламабад әр түрлі секторлар мен аймақтарға бөлінетін ұқыпты құрылымды қала. Ол 2008 жылы [[Жаһандық қала|Гамма әлемдік қаласы]] деп танылды.<ref>{{cite web| title =The World According to GaWC 2008| publisher=Globalization and World Cities(GaWC)| url =http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Қалада [[Файсал мешіті]], Оңтүстік Азиядағы ең ірі әрі әлемдегі алтыншы ірі мешіт бар.

Исламабад тұрғындары сауаттылығы Пәкістан бойынша ең жоғары<ref name="statpak.gov.pk">http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113174308/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |date=2010-11-13 }}</ref> және қалада елдің жоғары деңгейлі [[Quaid-i-Azam University]], [[Инжиниринг және қолданбалы ғылымдар Пәкістан институты]] және [[Ұлттық ғылым және технология университеті]] сияқты жоғарғы оқу орындары орналасқан.<ref name="university Rankings">[http://hec.gov.pk/QALI/Others_QALI/Ranking_Universities.html@129 Higher Education of Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722000000/http://hec.gov.pk/QALI/Others_QALI/Ranking_Universities.html@129 |date=2011-07-22 }}{{dead link}}</ref> Қаладағы [[Allama Iqbal ашық университеті]] әлемдегі ең ірі университетредің бірі.<ref name="aiou">{{cite web|url=http://aiou.edu.pk/SalientFeatures.asp |title=Salient Features |publisher=Aiou.edu.pk |accessdate=2 маусым 2010}}{{Failed verification|date=March 2011}}</ref>

=== Тарихы ===
[[Сурет:Pharwala Fort.JPG|thumb|left|upright|200px|15th century [[Pharwala|Pharwala Fort]] beside the [[Swaan River]]]]
[[Сурет:Rawat Fort Main gate.JPG|thumb|left|upright|200px|[[Rawat Fort]], built by the [[Gakhars]] in the 16th century]]

[[Потхобар үстірті]]нде орналасқан [[Исламабад астана аймағы]] Азиядағы адамзат қоныстанған көне орындардың бірі саналады.<ref name="Pakistan net">{{cite web | title=Islamabad history| author=Pakistan.net|url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm}}</ref> Жастары 100,000-нан 500,000 жыл болатын әлемге белгілі ерте Тас дәуірінің артефакттары осы үстіртте табылған.

== Бауырлас қалалар ==
{| class="wikitable" border="1" style="font-size:100%; background:#FFFFEF; float:left;"
|-
! Ел!! Орны !!Қала !! Уақыттан бері
|-
| {{Flagicon|PRC}} [[Қытай]] ||[[Beijing Municipality]] ||[[Бейжің]] || 8 Oct 1993<ref>^ Beijing International-Official website. [http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/ "Sister cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526165739/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/ |date=2010-05-26 }}.</ref>
|-
| {{Flagicon|Italy}} [[Италия]] || [[Venetian Province]] || [[Венеция]] || 1960
|-
| {{Flagicon|Turkey}} [[Түкрия]] || [[Ankara Province]] || [[Анкара]] || 1982<ref>^ Greater Municipality of Ankara. [http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx "Sister Cities Of Ankara"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx |date=2010-07-05 }}.</ref>
|-
| {{Flagicon|Jordan}} [[Йордания]] || [[Levant]] || [[Амман]] || Наурыз 19 1989<ref>Greater Amman Municipality-Official website. [http://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp "Twin city agreements"]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>
|-
| {{Flagicon|South Korea}} [[Оңтүстік Корея]] || [[Gyeonggi-do]] || [[Сеул]] || 7 қараша 2008<ref>Fazal Sher – Daily Times. [https://web.archive.org/web/20120611055858/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2 "Islamabad, Seoul to be made sister cities"]</ref>
|-
| {{Flagicon| Spain}} [[Испания]] || [[Iberian Peninsula]] || [[Мабрид]] || Маусымның 5 2010
|-
| {{Flagicon|Indonesia}} [[Индонезия]] || [[Southeast Asia]] || [[Жакарта]] || 1984. 2010 қайта басталды<ref>https://web.archive.org/web/20120611055448/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2</ref>
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{уики}}

{{Азия елордалары}}

[[Санат:Пәкістан қалалары]]
[[Санат:Көшірілген елордалар]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Исламабад]]

Измир

2026-06-20T23:57:52Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Елді мекен
|статусы=Қала
|климаты=[[Субтропиктер|Субтропикалық]]
|ортаққордағы санаты=İzmir
|автомобиль коды=35
|пошта индекстері=35XXX
|телефон коды=+90 232
|ресми тілі=Түрік тілі
|этнохороним=Измирдықтар
|конфессионалдық құрамы=[[Мұсылман]]дар
|ұлттық құрамы=[[Түріктер]]
|тығыздығы=369,5
|санақ жылы=2020
|тұрғыны=4 394 694
|DST=бар
|уақыт белдеуі=+3
|орталығының биiктігі=25
|қазақша атауы=Измир
|биiктiктiң түрi=Биіктігі Нум
|жер аумағы=11 891
|құрылған уақыты=Б. з. д. 3-мыңжылдықта
|lon_min=9
|lon_deg=27
|lat_min=26
|lat_deg=38
|басшысы=Түніш Сойер
|басшының түрi=Уәли
|аймағы=Измир
|аймақ түрі=Түркияның әкімшілік бөлінуі{{!}}Ил
|сурет={{Фотомонтаж
|photo1a = Izmir Konak Square.jpg
|photo2a = Asansor ust kisim.JPG
|photo2b = Izmir Agora.JPG
|photo3a = Celsus-Bibliothek2.jpg
|photo3b = Pergamon - 04.jpg
|photo4a =
|photo4b = Foça pictures 10.jpg
|spacing = 2
|position = center
|color_border = white
|color = white
|size = 266
|foot_montage = '''Жоғарыдан төменге:''' Сарай алаңы және Сағат мұнарасы,
Тарихи лифт, Агора Измир,
Эфестегі Цельсий кітапханасы, Пергамон,
Фоча
}}|ел=Түркия|шынайы атауы={{Lang-tr|İzmir}}|сайты=https://www.izmir.bel.tr/ 
https://www.izmir.gov.tr/}}

'''Измир''' ({{lang-tr|Izmir}} екінші атауы Смирина, {{lang-el|Σμύρνη}}) — [[Түркия]]ның батысында, Измир шығанағының жағалауындағы қала. Измир кішкентай таулы төбешіктермен қоршалған. Халық саны (2005 жылы, 3,5 миллион адам) бойынша Түркиядағы үшінші орында тұрған және [[Ыстанбұл|Ыстамбұлдан]] кейінгі екінші үлкен портты қала. Измир елінің әкімшілік орталығы, [[Жерорта теңізі]]нің су алабындағы ең көне қала, Түркия Республикасының маңызды өнеркәсіп және мәдени орталығы. Измир (Смирина) – [[Гомер]]дің отаны болып атануға үміткер қалалардың қатарында.<ref>[https://web.archive.org/web/20140714224351/http://www.highbeam.com/doc/1P1-105267721.html STEWART LECTURE ON SMYRNA MASSACRE DEEPENS UNDERSTANDING OF SPILEOS SCOTT’S BLOODLINES ART INSTALLATION AT ALMA]</ref><ref>[http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8598630.html AT FULLER, LITTLE-KNOWN HORRORS OF SMYRNA COME TO LIFE]</ref><ref>[https://archive.is/20130103063026/www.highbeam.com/doc/1P1-18844569.html Author Marjorie Dobkin talks at Brown U. about the burning of Smyrna]
</ref>
[[Сурет:Izmir panorama from Kadifekale.jpg|нобай|center|1000px|<center>Измирдің панорамасы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Turkey-stub}}

[[Санат:Түркия қалалары]]

Игорь Оттович Кистер

2026-06-20T23:16:21Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{футболшы
|есімі = Игорь Оттович Кистер
|туған күні = 10.06.1965
|азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} {{байрақ|Қазақстан}}
|қазіргі клуб = карьерасын аяқтады
|позиция =
|бойы = 182
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1982—1988|{{ту|КСРО}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Актюбинец]]|111 (4)
|1988—1989|{{ту|КСРО}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|11 (0)
|1990—1997|{{ту|КСРО}}{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|223 (11)
|1997|{{аренда}} {{ту|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар-Харрикейн]]|11 (1)
|1998|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат-СОФК]]|3 (0)
|2000|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе-Ленто]]|8 (1)
}}
}}
'''Игорь Оттович Кистер''' (10 маусым 1965 жыл, [[Ақтөбе облысы]]) — КСРО-лық және қазақстандық футболшы, қорғаушы.

== Карьерасы ==

=== Футболшы ===
1983 жылы КСРО екінші лигасындағы "[[Ақтөбе (футбол клубы)|Актюбинец]]" клубында кәсіпқой карьерасын бастады. Тұңғыш ойынын сол жылы 10 тамызда "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Тракторға]]" қарсы өткізді. Бұл ойында ақтөбеліктер 0:1 есебімен ұтылып қалды.

1988 жылы "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" клубына ауысты, [[Футболдан КСРО чемпионаты 1988|КСРО жоғары лигасындағы]] тұңғыш ойынын 9 тамызда "[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенитке]]" қарсы өткізді, Бұл матчта Кистер 90 минут толық ойнады, ал ойын 1:1 есебімен тең аяқталды.

Маусым қорытындысында "Қайрат" бірінші лигаға түсіп қалды, бірақ [[КСРО футбол федерациялары кубогы|КСРО футбол федерациялары кубогында]] топ жарды. Бұл турнирде Кистер төрт кездесуде алаңға шықты, Мәскеудің "[[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|Динамосының]]" қақпасына ойын тағдырын шешкен жалғыз голды соқты.

1989 жылы бірінші лигада ойнаған "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" сапында төрт кездесуде ғана алаңға шықты. Маусым ортасында "Ақтөбеге" қайта оралды.

1997 жылы "[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсарға]]" жалға берілді.

1998 жылы тоғыз жылдық үзілістен соң бірінші лигаға түсіп қалған "Қайратта" ойнады.

2000 жылы "Ақтөбеде" ойнап, карьерасын аяқтады.

=== Кейінгі карьерасы ===
Кейін төрешілікпен айналысты, ал 2003 жылы ФИФА дәрежесіндегі төреші мәртебесін алды.

2014 жылы "Ақтөбе" клубының бапкер көмекшісі қызметін атқарды. 2011-12 және 2018 жылдары клуб басшысы қызметіне тағайындалды. 2013 жылдан бері клубтың спорттық директоры<ref>https://historyfootball.ru/kister-igor-ottovich-sssr-kazaxstan/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109000952/https://historyfootball.ru/kister-igor-ottovich-sssr-kazaxstan/ |date=2021-01-09 }}</ref>.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
*[https://footballfacts.ru/person/games/20148-kisterigorottovich Статистикасы]
{{бастама}}
[[Санат:КСРО футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Футбол төрешілері]]
[[Санат:Қазақстан футбол төрешілері]]

Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев

2026-06-20T07:40:30Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қарағанды мемлекеттік университеті|Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің]] ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1991]]
| Басқаруын аяқтады = [[2003]]
| Ізашары = [[Айтқожа Биғалиұлы Биғалиев|Айтқожа Биғалиев]]
| Ізбасары = [[Еркін Кинаятұлы Көбеев|Еркін Көбеев]]
| Титулы_2 = [[Атырау педагогикалық институты]]ның ректоры
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = [[1986]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[1991]]
| Ізашары_2 = [[Нәжіман Разахұлы Күнхожаев|Нәжіман Күнхожаев]]
| Ізбасары_2 = [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]]
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 27.07.1938
| Туған жері = [[Ақсу-Аюлы]], {{туғанжері|Шет ауданы|Шет ауданында}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні = 30.11.2007
| Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Парасат ордені}} {{!!}} {{Тың жерлерді игергені үшін медалі}} {{!!}} {{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}} {{!!}} {{Астана медалі}}
{{!}}-
{{!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР Конституциясына 10 жыл}}
{{!}}-
{{!}} [[Сурет: The honourable worker of education.jpg|22px|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызыметкері]]
{{!}}}
| Сайты =
}}
'''Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев''' ([[27 шілде]] [[1938]], [[Ақсу-Аюлы]], [[Шет ауданы]], [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ КСР]] - [[30 қараша]] [[2007]], [[Қарағанды]]) — ғалым-физик, техника ғылымының докторы (1996), профессор (1990), Халықаралық Жоғары мектеп ғылым академиясының академигі (1997), Университет ректорларының халықаралық ассоциациясының мүшесі (1996), Орталық Қазақстан жоғары оқу орындары ректорлары аймақтық кеңесінің төрағасы (1996).

== Өмірбаяны ==
Ақылбаев Жамбыл Сәулебекұлы 1938 жылы 27 шілдеде [[Қарағанды облысы]], [[Шет ауданы]], [[Ақсу-Аюлы]] ауылында дүниеге келген.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Арғын тайпасы, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руының]] [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]] бұтағынан шыққан.

1950-1960 жылдары Қарағанды облысы, Шет ауданы, Ақсу-Аюлы селосы орта мектебінде оқыған.

1960-1965 жылдары [[Қарағанды педагогика институты|Қарағанды Мемлекеттік педагогика институты]] физика – математика факультеті, физика және жалпы техникалық мамандығы бойынша оқыған.

1965-1968 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінің]] аспирантурасын бітірген.

1960-1963 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында, кейін 1972 жылдан [[Қарағанды мемлекеттік университеті|Қарағанды Мемлекеттік университетінде]] стажер-зерттеуші, оқытушы.

1963-1986 жылдары кафедра меңгерушісі, деканның орынбасары, физика факультетінің деканы, университеттің ғылыми жұмыстар жөніндегі және оқу ісі жөніндегі проректор қызметін атқарған.

1986-1991 жылдары [[Атырау педагогикалық институты]]ның ректоры қызметтерін атқарды.<ref>[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/311/ АҚЫЛБАЕВ ЖАМБЫЛ СӘУЛЕБЕКҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210519123631/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/311/ |date=2021-05-19 }}</ref>

1991-2004 жылдары Е. А. Бөкетов атындағы [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің ректоры болған.

2005 жылдың ақпан айында оның бастамасымен «Академик Ж.С.Ақылбаев атындағы Балқаш өзекті білім беру колледжі» құрылды.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің, Қарағанды, Гурьев қалаларының облыстық кеңесінің халық депутаты болды.

2015 жылы Шет ауданы Ақсу-Аюлы ауылында мектеп-гимназиясына есімі берілді.

== Қоғамдық жұмыс ==
1993-94 жылдары 12-шақырылған ҚР Жоғарғы Кеңесінің [[депутат]]ы.

== Еңбектері ==
Физика-математика ғылымдары кандидаты (1970), техника ғылымдарының докторы (1996), академик.

70-тен астам ғылыми және ғылыми әдістемелік жұмыстардың авторы, өнер табысы үшін 10-ға жуық авторлық куәлік алған. Негізгі ғылыми еңбектері денелердің [[гидроаэродинамика]]сы мен жылу алмасуы мәселелеріне арналған. Ақылбаевтың қатысуымен ұшатын аппараттардың [[аэродинамика]]лық өңдеуін өлшеудің жаңа технологиясы жасалды, ол Орталық аэрогидродинамикалық институтпен бірлескен зерттеулерде колданылды.

== Марапаттары ==
«Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін» медалі (1957), «КСРО білім саласындағы үздік жетістіктері үшін» төс белгісі (1982), «Жігерлі еңбегі үшін» Бүкілодақтық «Білім» қоғамы басқармасының марапаты (1983), «Еңбек ардагері» медалі (1985), «Астана» медалі (1998), «Парасат» ордені (1998), «Еңбектегі жетістіктері үшін» Жоғары мектеп халықаралық ғылым академиясының медалі (2001), «ҚР Тәуелсіздігіне 10 жыл» (2002), «Жоғары мектеп алдындағы қызметі үшін» ЖМ ХҒА медалі (2002), «ҚР білімінің құрметті қызметкері» белгісі (2002), «Россия жаратылыстану академиясының академик П.Л.Капица атындағы» медалі (2003), А.Байтұрсынов атындағы алтын медаль және ҚР Жоғары оқу орындары ассоциациясының «10 жылдықтың үздік ректоры» медалі (2004), «Қазақстан Конституциясының 10 жылдығы» медалі (2005), Монғол Халық Республикасының «Даңқ жұлдызы» ордені (2006), Шет ауданының құрметті азаматы, Қарағанды қаласының Құрметті азаматы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Шет ауданы тұлғалары]]

Жайық

2026-06-20T06:49:48Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Өзен
|атауы = Жайық
|шынайы атауы =
|сурет = Ural river.jpg
|сурет ені =
|сурет атауы =
|карта = Ural_river_basin.png
|карта ені =
|карта атауы = Жайық бассейні
|ұзындығы = 2428
|су алабының ауданы = 237 000
|су алабы = [[Каспий теңізі]]
|өзендердің су алабы =
|су шығыны = 400
|өлшеу орны =
|бастауы = [[Орал таулары]]
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі = 760
|s_lat_dir = N |s_lat_deg = 54 |s_lat_min = 42 |s_lat_sec = 10
|s_lon_dir = E |s_lon_deg = 59 |s_lon_min = 25 |s_lon_sec = 05
|сағасы = [[Каспий теңізі]]
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі =
|m_lat_dir = N |m_lat_deg = 46 |m_lat_min = 53 |m_lat_sec = 02
|m_lon_dir = E |m_lon_deg = 51 |m_lon_min = 37 |m_lon_sec = 01
|еңістігі =
|ел = {{Байрақ|Қазақстан}} {{Байрақ|Ресей}}
|аймақ = [[Орынбор облысы]], [[Башқұртстан]], [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Атырау облысы]]
|ортаққордағы санаты = Ural River
}}
{{мағына|Жайық (айрық)}}
'''Жайық''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] ([[Башқұртстан]], [[Челябі облысы|Челябі]], [[Орынбор облысы|Орынбор]] облыстары) мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] ([[Атырау облысы|Атырау]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] облыстары) жеріндегі өзен. Өзен [[Еуропа]] мен [[Азия]] дүние бөліктерін бөлуші [[Орал таулары]]нан бірге шекара болып есептеледі. Жалпы ұзындығы 2428 км, су жиналатын алабының ауданы 237 мың км2, Қазақстан жеріндегі ұзындығы 1084 км.

== Бастауы ==
[[Орал таулары|Орал тауы]]ның оңтүстік сілемдері (Орал-Тау жотасы) теңіз деңгейінен 640 м биіктігінен басталып, [[Атырау]] қаласы орналасқан [[Каспий теңізі]]нің бөлігіне құяды. Жайық өзені Оңтүстік Оралдың шығыс беткейін бойлай тар аңғармен ағып, Верхнеуральск қаласынан төмен қарай жазықпен ағады. Магнитогорск металлургия комбинатын сумен қамтамасыз ету үшін қала маңында бөген салған. Бөгеннен төмен қарай өзеннің жағасы жарқабақ, арасында қайраңдар бар. Ресей жеріндегі [[Жаманқала|Орск]] қаласына дейінгі бөлігінде Жайыққа оң жағынан Таналық, сол жағынан Ор салары құяды. Орск қаласынан төменде өзен батысқа бұрылып, Губерли шатқалымен (ұзындығы 45 км) өтеді. Жазық даламен ағатын тұсында сол жағынан [[Елек]] өзені құяды. Жайыққа оң жағынан Кіші Қызыл, Үлкен Қызыл, Сакмар, Таналық, [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]]; сол жағынан Шыңғырлау, Гүбірлі, Үлкен Қараған, Сүйіндік, Құмақ, Ор, Елек, Барбастау салалары құяды. Орал қаласынан төменгі бөлігінде Жайықтың аңғары тағы да кеңейіп, жайылмасы тармақталады. Қаладан өткенен кейін өзенге Көшім бөгені салынып, [[Жайық-Көшім суғару-суландыру жүйесі]] тартылған. Жайықтың 80%-і қар суымен толығады.

== Сөз төркіні ==
Бұл атаудың шығу, пайда болу тарихымен мән-мағынасы жайлы әртүрлі жорамалдар бар. Өзеннің Жайық атауы 1775 жылға дейін қолданылған. Өзен атының өзгеруіне 1773 жылғы 17 қыркүйекте Гурьев қаласының маңындағы орыс-казактарының көтерілісі себеп болды. Жайық қалашығынан басталған бұл жорықты Е.Пугачев пен Зарубин басқарды.

Екатерина ІІ жарлығы бойынша (Е.Пугачев көтерілісін халық жадынан өшіру мақсатымен) Орал деп атады. Ал жергілікті халық оны Жайық, Ақжайық деп те атайды.

Ол туралы біздің дәуірімізге дейінгі грек ғалымдары еңбектерінде мағлұмат берілген. [[Клавдий Птолемей]]дің «География» атты еңбегінде «Дайкс » деп аталса, ортағасырлық саяхатшы, араб ғалымдары Ахмед ибн Фадланның жазбаларында ''Джаих'' деп аталған.

* Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В.Бартольд]]: «Птоломей заманында Волга өзенінің аты фин тілінде ''Ра-Урал'', ал түркі тілдерінде ''Даикс (Яик)''» атымен белгілі болған, -деп жазды.
* Көрнекті түріктанушы [[Николай Александрович Баскаков|Н.А.Баскаков]] Жайық топонимінің алғашқы даих нұсқасы алтай тілінің куман диалектісінде: «''Даиқ'' – өзен тасқыны» мәнін білдіреді деп жазды.
* Ғалым топономист [[Айтым Әбдірахманов|А.Әбдірахманов]] сөз түбірі – ''жай, жаю, жайылу'' етістігінің де түп төркіні осы сөзден шығады, осыған –''ық'' жұрнағы қосылып «Жайық» гидронимі жасалған деген пікір айтқан.<ref>Жер-су атаулары (этимологиялық анықтамалық) «Өнер» баспасы, Алматы 2011 ISBN 978-601-209-161-8</ref><ref>{{кітап|авторы=Жүнісов Дүйсен|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өзен-көл атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Қазақстан"|жыл=1991|томы= |беттері=|барлық беті=45|сериясы= |isbn=5-615-00842-2|тиражы= }}</ref>

== Гидрологиясы ==
Орал тау жотасынан басталып, жоғарғы бөлігінде Оңтүстік Оралдың шығыс беткейін бойлай тар аңғармен ағып, Верхнеуральск қаласынан төмен қарай жазықпен ағады. Магнитогорск металлургия комбинатын сумен қамтамасыз ету үшін қала маңында бөген салынған. Бөгеннен төмен қарай өзеннің жағасы жарқабақ, арнасында қайраңдар бар.
Суды жинау көлемі – 220 мың км2 . Өзен ағысының маусымдық және көпжылдық өзгерістері Жайық алабының табиғи геожүйелік тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Ағыс режимінің ауытқуы жайылма–арна–атырау жүйесінің өзара байланысын айқындап, су деңгейінің төмендеуі немесе көтерілуі экожүйелердің күйіне және биологиялық өнімділікке ықпал етеді. Су сақтағыш, алқап, арна сипаттары бойынша Жайық өзенін 3-ке бөледі (ағыстар): жоғарғы, орта және төменгі.

[[Орал]] қаласынан төменгі бөлігінде Жайықтың аңғары тағы да кеңейіп, жайылмасы тармақталады. Қаладан өткеннен кейін өзенге Көшім бөгені салынып, [[Жайық-Көшім суғару-суландыру жүйесі]] тартылған. Жайық көбіне қар суымен (80%) толығады. Су тасу кезінде орта ағысы тұсында арнасы 10 км-ге, ал атырауында бірнеше ондаған км-ге дейін жайылады. Өзен жоғарғы ағысында – [[қараша]]ның басында, орта, төменгі бөлігінде қарашаның аяғында қатып, мұзының еруі төменгі бөлігінде [[наурыз]]дың аяғында басталып, жоғарғы бөлігінде [[сәуір]]дің ортасына дейін созылады. Өзеннен [[бекіре]], [[шоқыр]], [[майшабақ]], [[көксерке]], Каспий қаракөзі, [[табан балық]], [[сазан]], жайын ауланады. Жайықтың бойында орналасқан Ресей қалалары: Верхнеуральск, Магнитогорск, Орск, Новотроицк, Орынбор, Қазақстан қалалары: Орал (кеме қатынасы басталатын жер), Атырау. Еуропа мен Азияның шартты шекарасы Жайық өзені бойымен өтеді.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – [[Алматы]], Мектеп, 2002.</ref>

== Салалары ==
Ресей жеріндегі Орск қаласына дейінгі бөлігінде Жайыққа оң жағынан Таналық , сол жағынан [[Ор]] салалары құяды. Орск қаласынан төменде өзен батысқа бұрылып, Губерли шатқалымен (ұзындығы 45 км) өтеді. Жазық даламен ағатын тұсында сол жағынан [[Елек]] өзені құяды. Жайыққа оң жағынан Кіші Қызыл, [[Үлкен Қызыл]], [[Сақмар]], [[Гүбірлі (өзен)|Гүбірлі]], [[Таналық]], [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]]; сол жағынан [[Шыңғырлау]], [[Гүмбей]], Үлкен Қараған, [[Сүйіндік (өзен)|Сүйіндік]], [[Үлкен Құмақ]], Ор, Елек, [[Барбастау]] салалары құяды.
Орта ағысында Жайык 30-ға жуық салаларын қабылдайды. Төменгі жағындағы шөлейт өңірде салалары азайып,көпшілігі жаз айларында тартылып қалады. Бастауынан сағасына қарай ірі салалары: Таналық, Ор. Сақмар, Елек, Шаған, Өлеңті, Бұлдырты. Қалдығайты тармактары: Кошім, Бағырлай, Бақсай.<ref>{{кітап|авторы=Қ.Жүсіп және т.б.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының жер-су атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау|баспасы="Ағатай"|жыл=1991|томы= |беттері=|барлық беті=200|сериясы= |isbn=978-601-7018-36-8 |тиражы= }}</ref>

Төменде Жайық өзенінің салалары көрсетілген:<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1600074</ref><ref>http://textual.ru/gvr/index.php?card=186324</ref>
{| class="wikitable"
|-
! Өзендер !! Ұзындығы !! Шекарасы !! Өзендер !! Ұзындығы !! Шекарасы
|-
| Ақсай || 110 ||Атырау облысы || Аксакалка|| 18 ||Орынбор облысы
|-
| Алабайталка || 12 || Орынбор облысы|| Алимбет || 45 || Орынбор облысы
|-
| [[Бағырлай]] || 239 ||Б.Қазақстан, Атырау обл.|| Бақсай || 106 || Атырау облысы
|-
| Барал|| 21 || Башқұртстан|| [[Барбастау]] || 45|| Батыс Қазақстан облысы
|-
| Бердянка || 65|| Орынбор облысы || Бирся|| 30 || Башқұртстан
|-
| Бурлы|| 37|| Орынбор облысы|| Бурля||29 || Орынбор облысы
|-
| Буртя || 95 ||Орынбор облысы || Греховка || 10 || Челябі облысы
|-
| Губерля || 111|| Орынбор облысы || Гумбейка|| 202||Башқұртстан, Челябі, Орынбор обл.
|-
| Донгуз || 95 || Орынбор облысы || [[Елек]] || 623 || Орынбор, Батыс Қазақстан обл.
|-
| Елшанка || 40 ||Орынбор облысы || Елшань|| 11 || Челябі облысы, Башқұртстан
|-
| Жоғарғы Гусиха || 23|| Челябі, Орынбор обл.|| Зингейка || 102 || Челябі облысы
|-
| Иртек || 134 || Орынбор облысы || Каралга || 21 || Орынбор облысы
|-
| Каранъелга || 13 ||Башқұртстан || Каргалка || 70 || Орынбор облысы
|-
| Кендірлі|| 22|| Орынбор облысы|| Кинделя || 145 ||Орынбор облысы
|-
| Киялы-Буртя|| 80 || Орынбор, Ақтөбе облыстары|| Кургаш || 21 || Башқұртстан
|-
| Кіші Қызыл || 113||Башқұртстан, Челябі облысы || Кіші Түсті || 18 || Башқұртстан
|-
| Қандыбұлақ || 23 ||Башқұртстан|| Қарабұтақ || 26 || Челябі облысы
|-
| Қарағашты ||13 || Орынбор облысы|| Мечетка || 19 || Орынбор облысы
|-
|Миндяк || 60 || Башқұртстан|| Ор ||332|| Орынбор, Ақтөбе облыстары
|-
| Орта Гусиха || 15 || Орынбор облысы|| Письменка || 18 || Орынбор облысы
|-
| Погромка || 45 || Орынбор облысы || Ржавчик || 16 || Челябі облысы
|-
| Сақмар || 798 ||Башқұртстан, Орынбор обл.|| Суундук || 174 || Орынбор облысы
|-
| Таңалық || 225|| Башқұртстан, Орынбор обл.|| Тарлау || 11 || Башқұртстан
|-
| Терекла || 23 ||Ақтөбе облысы|| Төменгі Гусиха || 18 || Орынбор облысы
|-
| Тұздыкөл || 20 || Орынбор облысы|| Урляда || 42 || Челябі облысы
|-
| Урта-Буртя|| 115 || Орынбор, Ақтөбе облыстары || Үлкен Кумак || 112 || Орынбор облысы
|-
|Үлкен Қызыл || 172||Челябі облысы|| Үлкен Уртазымка || 87 || Башқұртстан, Орынбор облысы
|-
| Худолаз || 81 || Челябі облысы|| [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]] || 264 || Орынбор, Батыс Қазақстан обл.
|-
| [[Шыңғырлау]] || 290 || Батыс Қазақстан облысы|| [[Эбита]] || 47 || Ақтөбе облысы
|-
| Ямская|| 20 || Челябі облысы|| Янгелька || 73 || Башқұртстан, Челябі облысы
|}

== Шекарааралық Жайық өзені ==
[[File:Urals river Bashkortostan.JPG|thumb|350px|right| Жайық, [[Орал (Учалин ауданы)|Урал]], [[Башқұртстан]]]]
=== Башқұртстан шекарасында ===
Жайық өзенінің бастауы Оралтау жотасында, теңіз деңгейінен 600 м биіктікте орналасқан Нәжімтау тауының етегінде орналасқан. Бұл жерден 12 шақырым
жерде Башқұртстанның Учалин ауданына қарайтын Вознесенка ауылы орналасқан.<ref>https://kamnedelmiass.ru/v-kakoe-more-vpadaet-ural-reka-ural-v-rossii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250609144515/https://kamnedelmiass.ru/v-kakoe-more-vpadaet-ural-reka-ural-v-rossii/ |date=2025-06-09 }}</ref>

Жайық өзені [[Башқұртстан]] арқылы 130 км ағады. Су жинау алабы Башқұртстан Республикасының аумағында-27300 шаршы км (республика аумағының 19% - ы). Ең көп сулы-Самар өзені болып табылады, ол ауданы бойынша небәрі 7,3% - ды ғана алып, жылдық ағын нормасының 40% - ын береді. Республика аумағында қалыптасатын ағынның орташа ағыс көлеміндегі Орал өзені бассейнінің үлесі, сондай-ақ өзен суларының республикадан кетуі 9,12% - ды құрайды. Жайық өзені бассейнінің өзен суларының ағыны Башқұртстан Республикасының аумағында жоқ.<ref>ГИДРОЛОГО-ГИДРОХИМИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА БАССЕЙНА РЕКИ УРАЛ НА ТЕРРИТОРИИ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. https://cyberleninka.ru/article/n/gidrologo-gidrohimicheskaya-harakteristika-basseyna-reki-ural-na-territorii-respubliki-bashkortostan</ref>

Бұлақ бастауында оларды бір ағысқа бағыттаған бес қайнар көзі бар. Бұлақтардың айналасында қара-жасыл, қара қоңыр түсті қайың орманы бар. Ал одан әрі ылғалдың көзі болып табылатын батпақтар жалғасады. Бұлақтардың бірінің астынан өзен қайнары шағын вулкандарша атқылауда. Оның жанында «Осы жерден Жайық өзені басталады» деген шойын плита тақтасы орнатылған. Тақтада Жайық өзенінің жағасында орналасқан қалалардың атаулары бар лента бейнеленген. Батпақтардан өтіп, Жайық негізгі, оңтүстік бағытқа қарай бет алады. Тар және терең шатқалдардан, тау сілемінен өтіп, өзен жартастары арасында жылдам ағып, Орал даласына шығады.<ref>А.А.Чибилёв Река Урал: Историко-географические и экологические очерки о бассейне р. Урал. — Л.: Гидрометеоиздат, 48-бет.</ref>

=== Челябі облысы шекарасында ===
[[Челябі облысы]] арқылы өтетін Жайық өзенінің жалпы ұзындығы 382,5 шақырымды құрайды. Облыс аймағында Волковское ауылына дейін өзен жылдам ағысы бар тау өзені ретінде келеді. Верхнеуральск қаласынан кейін - Жайық тегіс өзен ретінде ағып, Магнитогорскіден кейін ол қайтадан тар тасты жағалауларда ағады. Жайық Челябі облысының шекарасын Қызыл ауданының Первомайский кенті арқылы кесіп өтеді.

Жайықтың көптеген салалары бар, олардың ішіндегі ең ірілері (Челябі облысында): '''Гумбейка, Зингейка, Кіші Қызыл, Үлкен Қызыл және Үлкен Қараған.'''

Жайық суы елді мекендерді және Магнитогорск металлургия комбинатын сумен қамтамасыз ету үшін қолданылады. Магнитогорскіде өзенге екі су қоймасы салынды — Верхнеуральск және зауыттық тоған.

Жайық Челябі облысының үш үлкен елді мекенін - '''Верхнеуральск''', '''''Магнитогорск''''' және '''Кизилское''', сонымен қатар бірнеше ондаған шағын қалалар мен ауылдар арқылы ағып өтеді.

Жайық жағасында өте әдемі жартастар, төбелер, шыңдар - Верхнеуральск маңында Үлкен және Извоз-Гора таулары, Янгельское ауылының жанындағы Ақ-Тас шатқалы, Кизилскийдің жанындағы Көк Шихан тауы кездеседі.

Челябі аумағындағы Жайық өзенінен көксерке, табан, сазан, жайын балықтары кездеседі. Өзен Еуропа мен Азияның табиғи шекарасы болғандықтан, жағалауларда және әсіресе көпірлерде көптеген ескерткіш белгілер орнатылады.<ref>http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/ural_reka/</ref>

=== Орынбор облысы шекарасында ===
Жайық Орынбор облысын шығыстан батысқа қарай 1 164 шақырым үстінде облыстың 10 ауданынан өтеді.
Басында өзен оңтүстікке Орск қаласына дейін ағады. Бұл жоғары ағыс болып саналады. Содан соң кенет батысқа бұрылады. Ендік бағытта 850 км Орал қаласына дейін (орта ағыс), қайтадан оңтүстікке бұрылады, осы бағытты Каспий теңізіне дейін сақтайды (төменгі ағыс, аралығы 840 км.).

Орск қаласынан басталардағы, жоғарғы ағыс шегінде, өзен солтүстіктен оңтүстікке меридиандық бағытта Оралдың шығыс баурайы бойы енсіз алқапта, ізбестерден салынған құздар арасынан ағады. Ең терең жерлері - 3 м.. Өзеннің бұл жері таулы сипатта болады.

Орск қаласынан 70 км жерде Ириклин су торабы салынған. Бұл бөген Жайық өзенінің деңгейін 30 метрден астамға көтереді. Көктемгі тасқын кезінде толып, Ириклин бөгені жыл бойы біртіндеп өз көлемінің, шамамен жартысын өзенге береді.

[[Орск]] қаласынан Орал қаласына дейін өзен кең алқапта орташа ағыста ағады. Енсіз таулы жерлері сирек кездеседі. Өзен тегіс саяз жерлерге айналады.

Орынбор қаласы аумағында Жайық өзеніне ең ірі оң тармағы Сақмар ағады. Оның ұзындығы 761 км, алқап көлемі 29,1 мың км. Сақмар алабын көп қарлы және тармақтанған өзен жүйесі бар орман жабады. Тек Орынбор облысы шеңберінде Сақмарға құйылатын 290 өзен саналады. Сақмардың су айдауы Жайықтан шамамен 1,5-2,0 рет артық, одан қалыпты ағуымен және көктемгі тасқынының ұзақтылығымен ерекшеленеді.

[[Елек]] сағасына дейін Жайықтың сол жағалауындағы ірі өзендері – Киялы-Буртия, Урта-Буртия, Буртия, Бердянка, Донгуз, Черная - бұл әдеттегі дала өзендері, бірақ көктемгі қысқа су тасқыны бар. Олардың екеуі - Донгуз бен Черная - жаздың ортасында кеуіп қалды.
Елек өзені - Оралдың сол жағалауындағы ірі саласы. Електен төмен, Жайық оң жақта тағы үш маңызды саласы ағады: Киндел, Иртек және [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]]. Орск қаласында Жайыққа [[Ор (өзен)|Ор]] өзені құяды.

Орынбор территориясындағы Жайық өзенінде кеме қатынасы жоқ, ені 50-170 м., тереңдігі - 3-5 м., ағынның жылдамдығы - 0,3 м / с, түбі құмды, шоқылар жоқ. Жағалауы негізінен тік, жартастарының биіктігі 5–9 м. Жайық өзенінің жазығы кең - 10–12 км., шалғынды, орман алқаптары көп, көптеген шоқылар кездеседі.<ref>http://orenobl.ru/priroda/ural.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506105358/http://orenobl.ru/priroda/ural.php |date=2017-05-06 }}</ref>

=== Батыс Қазақстан облысы шекарасында ===
Орал қаласы маңында Жайық өзеніне 2 сала — [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]] мен [[Барбастау]] өзендері құяды. Төменгі ағысында Жайық өзені Батыс Қазақстан мен Атырау облыстары аумағынан Каспий теңізі маңы ойпатынан өтеді,бұнда үш табиғи аймақтан өтеді: дала, шөлейтті-дала және шөл.

Даланың аймақ ұзындығы 250 км Батыс Қазақстан облысында солтүстік жағында орналасқан. Бұл аймақтың оңтүстік шекарасы Жайық өзен бойы Чапаев ауылы жанынан өтеді. Әрі қарай оңтүстікке 220 км шөл-дала аймағы созылып жатыр. Ол Каспий теңізі ойпатының солтүстік бетінен Батыс Қазақстан облысының Чапаев, Атырау облысының Индер ауылдары аралығында белдеулей өтеді. Индерден теңізге дейін шөл аймағы ені 300 км-ге созылады.

Жайық өзені тек қана қар суларына қоректенетін жай өзендерге жатады. Оның ағыны, негізінен, өзендер жүйесі дамыған, жоғарыдан қалыптасады. Жайық өзенінің жайылмасы мен аңғарлары Батыс Қазақстанның биологиялық алуан түрлілігінің интроаймақтық орталығы болып табылады. Дала мен шөлейт ландшафттың біртекті төсегі Жайық аңғарының кіретін жайылма ормандардың жасыл желегімен алмасады.

Жайықтың жайылма ормандары: [[Емен|емендер]], қара ағаштар, ақтеректер,талдар қайың, шегіршендермен сипатталады. Тіршілік ортасының жағдайына қарай бұл ормандар алуан түрлі болып құралуы мүмкін. Жайылмалардың солтүстік бөлігінде көктеректер мен аққайындар таралады және шағын тоғайлар құрайды.

Жайылмалардағы өсімдіктердің таралуына тасқын сулардың тұру ұзақтығы үлкен әсер келтіреді. Өзеннің қазіргі арнасынан жайылманың жоғары беткейінің экологиялық қатарын мына өсімдіктер бірлестіктері құрайды. Облыстың солтүстігінде өзен бойының құмайт қайрандарында бұтақты талдар өседі, ал Қызыл – Жар еңдеуінде оларға жыңғылдар араласады. Олардан жоғары қаратал, арнадан әрі талдық екпелер орналасқан.

Жер бедерінің биіктеу жерлерінде, жағалаулардың өнбойы мен ескі арнасында қара терек пен ақ терек тоғайлар орналасқан. Орман тұқымдарының осы екі түрі барлық орман алқаптарының 50 % құрайды.

Шегіршін орман алқаптары орталық жайылманың жоғары телімдерінде орналасқан, тасқын сумен басу кезеңі 30 күннен аспайды. Шегіршін бұталар мен ақтерек жазықтар арасында орналасады. Шегіршін орман алқаптары оңтүстікке қарай азаяды, ал Антонов ауылынан оңтүстікке қарай жоғалады.

Экологиялық қатардың жоғарғы бөлігін емендер алады. Мұнда тасқын сулардың тұру ұзақтығы үш аптадан аспайды. Еменді ағаштар тек өзеннің солтүстік жағында шоғырланған. Жайылмалы ормандар бұта қопасымен жамылған шабындық пен алаңдарға ауысады.

Өзен жайылмасындағы экологиялық жағдайдың алуан түрлілігі: жер бедері түрліше қиылысып отыратындығы, су қорларының көптігі, бай жануарлар дүниесінің тіршілігі мен сақталуына өсімдіктер топтастығының алмасуы қолайлы әсер туғызған. Өзен жайылмасында бұлан, елік, жабайы қабан, қоян, түлкі, тіпті орман сусары мен сілеусіндерді кездестіруге болады. Өзеннің солтүстік бөлігінде қоныс аударған камшаттардың мекендейтін үйшіктер мен жасанды бөгеттері кездеседі.

Әсіресе, құсқанаттылардың саны мен түрлері ерекше көп. Жайылмалық ормандарда сары шымшықтар, сайрақтар, шыбынқырғыштар, тоқылдақтар, мысықторғайлар, бақтар мен қамыстардағы сұлыкештер, ормандағы жадырақтар, құрлар, бөденелер, байғыздар және т.б мекендейді.

Айрықша биологиялық әртүрлілікті, қызыл кітаптық және сирек түрлерді сақтап және қайта қалыпқа келтіру мақсатында Батыс Қазақстан облысы аумағының Жайық өзені аңғарында Кирсанов және Бударин қорықшалары құрылған.

Бударин зоологиялық қорықшасы, жер көлемі 80 мың га, бұлан елік, қабан, құндыз, ондатра, қоян және басқа жануарларды сақтау және көбейту үшін құрылған. Бұдан басқа қорықша территориясы өте сирек бара жатқан реликта - су жаңғағы (чилим) мен су папортнигінің (сальвиния) оңтүстіктегі мекені. Қорықшада омыртқалы жануарлар дүниесінен құстардың 56 түрі, сүтқоректілерінің 21 түрі, 6 түрлі рептилия, амфибияның 4 түрі және балықтың 9 түрі есептеледі.

Кирсанов кешенді қорықшасы, жер көлемі 61 мың га, қамшатты жерсіндіру және елік, бұлан және басқа жануарлардың санын көбейту үшін құрылған. Қорықшаның территориясының өзен жайылмасында далалы Орал өңірінің тамаша табиғи кешені - әсем емен мен ақтерек ормандары сақталған. Бұл жерде, Батыс Қазақстанда тек осында кездесетін, сиреп бара жатқан өсімдіктері мен жануарларына өте қолайлы жағдай жасалған. Бұнда Қызыл кітапқа енгізілген көптеген өсімдік түрлері өседі (қарапайым емен, мамыр маржангүлі). Сирек кездесетін сәлемшөп, аюбалдырған, шерменгүл, қоңырауша, субидайық, қабыржық, қара мойыл тағы басқалары да табылады.

=== Атырау облысы шекарасында ===
Жайық өзенінің төменгі ағысы мен атырау аймағы су, құрлық және биота элементтері тоғысқан жоғары өнімді табиғи-антропогендік геожүйе болып табылады. Бұл аумақтың экологиялық тұрақтылығы өзеннің бүкіл ағысы бойындағы гидрологиялық және шаруашылық процестерге тәуелді.
Атырау облысының үлесіне Жайықтың 323 шақырымдық сағалық бөлігі тиеді. Индер ауылдары аралығында белдеулей өтіп теңізге дейін шөл аймағы созылады. Көктоғай елді мекенінен бастап арнасы кеңи бастайды. Бұл жерден Нарын мен Бақсай арналары бөлінеді. Өзеннің төменгі ағысында 0,5-тен 3 км-ге дейін, [[жайылма]]лар кездеседі, өзен деңгейінен биіктігі біртіндеп төмендейді және [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] ауылында 6-7 м. [[Алмалы (Атырау облысы)|Алмалы]] ауылында 2 м. құрайды. [[Сурет:Жайық өзені. Дамба ауылы .jpg|thumb|right|200px|Жайық өзені Жайық алабының ең төменгі нүктесіндегі соңғы елді мекен Дамбы ауылының тұсында]]

Жайық атырауының қазіргі гидрографиялық жүйесі Махамбет ауданына қарасты Жалғансай ауылы маңынан басталып, оңтүстік-батыс бағытта шамамен 106 км-ге созылады. Атыраудың су жинау алабы 1204 км² аумақты қамтиды. Бұл аймақта бастау алатын Бақсай каналы төменгі ағысында Сарайшық ауылы тұсында Сарыөзек тармағымен толықтырылады.<ref>Кабиев Е.С. Жайық өзені атырауының динамикасы және геожүйенің табиғи әлеуеті : философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – 6D060900 География.</ref>

Жайық атырауы екі негізгі тармаққа бөлінеді: Золотой және Яицк. Золотой тармағы теңізге «Жайық–Каспий» каналы арқылы шығады, ал Яицк тармағы XX ғасырдың 60-жылдары жасанды түрде қазылған арна болып табылады. Қазіргі уақытта Жайық өзенінің негізгі ағысы Золотой тармағы арқылы өтеді. Бұл тармақ әрі қарай Жайық бороздасымен жалғасып, Солтүстік Каспийдің салыстырмалы түрде терең бөліктеріне бағытталады.

Золотой тармағынан бірнеше жайылма арналары тарайды, олардың қатарына Перетаска, Бухарка, Зарослый, Золотенок және басқа тармақтар жатады. Бұл арналарының гидрологиялық сипаттамалары әркелкі: ұзындығы 1–14 км, тереңдігі 0,3–1,8 м, ені 5–15 м аралығында өзгереді. Көпшілігі қамысты-батпақты алқаптар арқылы өтеді және негізінен тасқын кезеңінде сумен толығады. Золотой тармағының төменгі бөлігінде 8 сол жағалық және 9 оң жағалық жайылма арналары теңізбен тікелей байланысады.

Яицк тармағы Сол Яицк және Оң Яицк болып бөлінеді. Оң Яицк тармағынан Широкий және Узенький арналары тарайды, олардың бойында Қапөзек, Тазөзек, Митрофанөзек сияқты ұсақ жайылма жүйелері қалыптасқан. Сол Яицк тармағы Кіші Яицк және Шманөзек арналары арқылы теңізбен және Золотой тармағымен гидрографиялық байланыс түзеді.

Жайықтың төмен жерлерінде [[қамыс]], бұталар, [[мия]] және жайылымдық шалғындар дамыған. Жоғарғы сағасында [[жусан]], қурай, вейник, [[еркек шөп]], қамыс шөптері және [[жыңғыл]]дар кездеседі.

Атырау қаласына жақындаған сайын, Жайықтың жағалауы да жандана бастайды. Жағалау жаппай бау-бақша саяжайлары, бақшалар, орман питомниктері, жазғы коттедждер басталады. Сонымен қатар ондаған үлкен құбырлар мен су алу қондырғыларын, магистральдық каналдың қуатты су қабылдайтын станцияларын көруге болады.

Жайық өзені Атыраудан кейін бірден сол саласы Перетаска тармағынан басталады. Оның артында Бұқар мен Яицкийдің тармақтары бөлінген. Яицкий тармағы арна түрінде тереңдетілген Атаман қолтығы арқылы теңізге шығады. Жайықтың негізгі арнасы - үнемі жасанды түрде тереңдетіліп тұратын 20-дан астам қолмен жасалынған каналдар арқылы таралады.

Жайықтың төменгі ағысының тереңдігі, жыл сайын көктемгі судың көтерілуінен өзен арнасының шайылуына қарай, барынша қалыпты. Көктемде тасқында судың көтерілу деңгейі сабадан 3-7 м-ге асады. Фарватер бойындағы Жайықтың орта тереңдігі сабасында (саяздар мен шұңқырларсыз) 3-5 м құрайды.

Жайық өзенінің сағалық ауқымының жоғарғы шекарасы атыраудың басымен ұласады (Атырау қаласынан төмен), теңіздік – теңіз кемеріне 3 м изобатта кіреді. Бұл шектегі саға аумағының көлемі 1500 км ² тең. Өзен атырауы көлемі 600 км².

Жайық өзенінің балық шаруашылығында зор маңызы бар. Аймақтағы табиғи факторлар жиынтығы жылдың мезгіліне байланысты, сәуірден шілде айлары аралығында, балық өсіруді жоғары деңгейде дамытуға қолайлы жағдайлар туғызады.

Қазіргі кезде Жайық өзені - [[Каспий теңізі|Каспий]] алабындағы бекіре балықтың табиғи кең уылдырық қоры сақталған бір ғана өзен.

Күзде 15 тамыздан 15 қараша аралығында Жайық өзенінде балықтың балықшаруашылық шұңқырларына жылыстауы жүреді, яғни күздегі қыстаққа қоныстануы болады.

Содан соң Жайық өзені арнасында мамырдан шілде айларына дейін балық шабақтарының уылдырықтайтын және өсетін орнынан өзеннің сағалық кеңестігіне жылыстауы жүреді.

Жайық өзенінде балықтардың 38-ден астам түрі бар: бекіре тәрізділер, майшабақтар, шортантәрізділер, тұқытәрізділер және басқалары кездеседі.

== Жайық өзенінің экологиялық проблемалары ==
Жайық өзені табиғи-антропогендік геожүйе ретінде климаттық факторлар, ағынды реттеу, жер пайдаланудың өзгеруі және шаруашылық қызметтің әсерінен біртұтас жүйе күйінде трансформацияға ұшырап отыр. Бұл өзгерістер өзеннің өзін-өзі қалпына келтіру қабілетінің төмендеуіне және экожүйелік тепе-теңдіктің бұзылуына әкелуде. Жайық өзенінің экологиялық проблемалары , басқа да өзендер сияқты, кешенді табиғи, антропогендік және техногендік үрдістермен байланысты.

Жайық өзенінің тозып өзгеруінің бірінші себептері болып, толассыз су ағынының табиғи үрдістердің механикалық үрдістер түріндегі әсерінен болатын арнаның бұзылуы болып табылады. Оның жағымсыз салдары болып табылатындар:
# - Арнаның лайлануы, өзеннің тайыздалуы мен оның гидрологиялық режимінің нашарлауына соқтыратын қайраңдардың пайда болуы;
# - Жағалаулардың иреңдері мен топырақты жерлерінің жеңіл механикалық құраммен шайылуы. Бұл өзеннің арнадан шығып және үлкен аумақты басып кетуіне қауіп туғызады.

Осы үрдістер Жайықтың көктемгі қатты тасқынымен тіптен тереңдей түседі. Қазақстандық аймақта өзен арнасының лайлануына теріс әсер ететін факторларға ағысты баяулатын даланың жазықтылығы және арнаның көп ирелеңдігіне әсер ететін жер бедерінің сәл жотылығы жатады. Осыған байланысты өзеннің тұтастығы мен қызметі оның тұрақты күтімсіздігінсіз мүмкін емес. Өзен арнасының лайлануына оның салалары мен бастау көздерінің тазаланбауы әсер етеді. Батыс Қазақстан облысындағы Жайық өзенінің алабына кіретін кіші өзендерге [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]], [[Деркөл]], [[Елек]], [[Утва]], [[Рубежка (Жайық тармағы)|Рубежка]], [[Быковка]], [[Барбастау]], [[Емболат]] т.б. кіреді.

Бұдан басқа , Жайық өзенінің табиғи экожүйесінің тозуына оның су, өсімдіктер, жануарлар мен балық ресурстарын пайдаланатын шаруашылық қызметтері де өзіндік әсерін тигізеді. Елді мекен жерлердегі жағалай өзеннің жағалаулары мен су алатын алаңдарда, тасқын кезінде өзенге шайылатын қалдықтар төгіледі.

Жайық бойында орналасқан үлкен қалалардың арналы тазалық құралғылары ескірген, қайта жаңғыртуды қажет етеді және арналық ағындарды қажетті дәрежеде тазартуды қамтамасыз етпейді.

Жайық өзенінің беткі суларының ластануының маңызды факторы өндірістік кәсіпорындарының қызметі, суалатын алаңдар аумағындағы ескіден бергі ластар, қалалық, және кенттік шайынды сулар болып табылады.

Жайық өзені мен аңғарлардың суының азаюына, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің бұзылуына рұқсатсыз ағаштар кесу және далалық өрттер әсер етуде.

Шекарааумақтық Жайық өзені суға тапшы Қазақстан ғана емес, Ресейдің де ерекше мемлекеттік маңызды негізі су күретамыры болып табылатыны сөзсіз. Тіпті одақтық мемлекет кезінде де осылай болған. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 21.01.2004 жылғы №159 қаулысымен «Ерекше мемлекеттік маңызы бар су нысандары тізбесі мен ерекше мемлекеттік маңызы бар су нысандарының шаруашылық қызмет режимін құқықтық реттеу ерекшеліктері» бекітілген. Өкінішке орай, Жайық өзені осы аталған құжаттағы өлшемдерге сәйкес келсе де, ерекше мемлекеттік маңызы бар су нысандарына жатқызылмаған, осыған байланысты оған өз дәрежесінде көңіл бөлінбей келеді.

Жайық өзені алабы ежелгі өркениет орталығы және қазіргі уақытта Қазақстан мен Ресей Федерациясының әлеуметтік экономикасында аса маңызды орын алады. Жайық өзенінің ландшафтты-экологиялық жағдайын және су кешенін қалыпқа келтіру мен сақтау басты міндет. Жайық өзенінің көпғасырлық бай тарихы біздің ұрпақтар үшін жоғалмауы керек.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>

== Білгенге маржан ==
* Бұл қасиетті Жайық өзені, осы өзеннің бойында [[Қыз Жібек]] балалық шағын өткізген. Осы өзенді өтіп Төлеген Қыз Жібекке келген.
* Осы өзеннің суына [[Махамбет Өтемісұлы]] мен [[Исатай Тайманұлы]] әскері аттарын суарған. Осы өзенді қорек еткен. Осы өзен үшін алысып, жан беріскен. Ел азаттығы үшін осы өзенді талай малтып кешіп жүріп соғысқан.
* Осы өзенді өтіп әйгілі [[Бөкей хан]] "Ішкі Орда" атты Еділ-Жайық арасына қоныс тепкен "қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған" хандықтың негізін салған.
* Осы өзеннің жағасында Алашорда үкіметінің негізін салушылардың бірі [[Халел Досмұхамедов|Халел]] мен [[Жаһанша Досмұхамедов]]тар дүниеге келген. Осы өзенді малтып жүріп балалық шақтарын өткізген.
* Осы өзеннің суымен [[Ескендір Зұлқарнайын]] да ауқат алған. Осы өзеннің жерінен өзімен-өзі шығып жатқан қара майды көріп [[Аристотель]] де таң қалған. Осы өзенді өтіп [[Бату хан|Батый Хан]] қыпшақ халқынын рухымен Русь әлемінің "ел боламыз" деген үмітін жүздеген жылдарға кейін шегеріп, отар қылып, Еуропаның жартысын жаулап алған.
* Осы өзенді өтіп әйгілі [[Марко Поло]] Еуропаға Азия әлемін ашқан.
* Осы өзеннің жағасында адамзат тарихындағы ең дарынды қолбасшылардың бірі [[Сұлтан Бейбарыс]] дүниеге келген. Осы өзеннің бойға сіңген нәрімен Сұлтан Бейбарыс бүкіл Ислам әлемін Моңғол және Крест шапқыншылығынан сақтап қалған. Байтал түгіл бас қайғы заманда [[Мұстафа Шоқай]] да осы өзеннің бойымен шетел асқан.
* Осы өзеннің бойында толғауын шегіне жеткізіп [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] құдіретті күйлерін шығарған! Осы өзенді қазақтың маңдайына біткен ұлы [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұлан]] да малтып жүріп Сарайшықты зерттеген! <ref>http://massaget.kz/blogs/6109/</ref>

== Сілтемелер ==
* [http://www.zhasalash.kz/sayasat/5476.html Медведев үшiн Жайықтың құны көк тиын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305063929/http://www.zhasalash.kz/sayasat/5476.html |date=2016-03-05 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

[[Санат:Ресей өзендері]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысы өзендері]]
[[Санат:Атырау облысы өзендері]]

Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев

2026-06-19T23:45:27Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Ғалым
|Есімі = Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев
|Шынайы есімі =
|Суреті = Еркин_Ануарович_Онгарбаев.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 03.06.1961
|Туған жері = {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, [[Шолаққорған]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], Қазақ КСР
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы =
|Ғылыми аясы = Құқықтану
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі = Заң ғылымдарының докторы
|Ғылыми атағы = Профессор
|Альма-матер = КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебі (1984)
|Марапаттары =
{{Барыс ордені}} {{Құрмет ордені}} {{Парасат ордені}} {{Астана медалі}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{ҚР Конституциясына 10 жыл}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} {{ҚР Конституциясына 20 жыл}} {{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} {{Астанаға 20 жыл медалі}} {{ҚР Конституциясына 25 жыл}} {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
|Ғылыми жетекші = А.В. Наумов - кеңес және орыс заңгері, заң ғылымдарының докторы, профессор
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі = Көрнекті қазақстандық ғалым-құқықтанушы
}}
'''Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев''' ([[1961 жыл|1961]] жылы 3 қыркүйекте Шымкент облысы ([[Түркістан облысы]]), [[Созақ ауданы]], [[Шолаққорған]] ауылында туған<ref>''[https://centrasia.org/person2.php?st=1499797466 ОНГАРБАЕВ Еркин Ануарович]''. centrasia.org. </ref>) — Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотының судьясы, қазақстандық ғалым-құқықтанушы, қазақстандық жоғары білім мен ғылымының көрнекті қайраткері. Ресейдің заң ғылымдарының докторы (1999 жыл), Қазақстанның заң ғылымдарының докторы ([[2000 жыл|2000]] жыл), профессор ([[2002 жыл|2002]] жыл), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның құрметті мүшесі (2007 жыл), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері ([[2011 жыл|2011]] жыл), Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану Ғылымдары Академиясының академигі (2019 жыл)<ref name="multiple2">''[https://kaznaen.kz/?page_id=277 Члены КазНАЕН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022012127/https://kaznaen.kz/?page_id=277 |date=2020-10-22 }} ''. Казахстанская национальная академия естественных наук.</ref>, Қазақстанның құрметті заңгері (2020)<ref>''[http://www.jurist-kaz.kz/news/nagrazhdenie-medalyu-pochetnyiy-yurist/ Награждение медалью «Почетный юрист»]''. Республиканское общественное объединение "Казахстанский союз юристов" (28 августа 2020) </ref>.

== Өмірбаяны ==
1961 жылғы 3 қыркүйекте Шымкент облысы, Созақ ауданы, Шолаққорған ауылында дүниеге келген. Шымкент облысының Шымкент қаласының С.М. Киров атындағы №9 орта мектепті бітірген. Оны бітіргеннен кейін 1980 жылы КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебінің тыңдаушысы болып, 1984 жылы «құқықтану» мамандығы бойынша диплом алып шықты. 1987 жылдан бастап КСРО ІІМ Мәскеу жоғары мектебінің (МЖМ) қылмыстық құқық кафедрасының адъюнкті болды (Мәскеу қ.). ІІМ МЖМ 1990 жылы бітірді. 1990 жылы (Мәскеу қ.) заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін «Қылмыстардың жіктелуі және оның қылмыстық-құқықтық маңызы» тақырыбында диссертация қорғады. Заң ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін 1999 жылы Ресей Ғылым Академиясының мемлекет және құқық институтында (Мәскеу қ.) «Қазақстан Республикасының Қылмыстық құқығы бойынша қылмыстарды жіктеудің теориялық мәселелері» атты тақырыпта диссертациясын қорғады. 2002 жылы Қазақстан Республикасы Жоғары аттестациялық комиссиясының шешімімен профессор ғылыми атағы берілді.

=== Қоғамға қосқан үлесі ===
Жоғары білім мен ғылым саласында ол қашықтан оқыту технологияларының инновациялық әдістерін дәстүрлі білім беру қағидаттарымен ұштастыра отырып енгізді. Соның нәтижесінде 2020 жылғы ұзаққа созылған дағдарыс кезеңінде жоғары оқу орнының даму деңгейі жаңа сатыға көтерілді.<ref>https://bilimdinews.kz/?p=113223#:~:text=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%20%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B9%20%E2%80%93,edu.enu.kz%2C%20mooc.enu.kz%2C%20moodle.enu.kz%2C%20%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%89%D0%B8%D0%B5%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%8B</ref>

Е. Ә. Оңғарбаевтың ғылыми зерттеулері Қазақстан Республикасының конституциялық дамуы мәселелеріне арналған. Оның еңбектерінде Конституцияның заңдылықты, құқықтық тәртіп пен тұрақтылықты қамтамасыз етудегі рөлі талданады, сондай-ақ онда бекітілген өмір сүру құқығы өлім жазасын жою контекстінде зерттеледі.<ref>https://kazpravda.kz/n/verhovenstvo-konstitutsii-fundamentalnaya-osnova-dlya-realizatsii-printsipa-zakon-i-poryadok/</ref>

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің төрағасы қызметін атқарған кезеңде «Ғылым туралы» Қазақстан Республикасы Заңын әзірлеуге қатысып, онда елдегі ғылыми қызметті ұйымдастырудың жаңа тәсілдері, соның ішінде ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыруды реттеу мәселелері бекітілді.<ref>https://zakon.uchet.kz/rus/docs/R090000138_</ref>

2017–2018 жылдары Қазақстан Республикасы Дін істері және азаматтық қоғам министрлігінің Дін істері комитетінің төрағасы қызметін атқару барысында діни саланы реттейтін заңнамаға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі бастамалар мен әзірлемелерге қатысып, экстремистік насихатқа қарсы іс-қимыл жасау және осы саладағы заңнаманың сақталуын қамтамасыз ету мәселелері қарастырылды.<ref>https://ctc-rk.kz/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3.html</ref>

«Отандастар» ҚҚ АҚ қызмет еткен кезеңде шетелдегі қандастарға қолдау көрсету, олардың мәртебесін арттыру және қазақ диаспорасымен байланыс орнату мәселелері бойынша ұлттық заңнаманы жетілдіруге ұсыныстар мен ұсынымдарды әзірлеуге қатысты.<ref>[https://oq.gov.kz/ru/news/52-otandastar-qory-keaq-qyzmetkerlerininh-izrail-memleketine-issapary-turaly#:~:text=%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%BA%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%C2%BB%2C%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%BF%D1%86%D0%B8%D0%B8,%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%202020%2D2030%20%D0%B3%D0%B3.). https://oq.gov.kz/ru/news/52-otandastar-qory-keaq-qyzmetkerlerininh-izrail-memleketine-issapary-turaly#:~:text=%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%BA%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%C2%BB%2C%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%BF%D1%86%D0%B8%D0%B8,%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%202020%2D2030%20%D0%B3%D0%B3.).]</ref>

Е. Ә. Оңғарбаев жоғары құқықтық білім беру мен құқықтану ғылымын дамытуға елеулі үлес қосты, соның ішінде елдегі жетекші жоғары оқу орындарының — Қазақ гуманитарлық құқық университеті мен ҚР Бас прокуратурасындағы Құқық қорғау органдары Академиясының құрылуына қатыстырылды.

Сонымен қатар ол заңдылықты нығайту және заңнаманы жетілдіру жұмыстарына қатысып, бірнеше заңдар мен концепциялар жобаларының авторларының бірі болды, оның ішінде: «Діни қызмет және діни бірлестіктер мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы», «Шетелдегі отандастарға мемлекеттік қолдау көрсету туралы» заңдар және 2020–2030 жылдарға арналған шетелдегі қазақ диаспорасын қолдау және репатриация мемлекеттік бағдарламасының концепциясы.<ref>https://kazpravda.kz/n/vazhnyy-faktor-postupatelnogo-razvitiya-strany/</ref>

2022 жылы Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі ұсыныстарды дайындау бойынша жұмыс тобының құрамына кіріп, олардың мазмұнын жұртшылыққа түсіндіру жұмыстарына қатысты.<ref>https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000142</ref>

Қазақстан Республикасы Президентінің 2026 жылғы 21 қаңтардағы №1157 Жарлығымен Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі ұсыныстарды әзірлеу үшін Конституциялық реформа жөніндегі комиссия құрылды. Осы Жарлыққа сәйкес Е.Ә. Оңғарбаев Комиссия құрамына енді. <ref>https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001157</ref>

=== Еңбек қызметінің тізілімі ===
* 1984-1996 жылдары комсомол комитетінің хатшысы, оқытушы, аға оқытушы, доцент, Қарағанды жоғары мектебінің бөлім бастығы.
* 1996-1997 жылдары - Қазақстан Республикасы Мемлекеттік тергеу комитетінің ерекше тапсырмалар жөніндегі аға инспекторы.
* 1997-1999 - Қарағанды жоғары мектебі бастығының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары.
* 1999-2000 жылдары - Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті оқу орындары басқармасының бастығы.
* 2000-2003 жылдары - Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі Төрағасының кеңесшісі.
* 2007-2010 - Қазақ гуманитарлық заң университетінің проректоры, бірінші проректоры, вице-президенті.
* 2007-2010 - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің төрағасы.
* 2010-2011 - «Парасат» ұлттық ғылыми-технологиялық холдингі» АҚ Басқарушы директоры – Басқарма мүшесі.
* 2011-2012 - «Астана» университетінің ректоры.
* 2013-2014 жылдары - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Заң факультетінің деканы.
* 2014-2015 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры.
* 2015-2016 - Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары Академиясының бірінші проректоры.
* 2017<ref>''[https://www.inform.kz/ru/erkin-ongarbaev-naznachen-predsedatelem-komiteta-po-delam-religiy_a3092828 Еркин Онгарбаев назначен председателем Комитета по делам религий]'' </ref> -2018<ref>''[https://www.zakon.kz/4935732-erkin-ongarbaev-osvobozhden-ot.html Еркин Онгарбаев освобожден от должности председателя Комитета по делам религий МДРГО]''</ref> ҚР Дін істері және азаматтық қоғам министрлігі Дін істері комитетінің төрағасы.
* 2019-2020 – «[[Отандастар қоры]]» КеАҚ басқарушы директоры<ref>''[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30126675#pos=11;67 Онгарбаев Еркин Ануарович (персональная справка)]'' Параграф Онлайн.</ref>.
* 2020-2022 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, Басқарма мүшесі-академиялық мәселелер жөніндегі проректор<ref name="multiple">''[https://www.enu.kz/ru/kontakti/rukovodstvo/ Проректоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130140654/https://www.enu.kz/ru/kontakti/rukovodstvo/ |date=2020-11-30 }} ''. www.enu.kz.</ref>.
* 01.01.2023 ж. бастап - Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының судьясы

=== Академиялық және құрметті атақтары ===
* 2007 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының құрметті мүшесі болып сайланды.
* 2019 жылы Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану Ғылымдары Академиясының академигі болып сайланды<ref name="multiple2"/>.
* 2021 жылдан «Bolashak» Академиясының құрметті профессоры.
* 2021 жылдан ҚР ІІМ Қарағанды Академиясының құрметті профессоры.
* 2022 жылдан Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің құрметті профессоры.
* 2023 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің құрметті профессоры.
* 2023 жылдан бастап Орталық Қазақстан академиясының құрметті профессоры.
* 2023 жылдан бастап М.Әуезов атындағы ОҚУ - дың құрметті профессоры.
* 2025 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының құрметті профессоры.
* 2025 жылдан бастап Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университетінің құрметті профессоры.
* 2026 жылдан бастап Шәкәрім атындағы университетінің құрметті профессоры.

=== Отбасы ===
Үйленген, үш баласы, екі немересі бар.

== Наградалары мен атақтары ==
=== Мемлекеттік наградалар ===
* «Құрмет» ордені (2006);
* «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері» (2011);
* «Парасат» ордені (2021);
* Мерейтойлық медальдар – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001),
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005),
* «Астанаға 10 жыл» (2007),
* «Қазақстан Конституциясына 20 жыл» (2015),
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» (2015),
* «Астанаға 20 жыл» (2018),
* «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» (2020)<ref>'' [https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/60644/ Заседание Ученого совета №1 в онлайн-формате] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112191015/https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/60644/ |date=2020-11-12 }}'' www.enu.kz (03.09.2020)</ref>
* «Астана» естелік медалі (2006)
* «Қазақстан Республикасының Конституциясына 30 жыл» мерекелік медалі (2025)
* 3-дәрежелі «Барыс» ордені (2026)

=== Төсбелгілер ===
* «ҚР білім саласының құрметті қызметкері» (2004)
* «Қазақстан Республикасы ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2006)
* «Ы. Алтынсарин» (2008)
* «Мемлекеттік қызмет үздігі» (2018)
* «Қазақстанның құрметті заңгері» (2020)
* Қазақстан халқы Ассамблеясының "Бірлік" жоғары марапаты (2021);
* ҚР Судьялар одағының "Жеті жарғы"құрмет белгісі (2021);
* «Алтын Барыс» (2022);
* «Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі (2024);
* «Қаныш Сәтбаев» төсбелгісі.

=== Министрлік, ведомства, қоғамдық ұйым наградалары ===
'''Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ'''
* «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті заң факультетіне 15 жыл» медалі (2014)
* Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті білім және ғылымды дамытуға қосқан үлесі үшін «Лев Гумилев» медалі (2015)
* «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетіне 20 жыл» (2016)
* «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті заң факультетіне 20 жыл» (2019)
* Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті білім және ғылымды дамытуға қосқан үлесі үшін «Күлтегін» медалі (2020)
* «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетіне 25 жыл» (2021)

'''Тағы басқа'''
* «За 10 лет безупречной службы» (1990)
* «ҚР ҰҚК академиясына 25 жыл» медалі (1999)
* «60 лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» естелік мерейтойлық медалі (2005)
* «90 лет со дня рождения Ю.В.Андропова» медалі (2006)
* «50 лет НИСХИ МСХ СССР – НИИПББ НЦБ МОН РК» медалі (2008)
* «Академик А.И. Бараевтың туғанына 100 жыл» естелік медалі (2008)
* «КАЗГЮУ-ге 15 жыл» медалі (2009)
* «С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің дамуына қосқан үлесі үшін» төсбелгісі (2009)
* «Қазақстан Республикасы Қаржы полициясына 15 жыл» төсбелгісі (2009)
* «Семей-Невада» антиядролық қозғалысына 20 жыл» медалі (2009)
* «Қазақстан полициясына 20 жыл» медалі (2012)
* ҚР Конституциялық Кеңесінің «Конституциялық заңдылықты нығайтуға қосқан үлесі үшін» медалі (2013)
* КазГЮУ-дің 20 жылдығына «Ерен еңбегі үшін» медалі (2014)<ref>'' [https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/26899/ Декан юридического факультета Еркин Онгарбаев награжден медалью «Ерен еңбегі үшін»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181622/https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/26899/ |date=2021-07-09 }}'' www.enu.kz (17.03.2014)</ref>
* «Қазақстан Республикасының прокуратурасына 20 жыл» медалі (2015)
* «Айрықша еңбегі үшін" Шоқан Уалиханов атындағы Көкшетау Университетінің медалі (2021).
* «Nur Otan" партиясының "Белсенді қызметі үшін»медалі (2021).
* Қазақ ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының Әл-Фараби атындағы алтын медалі (2021).
* Естелік Медаль " Б. С. Бейсенов. Туғанына 100 жыл» (2023).
* «Maqsut Narikbayev University 30 жыл» медалі (2024).
* «Әділет органдары жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» медалі (2025).

'''Алғыс хаттар мен Құрмет грамоталары'''
* Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Алғыс хаты.
* Қазақстан Республикасының Президенті Қ-Ж.К. Тоқаевтың Алғыс хаттары.
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның төрағасы Қ.Сұлтановтың алғысы.
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның төрағасы Ж.Әбділдиннің алғысы.
* Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі Қ.Әбдірахмановтың Алғыс хаты.
* Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрі С.Нұрбектің Алғыс хаты.
* Татарстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – ТР Білім және ғылым министрі Э.Н. Фаттаховтың Алғыс хаты<ref>'' [https://wooden-wheeled20.rssing.com/chan-11309265/all_p59.html Вопросы использования интеллектуальной собственности и путей коммерциализации научных разработок и технологий обсудили на семинаре в ЕНУ]'' (27 февраля 2015)</ref>.
* «Нұр Отан» партиясы Астана филиалы төрағасының бірінші орынбасары С.Ахметовтің Алғыс хаты.
* «Отандастар қоры» КеАҚ Президенті Н.Әбіқаевтың Алғыс хаты.
* Колледждер қауымдастығы президиумының Алғыс хаты.
* Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Төрағасы Қ.Мәмидің Құрмет грамотасы.
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрі Ж.Түймебаевтың Құрмет грамотасы.
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрі Ж.Құлекеевтің Құрмет грамотасы.

== Ұйымдарға мүшелік ==
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның Сараптамалық кеңес мүшесі
* Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы ғылыми-консультативтік кеңестің мүшесі
* «Ғылым қоры» АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі (2007-2010)
* «Парасат» ҰҒТХ» АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі (2007-2010)
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның мүшесі
* Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің 6D030100 – «Құқықтану», 6D030200 – «Халықаралық құқық» мамандықтары бойынша докторлық диссертация қорғау, философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін беру жөніндегі диссертациялық кеңесінің төрағасы (2015)
* Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасы жанындағы Құқық қорғау органдары Академиясының философия докторы (PhD), «Құқықтану» және «Құқық қорғау қызметі» білім беру бағдарламаларының бейіні бойынша доктор дәрежесін беру үшін докторлық диссертацияларды қорғау жөніндегі диссертациялық кеңестің төрағасы (2015-2016)
* Әр жылдары КАЗГЮУ (ҚАЗГЗУ), Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Қарағанды «Болашақ» университеті, ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті Академиясында докторлық диссертацияларды қорғау жөніндегі диссертациялық кеңестердің мүшесі болды.
* Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі жанындағы Қоғамдық кеңестің мүшесі (2016-2017).
* Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі.
* Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы ұсыныстарды тұжырымдау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі (2022)

== Библиография ==
180-нен астам ғылыми еңбектің авторы: қылмыстық құқық, криминология, құқықтың теориялық мәселелері, білім беру және ғылыми-зерттеу қызметі мәселелері бойынша монографиялар, оқулықтар, оқу құралдары.

=== Монографиялар / Өзге басылымдар ===
* Классификация преступлений и ее правовое значение // КВШ ГСК РК. Караганда, 1996 г.
* Категория преступлений небольшой тяжести по уголовному праву Республики Казахстан // КВШ КНБ РК. Караганда, 1998 г.
* Тяжкие преступления по уголовному праву Республики Казахстан // Фолиант. Астана, 2001 г.
* Экономические и правовые аспекты утилизации асбестосодержащих отходов в Казахстане: применение опыта Польши // Издательство «Экономика и Экология», ISBN 978-83-963269-2-8. 2022 (бірлескен авторлықта)
* Economic and legal aspects of the disposal of asbestos-containig waste in Kazakhstan: Polish experience in application // Economics and Environment Publishing House, ISBN 978-83-963269-2-8. 2022 (бірлескен авторлықта)
* Конституция Республики Казахстан. Комментарий к изменениям и дополнениям, принятым на республиканском референдуме 5 июня 2022 года // Комментарий. Нур-Султан, 2022. 412 с. (бірлескен авторлықта)
* Конституция Республики Казахстан. Коментарий к изменениям и дополнениям, принятым Законом Республики Казахстан от 8 июня 2022 года и Законом Республики Казахстан от 17 сентября 2022 года // Второе издание; – Астана: Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева, 2025. –424 с. ISBN 978-601-385-122-8 (бірлескен авторлықта)

=== Оқулықтар, оқу құралдары ===
* Теоретические основы классификации преступлений в уголовном законе // Учебное пособие. ВШ МВД РК. Караганда, 1992 г.
* Уголовно-правовое значение классификации преступлений в Общей части уголовного права // Учебное пособие. ВШ МВД РК, Караганда, 1994 г.
* Понятие преступления по уголовному праву Республики Казахстан // Лекция. - Караганда: ВШ МВД РК. 1995 г.
* Комментарий к Указу Президента Республики Казахстан, имеющему силу закона, от 17 марта 1995 года // Учебно - практическое пособие. КВШ МВД РК. Караганда, 1995 г.
* Словарь основных понятий и терминов Общей части уголовного права // ВШ ГСК РК. Караганда, 1996 г.
* Қылмыстық құқықтың Жалпы бөлімі бойынша негізгі ұғымдар мен терминдердің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. КР МТК Қарағанды жоғары мектебі. Қарағанды, 1996 ж.
* Қазақстан Республикасының қылмыстық құқығы // Оқулық. Болашақ – Баспа. Қарағанды, 2005 ж. - 248 бет.

=== 2020-2026 жылдары жарияланған негізгі ғылыми мақалалар ===
* Халықаралық үлгілерге сай // Ana Tili, 11-17 маусым 2020 ж., №23(1543)
* Legal analysis of state support for compatriots abroad enshrined in Kazakhstan // ARTÍCULOS UTOPÍA Y PRAXIS LATINOAMERICANA. AÑO: 25, n° EXTRA 6, 2020, pp. 29-39 REVISTA INTERNACIONAL DE FILOSOFÍA Y TEORÍA SOCIAL CESA-FCES-UNIVERSIDAD DEL ZULIA. MARACAIBO-VENEZUELA ISSN 1316-5216 / ISSN-e: 2477-9555//https://produccioncientificaluz.org/index.php/utopia/article/view/33506 (Scopus, бірлескен авторлықта)<ref>''Y.A. ONGARBAYEV, A.M. NURMAGAMBETOV, S.B. ZHARKENOVA, G.G. GALIAKBAROVA. [https://produccioncientificaluz.org/index.php/utopia/article/view/33506 Legal analysis of state support for compatriots abroad enshrined in Kazakhstan (англ.)]'' Serbiluz (2020)</ref>.
* Flexible Model for Organizing Blended and Distance Learning // Computational Science and Its Applications – ICCSA 2020. 20th International Conference, Cagliari, Italy, July 1–4, 2020, Proceedings, Part II (Scopus, бірлескен авторлықта)<ref>''Gulmira Bekmanova, Yerkin Ongarbayev. [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-58802-1_21 Flexible Model for Organizing Blended and Distance Learning (англ.)]'' Springer.com. Springer.com (2 October 2020)</ref>.
* Образование. Реалии. Или: сделай шаг первым // Дистанционное образование в период пандемии: сборник статей / главный редактор Сыдыков Е. – Нур-Султан: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2020. – 435. С. 59-70
* Экзамен, выдержанный всей страной // Дистанционное образование в период пандемии: сборник статей / главный редактор Сыдыков Е. – Нур-Султан: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2020. – 435. С. 48-59
* Интеграция в учебную деятельность открытых онлайн-курсов // Дистанционное образование: новые вызовы глобального масштаба: сборник статей, часть 2 / главный редактор Сыдыков Е.Б. – Нур-Султан, ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2020. – 447. С. 29-31 (бірлескен авторлықта)
* Kazakhstan Legislation In The Religious Sphere: History And Prospects For Development // REPORTS OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN. ISSN 2224-5227. Volume 2, Number 330 (2020), 81-92 Р. (бірлескен авторлықта)
* Actual Issues Of Supporting Compatriots Abroad: International Experience And Prospects For Improving National Legislation // N E W S OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN. SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES. ISSN 2224-5294. Volume 2, Number 330 (2020), 123-132 Р. (бірлескен авторлықта)
* Personalized training model for organizing blended and lifelong distance learning courses and its effectiveness in Higher Education // Journal of Computing in Higher Education // https://doi.org/10.1007/s12528-021-09282-2 (бірлескен авторлықта)
* Intelligent learning systems for LLL courses: Intelligent learning systems for LLL courses // ACM International Conference Proceeding Series, 2021, Р. 26-27 (бірлескен авторлықта)
* Евразийский национальный университет: успехи в реалиях вызовов // Ректор ВУЗА. №10. 2020. С. 6-7
* The Education System is a Driver of Societal Transformation in Digital Format // Higher Education in Russia and Beyond / №2(27) / Spring 2021. pp. 24-26 (в соавторстве)
* Қашықтан оқыту цифрлық дағдыны үздіксіз дамытуды талап етеді // inbusiness.kz. 20 желтоқсан 2020 // https://inbusiness.kz/kz/news/kashyktan-okytu-cifrlyk-dagdyny-uzdiksiz-damytudy-talap-etedi
* От созидания к инновационному развитию // Казахстанская правда от 22 июня 2021 г. №116 (29493) - С.7
* Евразийский национальный. Современный университет современного государства // Білімді ел. Образованная страна // Республикалық білімділік қоғамдық-саяси газеті. 18 мамыр 2021. №19 (273). С.3
* Уголовная политика в системе обеспечения правовой безопасности // ВЕСТНИК Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Право. № 3(136)/2021. С.105-112 (бірлескен авторлықта)
* Криминалистические методы решения задач уголовного судопроизводства в свете реализации правовой политики // СБОРНИК МАТЕРИАЛОВ Международной научно-практической конференции «ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ УГОЛОВНОГО ПРАВА В СВЕТЕ РЕАЛИЗАЦИИ ПРАВОВОЙ ПОЛИТИКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН». Нур-Султан: ИП «Булатов А.Ж.», 2021. 330 с. С. 247-250 (бірлескен авторлықта)
* Совершенствование российского уголовного законодательства о противодействии преступлениям в сфере спорта // Вестник Санкт-Петербургского университета. Право. 2021. Т.12. Вып.3. С. 604-620 (бірлескен авторлықта)
* Некоторые вопросы уголовного проступка в уголовном законодательстве Республики Казахстан // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Право. № 2(139)/2022. С.100-108 (бірлескен авторлықта)
* State Support for Compatriots: Improving Kazakhstan Legislation Электр Brazilian Journal of International Law Volume 6, No 6, 2022, Р.406-430 // https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2-s2.0-85153628492&origin=resultslist&sort=plf-f (бірлескен авторлықта)
* Отмена смертной казни в Казахстане // Вестник права Республики Казахстан. «Zanger». №2(247). 2022. С.62-66
* Жаңа Қазақстан құрудың жарқын үлгісі Элект. Egemen Qazaqstan // https://egemen.kz/article/310544-zhanha-qazaqstan-qurudynh-dgarqyn-ulgisi
* Тұрақты даму кепілі Элект. Egemen Qazaqstan //https://egemen.kz/article/348062-turaqty-damu-kepili
* Институт конституционного контроля в Казахстане // Сборник международной конференции «Тенденции развития моделей института конституционного обжалования в странах центральной Азии» Ташкент, 2023. 195 с. С 103-110.
* Б.Бейсенов– основоположник высшего ведомственного образования правоохранительной системы // Материалы Международной научно-практической конференции «Подготовка сотрудников ОВД: Наследие, опыт и перспективы», посвященной 100-летию Баримбека Бейсенова Караганда, 2023. 234 с. С 42-43
* Верховенство Конституции – залог успешного развития страны // Журнал «Хабаршы – Вестник» Карагандинской академии МВД РК им. Баримбека Бейсенова № 4 (82)/2023. С 194-199
* Development of an Ontological Model of Words in Public Political Discourse // ACM Digital Library/ ICEMT '23: Proceedings of the 7th International Conference on Education and Multimedia Technology, 2023, pp. 362–367 (бірлескен авторлықта)
* Intelligent question-answering system based on the public political discourse knowledge // In Proceedings of the 2024 10th International Conference on e-Society, e-Learning and e-Technologies (ICSLT) (ICSLT '24). Association for Computing Machinery, New York, NY, USA, 2024, pp. 14–19 (бірлескен авторлықта)
* Правовое регулирование ограничений на предпринимательскую деятельность государственных служащих:казахстанский и международный опыт // НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ «ВЕСТНИК АКАДЕМИИ ПРАВОСУДИЯ» 2025 № 2 (10). 95 с, С 27-39 // <nowiki>https://vestnik.sta-jsk.kz/index.php/jsk/article/view/95/119</nowiki>
* КОНСТИТУЦИОННЫЕ РЕФОРМЫ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН // КОНСТИТУЦИОННЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ. ЗАКОН И ПОРЯДОК Сборник материалов международной научно-практической конференции от 12 июня 2025 года №1 // <nowiki>https://adilet.zan.kz/rus/docs/D2500000001</nowiki>
* Еркін Оңғарбаев: Конституция үстемдігі – әділеттілік қағидатының арқауы // Egemen Qazaqstan, №164 (31144), 26 тамыз 2025 жыл. 3 бет // <nowiki>https://egemen.kz/article/393851-erkin-onhgharbaev-konstitutsiya-ustemdigi-%E2%80%93-adilettilik-qaghidatynynh-arqauy</nowiki>
* Верховенство Конституции – фундаментальная основа для реализации принципа «Закон и Порядок» // Казахстанская Правда, №165 (30543), 27 августа 2025 года. стр. 4. // <nowiki>https://kazpravda.kz/n/verhovenstvo-konstitutsii-fundamentalnaya-osnova-dlya-realizatsii-printsipa-zakon-i-poryadok/</nowiki>
* Опора свободы и единства // Юридическая газета, №65 (3966), 29 августа 2025 года. (1 стр., 3 стр.)
* Деятельность Конституционного Суда Республики Казахстан по защите конституционных прав и свобод граждан // Қазақстан Республикасының Конституциясына 30 жыл: құқықтық жетістіктер мен даму перспективалары. Мерейтойлық жинақ. –Астана: «Қазақстан Республикасының Заңнама және құқықтық ақпарат институты» ШЖҚ РМК, 2025. -336 б. 70-79 беттер. ISBN 978-601-7682-12-5
* Конституционная реформа 2022 года – правовая основа строительства Справедливого Казахстана // «ЖАҢА АРХИВ» ғылыми-әдістемелік журнал. 2025.Т.4. №3. ISSN 2958-6593
* Restriction of Parole and Their Compliance with the Constitution: Legal Positions of the Constitutional Court of the Republic of Kazakhstan // Proceedings of the International Forum of Constitutional Justice «PEACE AND THE FUTURE THROUGH LAW»
* Конституционный суд – реальный механизм защиты прав граждан // Казахстанская Правда, №207 (30585), 25 октября 2025 года. стр. 5. <nowiki>https://kazpravda.kz/n/konstitutsionnyy-sud-realnyy-mehanizm-zashchity-prav-grazhdan/</nowiki>
* The Constitutional Court of the Republic of Kazakhstan: the Impact on the Development of the Legal System of the Country and the Protection of the Constitutional Rights and Freedoms of Citizens // Proceedings of the International Scientific and Practical Conference “Modern Trends in Ensuring the Supremacy of the Constitution through the Exercise of Constitutional Justice”
* Конституционно-правовой анализ ограничений на предпринимательскую деятельность лиц, приравненных к государственным служащим:правовые позиции Конституционного суда Республики Казахстан // Сборник материалов Международной научно-практической конференции, посвященной 30-летию Конституции Республики Казахстан «Конституция и государственность: диалог права и будущего». –Астана: РГП на ПХВ «Институт законадательства и прававой информации Республики Казахстан», 2025. стр. 74-80. <nowiki>ISBN 978-601-7682-15-6</nowiki>
* Верховенство Конституции – главный принцип деятельности Конституционного суда Республики Казахстан // Сборник материалов международной научно-практической конференции «Тридцать лет Конституции Республики Казахстан: достижения и перспективы»: -Кокшетау:КУ им А.Мырзахметова, 2025. -160ст (6-15стр) ISBN 978-601-82433-1-8
* Конституционный Суд Республики Казахстан и его правовые позиции в рамках уголовного законодательства // Судебная власть и судоустройство : тенденции и перспективы правового регулирования : монография. 2-е изд.,перераб. / И. Д. Арешкина, О.З. Блас, О. Ю. Болдырев [и др.] ;под общей редакцией О. А. Ястребова, Е. Ю. Комлева. –Москва : РУДН, 2026. – 415 с. <nowiki>ISBN 978-5-209-12703-1</nowiki> (137-148стр)
* Уголовно-досрочное освобождение в Казахстане: Конституционные и уголовные-правовые аспекты // Veritas Legis Journal – Астана: ТОО Международный университет Астана, 2026. – 169 с. ISSN 3106-9525 (125-133стр)

== Әдебиет ==
* Әбуов Ж. Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев туралы // Адамшылық айнасы: Әнуар Оңғарбаев туралы естеліктер. — Астана: Фолиант, 2016. —140-144 бб.
* Сарсембаев М.А. Видный юрист и опытный организатор / «Казахстанская правда» от 3 сентября 2016 // https://kazpravda.kz/n/vidnyy-yurist-i-opytnyy-organizator/
* Тлепина Ш.В. Видный ученый-юрист, организатор юридического образования и науки // Право и государство. 2016. - № 4 (73). – С.115-120 [http://repository.kazguu.kz/bitstream/handle/123456789/217/20.%20%D0%A2%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%A8.%D0%92.%20%D0%A1.%20115-120.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118182437/http://repository.kazguu.kz/bitstream/handle/123456789/217/20.%20%D0%A2%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%A8.%D0%92.%20%D0%A1.%20115-120.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=2022-01-18 }}
* Тлепина Ш.В. Көрнекті ғалым-заңгер, заң білімі мен ғылымын ұйымдастырушысы // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы. Гуманитарлық ғылымдарсериясы. 2017.- № 3 (118). – 425-431 б.
* Жалмаханов Ш.Ш. «Созақ» өлкетану және тұлғатану ғылыми танымдық кітабы. 2018. Б 104-106
* Даурембекова А. ВЫПУСКНИКИ КАРАГАНДИНСКОЙ АКАДЕМИИ МВД РК ИМ. БЕЙСЕНОВА – ГОРДОСТЬ КАЗАХСТАНСКОЙ ЮРИСПРУДЕНЦИИ // Человек и Закон. 18 октября 2019 г. // [http://astanazan.kz/?p=1241]
* Ахпанов А.Н., Сембекова Б.Р. УЧЕНЫЙ, ОРГАНИЗАТОР ОБРАЗОВАНИЯ, ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Право. № 3(136)/2021. С.8-10
* Абдрасулов Е.Б. ЧЕЛОВЕКУ ВЫСОКИХ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ И НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ ОНГАРБАЕВУ ЕРКИНУ АНУАРОВИЧУ - 60 ЛЕТ // НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ «ВЕСТНИК АКАДЕМИИ ПРАВООХРАНИТЕЛЬНЫХ ОРГАНОВ»№ №3 (21) 2021. С.10-12 [https://vestnikacademy.kz/wp-content/uploads/2021/10/vestnik_21_2021.pdf]{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Галиакбарова Г.Г. Заңгер-ғалым Еркін Оңғарбаев 60-жылдық мерейтойын атап өтуде [https://kaz.zakon.kz/5079510-za-ger-alym-erk-n-o-arbaev-60-zhyldy.html], Көрнекті заңгер-ғалым Еркін Оңғарбаев 60 жасқа толды [https://anatili.kazgazeta.kz/news/59566], Выдающийся ученый-юрист Еркин Онгарбаев отмечает 60-летний юбилей [https://dknews.kz/ru/stil-zhizni/199506-vydayushchiysya-uchenyy-yurist-erkin-ongarbaev] , [https://dknews.kz/kz/aza-tilindegi-ma-alalar/199508-kornekti-zanger-galym-erkin-ongarbaev-60-zhyldyk], Өз ісінің шебері, еліміздің көрнекті заңгер-ғалымы туралы [http://repository.kazguu.kz/bitstream/handle/123456789/1581/%d0%9f%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%be%20%d0%b8%20%d0%b3%d0%be%d1%81%d1%83%d0%b4%d0%b0%d1%80%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%be_%e2%84%96%203%20%2896%29%2c%20%d0%93%d0%b0%d0%bb%d0%b8%d0%b0%d0%ba%d0%b1%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%b2%d0%b0.pdf?sequence=1&isAllowed=y]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Қамзабекұлы Д. Аманатқа адалдық. / «Астана Ақшамы». 3 Қыркүйек, 2021 [https://www.astana-akshamy.kz/amanatqa-adaldyq/]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Мукашева А.А. Юбилей учителя, ученого, человека. / «Вечерняя Астана». 03 сентября 2021 [https://vechastana.kz/yubilej-uchitelya-uchenogo-cheloveka/]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Бейбитов М. О талантливом ученом и педагоге / Юридическая газета. 3 сентября 2021 г. №69-70
* Сомжүрек Б. Жақсы адам мен жақсы іс – жалпыға ортақ / Заң газеті. 3 Қыркүйек, 2021
* Сақ Қ. Зиялылық заңғары / Turkystan. Халықаралық саяси апталық. 2 Қыркүйек, 2021 [https://turkystan.kz/article/154374-ziyalylyk-zangary/]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Сыдыков Е.Б. Служение делу / Сборник материалов Международной научной-практической конференции «Проблемы и перспективы развития уголовного права в свете реализации правовой политики Республики Казахстан». Нур-Султан, 2021
* Тлепина Ш.В. Профессор Е.Ә.Оңғарбаевтың құқықтық көзқарастары және ғылыми-ұйымдастырушылық қызметі / «Қазақстан Республикасының құқықтық саясатын іске асыру аясындағы қылмыстық құқықтың мәселелері мен дамыту перспективалары» Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның еңбектер жинағы. Нұр-Сұлтан, 2021
* Тлепина Ш.В. Видный ученый-юрист, организатор юридического образования и науки / Білімді ел. Образованная страна. 31 августа 2021 г. [https://bilimdinews.kz/?p=166601]
* Нургали К. Профессионализм, выверенный пандемией / Білімді ел. Образованная страна. 24 августа 2021 г. [https://bilimdinews.kz/?p=165596]
* Трудовая деятельность и научная школа профессора Е.А.Онгарбаева / Авторы и сост. Нурмагамбетов А.М., Тлепина Ш.В., Жаркенова С.Б., Галиакбарова Г.Г. — Нур-Султан, 2021. -274с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://alashainasy.kz/omir/erkn-anuarulyi-ongarbaev-53545/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313085423/http://alashainasy.kz/omir/erkn-anuarulyi-ongarbaev-53545 |date=2018-03-13 }}
* https://egemen.kz/article/161432-erkin-onhgharbaev-barlyq-taraptardynh-usynysyn-toghystyrghan-zhoba-boldy

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан Конституциялық Соты судьялары]]

Ерен Бахытұлы Сахипов

2026-06-19T23:10:14Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Ерен Бахытұлы Сахипов
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Гурьев мемлекеттік педагогикалық институты|Гурьев мемлекеттік педагогикалық институтының]] ректоры
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1976]]
| Басқаруын аяқтады = [[1983]]
| Ізашары = [[Ғапуролла Даиров|Ғапуролла Даиров]]
| Ізбасары = [[Нәжіман Разахұлы Күнхожаев|Нәжіман Күнқожаев]]

| Туған күні = 31.03.1942
| Туған жері = {{туғанжері|Бәйтерек ауданы{{!}}Зеленов ауданы|Бәйтерек ауданында}}, [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Commons =
| Марапаттары =
| Сайты =
}}
'''Ерен Бахытұлы Сахипов''' ([[1942]], [[Бәйтерек ауданы|Зеленов ауданы]], [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]]) — [[биология]] ғылымдарының кандидаты.

== Өмірбаяны ==
Сахипов Ерен Бахытұлы 1942 жылы Батыс Қазақстан облысы Зеленов ауданында өмірге келген.

Орта мектепті аяқтағаннан кейін 1959-64 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының жаратылыстану факультетін бітірген.

1965-1968 жылдары ботаника мамандығы бойынша Қазақстан Ғылым Академиясының аспирантурасын бітіріп, сол жылы биология ғылымымдарының кандидаттық диссертациясын сәтті қорғаған соң, осы жоғары оқу орнында ғылыми қызметкер еңбек етеді.

1970-1976 жылдары [[Гурьев педагогикалық институты|Гурьев педагогика институтының]] ғылыми істер, оқу ісі жөніндегі проректор қызметін атқарады.

1976-1983 жылдары [[Атырау педагогикалық институты|Атырау педагогикалық институтының]] ректоры қызметтерін атқарды.<ref>[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/313/ САХИПОВ ЕРЕН БАХЫТҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604132308/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/313/ |date=2021-06-04 }}</ref>. Атырау педагогикалық институтын басқарған кезде еліміздің қоғамдық жұмысына белсене араласты. Облыстың «Білім» қоғамын басқарды.

1983 жылы Алматыдағы [[Қазақстан ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясында]] аға қызметкер, Қазақстан Министрлер Кеңесінде бөлім басшысы ретінде «Болашақ» талантты жастарды шет елде оқытуға барлық күш-жігерін салды. 30-дан астам ғылыми-зеттеулер мен мақалалардың авторы. Бірнеше төсбелгілермен, гармоталармен марапатталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының кандидаттары]]

Елена Иосифовна Свинковская

2026-06-19T15:02:31Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{wikify}}
'''Свинковская Елена Иосифовна''' (1928 жылы туған, [[Свердлов ауданы]] «Жамбыл» кеңшары) – әйгілі қызылшашы, кейіннен сауыншы болып істеген. [[Жамбыл облысы]]ның құрметті азаматы. 1973 жылы еңбекте көрсеткен жоғары көрсеткіштері үшін Социалистік Еңбек Ері атағы берілді, екі рет [[Ленин]] орденімен марапатталған. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

=Сілтеме=
[[Тараз энциклопедиясы]]

== Дереккөздер ==
* [https://web.archive.org/web/20110911030517/http://www.kopyl.minsk-region.by/ru/people/soctrud Герои Социалистического Труда Копыльского района]

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]

{{stub}}

Дмитрий Анатольевич Медведев

2026-06-19T03:36:17Z

InternetArchiveBot: Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = үкімет басшысы
| Қазақша есімі = Дмитрий Анатольевич Медведев
| Шынайы есімі =
| Суреті = Dmitry Medvedev (2026-02-06).jpg
| Сурет ені =
| Атауы = Медведев, 2026 жыл
| Титулы = [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі]] төрағасының орынбасары
| Ту = Emblem Security Council of Russia.svg
| Ту2 = Flag of Russia.svg
| Басқара бастады = [[16 қаңтар]] [[2020 жыл]]дан бері
| Басқаруын аяқтады =
| Президент = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
| Ізашары = ''лауазым ұйымдастырылды''
| Ізбасары =
| Титулы_2 = [[Біртұтас Ресей]] партиясының төрағасы
| Ту_2 = ЕдРо (лог).svg
| Ту2_2 =
| Басқара бастады_2 = [[26 мамыр]] [[2012 жыл]]дан бері
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 = Министрлер Кеңесінің Төрағасы — [[Одақтас мемлекет]]тің Жоғарғы Мемлекеттік Кеңесінің мүшесі
| Ту_3 = Flag of Russia.svg
| Ту2_3 = Flag of Belarus.svg
| Басқара бастады_3 = 18 шілде 2012
| Басқаруын аяқтады_3 = 16 қаңтар 2020
| Президент_3 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
| Ізашары_3 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
| Ізбасары_3 = [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
| Титулы_4 = [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы]]
| Ту_4 = Government.ru logo.svg
| Ту2_4 = Flag of Russia.svg
| Басқара бастады_4 = 8 мамыр 2012
| Басқаруын аяқтады_4 = 16 қаңтар 2020 ({{м.а.}} 18 мамыр 2012 — 16 қаңтар 2020)
| Ізашары_4 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
| Ізбасары_4 = [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
| Президент_4 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
| Титулы_5 = [[Ресей]]дің 3-[[Ресей президенті|Президенті]]
| Ту_5 = Standard of the President of the Russian Federation.svg
| Ту2_5 = Flag of Russia.svg
| Басқара бастады_5 = 7 мамыр 2008
| Басқаруын аяқтады_5 = 8 мамыр 2012
| Премьер_5 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
| Ізашары_5 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
| Ізбасары_5 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
| Титулы_6 = [[ТМД мемлекет басшыларының кеңесі]]нің төрағасы
| Ту_6 = Emblem of CIS.svg
| Ту2_6 = Flag of the CIS.svg
| Басқара бастады_6 = 1 қаңтар 2010
| Басқаруын аяқтады_6 = 31 желтоқсан 2010
| Ізашары_6 = [[Михай Фёдорович Гимпу|Михай Гимпу]]
| Ізбасары_6 = [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]
| Титулы_7 = [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Премьер-министр]]дің орынбасары
| Ту_7 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| Ту2_7 = Flag of Russia.svg
| Басқара бастады_7 = 14 қараша 2005
| Басқаруын аяқтады_7 = 7 мамыр 2008
| Ізашары_7 = ''лауазым ұйымдастырылды''
| Ізбасары_7 = [[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]]
| Титулы_8 = [[Ресей президентінің әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] төрағасы
| Ту_8 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| Ту2_8 = Flag of Russia.svg
| Басқара бастады_8 = 14 қараша 2005
| Басқаруын аяқтады_8 = 7 мамыр 2008
| Президент_8 = Владимир Путин
| Ізашары_8 = [[Александр Стальевич Волошин|Александр Волошин]]
| Ізбасары_8 = [[Сергей Семёнович Собянин|Сергей Собянин]]
| Туған күні = 14.09.1965
| Туған жері = {{туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі = Анатолий Афанасьевич Медведев
| Анасы = Юлия Вениаминовна Шапошникова
| Жұбайы = {{marriage|[[Светлана Владимировна Медведева|Светлана Медведева]]|1993}}
| Балалары = 1
| Партиясы = {{Unbulleted list
|[[Біртұтас Ресей]] (1991 бері)
|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1991 дейін)
}}
| Білімі = [[Санкт-Петербург мемлекеттік университет]]і
| Мамандығы = [[заңгер]]
| Қолтаңбасы = Signature of Dmitry Medvedev.svg
| Сайты =
| Commons = Dmitry Medvedev
| Марапаттары = {{Қатар
|{{Астанаға 10 жыл медалі}}
|{{Уацамонга ордені}}
|{{Даңқ ордені (Армения)}}
}}
{{Қатар
|{{Даңқ ордені (Армения)}}
|{{Данакер ордені}}
|{{Қазанның 1000 жылдық естелік медалі}}
}}
}}
{{мағына|Медведев}}
'''Дмитрий Анатольевич Медведев''' ({{IPA-ru|ˈdmʲitrʲɪj ɐnɐˈtolʲjɪvʲɪtɕ mʲɪˈdvʲedʲɪf}} {{Audio|Ru-DmitryMedvedev.ogg|оқылуы}}; [[14 қыркүйек]] [[1965 жыл]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[ресей]]лік мемлекет және саяси қайраткер, 2008 жылдан 2012 жылға дейін [[Ресей президенті]] және 2020 жылғы 16 қаңтардан бері [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі]] төрағасының орынбасары.<ref>[https://sputniknews.kz/Russia/20200116/12558913/Putin-Medvedev.html Медведев Ресей Қауіпсіздік кеңесі басшысының орынбасары болды Әрі қарай оқу: 16.01.2020]</ref>

[[Ресейдегі президент сайлауы (2008)|2008 жылғы 2 наурызда өткен президент сайлауы]]нда Дмитрий Медведев халықтың 70,28% даусына ие болып, жеңіс тұғырына көтерілді. 42 жасқа аяқ басқан Медведев Ресейдің соңғы 100 жылғы тарихындағы ең жас басшы болып шықты. 2012 жылғы 8 мамырдан бастап<ref>[https://sputniknews.kz/Russia/20200115/12550034/Medvedev-Resey-ukimeti.html Ресей үкіметі отставкаға кетті Әрі қарай оқу: 01.15.2020]</ref> 2020 жылғы 15 қаңтарға дейін ол [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы]] болды.<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14160889/|title=Медведев, Дмитрий — председатель правительства Российской Федерации|publisher=''[[Лента.ру]]''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HKcwU6tO?url=http://lenta.ru/lib/14160889/|archivedate=2013-06-12|accessdate=2006-12-22|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://da-medvedev.ru/biography|title=Дмитрий Медведев — биография|publisher=''Личный сайт Дмитрия Анатольевича Медведева''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HKcxa8vv?url=http://da-medvedev.ru/biography|archivedate=2013-06-12|accessdate=2013-06-12|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://premier.gov.ru/biography/|title=Биография премьер-министра России Д.А. Медведева|author=|website=|date=|publisher=premier.gov.ru|lang=ru|accessdate=2018-09-01}}</ref> 2012 жылғы 26 мамырдан бастап ол — [[Біртұтас Ресей]] партиясының төрағасы.

2000–2001, 2002–2008 жылдары Медведев «[[Газпром]]» ААҚ Директорлар кеңесінің төрағасы болатын. 2005 жылғы 14 қарашадан 2008 жылғы 7 мамырға дейін ол Ресей Федерациясы Премьер-министрінің бірінші орынбасары, ұлттық басым жобалардың кураторы болды.

==Өмірбаяны==
===Шығу тегі===
Әкесі, Медведев Анатолий Афанасьевич (1926-2004), Ленсовет атындағы Ленинград технологиялық институтының (қазіргі Санкт-Петербург мемлекеттік технологиялық институты) профессоры. [[Курск губерниясы]]ның шаруаларының ұрпағы, 1952 жылдан бастап [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БКО]] (б) мүшесі.<ref>{{Cite web |url=http://www.rost.ru/official/2008/01/240000_12571.shtml |title=Приоритетные национальные проекты / Стенограммы / Стенограмма беседы первого заместителя председателя Правительства Российской Федерации Дмитрия Медведева с представителями СМИ Центрального федерального округа… |accessdate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824030318/http://www.rost.ru/official/2008/01/240000_12571.shtml |archivedate=2011-08-24 |deadlink=yes }}</ref><ref name="medvedev.kremlin.ru">[https://web.archive.org/web/20090903083428/http://medvedev.kremlin.ru/biography Биография на персональном сайте] 1 сентября 2009</ref> Үлкен атасы Афанасий Федорович Медведев (1904 жылы Курск губерниясы, Щигровский ауданының Мансурово ауылында дүниеге келген, 1994 жылы 20 мамырда қайтыс болған) 1933 жылдан бастап партия қызметкері. Ұлы Отан соғысының қатысушысы, капитан. 1944 ж., № 231 бұйрығымен 30.12.1944 ж. 49-оқулық арқылы. Дивизия парағының капитаны А. Медведев «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен марапатталды. 1946-1951 жылдары Павлов ауданындағы партияның аудандық комитетінің бірінші хатшысы, Краснодар өлкесі), 1955-1958 жылдары Кореновск қаласында КОКП Кореновский аудандық комитетінің хатшысы, кейін Краснодар облыстық комитетінде нұсқаушы болып жұмыс істеді. 1985 жылы 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Әжесі Надежда Васильевна Медведева үй шаруасындағы әйел, бала тәрбиелеп өсірді:<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-03|title = Память народа :: Документ о награде :: Медведев Афанасий Федорович, Медаль «За оборону Кавказа»|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1531134030/|publisher = pamyat-naroda.ru}}</ref> Светлана және Анатолия<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-03|title = Память народа :: Документ о награде :: Медведев Афанасий Федорович, Орден Отечественной войны II степени|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1516595484/|publisher = pamyat-naroda.ru}}</ref>, 1990 жылы 24 мамырда қайтыс болды.

Анасы, Юлия Вениаминовна (21 қараша 1939 жылы туған),<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-03|title = Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях :: Шапошников Вениамин Сергеевич, 14.07.1942, попал в окружение (освобожден),|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_kartoteka79802482/|publisher = pamyat-naroda.ru}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-03|title = ОБД Мемориал|url = http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=79802482|publisher = www.obd-memorial.ru}}</ref> Вениамин Сергеевич Шапошниковтың қызы және Мелания Васильевна Ковалева; А. Герцен педагогикалық институтында сабақ берген филолог, кейінірек Павловскіде гид болып жұмыс істеді. Оның ата-бабалары - Сергей Иванович пен Екатерина Никитична Шапошниковтар, Василий Александрович және Анфия Филипповна Ковалев - Алексеевка аймағынан шыққан.<ref name="medvedev.kremlin.ru" /><ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/articles/69272.shtml |title=Дмитрий Медведев о себе |accessdate=2009-12-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090813161532/http://kremlin.ru/articles/69272.shtml |archivedate=2009-08-13 |deadlink=yes }}</ref>

===Балалық және жастық шағы===
[[Сурет:Dmitry Medvedev baby photo.jpg|нобай|оңға|Дмитрий Медведев 1967 жылы (шамамен екі жасында)]]
1965 жылы 14 қыркүйекте [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] дүниеге келді. Ол Ленинградтың «ұйықтайтын жері» Купчино ауданында (Бела Куна көшесі, 6) тұратын [[отбасы]]ндағы жалғыз бала болды.<ref>http://epic-hero.ru/2011/03/06/bg/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310234406/http://epic-hero.ru/2011/03/06/bg/ |date=2011-03-10 }} № 74 // Статья о детстве и юности Медведева в Epic-Hero.ru</ref>

Дмитрий Медведев өзінің бұрынғы № 305 мектебімен байланыста. Мұғалім Вера Смирнова былай деп еске алды: «Ол көп күш жұмсады, бар уақытын оқуға арнады. Оны көшеде жігіттермен кездестіру сирек болатын. Ол кішкентай қария сияқты еді ». Дмитрий Медведев университетке түскенде Николай Кропачевпен (қазір Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің ректоры) кездесті,<ref name="who">[http://newtimes.ru/articles/detail/12733/ Президент Олбанской федерации. Who is Mr Medvedeff?] // Камышев Виталий, Колесников Андрей, «Новое время», 21 мая 2007 г.</ref> ол оны былай сипаттады: «Жақсы, мықты студент. Спортпен, [[ауыр атлетика]] мен айналысты. Тіпті факультет үшін бір нәрсе ұтып алды. Бірақ негізгі курста ол бәрімен бірдей болды. Тек өте ынталы » Ол туралы Мемлекеттік Дума төрағасының бірінші орынбасары Олег Морозов «жас, жігерлі, одан ештеңе шықпайды» деп айтқан.<ref>http://www.echo.msk.ru/news/411917.html Сегодня назван кандидатом в президенты от партии власти</ref>

1987 жылы А.Жданов атындағы Ленинград мемлекеттік университетінің заң факультетін, 1990 жылы Ленинград мемлекеттік университетін бітірген. Жас кезінен ол қатты рокты жақсы көреді, өзінің сүйікті топтарының арасында ол «Терең күлгін», «Қара сенбі» және «Лед Цеппелин» туралы айтады;<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2007/dec/10/russia Putin’s Purple reign man (Guardian)]</ref> осы және басқа топтардың жазбаларын жинайды (атап айтқанда, ол [[Deep Purple]] тобының толық жазбаларын жинаған). Сонымен қатар ол ресейлік рок-топтарды, атап айтқанда «Чайфты» тыңдайды. Студенттік жылдары ол фотографияны жақсы көрді, ауыр атлетикамен айналысты, өзінің салмақ дәрежесінде университетте ауыр атлетикадан жарыстарда жеңіске жетті. 1979 жылдан комсомол мүшесі.{{citation needed|date=Januari 2017}}

Университетте Д. А. Медведев партияға қосылды, 1991 жылдың тамызына дейін КОКП мүшесі болды.<ref>[http://www.scilla.ru/works/pret08/medvedev.html Медведев Дмитрий Анатольевич («Претенденты-2008»)]</ref>

Д.Медведев [[Тынық мұхиты мемлекеттік университеті|Тынық мұхиты университеті]]нің студенттеріне берген сұхбатында заң тәжірибесін бастамас бұрын, тазалаушы болып жұмыс істеп, айына 120 рубль, сонымен қатар 50 рубль стипендия алғанын айтты.

Дмитрий Медведев КА-да қызмет етпеді (оның ЛМУ-дағы жас шоғыры, басқа университеттерден және сол ЛМУ-дың бірнеше жас ұрпақтарынан айырмашылығы, студенттердің кейінге қалдырылуын жаппай жою процесі әсер етпеді). Хухоямаки ([[Карелия Республикасы|Карелия]]) қаласында 1,5 айлық әскери дайындықтан өтті.<ref>[https://web.archive.org/web/20090124234447/http://www.mk.ru/blogs/MK/2008/01/17/society/333734/ Сержант из Хухоямяки — будущий главнокомандующий России] // [[Московский комсомолец]], 17 января 2008 г.</ref> Университетте оқып жүргенде ол теміржолда жүктерді күзетумен және алып жүрумен айналысатын студенттік отрядта болған (КСРО темір жол министрлігінің әскерилендірілген күзетінде)<ref>[http://www.kp.ru/daily/24342.4/532925 Медведев рассказал, как охранял железную дорогу]// [[Комсомольская правда]], 13 августа 2009 г., статья Елены Кривякиной</ref>.

===Оқыту және зерттеу===
1988 жылдан бастап Ленинград мемлекеттік университетінің заң факультетінде, содан кейін Санкт-Петербург мемлекеттік университетінде [[Азаматтық құқық|азаматтық]] және [[рим құқығы]] пәнінен сабақ берді. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Мемлекеттік кәсіпорынның азаматтық-құқықтық тұлғасын жүзеге асыру мәселелері», заң ғылымдарының кандидаты (Л., 1990). А.П.Сергеев пен Ю.К.Толстой өңдеген үш томдық «Азаматтық құқық» оқулығының авторларының бірі ол үшін 4 бөлім жазды (мемлекеттік және коммуналдық кәсіпорындар, несие және есеп айырысу міндеттемелері, көлік құқығы, алименттік міндеттемелер туралы). Ол 1999 жылы Мәскеуге көшуіне байланысты сабақ беруді тоқтатты.<ref>[https://web.archive.org/web/20071213082922/http://www.echomsk.spb.ru/content/store/default.asp?shmode=2&ids=438&ida=62962&idt=news Эхо Москвы в Санкт-Петербурге — 91.5 FM]</ref>

2006 жылдың қыркүйегінен бастап Сколково Мәскеу басқару мектебінің Халықаралық қамқоршылық кеңесін басқарады.

===[[Санкт-Петербург]]тегі мансап===
1990-1997 жылдары Санкт-Петербург мемлекеттік университетінде сабақ берді. Сонымен бірге, 1990-1995 жылдары ол Ленинград қалалық халық депутаттары кеңесі төрағасының кеңесшісі, содан кейін Владимир Путиннің төрағалығымен Санкт-Петербург мэриясының сыртқы байланыстар комитетінің сарапшысы болды. Смольныйда Медведев мәмілелерді, келісімшарттарды және әртүрлі инвестициялық жобаларды әзірлеуге және орындауға қатысты. [[Швеция]]да жергілікті [[Жергілікті өзін-өзі басқару|өзін-өзі басқару]] мәселелері бойынша тағылымдамадан өтті. Ұлттық стратегия институтының президенті Станислав Белковский Дмитрий Медведевті жұмсақ, психологиялық тұрғыдан тәуелді - Владимир Путин үшін әрқашан психологиялық тұрғыдан ыңғайлы деп сипаттайды. Басқа адамдардың пікірінше, Медведев «жұмсақ емес, бірақ өте үстем».<ref name="newtimes.ru">[https://web.archive.org/web/20070616185741/http://newtimes.ru/magazine/issue_46/article_5.htm Владимир Милов. ''Путин не сумеет сохранить власть''.] «[[The New Times|The New Times»]] № 46 от 24 декабря 2007.</ref>

Саясаттанушы Алексей Мухиннің пікірінше, Медведев Владимир Путинді 1992 жылы әкімнің сыртқы байланыстар жөніндегі комитеті тергеуінен кейін Владимир Путинді тағылған айыптардан қорғауға үлкен үлес қосты.<ref>[http://www.iamik.ru/?op=full&what=content&ident=39214 Медведев — добрый герой, изготовленный в Кремле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311090605/http://www.iamik.ru/?op=full&what=content&ident=39214 |date=2008-03-11 }}//Le Figaro</ref>

1993 ж. - «Финцелл» ЖАҚ құрылтайшысы, 50% қатысу үлесі. 1993-1998 жылдары ол «Илим Палп Интерпрайз» корпорациясының құқықтық мәселелер бойынша бірлескен құрылтайшысы және директоры, 20% қатысу үлесінің иесі болды. 1998 жылы «Братск ағаш өңдеу кешені» ААҚ Директорлар кеңесінде «Илим» компаниясының өкілі болды.<ref>http://kotlaslib.aonb.ru/doc/10_let.pdf</ref> 1994 жылы «Балфорт Консалтинг Фирмасы» ЖАҚ-ның тең құрылтайшысы болды.<ref>Иду на ВАС. — Профиль, 31.01.2005</ref>

Бірнеше БАҚ-тың хабарлауынша, 1990 жылдан 1995 жылға дейін ол Санкт-Петербургтегі «Рус» акционерлік сақтандыру компаниясында адвокат болып жұмыс істеген, оны Владислав Резник басқарған.<ref>[http://www.zaks.ru/new/archive/view/15127-0/ Ху из ху: Владислав Матусович Резник: страховщик в медвежьей шкуре // ЗАКС.РУ 21 февраля 2005]</ref><ref>[http://lenta.ru/lib/14160410/ Резник, Владислав. Депутат Государственной Думы РФ // Лентапедия]</ref><ref name="NewIzv2001">[http://varhivah.net/gazety/politika-kak-samyjj-vygodnyjj-biznes.html Политика как самый выгодный бизнес // Новые известия 29.11.2001, электронная копия Вархивах.нет]</ref>

[[1996 жыл]]ы сайлауда Анатолий Собчак жеңілгеннен кейін ол Смолныйда жұмысын тоқтатты<ref>Ирина Вьюнова. Кремлёвский Визирь. — Профиль, 01.11.2003. — № 43 (362)</ref>.

===[[Мәскеу]]дегі мансап===
[[File:Vladimir Putin with Dmitry Medvedev-3.jpg|thumb|250px|Дмитрий Медведев пен Владимир Путин 2000 жылы 27 наурызда, Путин [[Ресейдегі президент сайлауы (2000)|президенттік сайлаудан]] жеңгеннен кейінгі екінші күні.]]
1999 жылғы қарашада ол Ресей Федерациясы Үкіметі Аппарат басшысының орынбасары болып тағайындалды; оны Ресей Федерациясының үкіметінің төрағасы етіп тағайындалған Владимир Путин Мәскеуге шақырды.

1999-2000 жылдары [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] президент қызметінен кеткен соң, ол [[Ресей президенті|Ресей Федерациясының Президент]]і әкімшілігі басшысының орынбасары болды;<ref>[http://kremlin.ru/text/news/1999/12/119602.shtml Исполняющий обязанности президента России Владимир Путин назначил Александра Волошина руководителем Администрации президента России]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Август 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=060011 |title=Указ президента Российской Федерации от 31 декабря 1999 года № 1766 |accessdate=2009-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231545/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=060011 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref> Владимир Путиннің Александр Смоленскийге тиесілі Александр үйіндегі үгіт-насихат штабын басқарды, ол жерде сол кезде Герман Греф стратегиялық зерттеулер орталығы орналасқан; 2000 жылдың маусымында Владимир Путиннің президенттік сайлаудағы жеңісінен кейін Медведев президент әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды.<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=16528 Владимир на шее. На прошлой неделе окончательно определился круг лиц, которые поведут Владимира Путина к заветному креслу.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617093704/http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=16528 |date=2008-06-17 }} Журнал «Власть» № 7(358) от 22.02.2000</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131126042739/http://putin2000.ru/05.html В. В. Путин: предвыборный штаб]</ref> Саяси сарапшы Станислав Белковскийдің айтуынша, сол кезде Александр Волошин мен [[Роман Аркадьевич Абрамович|Роман Абрамович]] Медведевтің кандидатурасын өздері ұсынған. Волошин 2003 жылы қазанда отставкаға кеткеннен кейін оның орнына Медведев келді.<ref>[http://kremlin.ru/text/news/2000/06/124485.shtml Владимир Путин своим указом назначил Дмитрия Медведева первым заместителем руководителя Администрации президента]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

2000-2001 жылдары - «Газпром» директорлар кеңесінің төрағасы, 2001 жылы - «Газпром» директорлар кеңесі төрағасының орынбасары, 2002 жылғы маусымнан 2008 жылғы мамырға дейін - «Газпром» директорлар кеңесінің төрағасы.

2003 жылғы қазаннан 2005 жылғы қарашаға дейін Ресей Президенті Әкімшілігінің басшысы болды.<ref>[http://kremlin.ru/text/news/2003/10/54738.shtml Президент России подписал Указ о назначении Дмитрия Медведева Руководителем Администрации президента России]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2003 жылғы 12 қарашада Медведев Ресей Федерациясы Қауіпсіздік Кеңесінің мүшесі болып тағайындалды, 2004 жылдың сәуірінде ол Ресейдің Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі мәртебесін алды.<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=19928&PSC=1&PT=3&Page=1 |title=Указ президента Российской Федерации от 12 ноября 2003 года № 1342 |accessdate=2009-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231340/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=19928&PSC=1&PT=3&Page=1 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref>

[[2005 жыл]]дың 21 қазанынан 2008 жылдың 10 шілдесіне дейін - Ұлттық басым жобаларды іске асыру және демографиялық саясат жөніндегі Президент кеңесі төрағасының бірінші орынбасары, ол іс жүзінде басым ұлттық жобаларды басқаруды бастады.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/text/docs/2005/10/95791.shtml |title=Состав Совета при президенте Российской Федерации по реализации приоритетных национальных проектов |accessdate=2009-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070805042910/http://www.kremlin.ru/text/docs/2005/10/95791.shtml |archivedate=2007-08-05 |deadlink=yes }}</ref>

2005 жылғы 14 қарашада Ресей Федерациясы Премьер-министрінің бірінші орынбасары болып тағайындалды (<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=030518 |title=Указ президента Российской Федерации от 14 ноября 2005 года № 1320 |accessdate=2009-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231509/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=030518 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref><ref name=autogenerated6>[https://web.archive.org/web/20071223024849/http://www.government.ru/archiv/government/minister/index.html-he_id_1069.htm Архив Сайта Правительства Российской Федерации]</ref> 2007 жылғы 24 қыркүйекте осы лауазымға тағайындалды)<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=041652 |title=Указ президента Российской Федерации от 24 сентября 2007 года № 1254 |accessdate=2009-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231355/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=041652 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref>.
[[Сурет:Vladimir Putin 11 March 2008-1.jpg|thumb|right|200px|Медведев және Владимир Путин мен 2006 жыл]]
2006 жылғы 13 шілдеден 2008 жылғы 10 шілдеге дейін - басым ұлттық жобаларды іске асыру жөніндегі Кеңес Төралқасының төрағасы.<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=34677&PSC=1&PT=3&Page=1 |title=Распоряжение президента Российской Федерации от 13 июля 2006 года № 323-рп |accessdate=2009-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231452/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=34677&PSC=1&PT=3&Page=1 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref>

==Ресейдегі президент сайлауына қатысуы==
{{main|Ресейдегі президент сайлауы (2008)}}
[[File:Dmitry Medvedev 21 November 2009 1.jpg|thumb|200px|Дмитрий Медведевтің «[[Біртұтас Ресей]]» партиясының XI съезінде сөйлеген сөзі. 21 қараша, 2009 жыл]]
* 2005 жылғы 14 қарашада Дмитрий Медведевтің ұлттық жобалар бойынша бірінші вице-премьер-министр лауазымына қайта тағайындалуымен<ref>[http://www.government.ru/archiv/government/minister/sphere.html-he_id_1076.htm Сфера ведения]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070304182716/http://www.government.ru/government/governmentactivity/sferyvediniy/6082880.htm Сфера деятельности]</ref> (Юрий Ковальчуктың ұлы Борис Ковальчук<ref>[https://web.archive.org/web/20080508211050/http://www.government.ru/government/rfgovernment/rfgovernmentmanagement/structure/prioritetnih_nats_proektov/2a0644ba-7777-4326-a854-fda6823578a8.htm Директор Департамента приоритетных национальных проектов Правительства Российской Федерации Ковальчук Борис Юрьевич]</ref> Медведевтің көмекшісі және ұлттық жобалар департаментінің
[http://medvedev2008.ru/ директоры болып тағайындалды]) [[Де-факто]] оның орталық телеарналардағы [[Қоғаммен қарым-қатынас|науқаны басталды]]. Сол жылы оның сайлау учаскесі тіркелді.
* [[2006 жыл]]ғы ақпанда ресейлік баспасөз оны президенттік емес науқанның (президент Владимир Путиннің көзқарасы бойынша) сүйіктісі деп атады<ref>{{cite web|author=[[Быков, Дмитрий Львович|Дмитрий Быков]]|url=http://www1.sobesednik.ru/issues/104/rubr/1100/karyera/?3337|title=Плюшевый Медведев. Может ли Визирь стать преемником Путина?|publisher=[[Собеседник (газета)|Собеседник]]|datepublished=28 февраля 2006, № 08|accessdate=2009-01-12|description=« Пиаровская кампания против министра обороны России Сергея Иванова четко обозначила курс Кремля на победу другого путинского преемника — человека, известного под кличкой Визирь.»|deadlink=unknown-host}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>.
* 2007 жылдың қаңтарында Дмитрий Медведев Ресей президенттігіне басты үміткер болды.<ref>{{Cite web |url=http://newsinfo.ru/news/2006/12/news1341658.php |title=Дмитрий Медведев — главный кандидат в президенты: NewsInfo |accessdate=2007-01-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070716215422/http://newsinfo.ru/news/2006/12/news1341658.php |archivedate=2007-07-16 |deadlink=yes }}</ref> Юрий Левада аналитикалық орталығының мәліметінше, президент сайлауының бірінші турында сайлаушылардың 33% Медведевке, екінші турда 54% дауыс беруге дайын болған.<ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/press/2007012602.html |title=Левада-Центр > архив > пресс-выпуски |accessdate=2007-01-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080531004841/http://www.levada.ru/press/2007012602.html |archivedate=2008-05-31 |deadlink=yes }}</ref>
* 2007 жылдың мамырында Дмитрий Медведев өз кандидатурасын биліктен басқа кандидат [[Сергей Борисович Иванов|Сергей Ивановқа]] берді. «Левада» орталығының сауалнамаларына сәйкес, респонденттердің 18% -ы бірінші турда Медведевке дауыс беруге дайын болса, 19% -ы Ивановқа дайын болған. Егер Иванов пен Медведев екеуі екінші раундқа шықса, онда сауалнамаға сәйкес, Ивановтың мүмкіндігі жақсырақ (ол үшін 55%)<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www.levada.ru/press/2007050305.html |title=Левада-Центр > архив > пресс-выпуски |accessdate=2007-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080531004852/http://www.levada.ru/press/2007050305.html |archivedate=2008-05-31 |deadlink=yes }}</ref>.
* 2007 жылдың 18 қазанынан бастап Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы [[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]] журналистерге арналған үкіметтік жиналыстарды тарату тәжірибесінен бас тартқаннан кейін Медведевтің үгіт-насихатының белсенді кезеңі басталды.<ref>[http://www.regnum.ru/news/904199.html Сергей Миронов поддерживает закрытость заседаний Правительства Российской Федерации — Новости России — ИА REGNUM]</ref>
* [[2007 жыл]]дың [[10 желтоқсан]]ында Владимир Путин Дмитрий Медведевтің Ресей Федерациясының президенттігіне кандидатурасын қолдады. ''Дмитрий Анатольевич Медведевтің кандидатурасына келетін болсақ, мен оны 17 жылдан астам уақыттан бері жақсы білемін және мен бұл кандидатураны толығымен және толық қолдаймын''<ref>Сообщение агентства «Интерфакс» от 10.12.07</ref>, - деп түсіндірді Президент Путин. «[[Біртұтас Ресей]]», «[[Әділ Ресей]]», Аграрлық партия және «Азаматтық билік»<ref>[https://ria.ru/politics/20071210/91655942.html «Единая Россия», эсеры, аграрии и «Гражданская сила» предлагают в кандидаты в президенты Дмитрия Медведева, Путин поддерживает] «РИА Новости», 10.12.2007</ref> партиялары Дмитрий Медведевті өз партияларынан жалғыз кандидат ретінде ұсынды. Алайда, қолданыстағы заңға сәйкес, президенттікке кандидатты тек бір саяси партия ғана ұсына алады.
* 2007 жылы 11 желтоқсанда Дмитрий Медведев мемлекеттік теледидарда көрсеткен мәлімдемесінде: «Мен оған [Путинге] біздің елдің жаңа президенті сайланғаннан кейін Ресей үкіметін басқаруға түбегейлі келісім беруді сұрап өтініш білдіремін» деді.<ref>[http://newsru.com/russia/11dec2007/futureisclear.html Медведев попросил Путина стать премьером после выборов президента] NEWSru.com 11 декабря 2007 г.</ref>
* 2007 жылғы 17 желтоқсанда Дмитрий Медведев «Біртұтас Ресей»<ref>[https://ria.ru/politics/20071210/91663566.html Единороссы официально выдвинут Медведева кандидатом в президенты на съезде 17 декабря] «РИА Новости», 10.12.2007</ref> партиясының съезінде Ресей президенттігіне үміткер ретінде ұсынылды. Жасырын дауыс беру кезінде Медведевке 478 делегат дауыс берсе, 1 делегат қарсы дауыс берді.
* [[2007 жыл]]ғы 20 желтоқсанда Дмитрий Медведев Ресей Орталық сайлау комиссиясының кандидатурасын жариялады.
* [[2008 жыл]]ғы [[28 қаңтар]]да Дмитрий Медведев өзінің сайлау алдындағы пікірсайысқа қатысудан бас тартқаны туралы хабарлады<ref>[http://www.lenta.ru/news/2008/01/28/medvedev/ Lenta.ru: Политика: Медведев отказался от участия в дебатах]</ref>.
* [[2008 жыл]]ғы 2 наурызда Медведев президенттік сайлауда 70,28% дауыс жинап жеңіске жетті.

Медведевтің кандидатура ретінде ұсынылуын бірнеше діни ұйымдардың ресми өкілдері қолдады: Орыс православие шіркеуі, [[Ресей мұсылмандары діни басқармасы|Ресейдің Еуропалық бөлігі мұсылмандары]] діни басқармасы, Ресейдің еврей [[діни бірлестіктер]]і мен ұйымдары конгресі<ref>[http://www.regions.ru/news/2114173/ REGIONS.RU — новости Федерации | Религиозные лидеры считают, что Путин и Медведев сработаются] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212094149/http://www.regions.ru/news/2114173/ |date=2007-12-12 }}</ref>.

Дмитрий Медведев салмағын жоғалтты, бұл үшін оның кеңсесінде жүгіру жолы орнатылды<ref>[http://www.peoples.ru/state/minister/russia/dmitry_medvedev/ Дмитрий Анатольевич Медведев // Peoples.Ru]</ref><ref>[http://www.kp.ru/daily/23811/60137/ Как власть меняет человека // Комсомольская правда, 22 ноября 2006]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/dyn_images/img45498.jpg Фотография со страницы руководителя администрации президента России Дмитрия Медведева]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>.
[[Сурет:Dmitry Medvedev in Tatarstan, June 2011-9.jpeg|thumb|right|200px|Медведев сапарлары [[Татарстан]] Республикасы]]
Халықаралық экономика институтының аға ғылыми қызметкері Петерсон (''The Peter G. Peterson Institute for International Economics'') [[Андерс Ослунд]] 2007 жылдың соңында Кремльдегі ұлтаралық ұлтаралық күрес аясында Дмитрий Медведевтің Кремльге жалғыз кандидат болып тағайындалуы алдын-ала тұжырым болған жоқ деп санайды.<ref>[http://www.inosmi.ru/translation/238444.html Андерс Ослунд (Anders Aslund). ''Путин — весь вечер на арене.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117114739/http://www.inosmi.ru/translation/238444.html|date=2008-01-17}} русский перевод статьи в [[The Moscow Times]] от [[14 декабря]] [[2007 год|2007 года]]</ref> Ол сонымен бірге Медведевтің тағайындауынан кейін қалыптасқан жағдайды «төңкеріс қарсаңындағы классикалық жағдай» деп бағалады.<ref>[https://web.archive.org/web/20080110013334/http://www.inosmi.ru/stories/07/04/23/3507/238785.html Андерс Аслунд (Anders Aslund). ''Чистка или переворот?''] русский перевод статьи в [[The Moscow Times]] от [[9 января]] [[2008 год|2008 года]]</ref>

==Президенттік==
===Сайлау және қызметке кірісу===
[[File:Medvedev campaign poster.JPG|thumb|250px|Мәскеудегі [[Манежная алаңы (Мәскеу)|Манежная алаңында]] Ресей Федерациясының президенттігіне кандидат Д. Медведевтің 2008 жылғы президенттік сайлаудағы сайлау ұраны: «Біз бірге жеңеміз»]]

[[File:Inauguration of Dmitry Medvedev, 7 May 2008-7.jpg|thumb|250px|[[Ресей президенті]] ретінде Дмитрий Медведевтің [[Инаугурация|ұлықтау]].]]
[[2007 жыл]]ғы [[10 желтоқсан]]да «Біртұтас Ресей» партиясынан Ресей Федерациясының президенттігіне кандидат ретінде ұсынылды. Дәл сол күні Медведевтің кандидатурасын «Әділ Ресей» партиясы, Ресейдің Аграрлық партиясы және Азаматтық билік партиясы қолдады. Мұндай шешім Президент Владимир Путиннің, Медведевтің, сонымен қатар Мемлекеттік Думаның төрағасы [[Борис Вячеславович Грызлов|Борис Грызловтың]], Федерация Кеңесінің төрағасы [[Сергей Михайлович Миронов|Сергей Мироновтың]] және Аграрлық партияның жетекшілері [[Владимир Николаевич Плотников|Владимир Плотников]] пен Азаматтық билік партиясының жетекшісі [[Михаил Юрьевич Барщевский|Михаил Барщевскийдің]] Кремльдегі кездесуінде қабылданды. Владимир Путин Медведевтің кандидатурасын мақұлдады, оның кандидатура бойынша ресми ұсынысы 2007 жылдың 17 желтоқсанында өтті. Медведев бұған дейін президент Путинмен бірге өзінің кандидатурасын талқылады.<ref name="medvedev.kremlin.ru" />

2007 жылғы 20 желтоқсанда Ресей Федерациясының Орталық сайлау комиссиясына құжаттар тапсыру кезінде ол заңға сәйкес Ресей президенті болып сайланса,<ref>[http://echo.msk.ru/news/413688.html Радиостанция «Эхо Москвы» / Новости / Четверг, 20.12.2007 / Дмитрий Медведев сделал несколько заявлений]</ref> «Газпром» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы қызметінен кететінін мәлімдеді.

Дмитрий Медведевтің сайлауалды штабын Президент Әкімшілігінің басшысы [[Сергей Семёнович Собянин|Сергей Собянин]] басқарды, ол онда жұмыс істеген кезде демалыста болған. Науқанның негізгі тақырыптары мен ұрандары.<ref name=autogenerated6 />
* халықтың өмір сүру деңгейі мен сапасын көтеру, басым ұлттық жобалар бойынша жұмысты жалғастыру;
* мемлекеттік саясаттың негізі ретінде «бостандық емес еркіндіктен гөрі» қағидатын қалыптастыру ... (V Красноярск экономикалық форумындағы «Ресей 2008-2020. Өсуді басқару» 2008 жылғы 15 ақпанда);<ref>[https://web.archive.org/web/20080203083933/http://www.medvedev2008.ru/program.htm Дмитрий Медведев. Официальный сайт кандидата на должность президента России. Программные выступления]</ref>
* «... біздің еліміз үшін ең бастысы - тыныш және тұрақты дамуды жалғастыру. Тұрақты дамудың онжылдықтары жай қажет. ХХ ғасырда біздің елден айырылған нәрсе - бұл ондаған қалыпты өмір және мақсатты жұмыс »(II Бүкілресейлік Азаматтық форумда сөйлеген сөзі, 2008 ж., 22 қаңтар);
* 2020 тұжырымдамасының идеяларын ұстана отырып - институттарды, инфрақұрылымды, инновацияларды, инвестицияларды дамыту, сондай-ақ ынтымақтастық пен бизнесті қолдау;
* Ресейдің әлемдік держава мәртебесіне оралуы және оның әрі қарай дамуы, әлемдік қатынастарға интеграциялануы, барлық негізгі халықаралық мәселелер бойынша өзіндік ұстанымы, Ресей мүдделерін кеңінен қолдау.
2008 жылғы 2 наурызда ол Ресей Федерациясының Президенті болып сайланды. Үкімет мүшесі бола отырып, ол президенттік ұлықтау үшін Ресей Федерациясының ұлықтау Ресей Федерациясының дейін президенті болып сайланды.

2008 жылғы 3 наурызда Президент [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] «Ресей Федерациясының жаңадан сайланған және президент болып табылмайтын президентінің мәртебесі туралы» № 295 Жарлыққа қол қойды. [[Ресей Федерациясының Конституциясы|Конституцияға]] сәйкес, Д. А. Медведев Ресей Федерациясының Президенті лауазымын 2008 жылғы сайлау қорытындылары шығарылғаннан кейін 2 айдан кейін және Владимир Путиннің 2004 жылы ресми түрде тағайындалғанынан 4 жыл өткен соң - 2008 жылғы 7 мамырда (түнгі сағат 12-де 09 минут Мәскеу уақыты)<ref>{{Cite web |url=http://www.uznai-prezidenta.ru/index.php?p=6-5&v=fh2 |title=Президент России — гражданам школьного возраста |accessdate=2008-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120072130/http://www.uznai-prezidenta.ru/index.php?p=6-5&v=fh2 |archivedate=2012-01-20 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://www.regnum.ru/news/966307.html Инаугурация нового президента России запланирована на 7 мая — Новости России — ИА REGNUM]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080901195804/http://medvedev2008.ru/news_51.htm Сайт кандидата в президенты Медведева]</ref>.

Өзінің кіріспе сөзінде ол «азаматтық және экономикалық бостандықтарды одан әрі дамыту, жаңа азаматтық мүмкіндіктер құру» жаңа лауазымның басымдығы болып саналатынын айтты. Мен бұл бағытты әлеуметтік салаға тікелей қатысты алғашқы жарлықтарға қол қою арқылы растадым. Атап айтқанда,</ref>. Подтвердил этот курс подписанием свои<ref>[http://www.rian.ru/politics/20080507/106773205.html Медведев назвал свои важнейшие задачи на посту президента]</ref><ref>[http://www.rian.ru/society/20080507/106804337.html Ветеранов обеспечат жильём до 2010 года]</ref><ref>[http://www.regnum.ru/news/997176.html Ветераны получат жильё через два года]</ref> алғашқы құжат - 2010 жылдың мамырына дейін жақсы тұрғын үйге мұқтаж [[Ұлы Отан соғысы]]ның барлық ардагерлеріне федералды бюджет есебінен тұрғын үй беруді қарастыратын федералды заң болды. Тиісті инфрақұрылымды модернизациялау аясында «Тұрғын үй құрылысын дамыту жөніндегі шаралар туралы» келесі қаулы тұрғын үйді жылжытудың Федералды қорын құруды қарастырады. Оның негізгі мақсаты көбінесе жеке тұрғын үй құрылысын дамытуға жәрдемдесу болады: ол қол жетімді тұрғын үй нарығын қалыптастыру процесінде өтпелі буын ретінде қарастырылады және федералды жер учаскелерін болашақта жеке меншіктің одан әрі дамуына арналған аймақ ретінде пайдалану. Сонымен қатар, ғылымды, білім мен өндірісті біріктіру және инновациялық экономиканың ұзақ мерзімді қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін білікті кадрлар даярлау арқылы жоғары кәсіптік білімді жүйелі түрде жаңғыртуды жеңілдету мақсатында Федералды университеттер туралы жарлық білім беру процесінің,<ref>[http://www.rosbalt.ru/2008/05/07/481800.html В России появится Фонд содействия развитию жилищного строительства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144123/http://www.rosbalt.ru/2008/05/07/481800.html |date=2008-05-10 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080510080618/http://www.kremlin.ru/text/docs/2008/05/200298.shtml Указ президента РФ «О мерах по развитию жилищного строительства»]</ref> ғылыми зерттеулер мен зерттеулердің [[Жоғары оқу орындары|Жоо]] деңгейін қамтамасыз ететін федералды университеттер желісін құруды жалғастыруды жоспарлайды.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2008/05/200302.shtml |title=Указ президента Российской Федерации от 7 мая 2008 года «О федеральных университетах» |accessdate=2008-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510190545/http://www.kremlin.ru/text/news/2008/05/200302.shtml |archivedate=2008-05-10 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://www.rian.ru/society/20080507/106807458.html РИА-Новости: в России появится новый федеральный университет]</ref> технологиялық әзірлемелер. Осы Жарлыққа сәйкес Президент Үкіметке бұрыннан құрылған [[Сібір федералды университеті|Сібір]] және [[Оңтүстік федералды университеті|Оңтүстік федералды университеттерімен]] қатар Қиыр Шығыс федералды университетін құруды қарастыруды тапсырды. [[2008 жыл]]дың 27 мамырында Дмитрий Медведев «Газпром» директорлар кеңесінің төрағасы қызметінен кетті,<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/appears/2008/05/27/1941_type63376type63378_201622.shtml |title=Начало встречи с членами совета директоров компании «Газпром» |accessdate=2009-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080630060230/http://www.kremlin.ru/appears/2008/05/27/1941_type63376type63378_201622.shtml |archivedate=2008-06-30 |deadlink=yes }}</ref> бір айдан кейін Медведевтің премьер-министрдің бірінші орынбасары ретінде Виктор Зубков оның мұрагері болады.<ref>[https://web.archive.org/web/20090707001730/http://old.gazprom.ru/subjects/29438.shtml Совет директоров ОАО «Газпром»]</ref>

[[2008 жыл]]дың [[3 шілде]]сінде Д. А. Медведев жаңа «Ресей Федерациясының орыс казактарына қатысты мемлекеттік саясатының тұжырымдамасын» қабылдады, оның мақсаты орыс казактарының қайта тірілуі туралы Ресей Федерациясының мемлекеттік саясатын әзірлеу, Ресей Федерациясының мемлекеттік саясатының қағидаларын орыс казактары мен міндеттеріне қатысты жалпылау болып табылады. Мемлекеттік қызмет саласындағы казактар, казактар мен казак қоғамдастықтарының мемлекеттік және муниципалды органдармен өзара әрекеті. Осы тұжырымдамаға сәйкес «казактар тарихи маңызы бар және жергілікті дәстүрлерді ескере отырып, жергілікті маңызы бар мәселелерді шешуге белсенді атсалысады». Казактар саласындағы мемлекеттік саясаттың мақсаттары - бұл орыс казактарының мемлекетін және басқа да қызметтерін қалыптастыру және дамыту, орыс казактарының рухани және мәдени негіздерін қалпына келтіру және дамыту, олар үшін қаржылық, құқықтық, әдістемелік, ақпараттық және ұйымдастырушылық тетіктер мен барлық қажетті жағдайлар жасалады және жасалады.

2009 ж. [[10 қыркүйек|10 қыркүйегінде]] Интернетте «Ресей, алға!» Атты мақала жарияланды, онда ол Ресейдің болашағы туралы өз көзқарасын білдірді және технологиялық модернизацияның басым бағыттарын атады.<ref>[http://kremlin.ru/news/5413 Россия, вперёд! Статья Дмитрия Медведева]</ref>

[[2011 жыл]]ғы [[24 қыркүйек]]те «Біртұтас Ресей» партиясының XII съезінде Дмитрий Медведев конгресс 2012 жылғы президенттік сайлауда Владимир Путиннің кандидатурасын қолдайтындығын және Ресейдің премьер-министрі болуға дайын екендігін мәлімдеді.<ref>[http://wra.ucoz.ru/news/medvedev_predlozhil_putina_na_post_prezidenta_rf/2011-09-24-335 Медведев предложил Путина на пост президента РФ — 24 Сентября 2011 — Информационно-развлекательный портал «WRA»]</ref>

===Инновациялық қызмет. Сколково===
[[Сурет:Medvedev in RIAN.jpeg|thumb|right|200px|2011 жылғы 23 маусымда Медведев Викимедиа [[Ортаққор|Commons]]-қа жеке фотосуретті жүктеді.]]
[[File:Campus-night.jpg|thumb|Сколково мектебіндегі кампус жобасы]]
Ресей Федерациясының Президентінің 2009 жылғы 12 қарашада жыл сайынғы жолдауында Д. А. Медведев: ''Ресейде барлық басым бағыттарды, атап айтқанда барлық салаларды қолдауға шоғырланған қуатты ғылыми-зерттеу орталығын құру туралы ұсыныстарды әзірлеуді аяқтау қажет. Бұл, егер сіз қаласаңыз, [[Силикон алқабы]] және басқа да шетелдік орталықтардың үлгісімен жүретін заманауи технологиялық орталықты құру туралы''.<ref>{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/transcripts/5979|title=Послание президента России Федеральному собранию|date=2009-11-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CSZzjuI|archivedate=2011-08-25}}</ref>

Д.Медведев [[2009 жыл]]ғы 31 желтоқсанда «Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды дамыту және олардың нәтижелерін коммерциализациялау үшін географиялық тұрғыдан бөлек кешен құру жобасын әзірлеу жөніндегі жұмыс тобы туралы» № 889-А / қаулы шығарды.<ref>[http://text.document.kremlin.ru Распоряжение президента РФ от 31 декабря 2009 г. № 889-рп «О рабочей группе по разработке проекта создания территориально обособленного комплекса для развития исследований и разработок и коммерциализации их результатов»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }} (текст находится поиском «31 декабря 2009»)</ref>

Жыл басында президент әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары, модернизациялау комиссиясы төрағасының орынбасары [[Владислав Юрьевич Сурков|Владислав Сурков]] жұмыс тобының жетекшісі болып тағайындалды.

[[2010 жыл]]ғы [[18 наурыз]]да Олимпиаданың жеңімпаз студенттерімен кездесуде Д. А. Медведев Сколковода жаңа технологияларды дамыту және коммерциализациялау үшін Мәскеу басқару бизнес мектебінің негізінде Сколковода ультрадыбыстық ғылыми-технологиялық кешен құру туралы жоспарын жариялады.<ref>[http://www.rg.ru/printable/2010/03/19/vstrecha-olimp.html Президент учил жизни таланты]</ref><ref name="rian918">[http://www.rian.ru/science/20100318/215146918.html РИА Новости. Российская «Кремниевая долина» будет построена в Сколково — Медведев.]</ref>

23 наурызда Дмитрий Медведев [[Ханты-Мансийск]]іде Президенттік модернизациялау комиссиясының отырысында «[[Ренова]]» компаниялар тобының жетекшісі [[Виктор Феликсович Вексельберг|Виктор Вексельберг]] Сколководағы ресейлік инновациялық орталықты басқаратынын мәлімдеді.<ref>[http://www.pcweek.ru/themes/detail_print.php?ID=122579&print=Y На зависть Кампанелле]</ref>

«Сколково инновациялық орталығы туралы» Ресей Федерациясының № 244-ФЗ Федералды заңына 2010 жылғы 28 қыркүйекте Президент Медведев қол қойған. Президент Медведевтің пікірінше, «Сколково» жобасы [[инновация]]ны тудыратын халықаралық зияткерлік капиталды шоғырландыру үшін қолайлы жағдай жасауға бағытталған.<ref name="zakon"/>

Медведев қордың қамқоршылар кеңесін басқарды,<ref name="zakon">[http://www.rg.ru/2010/09/30/skolkovo-dok.html ФЕДЕРАЛЬНЫЙ ЗАКОН от 28.09.2010 № 244-ФЗ «ОБ ИННОВАЦИОННОМ ЦЕНТРЕ „СКОЛКОВО“» (принят ГД ФС РФ 21.09.2010)]</ref> мұны Сколково идеясын Ресейде және шетелде кеңінен тарату қажеттілігімен түсіндірді: «Сколково тек жақсы бренд қана емес, сонымен бірге біздің қоғамның өмірін сақтайтын идеологияға айналуы керек». Президент жеке өзі жобаны шет елдерде насихаттап жүргенін, бұл туралы шетелдік жетекшілермен сөйлесетінін айтты.<ref>[http://президент.рф/news/11079 Совместное заседание Комиссии по модернизации и Попечительского совета фонда «Сколково»]</ref>

Кейіннен, 2011 жылдың 18 мамырында Дмитрий Медведев Сколково Мәскеу басқару мектебінің аумағында баспасөз мәслихатын өткізді. Президент журналистермен кездесу орнын таңдауды елді модернизациялау қажеттілігімен түсіндірді: «Бірақ мен бұл туралы Сколковода сөйлескеніме өте қуаныштымын, өйткені бұл ... маңызды, маңызды мәнге ие арнайы платформа, өйткені жаңа технологиялар дамып жатқан жерде, Сколковский осында құрылды. университет, Сколково мектебі, инновациялық орталық болады ... Сколково модернизациядағы маңызды буын болады, ең бастысы, бірақ, әрине, жалғыз емес»<ref>[http://президент.рф/news/11259 Пресс-конференция Президента России//президент.рф, 18 мая 2011 года]</ref>

===Бес күндік соғыс===
{{main|Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыс (2008)|Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыстарға халықаралық реакция (2008))}}
[[File:Medvedev interview "In August of 2008".ogg|thumb|250px|Медведевтің Оңтүстік Осетияда әскери қақтығыстың басталғаны туралы естеліктері]]
[[File:Medvedev-Sarkozy.jpg|thumb|250px|Медведев пен Саркозидің Кремльдегі баспасөз конференциясы, 12 тамыз 2008 ж]]
[[File:Medvedev meets with Kokoity and Bagapsh.jpg|thumb|250px|Дмитрий Медведев Кремльде Эдуард Кокойтты және Сергей Багапшпен кездесті, 14 тамыз 2008 жыл]]
[[2008 жыл]]дың 7-8 тамызына қараған түні грузин әскерлері [[Оңтүстік Осетия]]ның астанасы Цхинвальды және оған жақын орналасқан аудандарды қарулы түрде атқылауға кірісті;<ref name="VlChron">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1011909 Пятидневная война] {{Архивировано|url=https://www.webcitation.org/66D03jHFK?url=http://www.kommersant.ru/doc/1011909|date=2012-03-16}} Хроника грузино-российского конфликта с 7 по 14 августа в журнале «[[Коммерсантъ|Власть»]] № 32(785) от 18 августа 2008 г.</ref> бірнеше сағаттан кейін қала грузиндік бронды машиналар мен жаяу әскерлердің шабуылына ұшырады. Шабуыл нәтижесінде Ресейдің бітімгершілік күштерінің оннан астам әскери қызметшісі қаза тауып, ондаған адам жарақат алды.<ref name="news-bbc">
{{cite web
|url = http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7548000/7548633.stm
|title = Красный Крест просит эвакуировать из Цхинвали раненых
|publisher = http://news.bbc.co.uk
|datepublished = 2008-08-08
|accessdate = 2008-08-18
|deadlink = no
}}
</ref> В результате атаки более десяти военнослужащих российских миротворческих сил было убито, несколько десятков — ранено. Официальным поводом для атаки на Цхинвал, по заявлениям грузинской стороны, послужило нарушение режима прекращения огня со стороны Южной Осетии, которая, в свою очередь, утверждает, что первой огонь открыла Грузия.<ref>
{{cite web
|datepublished = 2008-08-09
|url = http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1009540
|title = Первая миротворческая война
|publisher = [[Коммерсантъ]]
|accessdate = 2008-09-13
|deadlink = no
}}
</ref> [[Цхинвал]]ға жасалған шабуылдың ресми себебі,<ref name="SMIRokki">[http://newsru.com/russia/11sep2008/voshli.html СМИ: российские войска вошли в Южную Осетию ещё до начала боевых действий] [[NEWSru]] 11 сентября 2008 г.</ref> грузин тарапының пікірінше,</ref><ref>[http://newsru.com/russia/15sep2008/udaleno.html С сайта «Красной звезды» удалено интервью капитана Сидристого о вторжении российских войск в ЮО до нападения Грузии] [[NEWSru.com]] 15 сентября 2008 г.</ref> Оңтүстік Осетиямен атысты тоқтату бұзылған,<ref name="NYTFreshev">[https://www.nytimes.com/2008/09/16/world/europe/16georgia.html?_r=1&ref=world&oref=slogin Georgia offers fresh evidence on war’s start] [[The New York Times]] 15 сентября 2008 г.</ref><ref name="NEWSRNYT">[http://newsru.com/world/16sep2008/razveddannye.html NYT: Грузия нашла факты, что Россия «начала первой». Запад не убежден, но разбирается] [[NEWSru.com]] 16 сентября 2008 г.</ref> бұл Грузия өз кезегінде бірінші болып оқ атқан деп мәлімдейді. Ресейдің бірнеше газеттеріндегі бірқатар хабарларға,<ref name="spiegel">[http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,578273,00.html Did Saakashvili lie?] // [[Spiegel]], 16 сентября 2008 ([https://web.archive.org/web/20080918092725/http://www.inosmi.ru/stories/06/06/13/3482/244054.html перевод inosmi.ru])</ref><ref name="Le Monde">Литтель Д. [https://web.archive.org/web/20081014005026/http://www.inosmi.ru/stories/06/06/13/3482/244584.html Путевые заметки из Грузии] // [[Le Monde]], 12 октября 2008 (перевод inosmi.ru)</ref><ref>[http://www.businessweek.com/globalbiz/blog/europeinsight/archives/2008/11/the_russia-geor.html The Russia-Georgia War revisited // Business Week, 10 ноября 2008]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.inosmi.ru/translation/245254.html |title=И снова к вопросу о войне России и Грузии // ИноСМИ, 11 ноября 2008 |accessdate=2009-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090823072032/http://www.inosmi.ru/translation/245254.html |archivedate=2009-08-23 |deadlink=yes }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090103143908/http://www.inosmi.ru/stories/06/06/13/3482/245262.html Безрассудная Грузия] // [[ИноСМИ]], [[11 ноября]] [[2008]]</ref> сондай-ақ бір айдан кейін шыққан грузиндік барлау мәлімдемесіне сәйкес, 2008 жылдың қыркүйегінде Ресейдің 58-ші армиясының жекелеген бөлімшелері 2008 жылдың 7 тамызынан бастап Оңтүстік Осетияға орналастырылды. Алайда, ресейлік мәліметтерге, сондай-ақ бірқатар Батыс ақпарат құралдары мен саясаткерлерінің хабарламаларына сәйкес, грузин тарапының Ресей әскерін мерзімінен бұрын орналастыру туралы айыптары жалған болып табылады.<ref>
{{cite web
|author =
|last =
|first =
|authorlink =
|coauthors =
|datepublished = 2008-08-08
|url = http://cominf.org/2008/08/08/print:page,1,1166477945.html
|title = Президент Южной Осетии Эдуард Кокойты заявил о многочисленных жертвах среди мирных жителей Цхинвала
|work =
|publisher = [[Государственный комитет по информации и печати Республики Южная Осетия]]
|accessdate = 2008-08-25
|lang =
|description =
|deadlink = yes
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20080814021458/http://cominf.org/2008/08/08/print:page,1,1166477945.html
|archivedate = 2008-08-14
}}
</ref> Сол күні кешке Грузия мен Оңтүстік Осетияның жанжалға қатысушы тараптары бір-бірін атысты тоқтату ережелерін бұзды деп айыптады. 8 тамызда таңертең [[Грузия президенті]] Михаил Саакашвили теледидар арқылы жасаған мәлімдемесінде Цинагар және [[Знаурский район|Знаур аудандарының]], Дмениси, Громи және Хетагурово ауылдарының, сонымен қатар Цхинвалидің көп бөлігін Грузияның күш құрылымдары «босатылғанын» мәлімдеді; ол Ресейді Грузия территориясын бомбалады деп айыптап, оны «классикалық халықаралық агрессия» деп атады; Грузияда жалпы мобилизация жарияланды. Сол күні Оңтүстік Осетия президенті Эдуард Кокойтей Оңтүстік Осетияда бейбіт тұрғындар арасында көптеген шығындар болғанын хабарлады және Грузия президенті [[Михаил Николаевич Саакашвили|Михаил Саакашвилиді]] осетин халқының геноцидінде айыптады.

Әскери қақтығыс кезінде екі тарап бір-бірін түрлі қылмыстар жасады деп айыптады. 2008 жылы 8 тамызда Президент Медведев мәлімдеді:

{{дәйексөз|''«Бүгін түнде Оңтүстік Осетияда грузин әскерлері Ресей бітімгерлері мен бейбіт тұрғындарға қарсы агрессия жасады. <...> Біз отандастарымыздың жазасыз өлуіне жол бермейміз. Кінәлілер жазасын алады »<ref name=rg.makarychev>Макарычев М. [http://www.rg.ru/2008/12/29/2008-osetia.html Кавказский узел] // [[Российская газета]], 29 декабря 2008 г.</ref>''|date=2008-27-02}}

Кейін Медведев атап өтті:

{{дәйексөз|''«Сайып келгенде, біз біраз уақыт бойына бұл әлі де болса арандатудың бір түрі болмайды деп үміттенген едік. Бірақ зымыран мылтығы шынымен жұмыс істей бастаған сәтте, танктер атыла бастады, және менің азаматтарымыздың, оның ішінде бітімгерлердің қаза тапқаны туралы хабардар болдым, бір минуттан да тартынбадым және жеңіліске және жазалау шараларына бұйрық бердім »''<ref name=rg.makarychev>Макарычев М. [http://www.rg.ru/2008/12/29/2008-osetia.html Кавказский узел] // [[Российская газета]], 29 декабря 2008 г.</ref>.|date=2008-27-02}}

[[9 тамыз]]да Дмитрий Медведев Қорғаныс министрі [[Анатолий Эдуардович Сердюков|Анатолий Сердюков]] пен және Қарулы Күштердің Бас штабының бастығы [[Николай Егорович Макаров|Н. Макаров]] пен кездесуді бастады: ''«Біздің бітімгерлеріміз және оларға бекітілген бөлімдер қазір грузиялық тарапты бейбітшілікке шақыру үшін операция жүргізуде»''. 58-ші армия мен басқа бөлімшелер жұмыс істей бастаған ресми құжат ([[Жоғарғы қолбасшы]]ның жарлығы немесе бұйрығы) туралы ақпарат жария етілмеді. Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабы бастығының орынбасары генерал-полковник [[Анатолий Алексеевич Ноговицын|А.Ноговицынның]] [[2008 жыл]]ғы 9 тамыздағы мәлімдемесіне сәйкес, Ресей ол кезде Грузиямен соғысқан емес: ''Цхинвалиге келген 58-ші армияның барлық бөлімшелері мұнда қамтамасыз ету үшін осында жіберілді. «Грузия армиясының бөлімдерінің өз позицияларын жауып тастауы нәтижесінде ауыр шығынға ұшыраған Ресейдің бітімгершілік батальонына көмек''<ref name="Nogov">[http://www.rian.ru/defense_safety/20080809/150224350.html Россия не находится в состоянии войны с Грузией — Генштаб] [[РИА «Новости»]] 9 августа 2008 г.</ref>.

[[12 тамыз]]да Медведев «Грузия билігін бейбітшілікке мәжбүрлеу» операциясын аяқтау туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді.<ref>[http://www.rian.ru/osetia/20080812/150302824.html Россия завершает операцию по принуждению Грузии к миру — Медведев] [[РИА «Новости»]] 18 августа 2008 г.</ref> Сол күні Медведев [[Франция президенті]] [[Николя Саркози]] мен келіссөздер өткізді, Грузиядағы қарулы қақтығысты шешу жоспары (Медведев-Саркози жоспары) қабылданды,<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/12/2004_type63374type63377type63380type82634_205199.shtml |title=Заявления для прессы и ответы на вопросы журналистов по итогам переговоров с президентом Франции Николя Саркози, [[12 августа]] [[2008 год]]а, Москва, Кремль (текстовая расшифровка пресс-конференции, аудиозапись, видеозапись) |accessdate=2008-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090124231941/http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/12/2004_type63374type63377type63380type82634_205199.shtml |archivedate=2009-01-24 |deadlink=yes }}</ref> Медведев грузин армиясының әрекетін грузин-оңтүстік осетин қақтығысы аймағында [[геноцид]] және [[этникалық тазарту]]<ref name="kremlin.ru">{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/12/2004_type63374type63377type63380type82634_205199.shtml |title=Заявления для прессы и ответы на вопросы журналистов по итогам переговоров с Президентом Франции Николя Саркози |accessdate=2008-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090124231941/http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/12/2004_type63374type63377type63380type82634_205199.shtml |archivedate=2009-01-24 |deadlink=yes }}</ref> деп сипаттады. Медведев Саакашвилидің толық атысты тоқтату туралы мәлімдемесіне қарамастан, іс жүзінде ''«Грузия тарапында атысты тоқтату болған жоқ»'' және бейбітшілік күштері оқ атуды жалғастырды деп атап өтті. Бұл әрекеттерін сипаттай отырып, ол Грузия басшылығын «қан иісі бар қоқысшылармен» салыстырды.<ref name="kremlin.ru" />

Ресейдің көрші мемлекет аумағындағы әскери әрекеттері батыс мемлекеттерінің көпшілігінде жағымсыз баға мен сын туғызды.

[[14 тамыз]]да (Грузиядағы белсенді соғыс қимылдары аяқталған кезде) Медведев Кремльде Абхазия Республикасының Президенті [[Сергей Васильевич Багапш|Сергей Багапш]] пен және Оңтүстік Осетия Республикасының Президенті [[Эдуард Джабеевич Кокойты|Эдуард Кокойты]] мен ресми түрде кездесті. Кездесу барысында Кокоиты мен Багапш бұған дейін Медведев пен Саркози әзірлеген грузин-оңтүстік осетин және грузин-абхаз қақтығысын реттеудің алты қағидасына қол қойды; танылмаған республикалардың президенттеріне Ресейдің Оңтүстік Осетия мен Абхазия мәртебесі туралы кез келген шешімді осы республикалардың халықтары қабылдайтынын қолдайтындығы туралы хабарланды.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/14/1535_type63374type63377type82634type205158_205303.shtml |title=Встреча с Президентом Южной Осетии Эдуардом Кокойты и Президентом Абхазии Сергеем Багапшем |accessdate=2008-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080818213006/http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/14/1535_type63374type63377type82634type205158_205303.shtml |archivedate=2008-08-18 |deadlink=yes }}</ref>

2008 ж. 23-24 тамызында жүргізілген POF сауалнамасына сәйкес, елдің әртүрлі аймақтарында сауалнамаға қатысқан ресейліктердің 80% -ы «қазіргі Ресейді ұлы держава деп атауға болады»; 69% Ресейдің сыртқы саясаты «өте тиімді» деп санайды; Сауалнамаға қатысқандардың басым көпшілігі - 82% «Ресей әлемдегі ең ықпалды ел болуға ұмтылуы керек» деп мәлімдеді. ҚПФ зерттеуінің деректерін талдай отырып, ФТ 2008 жылдың 23 қыркүйегінде: ''Ресей қоғамы, көбінесе, соғысты қолдайды, қатал саясаттың негізіне айналды'' деп жазды.<ref name="FTFOMEn">[https://web.archive.org/web/20090124015615/http://www.ft.com/cms/s/0/5b791c9a-8907-11dd-a179-0000779fd18c.html?nclick_check=1 Hardline stance backed as views of US hit new low] [[Financial Times]] 23 сентября 2008 г.</ref><ref name="FTFOMruss">[http://www.inopressa.ru/ft/2008/09/23/12:16:08/antiamericanisme Россияне поддерживают жесткий курс, неприязнь к США вновь бьет рекорды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925222230/http://www.inopressa.ru/ft/2008/09/23/12:16:08/antiamericanisme|date=2008-09-25}} Русский перевод статьи на [[ИноСМИ.ру]]</ref>

===Әлеуметтік-экономикалық саясат===
2008 жылғы мамырда Д. А. Медведев «Кәсіпкерлікке әкімшілік шектеулерді жою бойынша шұғыл шаралар туралы» қаулыға қол қойды, онда үкіметке федералды заңдардың жобаларын Мемлекеттік Думаға әзірлеу және ұсыну тапсырылды, атап айтқанда<ref name="turizm0508">[http://www.interfax.ru/tourism/tourisminf.asp?id=15489 Владимир Стржалковский, глава Федерального агентства по туризму: «Об эффективности обновлённого закона о туризме говорит возросшее число досудебных решений по конфликтным ситуациям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110525094142/http://www.interfax.ru/tourism/tourisminf.asp?id=15489 |date=2011-05-25 }} // Интерфакс, 31 мая 2008</ref><ref>[http://www.rg.ru/2008/05/17/biznes-podderjka-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 15 мая 2008 года № 797 «О неотложных мерах по ликвидации административных ограничений при осуществлении предпринимательской деятельности»] // Российская газета</ref>:
* негізінен бизнесті бастау туралы хабарлама беру, оны жүзеге асыру үшін қажетті рұқсаттардың санын азайту, өндірушінің өнімнің сапасы туралы декларациялау (негізінен) ауыстыру;
* қызметтің жекелеген түрлерін лицензиялауды міндетті сақтандыру немесе қаржылық кепілдіктермен алмастыру.

[[2008 жыл]]ғы [[16 желтоқсан]]да Д. А. Медведев «Космотранс», «Космотранс», «Космотранс», «Космотранс», «Космотранс», «Космотранс», «ОКБ Вымпел», «Ғарыштық инфрақұрылым объектілерін пайдалану орталығы» федералды мемлекеттік унитарлық кәсіпорнын қайта құру туралы »Жарлыққа қол қойды.<ref name="rkp">[https://web.archive.org/web/20090804205242/http://www.tsenki.com/NewsDoSele.asp?NEWSID=590 О реорганизации ФГУП «ЦЭНКИ»]</ref> «[[Байқоңыр (ғарыш орталығы)|Байқоңыр» ФКК]]». Қайта құру ғарыштық және жерүсті жүйелерін құрудың федералды бағдарламасын іске асыру үшін ресейлік зымыран-ғарыш саласының зияткерлік, өндірістік және қаржылық ресурстарын сақтау, дамыту және пайдалануды оңтайландыру мақсатында жүргізілді.<ref name="rkp" />

===Ауыл шаруашылығы===
Президент ретінде Д. Медведев В.В.Путиннің ауыл шаруашылығы саласындағы саясатын жалғастырды<ref name="lf1">[http://www.lefigaro.fr/matieres-premieres/2010/04/16/04012-20100416ARTFIG00408-la-russie-remporte-la-course-au-ble-devant-les-etats-unis-.php Россия обошла США по урожаю пшеницы] // Le Figaro, 19 апреля 2010, [http://www.inosmi.ru/economic/20100419/159413226.html перевод на русский]</ref>

[[2009 жыл]]ғы 5 маусымда Медведев астық өндіруді басым бағыттардың бірі деп атады: «Интенсивті егіншілік әдістерін енгізумен, астық өсіру технологиясын ұстанумен және бидайдың орташа өнімділігін гектарына 24 центнерге дейін өсірумен (біз 2008 жылы қол жеткіздік), жылына 112-115 млн тонна астық шығара аламыз . Ал қосымша егіс алқаптарын енгізу арқылы - 133-136 миллион тонна»<ref name="lf1" />.

2010 жылдың сәуірінде Le Figaro газеті Ресейде бидай өндірісі тарихта алғаш рет АҚШ-тағы түсімнен асып түсуі мүмкін деп жазды,<ref name="lf1" /> газеттің мәліметі бойынша бұл көрсеткіш Ресейдің жаңа агроөнеркәсіптік стратегиясының нәтижесі.<ref name="lf1" />

Amundi Funds Global Agriculture басқарушы директоры Николас Фрагно 2010 жылы Ресей астықты үшінші ірі экспорттаушы бола алады және осы көрсеткіш бойынша Еуропалық Одаққа жақындай алады деп болжады.<ref name="lf1" />

====2008 жылғы қаржы дағдарысы және Ресейдегі ішкі саяси ахуал====
{{main|Ресейдегі қаржы-экономикалық дағдарыс (2008–2010)}}
Әлемдік қаржы дағдарысы Ресей экономикасының дамуына әсер етті. Медведевтің 2008 жылғы [[31 шілде]]дегі '''қорқынышты бизнесті тоқтату''' туралы талабын кейбір бақылаушылар «тікелей қақтығыста» деп бағалады, бірнеше күн бұрын (24 шілде) премьер-министр Владимир Путиннің [[Мечель]] басшылығына айтқан қатал мәлімдемесі.

[[The Financial Times]] газетінің 2008 жылғы 18 қыркүйектегі Ресей экономикасын талдауға арналған материалында Ресейдің қор нарығының құлдырауының негізгі себептері, өтімділік дағдарысы және 2008 жылдың тамыз-қыркүйек айларындағы капиталдың кетуі елдің ішкі проблемаларына қатысты: «<...> ''Ресейдің қаржы секторы - ең мықты АҚШ-тағы несие дағдарысынан зардап шекті.<ref name="FTRetreat">[http://www.ft.com/cms/s/0/af5f1488-84e1-11dd-b148-0000779fd18c.html?nclick_check=1 Retreat from Moscow: Investors take flight as global fears stoke Russian crisis] [[Financial Times]] от 18 сентября 2008 г (дата бумажного номера газеты)</ref><ref name="InoReatreat">[http://inosmi.ru/translation/244123.html Бегство из Москвы. Инвесторы отступают, тревога нарастает, кризис подступает ближе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922015625/http://inosmi.ru/translation/244123.html |date=2008-09-22 }} Перевод статьи на Иносми.ру</ref> Мәскеу биржалары мен банктері үшін халықаралық дағдарыс қалыптасқан дағдарыстық жағдайға байланысты шиеленісе түсті, оған негізінен ішкі факторлар, яғни тамыз-грузин соғысы себеп болды »''.

2008 жылғы [[19 қыркүйек]]те [[Standard & Poor's]] халықаралық рейтинг агенттігі Ресей Федерациясының тәуелсіз несиелік рейтингтерінің болжамын «Позитивтіден» «Тұрақтыға» қайта қарады; Шетел валютасындағы міндеттемелер (BBB +) және ұлттық валютадағы міндеттемелер (A-) бойынша ұзақ мерзімді несиелік рейтингтер, сондай-ақ қысқа мерзімді тәуелсіз несиелік рейтингтер (A-2) расталды.<ref name="SPNeUv">[http://www.finmarket.ru/z/nws/hotnews.asp?id=942635 Standard & Poor’s не уверено в будущем России, понизило прогноз рейтингов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127005439/http://www.finmarket.ru/z/nws/hotnews.asp?id=942635 |date=2009-01-27 }} Агентство Финмаркет 19 сентября 2008 г.</ref>

[[1 қазан]]да Ресей премьер-министрі [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] қаржы дағдарысының кінәсін АҚШ үкіметі мен «жүйеге» жүктеді және былай деді:

{{дәйексөз|''«Бүгінгі таңда экономика және қаржы саласында болып жатқанның бәрі, АҚШ-та басталды. Көптеген экономикалар тап болған бүкіл дағдарыс және, ең өкініштісі, тиісті шешімдер қабылдай алмау - бұл енді нақты адамдардың жауапсыздығы емес, жүйенің жауапсыздығы. Көшбасшылықты талап ететін жүйе. Бірақ біз оның көшбасшылық қабілетті ғана емес, тіпті дағдарыстық құбылыстарды жеңу үшін қажетті, қажетті шешімдерді қабылдай алмайтындығын көреміз ».''<ref name="PutBlame">
[https://web.archive.org/web/20081007141507/http://www.government.ru/content/governmentactivity/mainnews/archive/2008/10/01/1254237.htm Председатель Правительства России В. В. Путин провел заседание Правительства Российской Федерации.] Официальный сайт Правительства РФ 1 октября 2008 г.</ref>|date=2008-27-02}}

Үкіметтің сол отырысында кәсіпорындардың жалақы қорларына салық ауыртпалығын күрт арттыру туралы шешім қабылданды: 2010 жылдан бастап бірыңғай әлеуметтік салық (UST) 26% ставкамен жалақы қорының 34% құрайтын үш сақтандыру жарнасына ауыстырылуы керек.<ref name="KommESN">[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1034382 Налог на добавленную пенсию] «[[Коммерсантъ|Коммерсантъ»]] № 178(3995) от 2 октября 2008 г.</ref> UST-ны жою туралы шешім ресейлік бизнестің жағымсыз реакциясын тудырды; 2008 жылғы 2 қазанда «Бизнес Ресей» Путинге әлемдік нарықтардағы қаржы дағдарысы аяқталғанға дейін кез-келген салықтық инновацияларға мораторий жариялау туралы ұсыныс жасады. ҚДБ стратегиялық талдау департаментінің директоры Игорь Николаев тиімді мөлшерлемені 20-22% -дан 30% -ға дейін көтеру «өте көп» деп атап өтті:<ref name="ESNTitov">[https://web.archive.org/web/20081003234257/http://www.rbcdaily.ru/2008/10/03/focus/383594 Бизнесмены вступились за ЕСН] [[РБК Daily]] 3 октября 2008 г.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090124192933/http://www.deloros.ru/press/news/9319 «Деловая Россия» предлагает объявить мораторий на любые налоговые новации] На сайте общественной организации «Деловая Россия» 2 октября 2008 г.</ref> ''«Бұл өте нашар шешім, қор нарығындағы және жалпы экономикадағы мәселелер күшті ынталандырулармен толықтырылады. Біз экономикалық өсу қарқынын төмендетіп қана қоймай, келесі жылы нөлдік деңгейге көтереміз. Егер салық ауыртпалығын арттырудың ең сәтсіз сәтін таңдауға болатын болса, онда ол таңдалады»<ref name="ESNNikKom">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1034382 Налог на добавленную пенсию] [[Коммерсантъ]] № 178 (3995) от 2 октября 2008 г.</ref>''.

[[2008 жыл]]ғы [[6 қазан]]да РТС индексі төмендеді: тәулігіне 19,1% - 866,39 тармаққа дейін;<ref name="StockCr">[http://newsru.com/finance/06oct2008/stocks.html Российский фондовый рынок вновь рухнул, побив рекорд «черного вторника».] [[NEWSru]] 6 октября 2008 г.</ref> [[Лондон]]дағы сауда тоқтамады, ресейлік «көк фишкалар» 30-50% -ға арзандады)<ref name="VedFisch">[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/10/07/163810 Биржи в коме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605220403/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008%2F10%2F07%2F163810|date=2009-06-05}} «[[Ведомости|Ведомости»]] № 189 (2211) от 7 октября 2008 г.</ref>.

[[2008 жыл]]ғы 7 қазанда Д. А. Медведев үкіметтің экономикалық блогымен кездесуден кейін мемлекет Ресей банктеріне кемінде бес жыл мерзімге 950 млрд. Рубльге дейінгі реттелген несие беретіндігін жариялады. Бұл жаңалық қор нарығының уақытша өсуіне себеп болды.<ref name="Subcr">[http://newsru.com/finance/07oct2008/support2.html Медведев: Российским банкам предоставят кредит на 950 млрд рублей на пять лет] [[NEWSru]] 7 октября 2008 г.</ref> Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша Ресейдің қаржы жүйесін нығайту шаралары «өтімділіктің тапшылығы жағдайында банк жүйесін тұрақтандыруға қол жеткізуге және халық арасында дүрбелеңнің алдын алуға мүмкіндік берді: банк жүйесінен депозиттердің таза ағымы тұрақтанды, шетел валютасындағы депозиттердің өсуі басталды,<ref name="NewsSack">[http://newsru.com/finance/08oct2008/gotsacked.html Российские компании начинают увольнять сотрудников, чтобы смягчить последствия экономического кризиса] [[NEWSru]] 8 октября 2008 г.</ref> ірі банктер арасында банкроттыққа жол берілмеді және банк секторын шоғырландыру процесі қайта басталды »<ref name="doklad18">[http://siteresources.worldbank.org/INTRUSSIANFEDERATION/Resources/rer18rus.pdf «Доклад об экономике России» № 18] // Всемирный банк</ref>.

[[2008 жыл]]дың қазанында мұнай және газ алпауыттары ([[Лукойл]], [[Роснефть]], ТНК-ВР және [[Газпром]]) үкіметтен сыртқы қарыздар бойынша қарызды өтеу үшін қолдау сұрады.<ref name="Subcr" />

[[2008 жыл]]ы 8 қазанда Президент Медведев [[Эвьян-ле-Бен|Эвиандағы]] ([[Франция]]) Әлемдік саясат жөніндегі конференцияда сөйлеген сөзінде экономикалық дағдарыстың сипаты мен сабақтары туралы өз пікірін білдірді: оның пікірінше, «бірқатар елдердің экономикалық« эгоизмі »дағдарысқа әкелді.<ref name="KrFive">[http://kremlin.ru/appears/2008/10/08/1619_type63374type63377type82634_207422.shtml Выступление на Конференции по мировой политике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011044848/http://kremlin.ru/appears/2008/10/08/1619_type63374type63377type82634_207422.shtml |date=2008-10-11 }} На официальном сайте Президента Российской Федерации 8 октября 2008 г.</ref><ref name="NewsrFive">[http://newsru.com/finance/08oct2008/medvedev.html Медведев назвал 5 принципов выхода из кризиса и 5 принципов нового Договора о евробезопасности] [[NEWSru]] 8 октября 2008 г.</ref> Ол 5 тармақтан тұратын бағдарламаны ұсынды, оның біріншісі: «жаңа жағдайларда ұлттық және халықаралық реттеуші институттарды жетілдіріп, жүйеге енгізу керек». Сол күні ресейлік компаниялардың шенеуніктер мен уәделерге қайшы келетініне қарамастан, қысқарта бастағандығы туралы хабарлады. сарапшылардың болжамдары, сондай-ақ [[Горький автомобиль зауыты|ГАЗ]] конвейерлерін тоқтату және [[КамАЗ]]-да жұмыс күндерінің санын қысқарту.<ref name="GazKamaz">[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1037547 Кризис вырулил на автозаводы // ГАЗ остановил конвейер, а КамАЗ уменьшил число рабочих дней] «Коммерсантъ» № 182 (3999) от 8 октября 2008 г.</ref>

Мемлекеттік Думаның бірқатар заң жобаларын қабылдауына және В.Путиннің Даму Банкі (Внешэкономбанк),<ref name="Duma">[http://money.newsru.com/article/10Oct2008/gossredstva Госдума законодательно утвердила пакет мер по поддержке финансовой системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716143504/http://money.newsru.com/article/10Oct2008/gossredstva|date=2017-07-16}} [[NEWSru]] 10 октября 2008 г.</ref> ол өзінің бақылау кеңесінің төрағасы болып, мемлекеттік қорларды (оның ішінде Ресей Ұлттық әл-ауқат қорының қаражатын) ресейлік акциялар мен облигацияларға орналастырудың операторы ретінде әрекет етеді, [[Ресейлік Newsweek]] газетінің 2008 жылғы 13 қазандағы хабарлауынша,<ref name="SelectBus">[http://runewsweek.ru/economics/25528/ Отборный бизнес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016104532/http://runewsweek.ru/economics/25528/|date=2008-10-16}} [[Русский Newsweek]] 13 октября 2008 г.</ref> ВЭБ кепілдікке ресейлік кәсіпорындардың кепілдікке алынған акцияларын қайтарып алады, бұл «ұлттандыру» және мүлікті қайта бөлу қаупін тудырады.<ref name="SelectBus"/>

[[2008 жыл]]ғы 13 қазанда Д. А. Медведев жеке тұлғалардың банктік салымдарындағы кепілдіктерді 700 мың рубльге дейін арттыратын жарлыққа қол қойды<ref name="amrp">[http://www.rian.ru/crisis_spravki/20090914/185012904.html Антикризисные меры правительства России 2008-09 гг. Справка] // РИА Новости, 14 сентября 2009 г.</ref>.

[[2008 жыл]]дың 4 желтоқсанында премьер-министрдің «тікелей жолынан» кейін Путин [[Би-Би-Си]]ге келесі президенттік сайлау 2012 жылы өткізілетінін және оның Медведевпен ынтымақтастығы «тиімді тандем<ref name="BBCTandem">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7765052.stm|title=Putin rules out early Kremlin bid|publisher=[[БиБиСи]]|datepublished=2008-12-04|accessdate=2008-12-05|description=Russian PM Vladimir Putin has ruled out an early return to the presidency|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CSatqY1?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7765052.stm|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref>» екенін айтты; Телерадиокорпорация «тікелей желі» премьер-министр Путиннің (және президент Медведев емес) жүргізгенін «Путин президенттіктен кеткеннен бері нақты биліктен қол үзгенін» дәлелдеді. Путин мұны оның биліктегі партия төрағасы (Мемлекеттік Думадағы «[[Біртұтас Ресей]]» партиясының көпшілігіне сілтеме жасай отырып) деп түсіндірді.

[[Федералды мемлекеттік статистикалық қызмет|Росстат]]тың [[2009 жыл]]ғы қаңтарда жарияланған мәліметтеріне сәйкес, желтоқсанда халықтың нақты қолдағы табысының төмендеуі қарашамен салыстырғанда екі есе артып, 11,6% -ды құрады (өткен жылдың желтоқсан айымен салыстырғанда)<ref name="BBCTandem"/>, нақты жалақы 4,6% -ға (+7,2) төмендеді. қарашада%), 4-тоқсандағы жұмыссыздардың орташа айлық өсу қарқыны ІІІ тоқсандағы 5,6% -бен салыстырғанда 23% құрады (2007 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда).<ref>{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/01/28/178956|title=Социальный кризис|publisher=[[Ведомости]]|datepublished=2008-01-28|accessdate=2009-01-29|description=Экономика закончила год с минусом: в декабре упали капинвестиции, производство, реальные доходы и зарплаты, резко сократился рост торговли, отчитался Росстат. Эти показатели могут не выйти из минуса по итогам всего 2009 года|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813203642/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/178956/|archivedate=2011-08-13}}</ref>

[[2009 жыл]]дың 30 желтоқсанында [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Ресейдің Премьер-Министрі]] Владимир Путин Ресейдегі экономикалық дағдарыстың белсенді кезеңі еңсерілгенін мәлімдеді.<ref>[http://russian.people.com.cn/31520/6856672.html В. Путин: активная фаза кризиса преодолена, возобновился экономический рост] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519134404/http://russian.people.com.cn/31520/6856672.html |date=2011-05-19 }} // Жэньминь Жибао, 31 декабря 2009 г.</ref>

[[2010 жыл]]ғы наурыздағы Дүниежүзілік банктің есебінде Ресейдің экономикалық шығындары дағдарыс басталған кезде күтілгеннен аз болғандығы айтылды.<ref name="vb240310">[http://top.rbc.ru/economics/24/03/2010/383833.shtml Всемирный банк поверил в Россию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116084312/http://top.rbc.ru/economics/24/03/2010/383833.shtml |date=2014-01-16 }} // РБК, 24 марта 2010 г.</ref> Дүниежүзілік банктің мәліметі бойынша, бұл ішінара үкімет қабылдаған дағдарысқа қарсы ауқымды шаралармен байланысты болды.<ref name="vb240310" />

====Протекционистік шаралар====
[[Сурет:Dmitry Medvedev in Germany, July 2011-19.jpeg|thumb|right|300px|Медведев [[Германия Федералдық канцлері|Германия канцлері]] [[Ангела Меркель]] мен [[Германия]]да 2011 жылдың шілдесінде]]
[[2009 жыл]]ғы 12 қаңтарда Ресей Федерациясы Үкіметінің 2008 жылғы 5 желтоқсанда премьер-министр Владимир Путин қол қойған «Кейбір автомобильдер үшін кедендік тарифке өзгерістер енгізу туралы»<ref>[http://newsru.com/finance/12jan2009/poshliny.html Вступают в силу новые ставки таможенных пошлин на ввоз иномарок: они выросли в среднем на треть] NEWSru 12 января 2009.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2008/12/12/tamozh-dok.html|title=Постановление Правительства Российской Федерации от 5 декабря 2008 г. № 903 г. Москва «О внесении изменений в Таможенный тариф Российской Федерации в отношении некоторых моторных транспортных средств»|publisher=[[Российская газета]]|datepublished=2008-12-12|accessdate=2009-01-12}}</ref> қаулысына сәйкес жаңа әкелінгендерге [[кедендік баж салығы]] артты.<ref>{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1098046|title=Перекати-пошлины|publisher=[[Коммерсантъ]]|datepublished=2008-12-22|accessdate=2009-01-12|description=«Новые акции протеста автомобилистов прошли по всей России»|deadlink=no}}</ref> [[Ресей]]ге, шетелдік жүк көліктері мен автомобильдер. Үкіметтің бұл шешімі Қиыр Шығыстағы, Сібірде және басқа да облыстарда 2008 жылдың желтоқсанында, негізінен саяси ұрандармен жалғасқан 2009 жылғы қаңтардың басында жалғасқан жаппай наразылықтарды тудырды.<ref>{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1101263|title=Автомобилисты спешились под знамена|publisher=[[Коммерсантъ]]|datepublished=2009-01-11|accessdate=2009-01-12|description=«К акциям протеста против повышения пошлин примкнули партии и движения»|deadlink=no}}</ref>

28 қаңтар 2009 ж. [[Бүкіләлемдік экономикалық форум|Давоста]] В.Путин өз сөзінде: «Сіз оқшаулану мен кеңейтілген экономикалық эгоизмге ене алмайсыз. G20 саммитінде әлемнің жетекші экономикаларының көшбасшылары әлемдік сауда мен капитал қозғалысына кедергілер жасаудан бас тартуға келісті. Ресей осы пікірлермен бөліседі. Тіпті, дағдарыс жағдайында протекционизмнің белгілі бір өсуі сөзсіз болып табылатын болса, біз оны, өкінішке орай, бүгінде көріп отырмыз, сондықтан бұл жерде бәрімізде пропорцияны білуіміз керек»<ref>[http://www.polit.ru/news/2009/01/29/davos.html Путин в Давосе: чрезмерное вмешательство государства не поможет в борьбе с кризисом] [[Polit.ru]] [[29 января]] 2009.</ref><ref>[http://www.rian.ru/mm/20090129/160467863.html Антикризисный рецепт от Владимира Путина. Выступление в Давосе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201034320/http://www.rian.ru/mm/20090129/160467863.html|date=2009-02-01}} [[РИА «Новости»]] [[29 января]] 2009.</ref>.

====Рецессия. Ішкі саясат (2009)====
Федералды мемлекеттік статистикалық қызмет 2009 жылғы қаңтарда жариялаған мәліметтерге сәйкес, 2008 жылғы желтоқсанда Ресейдегі өнеркәсіп өндірісінің төмендеуі 2007 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда (қарашада - 8,7%), бұл соңғы онжылдықтағы өндірістің ең терең құлдырауы болды; тұтастай алғанда, 2008 жылғы 4-тоқсанда өнеркәсіп өндірісінің төмендеуі 2007 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 6,1% құрады.<ref name="Plav">{{cite web|url=http://www.ng.ru/economics/2009-01-26/4_industry.html|title=Производство попало под обвал|publisher=[[Независимая газета]]|datepublished=2009-01-26|accessdate=2009-01-28|description=Промышленность расплачивается за плавную девальвацию рубля|deadlink=no}}</ref> 2009 жылдың қаңтар-қазан айлары бойынша өнеркәсіп өндірісінің индексі 2008 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 86,7% құрады (Ресей [[Ресей Федерациясының Экономикалық даму министрлігі|Экономика министрлігінің]] деректері)<ref name="Probilo">{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1108255|title=Программа «500 пунктов» выполнена|publisher=[[Коммерсантъ]]|datepublished=2009-01-24|accessdate=2009-01-24|description=Фондовый рынок упал на шесть лет назад|deadlink=no}}</ref>. Өнеркәсіптік өндірісті тұрақтандырудың кейбір белгілері 2009 жылдың соңына қарай айтарлықтай жақсаруға себеп бермейді, инфляцияны жылдың аяғында 8,8% деңгейіне дейін төмендетуді қоспағанда (Росстат мәліметтері). 2009 жылдың он айында ЖІӨ 9,6% төмендеді.

===2008 жылғы Президенттің жолдауы. Конституцияға өзгерістер енгізу туралы заң===
Ресей Федерациясының Президентінің [[2008 жыл]]ғы [[23 қазан]]да жоспарланған Федералды жиналысқа жыл сайынғы жолдауын жариялау белгісіз мерзімге кейінге қалдырылды<ref>{{cite web|url=http://newsru.com/russia/20oct2008/poslanie.html|title=В Послании Федеральному Собранию Медведев расскажет про финансовый кризис|publisher=[[NEWSru]]|datepublished=2008-10-20|accessdate=2008-10-23|deadlink=no}}</ref>; Медведев оған дағдарысқа қарсы түзетулер енгізуге ниетті екендігі туралы хабарлады. Дәл сол күні БАҚ сарапшылардың пікіріне сүйене отырып,<ref>{{cite web|url=http://www.svobodanews.ru/news/2008/10/23.html?id=470017|title=Сегодняшнее послание президента Медведева перенесено|publisher=[[Радио «Свобода»]]|datepublished=2008-10-23|accessdate=2008-10-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CSmIUvN?url=http://www.svobodanews.ru/content/news/470017.html|archivedate=2011-08-25|deadlink=yes}}</ref> «әлемдік қаржы дағдарысы Ресей азаматтарының өміріне әсер ете бастады» деп мәлімдеді.<ref>[http://newsru.com/finance/23oct2008/crisis.html Из-за кризиса россияне сократят разговоры по сотовым, потеряют в цене квартир и перестанут покупать новые авто] [[NEWSru]] 23 октября 2008 г.</ref>

[[2008 жыл]]дың [[5 қараша]]сында [[Үлкен Кремль сарайы]]ның Әулие Георгий залында оқылған (барлығының бәрі Кремльдің Мәрмәр залында) Медведев Құрама Штаттарды сынға алды және Ресей Конституциясына өкілеттіктерді ұзартатын түзетулер енгізуді ұсынды («[[Ресей Конституциясына түзетулер|конституциялық түзету]]» деп аталады)<ref name="FullPosl">[http://kremlin.ru/appears/2008/11/05/1349_type63372type63374type63381type82634_208749.shtml Послание Федеральному Собранию Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819094940/http://kremlin.ru/appears/2008/11/05/1349_type63372type63374type63381type82634_208749.shtml |date=2009-08-19 }} На официальном сайте Президента России 5 ноября 2008 г.</ref>. Президент және Мемлекеттік Дума тиісінше алты және бес жылға дейін; Президенттің жаңа ұсынысы «тұрақты қолдаумен» қабылданды. Президент «саяси ахуалдың шиеленісуіне себеп болатындарға» «ескерту жасады»<ref name="Predlovats">[http://newsru.com/russia/05nov2008/6years.html Медведев продлевает полномочия себе и депутатам Госдумы] [[NEWSru]] 5 ноября 2008 г.</ref><ref name="Posl">[http://newsru.com/russia/05nov2008/poslanie1.html Медведев выступил с революционным Посланием: он ответил на ПРО США и увеличил срок президентства до 6 лет] 5 ноября 2008 г.</ref>: «Біз әлеуметтік және этникалық араздықты қоздыруға,<ref name="FullPosl"/> адамдарды алдап, оларды заңсыз әрекеттерге тартуға жол бермейміз». «Ведомости» газетінің аты аталмаған «президент әкімшілігіне жақын дереккөзге» сәйкес 6 қарашада «Путиннің басқару мерзімінің мерзімін 2007 жылға дейін ұзарту жоспары жасалды» және оның Кремльге ұзақ мерзімге оралуы қарастырылды;<ref name="Veddosr">{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/11/06/167527|title=Шесть лет Путину|publisher=[[Ведомости]]|datepublished=2008-11-06|accessdate=2008-11-06|description=«Медведев объявил об увеличении сроков полномочий президента и Госдумы. Реформа была задумана ещё при президентстве Путина, говорят в Кремле, ему и послужит.»|deadlink=no}}</ref> ақпарат көзі сценарий бойынша «Медведев өз өкілеттілігін мерзімінен бұрын отставкаға кетуі мүмкін,<ref>[http://runewsweek.ru/country/25849/ Дело особой срочности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125182300/http://runewsweek.ru/country/25849/|date=2009-01-25}} [[Русский Newsweek]] 10 ноября 2008 г.</ref> бұл Конституцияны өзгерту арқылы мүмкін» деп болжайды.<ref name="Veddosr"/> Осындай пікірді 10 қарашада ресейлік Newsweek журналы үкіметіндегі ақпарат көздері айтты. Ресей премьер-министрінің Владимир Путиннің өкілі [[Дмитрий Сергеевич Песков|Дмитрий Песков]] «Ведомости» газетіне: «Мен Путиннің келесі жылы президенттік қызметке оралуына ешқандай себеп таппаймын, өйткені қазіргі президент 2009 жылы жалғасады» деді.<ref name="Edrossmeet">[http://www.edinros.ru/news.html?id=147312 Партия реализует Послание Президента]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} На официальном сайте «Единой России» 7 ноября 2008 г.</ref> 7 қараша күні кешке «Единая Россия» партиясының жетекшісі, премьер-министр Владимир Путин партия басшылығымен кездесуде, оған Ресей Президенті Әкімшілігі Аппараты басшысының бірінші орынбасары [[Владислав Юрьевич Сурков|Владимир Сурков]] және Ресей Үкіметі Аппаратының басшысы Сергей Собянин қатысты:<ref name="Edrossmeet"/><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=221599 Путин: «Единая Россия» должна обеспечить поддержку положений Послания президента] «[[Вести (телеканал)|Вести»]] 7 ноября 2008 г.</ref> «Менің ойымша, «[[Біртұтас Ресей]]» ''Президенттің ұстанымын қолдауы керек және оның саяси ресурсы есебінен Президенттің ұсыныстарын федералды парламент арқылы, қажет болған жағдайда заң шығарушы жиналыстар арқылы өткізуді қамтамасыз етуі керек. иондық''. Ұсыныс оппозиция мен адам құқығын қорғаушылардың наразылығын тудырды<ref name="ProtPopr">[http://newsru.com/russia/05nov2008/srok.html Предложение Медведева увеличить президентский срок требует изменения Конституции. Правозащитники протестуют] 5 ноября 2008 г.</ref>.

[[2008 жыл]]ғы 11 қарашада Президент Медведев Ресей Федерациясы Конституциясының 134-бабына және «Ресей Федерациясының Конституциясына өзгертулерді қабылдау және күшіне енгізу тәртібі туралы» Федералды заңның 3-бабына сәйкес Мемлекеттік Думаға Ресей Федерациясының Конституциясына өзгерістер енгізу туралы заң жобаларын енгізді: «Мерзімді өзгерту туралы». Ресей Федерациясы Президентінің және Мемлекеттік Думаның өкілеттіктері »және« Ресей Федерациясының Үкіметіне қатысты Мемлекеттік Думаның бақылау өкілеттіктері туралы»<ref name="Vnespr">[http://newsru.com/russia/11nov2008/vnios.html Процесс пошел: Медведев внёс в Госдуму законы об увеличении президентского и депутатского сроков] [[NEWSru]] 11 ноября 2008 г.</ref>.
[[File:Dmitry Medvedev 20 November 2008-4.jpg|thumb|250px|2008 жылғы 20 қарашада «Біртұтас Ресей» партиясының 10-шы съезінде]]
[[2008 жыл]]ғы 13 қарашада Ресейдің кейбір бұқаралық ақпарат құралдары Мемлекеттік Думаның кейбір депутаттарының айтуынша, сол жылы 20 қарашада «Единая Россия» конгресінде Владимир Путин партияға кіріп, Мемлекеттік Думаның төрағасы бола алады; Парламенттің төменгі палатасына қайта сайлау мүмкіндігі жоққа шығарылмады<ref name="NGGD">[http://newsru.com/russia/13nov2008/putiner.html Чтобы спасти имидж, Путин может оставить премьерский пост и вступить в «Единую Россию»] [[NEWSru]] 13 ноября 2008 г</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/11/14/169012|title=На реформу дается месяц|publisher=«[[Ведомости]]»|datepublished=2008-11-14|accessdate=2008-11-14|description=«Партийное руководство рекомендовало региональным парламентариям одобрить поправки президента Дмитрия Медведева в конституцию до 23 декабря. Московские товарищи подсказывают регионалам, как составлять положительные отзывы на законопроект.»|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813203355/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/169012/|archivedate=2011-08-13}}</ref>.

19 қарашада Мемлекеттік Думада Конституцияға түзетулер екінші оқылымда қабылданған кезде қарсы дауыс берген РФКП фракциясымен бірге [[Ресейдің либералды-демократиялық партиясы|РЛДП]] фракциясы Мемлекеттік Думаның конституциялық заңнама жөніндегі комитетінің РЛДП конституциялық бастамаларын талқылауға ұсынудан бас тартуына байланысты қатыспады.<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/politics/2008-11-20/3_discussion.html|title=Дискуссию признали вредной|publisher=«[[Независимая газета]]»|datepublished=2008-11-20|accessdate=2008-11-20|description=«Второе чтение поправок к Конституции прошло по весьма оригинальной схеме.»|deadlink=no}}</ref> 12 желтоқсанда Ресей Федерациясының Президенті Дмитрий Медведевтің Мемлекеттік Кремль сарайында конституцияның 15 жылдығына арналған конференцияда сөйлеген сөзінде «Түзетулерден ұят!» Деп айқай-шу естілді. Қауіпсіздік бұл адамды залдан шығарды, дегенмен президент қол тигізбеуін өтінді. «Шын мәнінде, сіз еш жерде тазалаудың қажеті жоқ, оған қалуға және тыңдауға мүмкіндік беріңіз», - деді Медведев. Ол «конституция әркімнің өз көзқарасын білдіруге құқығы бар деп қабылданды» деп қосты. «Бұл да ұстаным, оны құрметтеуге болады», - деді РФ Президенті және залда шапалақтау естілді, деп хабарлайды агенттіктер. Бұл оқиға Бірінші арна мен Бүкілресейлік мемлекеттік телерадиокомпаниясының эфирінен алынды.<ref>[http://lenta.ru/news/2008/12/12/pozor/ Выступление Медведева в Кремле сопроводили выкриками «Позор!»]</ref>

[[2008 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да өзгерістер туралы заңға Медведев қол қойып, келесі күні күшіне енді<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2008/12/31/konstitucia-popravki-dok.html |title=Федеральный закон Российской Федерации о поправке к Конституции Российской Федерации от 30 декабря 2008 г. № 6-ФКЗ «Об изменении срока полномочий Президента Российской Федерации и Государственной Думы» |publisher=«[[Российская газета]]» |datepublished=2008-12-31|accessdate=2009-01-14}}</ref>.

Американдық ''[[Freedom House]]'' ұйымы президенттік және парламенттік өкілеттіктердің артуы Ресейді «одан да азат елге айналдырды»<ref name="«Коммерсантъ»">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc-y.aspx?DocsID=1102305|title=Российские свободы понесли военные потери|publisher=«[[Коммерсантъ]]»|datepublished=2008-01-14|accessdate=2009-01-14|deadlink=no}}</ref><ref name="newsru.com">[http://newsru.com/russia/14jan2009/fhdoklad.html Правозащитники Freedom House вновь признали Россию несвободной страной] [[NEWSru]] 14 января 2009.</ref> деп сендірді.<ref name="«Коммерсантъ»"/><ref name="newsru.com"/> Ресей Мемлекеттік Думасының Коммунистік партия фракциясының депутаты [[Валерий Фёдорович Рашкин|Валерий Рашкин]] 2008 жылғы президенттік жолдауында айтылған бастамалар (Конституцияға енгізілген өзгерістерді қоспағанда) бос декларация болып қалғанын атап өтті. 2009 жылғы 7 мамырда Ресей Федерациясының Конституциялық Сотының Төрағасы Валерий Зоркин «Коммерсант» газетіне берген сұхбатында Дмитрий Медведевтің президенттігінің бірінші жылдығына орайластырылып, Конституциялық Сотқа Негізгі Заңға ұсынылған түзетулерді қабылданар алдында олардың заңдылығын тексеру құқығы берілуі керек деп мәлімдеді (Конституциялық Сотта қазір мұндай құқық бар) жоқ):

{{quotation|—«Біздің ондай құқығымыз жоқ, сондықтан өзгерістерге байланысты барлық шығындарға саясаткерлер жауап береді, олар тіпті Конституция идеясын жоя алады. Ал Конституциялық сот өзіне бекітілген конституция аясында әрекет етуі керек. Ол оны түсіндіре алады, бірақ ол басқа конституция жасай алмайды. Менің ойымша, бүгін оған өзгертулер енгізу тетігі туралы заңға өзгеріс енгізетін кез келді ... Қоғам мен заң шығарушыны конституциялық емес норма қабылдаудан қорғау үшін жаңа түзетуді конституциялық бақылау органының көмегімен тексеру керек. Себебі ол қабылданған және бекітілген кезде оны ешкім тексере алмайды », - деп түсіндірді Зоркин|}}

<ref>[http://lenta.ru/news/2009/05/07/amend/ Зорькин призвал проверять поправки в Конституцию в суде]</ref>. Зоркиннің ескертулеріне жауап ретінде Дмитрий Медведев келесі күні Мемлекеттік Думаға Конституциялық соттың төрағасын тағайындау тәртібін өзгертуді ұсынды. Президент парламентке ұсынған заң жобасына сәйкес, мемлекет басшысының ұсынысы бойынша Конституциялық сот төрағасы мен оның орынбасарларын Федерация кеңесі тағайындайды. Қазіргі уақытта судьялар төраға мен төрағаның орынбасарларын сайлайды.<ref>[http://lenta.ru/news/2009/05/08/court/ Медведев предложил отменить выборы главы Конституционного суда]</ref>

===Сыртқы саясат===
{{main|Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыстың салдары (2008)|Абхазия мен Оңтүстік Осетияның тәуелсіздік жариялауына халықаралық реакция}}

===2008 жыл===
[[File:Dmitry Medvedev address on 26 August 2008 regarding Abkhazia & South Ossetia.ogg|thumb|250px|Дмитрий Медведев Ресейдің Абхазия мен Оңтүстік Осетияның тәуелсіздігін мойындағанын жариялады]]
2008 жылғы 17 маусымда Дмитрий Медведев Латвия және [[Эстония]] азаматтары емес,<ref>{{Cite web |url=http://www.fmsrm.ru/doc_186.html |title=Указ Президента Российской Федерации от 17 июня 2008 г. № 977 «О порядке въезда в Российскую Федерацию и выезда из Российской Федерации лиц без гражданства, состоявших в гражданстве СССР и проживающих в Латвийской Республике или Эстонской Республике» |accessdate=2010-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090302105332/http://www.fmsrm.ru/doc_186.html |archivedate=2009-03-02 |deadlink=yes }}</ref> бұрынғы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] азаматтары Ресей Федерациясының шекарасын кесіп өтуге арналған визасыз режим туралы Жарлыққа қол қойды. 2008 жылғы 27 маусымда визасыз режим жұмыс істей бастады.<ref>[http://www.rg.ru/2008/06/27/granica-latviya-anons.html На латвийско-российской границе начал действовать безвизовый режим для неграждан Латвии] // Российская газета, 27 июня 2008 .</ref>

[[2008 жыл]]ғы 12 шілдеде Дмитрий Медведев Ресейдің сыртқы саясатының жаңа тұжырымдамасын бекітті

[[2008 жыл]]ғы 26 тамызда Дмитрий Медведев «[[Абхазия Республикасы]]н тану туралы» және «Оңтүстік Осетия республикасын тану туралы» жарлықтарға қол қойды, соған сәйкес Ресей Федерациясы екі республиканы «егемен және тәуелсіз мемлекет» деп таныды және олардың әрқайсысымен дипломатиялық қатынастар орнатуға міндеттеме алды. достық,<ref>[http://www.kremlin.ru/text/docs/2008/08/205759.shtml Указ «О признании Республики Абхазия».]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/text/docs/2008/08/205758.shtml Указ «О признании Республики Южная Осетия».]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ынтымақтастық және өзара көмек туралы келісім жасаңыз. Ресейдің Грузия аймақтарының тәуелсіздігін мойындауы Батыс елдерінің көпшілігінің айыптауына әкелді; [[ТМД]]-ның басқа бірде-бір мемлекеті қолдаған жоқ.

Бес күннен кейін, 2008 жылдың 31 тамызында, Ресейдің Сочидегі үш телеарнасына берген сұхбатында Медведев бес «ұстанымды» жариялады, ол Ресей Федерациясының сыртқы саясатын құруға ниет білдірді.<ref name="princ">[http://kremlin.ru/text/appears/2008/08/205991.shtml Интервью Дмитрия Медведева телеканалам «Россия», Первому, НТВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018130412/http://kremlin.ru/text/appears/2008/08/205991.shtml |date=2008-10-18 }} На официальном сайте Президента России 31 августа 2008 г.</ref> Ол «ұстанымдардың» біріншісі:<ref name="princ"/> ''Ресей өркениетті халықтар арасындағы қатынастарды анықтайтын [[Халықаралық құқықтың принциптері|халықаралық]] [[Халықаралық құқық|құқықтың негізгі]] қағидаттарының басымдылығын мойындайды'' деп мәлімдеді. Бесінші «ұстаным» жарияланды: «Ресей, әлемнің басқа елдері сияқты, артықшылықтары бар аймақтарға ие<ref name="princ"/>. мүдделері. Бұл аймақтарда бізде дәстүрлі достық, жылы қарым-қатынастар және тарихи ерекше қатынастар бар елдер бар<ref name="LaRep">[http://inopressa.ru/repubblica/2008/09/03/13:34:07/yalta Новая Ялта: сегодняшние правители и сферы влияния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905152610/http://inopressa.ru/repubblica/2008/09/03/13:34:07/yalta|date=2008-09-05}} Русский перевод статьи в [[La Repubblica]] от 3 сентября 2008 г.</ref>. Біз осы аймақтарда мұқият жұмыс істейміз және осы мемлекеттермен, жақын көршілерімізбен осындай достық қарым-қатынасты дамыта береміз «. Итальяндық La Repubblica газеті 3 қыркүйектегі» Жаңа Ялта: бүгінгі билеушілер мен ықпал ету салалары «мақаласында Медведевтің соңғы» ұстанымын «былай түсіндірді. Ресейдің «орыс азшылықтары тұратын бұрынғы кеңестік аумақтардың бір бөлігін қамтыған» аймаққа деген талабы. Осы мақаладан бір күн бұрын Дмитрий Медведев Грузия Республикасының басшылығына өз көзқарасын білдірді: «Ал ше? tsya грузин органдары - АҚШ-тың өмір сүрмесе, ол «саяси мәйіті» ''Президент Михаил Саакашвили, біз үшін банкрот режимін міндетін атқарушы''<ref>[http://kremlin.ru/appears/2008/09/02/2155_type63379_206080.shtml Интервью итальянскому телеканалу РАИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903235149/http://kremlin.ru/appears/2008/09/02/2155_type63379_206080.shtml |date=2008-09-03 }} На официальном сайте Президента России 2 сентября 2008 г.</ref>.

[[The Wall Street Journal]] журналында 2008 ж. 10 қыркүйектегі «Украина Ресейдің келесі нысанаға айналуы мүмкін» атты мақаласында Ресейдің зерттеу бағдарламасының директоры және American Enterprise Institute ғылыми қызметкері Леон Арон «Ресейдің Грузияға басып кіруі және елді одан әрі басып алуы»<ref name="WSLDoctrine">{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB122100831438617621.html?mod=hps_us_at_glance_opinion|title=Russia's Next Target Could Be Ukraine|publisher=[[Wall Street Journal]]|datepublished=2008-09-10|accessdate=2008-09-10|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CSwaMC1?url=http://online.wsj.com/article/SB122100831438617621.html?mod=hps_us_at_glance_opinion|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref><ref>[http://www.inopressa.ru/wsj/2008/09/10/13:46:42/ukraina Следующей мишенью России может стать Украина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912085724/http://www.inopressa.ru/wsj/2008/09/10/13:46:42/ukraina|date=2008-09-12}} вариант русского перевода на [[ИноСМИ.ру]] 10 сентября 2008 г.</ref> оқшауланған жағдай емес деп санайды. дегенмен, «ұлттық және сыртқы саясаттың әртүрлі және терең алаңдаушы доктринасының алғашқы көрінісі». Сол жылдың [[1 қыркүйек|1 қыркүйегінде]] [[Newsweek]] журналында Стэнфорд университетінің Халықаралық қатынастар институтының аға қызметкері (Stanford’s Institute for International Studies) Джозеф Джофф Президент Медведевтің басқаруындағы Ресейдің жаңа сыртқы саясаты туралы:

{{дәйексөз|«Қырық жыл бұрын [[Брежневтің доктринасы]]:« Социалистік елдер социалистік болуды тоқтата алмайды »деп жариялады және бұл« Прага көктемін »басқан шабуылға сылтау болды. Біз Путиннің: «Ресейге тиесілі болған нәрсені оған тиесілі бола береміз бе?» Доктринасын аламыз ба?|date=2008-27-02}}

[[Мәскеу]] мен [[Вашингтон]]ның Грузияға қатысты жанжалына байланысты, бақылаушылардың пікірінше, «Мәскеудің сыртқы саяси қызметі [[Латын Америкасы]]на айтарлықтай ауытқып кетті». 2008 жылдың қыркүйек айының ортасында Премьер-Министрдің орынбасары [[Игорь Иванович Сечин|Игорь Сечин]] бастаған Ресей делегациясының сапары тек экономикалық ынтымақтастық мәселелерін ғана емес,<ref name="KommVoyg">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1027436&NodesID=5|title=Игорь Сечин открыл союзную Америку|publisher=[[Коммерсантъ]]|datepublished=2008-09-18|accessdate=2008-09-18|deadlink=no}}</ref> сонымен бірге Венесуэла мен Кубамен одақтастық қатынастардың дамуы, бұл Мәскеудің көзқарасы бойынша «посткеңестік кеңістіктегі АҚШ-тың белсенді әрекетіне лайықты жауап болады». 18 қыркүйектегі «Ведомости» газеті Ресейдің пікірін келтіреді сарапшы: ''«[[Венесуэла]] мен әскери ынтымақтастықты дамыту - бұл Американың [[Грузия]]ны қолдағанына Мәскеудің жауабы»''.

[[2008 жыл]]ғы [[18 қыркүйек]]те [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы]] [[Кондолиза Райс]] Германия-Маршалл қорының Вашингтондағы өкілдігінде АҚШ-Ресей қарым-қатынасы туралы сөз сөйледі, атап айтқанда:<ref name="VedVoyg">{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/09/18/161558|title=Против США|publisher=[[Ведомости]]|datepublished=2008-09-18|accessdate=2008-09-18|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813204430/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/161558/|archivedate=2011-08-13}}</ref>

{{дәйексөз|«Ресейдің Грузияға басып кіруі ұзақ мерзімді стратегиялық мақсатқа жетпейді және қол жеткізе де алмайды. <...> Америка Құрама Штаттары мен Еуропа мұндай мінез-құлыққа және оны қолдайтындардың барлығына қарсы тұруы керек »<ref name="Ricespen">[https://web.archive.org/web/20080919223202/http://www.state.gov/secretary/rm/2008/09/109954.htm Secretary Rice Addresses U.S.-Russia Relations At The German Marshall Fund] Речь К. Райс 18 сентября 2008 года на сайте Госдепа США</ref><ref name="RiceNEWSru">[http://newsru.com/world/18sep2008/rice.html Госсекретарь Райс отчитала Россию: «анахроничная» демонстрация военной мощи не повернет вспять ход истории] [[NEWSru]] 18 сентября 2008 г.</ref>.|date=2008-27-02}}

Медведевтің [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы]]на сырттай жауап беруі, байқаушылардың пікірінше, ол келесі күні Кремльде «қоғамдық ұйымдардың өкілдерімен кездесуінде» айтқан, НАТО-ны Кавказ бен АҚШ-тағы қақтығысты қоздырды деп айыптады - ішкі істерге араласып кетті деп тезистері болды. Ресейлік істер, атап айтқанда:<ref name="MedKr">[http://kremlin.ru/appears/2008/09/19/1615_type63374type63376, на которой он обвинил НАТО в провоцировании конфликта на Кавказе и США — во вмешательстве во внутренние дела России, сказав, в частности:type82634_206639.shtml Встречи с представителями различных сообществ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080923022634/http://kremlin.ru/appears/2008/09/19/1615_type63374type63376type82634_206639.shtml |date=2008-09-23 }} На официальном сайте Президента России</ref>

{{дәйексөз|«Кавказдағы оқиғалардан кейін үлкен еуропалық келісім жасасудың өзектілігі күн сайын арта түсуде. Мұны тіпті менімен жеке сөйлесулерде, жеке әңгімелерде ештеңе қажет емес деп айтқан адамдар да түсінеді: САКҰ бәрін қамтамасыз етеді, САКҰ бәрін шешеді. САКҰ қандай шешім қабылдады, ол нені қамтамасыз етті? Тек жанжал тудырды, бұдан басқа ештеңе жоқ. <...> Мен бүгін таңертең «сүйікті» Интернетті ашамын, қараңыз: американдық достарымыз біз Ресей Федерациясында мұғалімдерге, дәрігерлерге, ғалымдарға, кәсіподақ жетекшілеріне және судьяларға қолдау көрсетуді жалғастырамыз дейді. Мен үшін соңғысы ерекше болды. Бұл нені білдіреді, олар біздің судьяларды тамақтандырмақ па, олар жемқорлықты қолдай ма? Егер біз бірлескен бағдарламалар туралы айтатын болсақ, онда олар негізгі әлемдік процестерді қабылдауға жақын елдермен бірге жүзеге асырылады. Егер ол осылай жалғаса берсе, жақында олар бізді президенттерді таңдайды »<ref name="MedKr"/>.|date=2008-27-02}}
[[Сурет:Dmitry Medvedev 8 October 2008-5.jpg|thumb|200px|[[Ресей президенті|Ресей Президенті]] Дмитрий Медведев 2008 жылдың 8 қазанында Францияның [[Эвиан-лес-Бенс]] қаласында өткен Әлемдік саясат жөніндегі конференцияда сөйлеген сөзінде.]]

[[2008 жыл]]ғы 2 қазанда [[Петербордағы Диалог]] форумы аясында Германия канцлері [[Ангела Меркель]] мен кездесу барысында ол тағы да «еуропалық қауіпсіздік туралы заңды күші бар жаңа келісім» жасауға шақырды. Әлемдік қаржы дағдарысы тақырыбына тоқтала отырып, ол «бүгінгі таңда дамыған жүйе халықаралық қаржы жүйесін теңгерімді күйде ұстау бойынша ешқандай міндеттерді орындамайды» деген пікір білдірді.<ref>[http://kremlin.ru/appears/2008/10/02/2156_type63377type63380_207176.shtml Совместная пресс-конференция с Федеральным канцлером Германии Ангелой Меркель по итогам российско-германских межгосударственных консультаций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006025901/http://kremlin.ru/appears/2008/10/02/2156_type63377type63380_207176.shtml |date=2008-10-06 }} На официальном сайте Президента РФ 2 октября 2008 г.</ref><ref name="MedMerkPtb">[http://newsru.com/russia/02oct2008/dialog.html Медведев перед Меркель раскритиковал мировой порядок: не работают системы глобальной безопасности и финансовых сдержек] [[NEWSru]] 2 октября 2008 г.</ref> Медведев сонымен бірге әлемді [[Суық соғыс|қырғи қабақ соғысқа]] қайтарудың мүмкін еместігін атап өтті<ref name="Medvkhol">[http://newsru.com/russia/02oct2008/merkel.html Медведев и Меркель провели «петербургский диалог»: канцлер снова обвинила Россию в непропорциональных действиях на Кавказе] [[NEWSru]] 2 октября 2008 г.</ref>.

[[2008 жыл]]ғы [[8 қазан]]да [[Франция]]ның [[Эвьян-ле-Бен|Эвиан]] қаласында өткен Дүниежүзілік саясат конференциясында ол АҚШ үкіметінің ғаламдық сыртқы саясатын «2001 жылдың 11 қыркүйегінен кейін» және «[[Ауғанстан]]дағы Талибан режимін құлатқаннан кейін»<ref name="KrFive" />, оның пікірінше, кездесті. «Біржақты әрекеттердің басталды», атап айтқанда:

{{дәйексөз|«Содан кейін, өкінішке орай, Америка Құрама Штаттарының өзінің жаһандық үстемдігін« нығайтуға »ұмтылуының салдарынан халықаралық өмірді деидеологиялық тұрғыдан шешуге және шынымен демократиялық дүниежүзілік тәртіпті орнатуға тарихи мүмкіндік жіберіліп алынды. САКҰ-ның кеңеюі ерекше құмарлықпен жүзеге асырылады. Бүгін САҚҰ мен Грузияның САҚҰ-ға кіруі белсенді талқылануда. <...> Альянс өзінің әскери инфрақұрылымын еліміздің шекараларына жақындастырады және Еуропада қазір батыс және оңтүстік шекараларымызда жаңа «бөлуші сызықтар» тартады. Олардың айтпағанына қарамастан, біз бұл әрекеттерді бізге қарсы бағытталған іс-әрекеттер деп санайтынымыз табиғи»<ref name="InterFive">[http://www.interfax.ru/politics/txt.asp?id=38002 Мир нуждается в срочном ремонте] [[Интерфакс]] 8 октября 2008 г.</ref>.|date=2008-27-02}}
[[Сурет:Dmitry Medvedev in Azerbaijan 3 July 2008-2.jpg|left|250px|thumb|Дмитрий Медведев [[Әзірбайжан президенті|Әзірбайжан Президенті]] [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] пен. [[Баку]], 2008 жыл.]]
[[Сурет:Dmitry Medvedev in Turkmenistan 13 September 2009-1.jpg|250px|thumb|left|Жібек жолы ралли-2009 финалының салтанатты рәсімдерінде. [[Ресей президенті|Ресей Президенті]] Дмитрий Медведев, [[Түркіменстан президенті|Түркіменстан Президенті]] [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]] (ортада) және [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]].]]
[[Сурет:Dmitry Medvedev in Turkmenistan December 2009-7.jpg|250px|thumb|Дмитрий Медведев және Түркіменстан Президенті [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]].]]

Медведевтің пікірінше, «біртұтас және қауіпсіздіктің кешенді жүйесін құруға» шақырылған жаңа Еуропалық қауіпсіздік туралы шарттың «элементтері» болды.<ref name="KrFive"/><ref name="InterFive"/>

[[2008 жыл]]ғы 5 қарашада оқылған Федералды жиналысқа жолдаған хатында ол «нақты уақытта АҚШ әкімшілігінің Еуропадағы жаһандық зымыранға қарсы қорғаныс жүйесінің жаңа элементтеріне табанды түрде қарсы тұру үшін нақты шаралар қабылдауға ниет білдірген» нақты шараларды алғаш рет жариялады: үш зымыран полкін жоюдан бас тарту,<ref name="FullPosl"/><ref name="Otvetka">[http://newsru.com/russia/05nov2008/pro2008.html Россия отвечает на ПРО в Европе: отказ от ликвидации трёх ракетных полков и «Искандеры» под Калининградом] [[NEWSru]] 5 ноября 2008 г.</ref> [[Калининград облысы]]нда «[[Искандер (зымыран жүйесі)|Искандер]]» зымыран жүйелерін орналастыруға және американдық зымыранға қарсы қорғанысты электронды түрде тоқтатуға ниет білдірді.<ref name="Natocrit">[http://newsru.com/world/05nov2008/medved_reax.html В Европе обеспокоены намерением России разместить ракеты в Калининграде в ответ на ПРО США у её границ. Вашингтон «весьма огорчен»] [[NEWSru]] 5 ноября 2008 г.</ref><ref name="Natocrit"/> Медведевтің мәлімдемесін АҚШ үкіметі және САҚҰ-ға мүше басқа елдер сынға алды; Польшаның премьер-министрі [[Дональд Туск]], атап айтқанда: «Мен бұл декларацияларға тым көп мән бермеймін» деді.<ref>[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1053113&NodesID=5 Оружие массового раздражения] [[Коммерсантъ]] от 7 ноября 2008 г № 202(4019)</ref> [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] пен Батыс ақпарат құралдары Мәскеудің әскери жоспарларын сынға алды,<ref name="pressctrit">[http://newsru.com/world/06nov2008/inopressa.html Западные СМИ: Медведев бросил вызов Обаме и российской Конституции] [[NEWSru]] 6 ноября 2008 г.</ref> олардың кейбіреулері оларды Америка Құрама Штаттарының сайланған президенті Б.Обамаға қарсы сынақ ретінде қабылдады.<ref name="Obamamail">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/article/1110/42/372422.htm|title=Medvedev Learned His PR Skills From Chavez|publisher=[[The Moscow Times]]|datepublished=2008-11-17|accessdate=2008-11-20|description=«By laying down this marker, Medvedev unintentionally made it much more difficult for Obama to back down from the missile-defense deployments»|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CT4psYP?url=http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/medvedev-learned-his-pr-skills-from-chavez/372422.html|archivedate=2011-08-25|deadlink=yes}}</ref> Медведевтің «Обаманы ашық түрде шантаждау әрекеті» туралы жазған шолушылар [[Мәскеу]]дің оған зымыранға қарсы қорғаныс жоспарларынан бас тартуға кедергі келтіретінін атап өтті.<ref name="Obamamail" /><ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2008/11/16/europe/russia.php|title=Medvedev sets bar high for better ties with U.S.|publisher=[[International Herald Tribune]]|datepublished=17 ноября 2008 (бумажная версия)|accessdate=2008-11-20|description=«But reversing the program now, after agreements had been negotiated with Poland and the Czech Republic, both NATO allies, could be seen as backing down in the face of Russian threats.»|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CT6jdnG?url=http://www.nytimes.com/2008/11/16/world/europe/16iht-russia.1.17858166.html|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref> Осыған байланысты саясаттанушы [[Александр Матвеевич Гольц|А.Гольц]] Медведев «Обама сайланған күндері Ресейдің АҚШ-пен бұрыннан шиеленіскен қатынастарының күрделілігі мен шиеленісін барынша көбейту мақсатын көздеді» деп санайды<ref name="Obamshant">{{cite web|url=http://www.moscowtimes.ru/article/1016/42/372282.htm|title=Medvedev's Missile Myth|publisher=[[The Moscow Times]]|datepublished=2008-11-11|accessdate=2008-11-20|description=«By convincing Medvedev to immediately go for the jugular the day Obama was elected president, the siloviki were probably hoping that by provoking the new U.S. president with the threat of Iskander missiles in Kaliningrad, this would force Obama to take a more hawkish stance toward Russia.»|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CT7QOMx?url=http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/medvedevs-missile-myth/372282.html|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref>, бұл Ресейдің [[силовики]] партиясы үшін пайдалы.<ref name="Obamshant"/>

[[2008 жыл]]ғы [[13 қараша]]да [[Таллин]]де САҚҰ-ға мүше елдердің қорғаныс министрлерінің отырысында АҚШ Қорғаныс министрі [[Роберт Гейтс]] Медведевтің Ресейдің батыс шекараларына [[Польша]] мен [[Чехия]]ға АҚШ зымыранға қарсы қорғаныс элементтерін орналастырмаса, Ресейдің батыс шекараларына зымырандарды орналастырудан бас тарту туралы ұсынысын қабылдамады; Сонымен қатар<ref name="MedProp">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/topNews/idUSTRE4AC1OD20081113|title=Medvedev: ready to respond if U.S. ends missile plan|publisher=[[Reuters]]|datepublished=2008-11-17|accessdate=2008-11-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CT9MiCS?url=http://www.reuters.com/article/2008/11/13/us-russia-medvedev-idUSTRE4AC1OD20081113|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref>, Гейтс: «Шынын айтсам, Калининградқа зымырандар қажет болатынына сенімді емеспін. Соңында Ресей шекарасындағы жалғыз нақты перспективалық қауіп Иран болып табылады және менің ойымша, «Искандер» зымырандары сол жерден [[Иран]]ға жете алмайды. Бұл сұрақ, әрине, біздің және орыстардың арасында. Неліктен олардың Еуропа елдеріне зымырандарды ұшырамын деп қорқытқаны мен үшін жұмбақ болып тұр ». Гейтс қарсаңында Балтық жағалауы елдерінен, Украинадан және Ресейдің басқа да көршілес елдеріндегі әріптестерін Америка өз мүдделерін сақтайды деп сендірді<ref name="GatesVOA">{{cite web|url=http://voanews.com/english/2008-11-13-voa21.cfm?rss=topstories|title=Gates Criticizes Latest Russian Missile Threats|publisher=[[Голос Америки]]|datepublished=2008-11-13|accessdate=2008-11-14|lang=en|deadlink=404}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090131055750/http://voanews.com/russian/2008-11-13-voa21.cfm Министр обороны США против предложения президента России] Русская версия материала Голоса Америки 13 ноября 2008 г.</ref> Накануне Гейтс заверил коллег из Балтии, Украины и других стран-соседей России, что Америка твёрдо стоит на страже их интересов<ref>[https://web.archive.org/web/20090125163335/http://voanews.com/russian/2008-11-12-voa13.cfm Роберт Гейтс выражает поддержку США бывшим республикам СССР] Служба новостей «Голоса Америки» 12 ноября 2008 г.</ref>.

2008 жылғы 15 қарашада Дмитрий Медведев Вашингтонда өткен [[G20 дағдарысқа қарсы саммиті|G20 саммиті]]нде [[Үлкен жиырмалық|қаржы жүйесінің]] барлық институттарын күрделі жөндеуді ұсынды; Ресей Федерациясы президентінің пікірінше жаңа құрылым «ашық, мөлдір және біркелкі, тиімді және заңды» болуы керек;<ref>[http://newsru.com/world/15nov2008/g20.html Медведев на саммите G20: надо перекроить всю финансовую систему] [[NEWSru]] 15 ноября 2008 г.</ref>; также сделал ряд иных предложений в своём выступлении<ref>[http://www.kremlin.ru/appears/2008/11/15/1421_type63374type63377_209229.shtml Выступление на рабочем заседании глав государств и правительств «Группы двадцати»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419205020/http://www.kremlin.ru/appears/2008/11/15/1421_type63374type63377_209229.shtml |date=2009-04-19 }} На официальном сайте Президента РФ 15 ноября 2008 г.</ref> сонымен қатар өз сөзінде бірқатар басқа ұсыныстар айтты. Медведевтің Вашингтонда сөйлеген сөздеріне байланысты «[[Мәскеулік Эхо]]» газетінің редакторы [[Юлия Леонидовна Латынина|Ю.Латынинаның]] 17 қарашада: ''Медведев [[Вашингтон]]да не деді? Мұны талқылау мағынасыз. Вашингтонда олар бізді G8 тобынан шығарды. Ельциннің басшылығымен «жеті» «сегізге» дейін кеңейтілді, бірақ Мечелдегі дәрігерден, Грузиядағы танктерден және жарылған орыс көпіршігінен кейін бізді «жетіліктің» кездесуіне шақырмады, бірақ «жиырмалықтың» отырысына, [[Оңтүстік Африка Республикасы|ОАР]], [[Индонезия]] және [[Сауд Арабиясы]] мен бірге шақырды. Арабстан бойынша. Бізді нашар үлгергені үшін қуып жіберді, бірақ бізді жалпы жиналысқа шақырды. Үлгерімі нашар оқудан шығарылған студенттен не күтуге болады? Ол орнынан тұрып: «Мен өзімді математикадан аламын» дейді. Ол орнынан тұрып: «Менің деканаттың жұмысын қалай өзгерту керектігі туралы ойым бар», - деді. Бұл соншалықты күлкілі, мен Медведевтің қарғысы әдейі жасалды деп күдіктенемін''<ref>[http://ej.ru/?a=note&id=8575 Киндерсюрприз-2, или Экономика дуршлага] [[Латынина, Юлия Леонидовна|Ю. Л. Латынина]] ej.ru 17 ноября 2008.</ref>.

2008 жылғы 4 желтоқсанда Хельсинкиде өткен [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] Сыртқы істер министрлері кеңесінің отырысында АҚШ пен Ұлыбританияның ресми тұлғалары Медведевтің сол жылғы шілдеде қолданыстағы құрылымдардың жеткіліктілігін негіздей отырып<ref>[http://newsru.com/world/09jul2008/medv_itog.html Медведев подвел черту саммиту G8: все конструктивно, но ПРО США в Чехии «нас огорчает»] [[NEWSru]] 9 июля 2008.</ref>, жаңа еуропалық қауіпсіздік архитектурасын құру туралы бастамасын қабылдамады.<ref>[http://newsru.com/world/04dec2008/eurobez.html Британия и США отказались от «медведевского» плана европейской безопасности] [[NEWSru]] 4 декабря 2008 г.</ref><ref>{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1090256|title=Инициатива отказуема|publisher=[[Коммерсантъ]]|datepublished=2008-12-06|accessdate=2008-12-06|description=«все позиции России сформулированы настолько нечетко, что никто не понимает, чего же в итоге хотят русские. Если Москва хочет быть услышанной, надо проявлять большую прозрачность и ясность.»|deadlink=no}}</ref>
[[Сурет:Medvedev-obama1024.JPG|thumb|250px|Президенттер [[Барак Обама|Обама]] мен Медведев [[Мәскеу]]де [[2009 жыл]]ғы 6 шілде,]]

===2009–2010 жылдар===
[[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]ның 2009 жылғы 20 қаңтарда қабылдаған болжамына байланысты, ресейлік-американдық саясаттанушы [[Николай Васильевич Злобин|Николай Злобин]] Ведомостиде 2009 жылдың 28 қаңтарында: ''Обаманың сыртқы саясаты жеке психологияға, ұнататын және ұнамайтын негізге алынбайды, өйткені ол Тексан Бушпен, оның ішінде Путинмен достық қарым-қатынаста. Обама саясаттағы «ұл» қарым-қатынас стилі мен нормаларды қабылдамайды. Ол мұны эмоциялар мен «түсініктер» емес, ұтымды есептеулер негізінде жүргізеді''.

[[2009 жыл]]ы 13-14 ақпанда Римде өткен [[Үлкен жиырмалық|G7]] елдерінің қаржы министрлерінің кездесуіне байланысты<ref>[http://newsru.com/finance/14feb2009/g7.html G7: кризис невозможно преодолеть без открытой системы мировой торговли] [[NEWSru]] 14 февраля 2009.</ref>, оған А. Кудрин шақырылды, Рейтер агенттігі Мәскеудің жетілікке қатысты бұрынғы амбициялары дағдарыс пен мұнай бағасының құлдырауына ықпал ете алмады деп хабарлайды<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSTRE51E1JL20090216?feedType=RSS&feedName=worldNews|title=Crisis leaves Russian ambitions thwarted at Rome G7|publisher=[[Reuters]]|datepublished=2009-02-15|accessdate=2009-02-16|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CTCSK5C?url=http://www.reuters.com/article/2009/02/16/us-g7-russia-idUSTRE51E1JL20090216?feedType=RSS|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref>.

[[2009 жыл]]дың наурыз айының басында АҚШ-тың Президенті Обама Медведевтің [[The New York Times]] газетінде жарияланған «құпия» деп жарияланған хатының айналасында Ресей мен Америка баспасөзінде интрига пайда болды,<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/03/03/washington/03prexy.html?_r=1&scp=3&sq=Medvedev%20letter&st=cse|title=Obama Offered Deal to Russia in Secret Letter|publisher=[[New York Times]]|datepublished=2009-03-02|accessdate=2009-03-07|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CTD7y1Z?url=http://www.nytimes.com/2009/03/03/washington/03prexy.html?_r=1|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref> онда АҚШ-тың жаңа әкімшілігінің бас тартуы болуы мүмкін кейбір «алмасу» туралы ұсыныс болған. ракеталарға қарсы қорғаныс жүйесін Еуропада орналастыру. Сол жылы 3 наурызда Медведев өзінің АҚШ президентімен хабарлама алмасуына түсініктеме беріп: «Егер біз қандай-да бір айырбас немесе алмасу туралы сөйлесетін болсақ, мен сізге айта аламын, мәселе бұл жолмен қойылмаған, ол нәтижесіз». Осындай көзқарас білдірілді және айтылды Президент Обама. 7 наурыздағы ФТ-да Ресей жаңа АҚШ әкімшілігінің Ресейге жасаған бірқатар символдық жеңілдіктерін тізімге алып,<ref name="inosmi.ru/stories/08/11/05/3535/247774.html">https://web.archive.org/web/20090310010348/http://inosmi.ru/stories/08/11/05/3535/247774.html Команда Обамы стремится пересмотреть отношения с Россией («The Washington Post», США)</ref><ref name="inopressa.ru/article/03Mar2009/nytimes/obama.html">http://inopressa.ru/article/03Mar2009/nytimes/obama.html Питер Бейкер | The New York Times Секретное письмо Обамы: американский президент предложил российскому президенту сделку</ref><ref name="http://www.expert.ru/news/2009/03/03/pismo_obama">https://web.archive.org/web/20090306104411/http://www.expert.ru/news/2009/03/03/pismo_obama Секретное письмо</ref> оларды премьер-министр Путиннің адресаты деп санады:<ref>[http://newsru.com/russia/03mar2009/promedved.html Медведев: никаких «разменов» в области ПРО с США не будет, особенно по Ирану] [[NEWSru]] 3 марта 2009.</ref> «Әлем Владимир Путин алдын-ала болжанбайтын және иррационалды тұлға рөлінде қалғысы келетінін немесе ол ересек адам екенін білгісі келеді. ол әлемнің үлкен мәселелерін шешуге шынымен ұмтылады»<ref>
{{cite web
|url = http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1129614&NodesID=5
|title = Неразменное письмо
|publisher = [[Коммерсантъ]]
|datepublished = 2009-03-05
|accessdate = 2009-03-07
|description = Оба президента заявили, что речь в посланиях не шла о «каких-то разменах», но дали понять, что предмет для переговоров имеется
|deadlink = no
}}
</ref>.

[[2009 жыл]]ы маусымда Дмитрий Медведев пен [[Қытай Халық Республикасының Төрағасы]] [[Ху Цзиньтао]] арасында келіссөздер өтті,<ref name="sdelk">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=294361 Россия и Китай заключили «сделку века»] // Вести, 17 июня 2009 г.</ref> содан кейін Медведев энергетика саласындағы Ресей-Қытай келісімшартының шамамен 100 млрд. Бұл Ресей мен Қытай арасындағы қарым-қатынастар тарихындағы ең үлкен келісім.<ref name="sdelk" />

2009 жылғы 6-8 шілдеде Дмитрий Медведев Мәскеуге ресми сапары кезінде [[Барак Обама]] мен келіссөздер өткізді<ref>[https://web.archive.org/web/20090708090335/http://www.america.gov/ru/obama_moscow.html Обама в России — начало новых отношений]</ref>. АҚШ әскери жүктерін Ресей аумағы арқылы Ауғанстанға транзиті туралы екіжақты келісімдерге қол қойылды, стратегиялық шабуылдаушы қаруды қысқарту жөніндегі нұсқаулықтар баяндалды.

[[Сурет:Obama and Medvedev sign Prague Treaty 2010.jpeg|thumb|300px|[[Барак Обама]] мен Дмитрий Медведев, [[Прага бекініс|Прага сарайында]] [[СНВ-III]]-ге қол қойғаннан кейін, 8 сәуір, 2010 жыл]]
2009 жылғы [[28 қараша]]да Д.Медведев, Беларусь Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|А.Г.Лукашенко]] және Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев [[Минск]]іде 2010 жылдың 1 қаңтарында [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Ресей, Беларусь және Қазақстанда бірыңғай кедендік кеңістік]] құру туралы келісімге қол қойды. 2010 жылдың шілдесінде Беларусь, Қазақстан және Ресейдің Кеден одағы жұмыс істей бастады. Кейбір бағалауларға сәйкес, Кеден одағын құру экономикалық дамуды ынталандырады және қатысушы елдердің ЖІӨ-ге 2015 жылға қарай қосымша 15% қамтамасыз етуі мүмкін<ref>[https://stud.kz/referat/show/73861 Қазақстанның дамуы және еуразиялық интеграция.]</ref>.

2009 жылдың желтоқсан айының басында Дмитрий Медведев Ватиканға қысқа жұмыс сапарымен барды, сапар барысында президент [[Папалық|Рим папасы]] [[XVI Бенедикт|Бенедикт XVI]]-мен бірге аудиторияда болды. 2009 жылғы 9 желтоқсанда Ресей мен Ватикан арасында [[елшілік]] деңгейінде дипломатиялық қатынастар орнату туралы жарлыққа қол қойылды (1990 жылдың наурызынан бастап қатынастар тұрақты миссиялардың көмегімен жүзеге асырылды)<ref name="RIAN2009">{{cite news|url=http://www.ivgorod.ru/news/3578|title=Медведев начал новый этап в отношениях РФ и Ватикана|date=2009-12-04|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2014-05-02}}</ref><ref name="РБК">{{cite web
|author =
|authorlink =
|coauthors =
|date =
|url = http://top.rbc.ru/politics/22/03/2010/382909.shtml
|title = В Ватикане откроется посольство России
|format =
|work =
|publisher = РБК
|accessdate = 2013-04-02
|lang = ru
|description =
|deadlink = yes
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140503072826/http://top.rbc.ru/politics/22/03/2010/382909.shtml
|archivedate = 2014-05-03
}}</ref>.

2010 жылы 8 сәуірде [[Ресей президенті]] Дмитрий Медведев пен [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]] [[Прага]]да 10 жылдық [[СНВ-III|стратегиялық шабуылдаушы қаруды қысқарту туралы келісімге қол қойды]]<ref name="Медведев и Обама подписали новое соглашение о СНВ">{{cite web|datepublished=2010-04-08|url=http://www.lenta.ru/news/2010/04/08/start3/|title=Медведев и Обама подписали новое соглашение о СНВ|accessdate=2010-04-08|lang=рус|deadlink=no}}</ref>. Д.А.Медведев келісімге қол қою «Ресей мен АҚШ-тың қауіпсіздігін ғана емес, сонымен бірге бүкіл әлемдік қауымдастықтың қауіпсіздігін нығайтты» деді. Сондай-ақ, президенттің пікірінше, «келісім АҚШ-тың зымыранға қарсы қорғаныс жүйесінің мүмкіндіктері сандық және сапалық түрде қалыптаспаған жағдайда ғана жарамды және өміршең болады». Ресей Қарулы Күштері армиясы [[Ресей Федерациясы Қарулы Күштерінің Бас штабы|Бас штабының бастығы генерал]] Николай Макаровтың пайымдауынша, «III СНВ-те қол жеткізілген келісімдер өзара алаңдаушылықты жояды және толығымен.<ref name="НАТО зовет Россию под общую крышу">{{cite web|url=http://www.newsru.com/world/08apr2010/snw.html|title=НАТО зовет Россию под общую крышу|accessdate=2010-04-08|lang=рус|deadlink=no}}</ref> Ресейдің қауіпсіздік мүдделеріне сай келеді ». Федерация Кеңесінің Халықаралық істер жөніндегі комитетінің төрағасы [[Михаил Витальевич Маргелов|Михаил Маргеловтың]] айтуынша, СНВ III Ресейге «қару-жарақтың модернизациясын баяулатпай, жеткізіліп жатқан көлік құралдарын қайта жарақтандыруда миллиардтаған доллар үнемдеуге» мүмкіндік береді.<ref name="Сенатор Маргелов считает, что Договор СНВ сэкономит России миллиарды долларов">{{cite web|datepublished=2010-04-08|url=http://www.newsru.com/finance/08apr2010/margelov.html|title=Сенатор Маргелов считает, что Договор СНВ сэкономит России «миллиарды долларов»|accessdate=2010-04-08|lang=рус|deadlink=no}}</ref>

2010 жылдың сәуірінде Д.А. Медведев Украина Президенті [[Віктор Федорович Янукович|В.Ф. Янукович]] пен келіссөздер өткізді, содан кейін [[Харьков келісімдері]]не қол қойылып, Ресейдің [[Қара теңіз флоты]]н 2017 жылдан кейін Қырымда орналастыруды жалғастыру туралы келісім жасалды.<ref>[http://www.rian.ru/politics/20100421/225089320.html Украина разрешила ЧФ оставаться в Крыму после 2017 года] // РИА Новости, 21 апреля 2010</ref>

[[Сурет:Medvedev on the missile defense system in Europe.jpeg|left|thumb|Президенттің Еуропадағы САКҰ елдерінің зымыранға қарсы қорғаныс жүйесі төңірегінде қалыптасқан жағдай туралы мәлімдемесі]]
[[2011 жыл]]ғы 23 қарашада Дмитрий Медведев Ресей азаматтарына үндеу тастап, САКҰ-ның Еуропада зымыранға қарсы қорғаныс жүйесін орналастыруды жоспарлап отырғанына алаңдаушылық білдірді. Ол Ресей өзінің мүдделерін қорғауға дайын және жауап беруге дайын екенін айтты. Сонымен бірге Ресей Еуропа үшін «келіссөздер есігін жауып отырған жоқ» және Ресейдің ұлттық мүдделерін ескере отырып, диалогқа дайын.<ref>[http://www.1tv.ru/news/polit/191766 Россия примет жесткие меры в ответ на развёртывание США системы ПРО в Европе] // Первый канал, 23 ноября 2011</ref><ref>[http://kremlin.ru/news/13637 Заявление Президента в связи с ситуацией, которая сложилась вокруг системы ПРО стран НАТО в Европе] // Kremlin.ru, 23 ноября 2011</ref>

===Сталинге деген көзқарас===
Көптеген шетелдік БАҚ Медведевтің Ресейдегі сталинизмді жеңу керектігін мәлімдегеніне назар аударды<ref>[http://inosmi.ru/politic/20100523/160084240.html Как Медведев взялся за Сталина («SME», Словакия) Александре Гайдамацкий]</ref>. Кейбір шетелдік бұқаралық ақпарат құралдары бұл «қоғам назарын басқа проблемалардан алшақтатады» деген пікірде. Басқалары президенттің әрекетін жоғары бағалайды.<ref>[http://www.boston.com/bostonglobe/editorial_opinion/editorials/articles/2010/05/17/medvedev_putting_stalin_in_proper_perspective/ Medvedev: Putting Stalin in proper perspective//The Boston Globe, May 17, 2010]</ref>

Отандық оппозициялық БАҚ-та бақылаушылар бұл «жоғарыдағы» келісімдердің көрінісі ме,<ref>[http://www.ng.ru/columnist/2009-10-30/100_presidente.html Президент сказал: «Хватит!» Станислав Минин — обозреватель НГ.]</ref> әлде бұл оның жеке бастамасы ма екен деп ойлайды. Саясаттанушы [[Дмитрий Борисович Орешкин|Дмитрий Орешкин]] «Сталин шынымен болған нәрсе ешқандай рөл атқармайды. Бұл қазіргі саяси күрес»<ref name=autogenerated2>[http://www.inosmi.ru/social/20091031/156466354.html Слова Медведева о Сталине — сигнал обществу?(«BBCRussian.com», Великобритания)]</ref>. Құқық қорғаушы [[Людмила Михайловна Алексеева|Людмила Алексеева]] Медведевтің бастамасын жоғары бағалады: «Медведев өз блогында сталинизмге баға бергеніне қуаныштымын»<ref name=autogenerated2 />..

Медведев сонымен қатар Ресейде Иосиф Сталин бейнеленген плакаттар болмайтынын айтты.<ref name="grani.ru">[http://www.grani.ru/Society/History/m.177788.html Медведев: Ренессанса сталинизма не будет.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510003906/http://grani.ru/Society/History/m.177788.html |date=2010-05-10 }}</ref> Осыдан кейін Мәскеу мэрі Сталинге арналған плакаттардан бас тартты, бірақ Санкт-Петербургте жеке [[Автобус жеңіс|автобус]] пен Сталинді [[Невский даңғылы]] жүгіріп бара жатқан Сталиннің портреті бейнеленген.<ref name="grani.ru"/>

Медведевпен сұхбат берген журналист [[Николай Карлович Сванидзе|Сванидзе]] Медведевтің Сталин туралы пікірін ұзақ уақыт бойы халықтан жасырғанын айтады, өйткені көпшілік Сталинде [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың жеңімпазы ғана емес, сонымен бірге экономикалық жетістікке жеткен жақсы мемлекет қайраткерін көреді: «[[КСРО-да индустрияландыру|индустрияландыру]], қалыптасу супер державалар, өмірді болжау »және оған құрмет пен жанашырлықпен қарау<ref>[https://web.archive.org/web/20100617032829/http://inosmi.ru/social/20100512/159877431.html Сванидзе: «В глазах большинства Сталин остается победителем»(«Der Spiegel», Германия) 'In the Eyes of the Majority, Stalin Is a Winner' 05/06/2010]</ref>.

===Әскери құрылыс===
{{main|Ресей Қарулы Күштерін реформалау (2008–2020)}}
[[File:Дмитрий Медведев за пулемётом Максим.jpg|thumb|left|282px|[[Ресей президенті]] Дмитрий Медведев [[Мәскеу]]ге жақын жерде ([[Серпухов]] маңында) [[Максим пулеметі]]нен оқ атуда]]
[[Сурет:Dmitry Medvedev in Cyprus 7 October 2010-14.jpeg|thumb|right|200px|Кипрдің [[Никосия]]дағы Ресей-[[Кипр]] келіссөздерінен кейінгі баспасөз конференциясы]]
2008 жылдың қыркүйегінде үкімет үш жылдық бюджетті әскери шығындардың едәуір өсуіне байланысты түзету туралы шешім қабылдады: 2009 жылы қорғаныс шығыстарын қаржыландырудың өсуі шамамен 27% құрады.<ref name="MilitRBC">[https://web.archive.org/web/20080926102430/http://www.rbcdaily.ru/2008/09/26/focus/382227 Танки против самолётов] [[РБК Daily]] 26 сентября 2008 г.</ref>

«Новая газетаның» әскери шолушысы Владимир Мухин 2008 жылдың қазан айының басында әскери шығындардың ұлғаюына қарамастан «армияны модернизациялауға арналған қаражат келесі үш жылдық бюджетке кірмейді» деп сенген.<ref name="NGNoCash">[http://www.ng.ru/politics/2008-10-08/3_kartblansh.html Перевооружения не будет. Военный бюджет не предусматривает модернизации армии и флота] «[[Независимая газета|НГ»]] 8 октября 2008 г.</ref>

Ресей Федерациясының жаңа Қарулы Күштерін құрудың «параметрлерінің» бірі, Президент 2008 жылғы 15 қыркүйекте бекіткен тұжырымдама бойынша, 2012 жылға дейінгі кезең үшін жедел әрекет ету күштерін құру болуы керек.<ref>[http://newsru.com/russia/01oct2008/fastforce.html Россия вслед за НАТО тоже создает Силы быстрого реагирования] [[NEWSru]] 1 октября 2008 г.</ref><ref name="NGreduct">[http://www.ng.ru/politics/2008-10-09/2_ofitsery.html Революционные шаги Сердюкова. Офицерский корпус будет сокращен вдвое] «[[Независимая газета|НГ»]] 9 октября 2008 г.</ref>

2008 жылғы 8 қыркүйекте Қорғаныс министрі А.Сердюков Ресей Федерациясының Қарулы Күштерінің саны 2012 жылға қарай 1 миллион адамға дейін - 1 миллион 134 мың 800 адамнан; Бұған дейін Қорғаныс министрлігінің орталық аппаратында,<ref name="MilRed">[http://newsru.com/russia/08oct2008/1mln2012.html Армию России к ][[2012 год|2012 году]] сократят до 1 миллиона военнослужащих [[NEWSru]] 8 октября 2008 г.</ref> оның ішінде Бас штабтың негізгі бөлімдерінде айтарлықтай қысқартулар басталды деп хабарланған болатын.<ref name="StaffRed">[http://newsru.com/russia/01oct2008/genshtab.html Армии России уменьшат «голову»: Генштаб сократят на 50 %] [[NEWSru]] 1 октября 2008 г.</ref> Министр алдына міндет қойды: «енді Ресей Федерациясының Қарулы Күштері негізінен тұрақты дайындық бөліктерінен тұрады»<ref name="NGreduct"/>.

2008 жылғы [[14 қазан]]да Қорғаныс министрі Анатолий Сердюков алдағы реформалар туралы егжей-тегжейлі айтты: бір уақытта кіші офицерлер санының өсуі, командалық құрамның қайта құрылуы және әскери білім беру жүйесіндегі түбегейлі өзгеріспен қатар аға және аға офицерлердің саны едәуір қысқарды. Атап айтқанда,<ref name="GenerRed">[http://newsru.com/russia/14oct2008/reformer.html Глава Минобороны намерен сократить 200 генералов] [[NEWSru]] 14 октября 2008 г.</ref> «әскерлерді жедел басқару және бақылауды жетілдіру» үшін дәстүрлі төрт деңгейлі құрылымнан (әскери округ - [[әскер]] - дивизия - полк) үш деңгейлі құрылымға ([[әскери округ]] - жедел басқару - бригада) көшу жоспарланған.<ref name="GenerRed"/><ref name="NGTryokhzv">[http://www.ng.ru/politics/2008-10-15/1_army.html?mthree=1 Разукрупнить и разофицерить. Таких реформ Российская армия не знала с 1990-х] «[[Независимая газета|НГ»]] 15 октября 2008 г.</ref> 2012 жылға қарай генералдар санын 1100-ден 900-ге дейін қысқарту керек<ref name="GenerRed"/>; кіші офицерлердің саны (лейтенанттар мен аға лейтенанттар) - 50 мыңнан 60 мыңға дейін. 2008 жылғы 1 қарашада Коммунистік партиядан шыққан Мемлекеттік Думаның депутаттары Медведевке қарулы күштерді реформалау тұжырымдамасын қабылдамауға шақырып,<ref name="GenerRed"/> оны «қымбат және ойластырылған кадрлық реформа» деп атады; Мемлекеттік думаның депутаты, [[Әскерді қолдау қозғалысы|Әскерді қолдау қозғалысының жетекшісі]] [[Виктор Иванович Илюхин|Виктор Илюхин]]: «Біз сенімдіміз:<ref name="KPRFProtiv">[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/11/05/167354 КПРФ ополчилась на министра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519045919/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008%2F11%2F05%2F167354|date=2009-05-19}} «[[Ведомости|Ведомости»]] № 209 (2231) 5 ноября 2008 г.</ref> бұл қарулы күштерді жоюдың соңғы кезеңі», - деді.<ref name="KPRFProtiv"/><ref>[http://kprf.ru/rus_soc/59588.html Депутат Госдумы Виктор Илюхин назвал реформу Вооружённых Сил провальной и предложил министру обороны А. Сердюкову уйти в отставку] Сайт КПРФ 10 сентября 2008 г.</ref>

2008 жылғы [[29 қараша]]да «[[Коммерсант]]<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1085793|title=Перестройку армии проведут без гласности|publisher=«[[Коммерсантъ]]»|datepublished=2008-11-29|accessdate=2008-11-29|description=«О военной реформе разболтали много лишнего»|deadlink=no}}</ref>» газеті сол жылдың 11 қарашасында Бас штабтың бастығы Николай Макаровтың «Ресей Федерациясының Қарулы Күштерін реформалау туралы ақпараттың жария етілуіне жол бермеу туралы» директивасына қол қойғанын хабарлады; Басылым сонымен бірге «Қорғаныс министрлігіндегі дереккөздерге» сілтеме жасап, жұмыстан босату туралы есепті [[Бас штабтың Бас дирекциясы|ББД]] бастығы, армия генералы [[Валентин Владимирович Корабельников|Валентин Корабельников]] және тағы бірнеше аға генералдар ұсынғанын куәландырады. Жұмыстан босатылғаны туралы ақпаратты сол күні Ресей қорғаныс министрлігі баспасөз қызметі мен ақпарат басқарушысы полковник Дробышевский ақпараты жоққа шығарды.<ref>[http://newsru.com/russia/29nov2008/lozh.html Минобороны: сообщения об отставках высших военачальников — «гнусная ложь»] [[NEWSru]] 29 ноября 2008.</ref>

[[File:Медведев, Высоцкий, Сердюков.jpeg|thumb|right|300px|Дмитрий Медведев [[Ресей Федерациясының Әскери-теңіз күштері|Ресей әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы]] [[Владимир Сергеевич Высоцкий|Владимир Высоцкий]] мен және қорғаныс министрі [[Анатолий Эдуардович Сердюков|Анатолий Сердюков]] пен]]
22 қаңтардағы «[[Ресей газеті]]» әскерде басталған қайта құру «кеңестік де, орыс тарихын да білмейтінін» және «біз мүлдем жаңа қарулы күштерді құрып жатырмыз» деп мәлімдеді.

2009 жылы [[17 наурыз]]да министр Сердюков президент Медведевтің қатысуымен Ресей қорғаныс министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісінде сөйлеген сөзінде [[2025 жыл]]ға дейінгі кезеңге Қарулы Күштердің қолбасшылық жүйесін дамыту тұжырымдамасы бекітілді;<ref>[http://newsru.com/russia/17mar2009/serduk.html Глава Минобороны Сердюков рассказал об армии, реформе и растущих опасностях] [[NEWSru]] 17 марта 2009.</ref> Өз сөзінде Медведев «күн тәртібінде барлық жауынгерлік бөлімдер мен құрамаларды тұрақты дайындық санатына ауыстыру туралы» айтты.<ref>[http://newsru.com/russia/17mar2009/army.html Медведев заявил о необходимости повысить боеготовность и модернизировать российскую армию] [[NEWSru]] 17 марта 2009.</ref>

===Сыбайлас жемқорлықпен күрес===
2008 жылдың мамырында Медведев сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі кеңесті құру туралы жарлыққа қол қойды<ref>[http://ria.ru/politics/20080519/107769989.html Медведев подписал указ о мерах по противодействию коррупции | РИА Новости]</ref>. Сол жылдың шілде айында ол сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөніндегі бірқатар шараларды қамтитын Сыбайлас жемқорлыққа қарсы жоспарға қол қойды. Желтоқсан айында Медведев сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңдар пакетіне қол қойды.<ref>[http://ria.ru/politics/20080731/115336045.html Медведев сообщил, что подписал план по противодействию коррупции | РИА Новости]</ref><ref>[http://ria.ru/spravka/20120404/615122656.html История борьбы с коррупцией в современной России | РИА Новости]</ref><ref>[http://www.rg.ru/2008/08/05/plan-dok.html Национальный план противодействия коррупции — Российская Газета]</ref><ref>[http://ria.ru/politics/20081225/158088414.html Медведев подписал пакет антикоррупционных законов | РИА Новости]</ref>

''[[Transparency International]]''<ref name="TrIntern">[http://rian.ru/politics/20080923/151518478.html Россия вошла в число наиболее коррумпированных стран] [[РИА «Новости»]] 23 сентября 2008 г.</ref> халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі халықаралық үкіметтік емес ұйымның 2008 жылғы 23 қыркүйекте жарияланған есебіне сәйкес Ресей сыбайлас жемқорлық деңгейі жоғары елдердің бірі болып табылады;<ref name="TrIntern"/> 2008 жылы Ресей [[Сыбайлас жемқорлықты түйсіну индексі бойынша елдер тізімі|рейтинг]]те 147 орынға ие болды (сыбайлас жемқорлық деңгейі он балдық шкала бойынша бағаланды, он балл ең төменгі деңгей) - оның индексі 2,1 тармақты құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 0,2 тармаққа аз. ел 143 орынға ие болды. Ресейдің жоғары лауазымды шенеуніктері 2008 жылдың қыркүйегінде елдегі сыбайлас жемқорлық деңгейіне ұқсас баға берді.<ref name="MzdNar">[http://newsru.com/russia/24sep2008/korrupz.html Российские правоохранители: Уровень коррупции в России зашкаливает, раскрываемость — низкая, до суда доходит лишь мелочь] [[NEWSru]] 24 сентября 2008 г.</ref><ref name="NarKorr">[http://newsru.com/russia/28sep2008/na.html «Масштабы коррупции в России достигли таких размеров, что терпеть больше нельзя», — заявил Нарышкин] [[NEWSru]] 28 сентября 2008 г</ref>

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы кеңестің 2008 жылғы 30 қыркүйектегі отырысында сөйлеген сөзінде Медведев өзінің кіріспе сөзінде, атап айтқанда: ''«Біздің елімізде сыбайлас жемқорлық тек кең ауқымды емес, ауқымды сипатқа ие болды, ол біздің өмірімізді сипаттайтын таныс, күнделікті құбылыс болды»''<ref>[http://kremlin.ru/appears/2008/09/30/1625_type63374type63378type82634_207054.shtml Вступительное слово на заседании Совета по противодействию коррупции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006025818/http://kremlin.ru/appears/2008/09/30/1625_type63374type63378type82634_207054.shtml |date=2008-10-06 }} На официальном сайте Президента России 30 сентября 2008 года</ref>.

[[2010 жыл]]ы Ресей индексі 2,1 балмен 180-тің 154-ші орнын алды. Transparency International Ресейдің бас директоры Елена Панфилова: «Өткен жылы Ресей бұл рейтингте 146-шы орынды иеленді. Қорытынды - бір жыл ішінде рейтингтегі көршілерден басқа - Папуа Жаңа Гвинея, Кения, Лаос және Тәжікстаннан басқа ештеңе өзгерген жоқ ». Алайда, 2011 жылы Ресей Transparency International рейтингісіндегі орнын сәл жақсартып, 182 елдің ішінен 143 орынға көтерілді<ref>[http://www.rian.ru/infografika/20101027/289524140.html Рейтинг восприятия коррупции в странах мира] {{V|28|1|2011}}</ref>. Однако, в 2011 году Россия несколько улучшила свои позиции в рейтинге Transparency International, поднявшись на 143 место из 182 стран<ref>[http://ria.ru/society/20111201/503135867.html Уровень коррупции в РФ за год снизился — Transparency International | РИА Новости]</ref>.

[[2011 жыл]]дың соңында [[PricewaterhouseCoopers]] халықаралық консалтингтік компаниясы Ресейде сыбайлас жемқорлықтың төмендейтіні туралы есеп жариялады. PWC баяндамасында «осы тақырып тудыратын кең қоғамдық резонанс және Ресей үкіметінің құқықтық салада қабылдаған шаралары, сонымен қатар компаниялардың ішінде сәйкестік жүйесін нығайту және қызметкерлер арасында этикалық мінез-құлықты қалыптастыру бойынша жұмыс жасау, барлығы өз жемісін береді» делінген »<ref>[http://www.pwc.ru/ru/forensic-services/crime-survey-2011.jhtml Россия, Всемирный обзор экономических преступлений 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210140525/http://www.pwc.ru/ru/forensic-services/crime-survey-2011.jhtml|date=2011-12-10}} // PWC; [http://www.pwc.ru/en_RU/ru/forensic-services/assets/Economic-survey-2011-Russia-ru.pdf]{{Deadlink|date=July 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>.

[[2012 жыл]]дың көктемінде жүргізілген британдық [[Ernst & Young]] аудиторлық компаниясының зерттеуіне сәйкес, 2011 жылы Ресейде сыбайлас жемқорлық тәуекелі едәуір төмендеді және көп жағдайда әлемдік деңгейден төмен болды. «Эрнст энд Янг» зерттеуіне 43 елдің 1500-ден астам топ-менеджерлері қатысты. Мәселен, егер 2011 жылы Ресейде сауалнамаға қатысқан менеджерлердің 39% -ы бизнесті қорғау немесе корпоративті пайда алу үшін қолма-қол ақшамен пара беру керектігін айтқан болса, 2012 жылы 16% болды.<ref>[http://www.vedomosti.ru/career/news/1794687/ey_korrupciya_v_rossii_padaet ВЕДОМОСТИ — Ernst & Young отметила снижение коррупционных рисков в России]</ref>

2012 жылғы наурызда Медведев Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың 2012-2013 жылдарға арналған ұлттық жоспарын бекітті, оған сәйкес мемлекеттік қызметшілердің шығындарын бақылау күшейтілді<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/13/03/2012/641550.shtml |title=Собственность нечестных чиновников отнимут в пользу государства:: Политика:: Top.rbc.ru |accessdate=2012-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120620143655/http://top.rbc.ru/politics/13/03/2012/641550.shtml |archivedate=2012-06-20 |deadlink=yes }}</ref>.

2016 жылдың қазан айында Ресей үкіметінің бірінші орынбасары [[Игорь Иванович Шувалов|Игорь Шувалов]] (2015 жылы Медведевтен 8,76 миллионға қарсы 97,2 миллион рубль тапқан) Медведевтің президенттігі кезінде ол «сыбайлас жемқорлық тақырыбын асырып, оған назар аударған» деген пікір білдірді. шамадан тыс »<ref>{{cite news|first=|last=|title=Шувалов: Медведев, будучи президентом, "чрезмерно" много внимания привлек к теме коррупции|url=http://www.newsru.com/russia/27oct2016/shuvalov.html|publisher=NEWSru.com|date=2016-10-27|accessdate=2016-10-27}}</ref>.

===Афоризмдер===
Медведев өзінің формализмімен мақтанады: «[[Ақша жоқ, бірақ сіз ұстайсыз|Ақша жоқ, бірақ сен оны ұстап тұр!]]», «2007 жылы ешкім ешқашан оралмайды», «Менің айтқандарымның бәрі гранитке құйылған». Оның ең маңыздыларының бірі - Медведевтің 2008 жылғы ақпанда Красноярск экономикалық форумында президенттікке кандидат ретінде үлкен бағдарламалық баяндамамен сөйлеген сөзі - «Бостандық емес еркіндікке қарағанда жақсы»<ref>[https://ria.ru/politics/20120505/641550536.html РИА Новости, 5 мая 2012. «Отлитые в граните»: 10 цитат президента Медведева]</ref>.

===ІІМ реформасы===
{{main|Ресей Ішкі істер министрлігінің реформасы}} {{main|«Полиция туралы» Федералдық заң}}
[[2008 жыл]]ғы 6 қыркүйекте «Ресей Федерациясының Ішкі істер министрлігінің кейбір мәселелері туралы» № 1316 қаулысымен ол Ұйымдасқан қылмыспен және терроризммен күрес департаментін<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=47712&PSC=1&PT=3&Page=1 |title=Указ Президента РФ от 06.09.2008 № 1316 |accessdate=2009-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111101052806/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=47712&PSC=1&PT=3&Page=1 |archivedate=2011-11-01 |deadlink=yes }}</ref>, сондай-ақ Ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес департаментінің бүкіл аймақтық жүйесін таратты.

[[2011 жыл]]ғы 7 ақпанда Дмитрий Медведев «[[«Полиция туралы» Федералдық заң|Полиция туралы]]» Федералдық заңға қол қойды.<ref name="PoliceLaw">[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d353ffa2cb21213c58.pdf Федеральный закон о полиции] PDF-версия закона на [[kremlin.ru]]</ref><ref name="PoliceLawNews">[http://kremlin.ru/news/10256 Дмитрий Медведев подписал Федеральный закон «О полиции»] На официальном сайте Президента РФ 7 февраля 2011 г.</ref>

2011 жылғы 1 наурызда Ресей Федерациясында полиция ресми түрде тоқтатты. Қызметкерлерді қайта аттестациялау Ішкі істер министрлігінің орталық аппараты мен аумақтық органдарының басшыларынан басталды, содан кейін ішкі істер органдарының аға, орта және кіші командалық құрамы оны өткізе бастады. Аттестаттаудан өтпеген немесе оны тапсырудан бас тартқан қызметкерлер ІІМ қатарынан шығарылды.

===2012 жылғы Президент сайлауы===
{{main|Ресейдегі президент сайлауы (2012)}}
[[File:Dmitry Medvedev United Russia Congress September 2011-4.jpeg|thumb|left|Дмитрий Медведев пен Владимир Путин «Біртұтас Ресей» конгресінде, 2011 жылғы 24 қыркүйек]]
24 қыркүйек 2011 жылы «Единая Россия» партиясының съезінде Владимир Путин 2012 жылы президенттікке үміткер болатыны және Дмитрий Медведев жеңіске жетсе, үкіметті басқаратыны айтылды. Президент Медведев премьер-министр [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путиннің]] Думадағы сайлауда «[[Біртұтас Ресей]]» партиясын басқару туралы ұсынысын қабылдады және 2012 жылы Владимир Путин президенттік сайлауға түсуі керек деді.<ref name="Путин подтвердил своё выдвижение на президентских выборах">[http://lenta.ru/news/2011/09/24/putinprez/ Путин подтвердил своё выдвижение на президентских выборах]</ref> Делегаттар тұрғанда бұл мәлімдемені қол шапалақтады.<ref name="Путин уверен в победе «Единой России»">{{Cite web |url=http://inotv.rt.com/2011-09-24/Putin-uveren-v-pobede-Edinoj |title=Путин уверен в победе «Единой России» |accessdate=2011-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927103852/http://inotv.rt.com/2011-09-24/Putin-uveren-v-pobede-Edinoj |archivedate=2013-09-27 |deadlink=yes }}</ref> Медведев дереу жауап беріп, қол шапалақтау Путиннің халық арасында танымал екендігін дәлелдейді дейді.<ref name="Медведев возглавит список Единой России">{{Cite web |url=http://inotv.rt.com/2011-09-24/Medvedev-vozglavit-spisok-Edinoj-Rossii |title=Медведев возглавит список «Единой России» |accessdate=2011-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927103856/http://inotv.rt.com/2011-09-24/Medvedev-vozglavit-spisok-Edinoj-Rossii |archivedate=2013-09-27 |deadlink=yes }}</ref> Медведевтің сөйлеген сөзі отырысқа он мыңға жуық қатысушыны тыңдады<ref name="Медведев рекомендовал Путина в президенты">{{Cite web |url=http://inotv.rt.com/2011-09-24/Medvedev-rekomendoval-Putina-v-prezidenti |title=Медведев рекомендовал Путина в президенты |accessdate=2011-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929015541/http://inotv.rt.com/2011-09-24/Medvedev-rekomendoval-Putina-v-prezidenti |archivedate=2013-09-29 |deadlink=yes }}</ref>.

Медведевтің сайлауға қатыспау туралы шешімі кейбір ресейліктердің теріс пікірін тудырды. [[Twitter]]-де 2011 жылдың күзінен бастап #бақытсыз [[хештег]] таралды. 2012 жылғы 7 желтоқсанда ол Twitter-дің әлемдік трендтерінде екінші орынға ие болды, оған премьер-министр Дмитрий Медведевтің бес телеарна өкілдеріне берген сұхбаты себеп болды<ref name="Л">[http://lenta.ru/news/2012/12/07/jalky/ Хештег «#жалкий» вышел в лидеры мировых трендов Twitter]</ref>.

==Үкімет төрағасы (2012–2020)==
{{main|Бірінші Медведев үкіметі}}
2012 жылғы 7 мамырда [[Ресей президенті|Ресей Федерациясының Президенті]] Владимир Путин Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы болып тағайындалуға келісім алу үшін Думаға Дмитрий Медведевтің кандидатурасын ұсынды. Келісім 8 мамырда алынды (Медведевтің кандидатурасын «Единая Россия», [[РЛДП]] және «Әділ Ресей» фракциясының 5 депутаты қолдады,<ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://xn--d1abbgf6aiiy.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/15230 |title=Владимир Путин внёс кандидатуру Дмитрия Медведева на пост председателя Правительства |accessdate=2019-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130420170130/http://xn--d1abbgf6aiiy.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/15230 |archivedate=2013-04-20 |deadlink=yes }}</ref> ал 54 спортшы мен Коммунистік партия фракциясы қарсы дауыс берді). Дмитрий Медведевтің төрағалығымен Ресей Федерациясының Үкіметі 21 мамырда құрылды.<ref>[http://ria.ru/politics/20120508/644171181.html Госдума поддержала назначение Медведева премьер-министром России.]</ref> Үкімет құрамы Ресей Федерациясы Президентінің 2012 жылғы 21 мамырдағы № 636 Жарлығымен бекітілген.

2012 жылғы 26 мамырда Д. Медведев «Біртұтас Ресей» партиясының төрағасы болып сайланды<ref name=autogenerated4>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=804994 Дмитрий Медведев избран председателем «Единой России»], 26.05.2012, Vesti.ru</ref>.

{{main|Екінші Медведев үкіметі}}
2018 жылғы [[7 мамыр]]да Ресейдің қазіргі президенті Владимир Путин Ресей Федерациясы Үкіметінің төрағасы болып тағайындалуға келісім алу үшін қайтадан Дмитрий Медведевтің кандидатурасын Ресейдің Мемлекеттік Думасына ұсынды. 2018 жылғы 8 мамырда Мемлекеттік Дума келісімін берді («[[Біртұтас Ресей]]<ref>{{cite web|url=http://kremlin.ru/acts/news/57432|title=Президент назначил Дмитрия Медведева Председателем Правительства. Владимир Путин подписал Указ «О Председателе Правительства Российской Федерации»|date=2018-05-08|publisher=[[Kremlin.ru]]|lang=ru|accessdate=2018-05-08}}</ref>» мен [[РЛДП]] 374 депутаты Медведевтің премьер-министр болып тағайындалуына дауыс берді, ал «Әділ Ресей» мен Коммунистік партияның 56 депутаты қарсы дауыс берді). Медведевтің екінші үкіметі ақыры 2018 жылы 18 мамырда құрылды<ref>{{cite web|url=http://www.duma.gov.ru/news/26901/|title=Государственная Дума согласовала Дмитрия Медведева на пост Председателя Правительства РФ. Кандидатуру Дмитрия Медведева Государственной думе представил Президент РФ Владимир Путин. Депутаты по итогам пленарного заседания поддержали его большинством голосов|date=2018-05-08|publisher=Сайт «[[Государственная Дума Федерального Собрания Российской Федерации|Государственной Думы РФ]]»|lang=ru|accessdate=2018-05-08}}</ref>.

2018 жылдың [[8 мамыр]]ында Медведев премьер-министр лауазымына үміткер ретінде алғашқы сөзінде зейнетақы реформасы туралы [[Ресейдегі зейнетақы реформасы туралы заң жобасы (2018 ж.)|заң]] жобасын тезірек Мемлекеттік Думаға енгізуге уәде берді. Ол мұндай заң жобасын 14 маусымда ресейліктерге ұсынды, ал екі күннен кейін оны Думаға ұсынды. Халықтың наразылығына қарамастан, заң жазда және қыркүйекте қаралды және 3 қазанда қабылданды. [[Ресейдегі зейнетақы реформасы (2019-2028 жж.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/05/2018/5af07c3c9a794736a9af9694|title=Госдума утвердила Медведева в должности премьера|publisher=[[РБК]]|lang=ru|date=2018-05-08|accessdate=2018-05-08}}</ref>)|Реформа]] 2019 жылдың 1 қаңтарында басталды.<ref>{{Cite news|title=Утвержден состав нового правительства РФ|url=http://www.interfax.ru/russia/613286|work=Interfax.ru|date=2018-05-18|accessdate=2018-05-18|language=ru-RU}}</ref>

{{main|Ресейдегі зейнетақы реформасы (2019-2028 жж.)}}
Зейнетақы туралы заң жобасымен бір уақытта, 2018 жылдың 14 маусымында премьер-министр Дмитрий Медведев ҚҚС 20% -ға дейін ұлғайтылатынын мәлімдеді. 24 шілдеде Мемлекеттік Дума ҚҚС туралы заңды қорытынды оқылымда қабылдады, содан кейін оны Федерация Кеңесі мақұлдады. ҚҚС өсіру туралы жаңа заң 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді<ref>[https://www.rbc.ru/economics/14/06/2018/5b2237879a79474a23f0b576 Медведев объявил о повышении НДС в России]</ref>.

[[2020 жыл]]дың [[15 қаңтар]]ында Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путиннің [[Ресей Президентінің Федералдық жиналысқа жолдауы|Федералды жиналысқа жолдауын]] жариялағаннан екі сағат өткен соң, Медведев үкіметтің толықтай биліктен кететінін жариялап<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/367681-resej-kimeti-otstavka-a-ketti Ресей үкіметі отставкаға кетті 2020.15.01]</ref>, президент осы жолдауда [[Ресей Федерациясының Конституциясы|Конституцияға]] енгізілген түбегейлі өзгерістер аясында осындай шешім қабылдады. Путин ескі құрамға жаңа үкімет тағайындалғанға дейін міндеттерді орындауды тапсырды және Дмитрий Медведевті оған арнайы құрылған Ресей Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары қызметіне тағайындауды ұсынды.

==Ресей Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары==
Президенттің 2020 жылғы 16 қаңтардағы [[Ресей Президентінің Жарлығы|жарлығы]] мен ол [[Ресей Федерациясының Қауіпсіздік Кеңесі|Ресей Федерациясының Қауіпсіздік кеңесі]] төрағасының орынбасары болып тағайындалды<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2020/01/16/riesiei-ukimieti-otstavkag-a-kietti-1341540 Ресей премьер-министрі Дмитрий Медведев үкіметтің отставкаға кеткенін жариялады. TRT 2020.16.01]</ref>

==Бизнес==
1993 жылы ол Финцелл негізін салушылардың бірі болды, ол көп ұзамай Ресейдің ағаш ісі алыптарының бірі - «[[Илим (компания)|Илим]] пульп кәсіпорны» [[Мемлекеттік емес акционерлік қоғам|ЖАҚ]] құрды. Жаңа серіктестікте Медведев құқықтық мәселелер жөніндегі директор болды. Сонымен бірге Медведев «Финцелл» ЖАҚ-да 50%, ал «Илим пульп» кәсіпорнында 20% иелік етеді.<ref>''Ольга Проскурнина, Мария Рожкова, Ирина Резник''. Самый человечный преемник // Ведомости, № 234 (2008), [[11 декабря]] 2007 г.</ref>

1998 жылы ол компанияның иелігіндегі ең ірі кәсіпорындардың бірі - Братск ағаш өңдеу зауытының директорлар кеңесіне кірді.

Президент Медведев қызметінен кеткен соң, саясаттанушы [[Станислав Александрович Белковский|Белковскийдің]] пікірінше, ол «Илим пульп» кәсіпорнындағы маңызды үлесті сақтап қалды. Ол сонымен қатар компанияны [[Олег Владимирович Дерипаска|Дерипаска]]ның шабуылдарынан құтқарды, ол оны бақылауға алғысы келді, бірақ компанияның бір бөлігі (Байкал целлюлоза және қағаз фабрикасы) жоғалды. Екінші жағынан, BLPK2 бас директорының қоғаммен байланыс жөніндегі бұрынғы орынбасары Сергей Беспалов «оның айтуынша, Медведевтің Илим Пульпке үлесі жоқ» деп мәлімдеді<ref name=who />.

==Ақпараттық технологиялар саласында==
[[File:Dmitry Medvedev on laptop.jpg|thumb|250px|Дмитрий Медведев, әлемдік қаржы дағдарысына арналған бейне-хабарлама кезінде, 23 қазан 2008 ж.]]
Дмитрий Медведев - ақпараттық технологиялардың үлкен жанкүйері, өз сөздерінде компьютерлер мен Интернет<ref>{{cite web|url=http://izvestia.ru/pobeda/article3141617/|title=Дмитрий Медведев: «Нам не надо стесняться рассказывать правду о войне — ту правду, которую мы выстрадали»|date=2010-05-07|work=[[Известия]]|accessdate=2010-05-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CTyNndv?url=http://izvestia.ru/news/361448|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref>, [[Электронды кітап (құрылғы)|электрондық кітаптар]] туралы жиі айтады.

===Бірінші компьютер===
Медведев өміріндегі алғашқы компьютер [[Кеңестік компьютерлік жүйелер тізімі|кеңестік]] [[Компьютерлік технологияның жиынтық жүйесі|М-6000]] компьютері болды, ол әкесімен [[Санкт-Петербург мемлекеттік технологиялық институты|Технологиялық институтта]] жұмыс істеген кезде, Ленинград мемлекеттік университетінің заң факультетінде бірінші курс студенті, заңгер ретінде жұмыс істеген<ref>[http://www.itogi.ru/Paper2008.nsf/Article/Itogi_2008_02_17_01_1958.html № 8 (610) Простые истины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227072655/http://www.itogi.ru/Paper2008.nsf/Article/Itogi_2008_02_17_01_1958.html |date=2008-02-27 }}</ref>.

===Әлеуметтік желілер, сайттар және блог===
Дмитрий Медведев [[Twitter|Твиттер]]де, [[ВКонтакте]]де тіркелген және өзінің жеке блогы бар. Ол - Ресейдің алғашқы президенті, ол адамдармен бейне блог арқылы байланыс орната бастады, ол бастапқыда блог емес, өйткені оған [[Бейнелогтар]] немесе мәтіндік түсініктеме қалдыру мүмкін болмады. Кейінірек жеке '''blog.kremlin.ru''' сайтын құрғаннан кейін түсініктеме қосу мүмкіндігі қосылды<ref>[http://lenta.ru/news/2008/10/07/videoblog/ Дмитрий Медведев стал видеоблогером]</ref>, бірақ блогқа жіберілмес бұрын пікірлер модерацияланады.<ref>[http://lenta.ru/news/2009/01/12/comments/ Медведев разрешил оставлять комментарии в своем блоге]</ref>

[[Тірі Журнал]]-да «Дмитрий Медведевтің блогы» атты қоғамдастық бар, ол Президенттің ресми бейне блогындағы эфир аккаунты, ал Тірі Журнал пайдаланушылары Медведевтің видео және мәтіндік хабарламаларын талқылауға мүмкіндік алады.<ref name="blogLJ">[http://community.livejournal.com/blog_medvedev/profile blog_medvedev — Community Profile]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2009/04/21/blogmedvedev/ Дмитрий Медведев завел ЖЖ]</ref>

Саясаткер [[Instagram]] әлеуметтік желісінде де тіркелген, онда фотосуреттер мен бейнелерді жариялаумен қатар, басқа адамдардың посттарына да түсініктеме береді. 2017 жылдың қыркүйек айында ол жерде 2,8 миллионнан астам жазылушы болды.<ref>[https://meduza.io/shapito/2017/09/25/medvedevu-rasskazali-chto-u-nego-bolshe-podpischikov-v-instagrame-chem-u-navalnogo-on-obradovalsya Медведеву рассказали, что у него больше подписчиков в инстаграме, чем у Навального. Он обрадовался 😜] «Meduza», 25.09.2017</ref><ref>[https://meduza.io/shapito/2017/03/10/okazyvaetsya-dmitriy-medvedev-otreagiroval-na-rassledovanie-fbk-tolko-etogo-pochti-nikto-ne-zametil Оказывается, Дмитрий Медведев отреагировал на расследование ФБК. Только этого почти никто не заметил] «Meduza», 10.03.2017</ref><ref>[http://www.rosbalt.ru/like/2017/09/26/1648722.html Медведев вышел на тропу войны с Навальным в Instagram] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929103031/http://www.rosbalt.ru/like/2017/09/26/1648722.html |date=2017-09-29 }} «Росбалт», 26.09.2017</ref>

Мемлекеттік басқару блогы мен '''government.ru/government.rf''' сайтынан басқа Медведевтің үш сайты бар: '''medvedev-da.ru, d-a-medvedev.ru''' және президенттікке үміткердің '''medvedev2008.ru''' сайты. Соңғысының домені 2005 жылы тіркелген<ref>[http://www.who.is/whois/medvedev2008.ru/ REGISTRY WHOIS FOR MEDVEDEV2008.RU]</ref>.

===Дмитрий Медведев және еркін бағдарламалық қамтамасыз ету===
Бұрын Дмитрий Медведев [[Тегін бағдарламалық қамтамасыз ету|тегін]] OC Linux-ны ([[Linux|GNU / Linux]]) сынға алды. Алайда<ref>[http://www.3dnews.ru/news/pravitelstvo_rf_nemereno_borotsya_s_piratskim_softom/ Правительство РФ намерено бороться с пиратским софтом | Новости Hardware — 3DNews — Daily Digital Digest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128140130/https://3dnews.ru/news/pravitelstvo_rf_nemereno_borotsya_s_piratskim_softom/ |date=2020-01-28 }}</ref>, 2007 жылдан бастап Дмитрий Медведев Ресейде бағдарламалық қамтамасыз ету проблемаларын үш жылдан кейін шешеді деп үміттеніп, Ресейдің мемлекеттік және оқу [[Тегін бағдарламалық қамтамасыздандыру|орындарында]] ақысыз бағдарламалық жасақтамаға көшуді қолдаушылардың бірі болды. Атап айтқанда, лицензиялық бағдарламалық қамтамасыз етуі қымбат [[Microsoft]] коммерциялық компаниясының қызметтерінен біртіндеп бас тартуға және [[GNU]] / Linux негізіндегі ақысыз бағдарламалық қамтамасыздандыру өнімдерін біртіндеп енгізуге байланысты<ref>{{cite web|url=http://replay.waybackmachine.org/20090125171755/http://www.minsvyaz.ru/news/?id_news=6386|title=Новости|date=2007-09-21|work=Официальный сайт|publisher=Министерство связи и массовых коммуникаций РФ|accessdate=2011-04-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gzt.ru/topnews/business/136463.html?comment=399546|title=Форточка Медведева|author=Андрей Лавров, Андрей Бирюков|date=2007-09-23|publisher=GZT.RU|accessdate=2011-04-08|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110520132853/http://www.gzt.ru/topnews/business/136463.html?comment=399546|archivedate=2011-05-20}}</ref>.

===Желілік қауымдастықтың өзекті мәселелеріне көзқарас===
[[Рунет]]-те Дмитрий Медведев пен Медведевтің [[Мем]] [[Превед]] мемлекетінен байланысы мем болып қалды, бұл тақырыпта [[карикатура]]лар мен «фото-моншақтар» жиі кездеседі. Интернеттегі субмәдениеттерге,<ref name="medved-e1">[http://www.e1.ru/news/spool/news_id-284136.html «Екатеринбург Он-Лайн», 10 декабря 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203012446/http://www.e1.ru/news/spool/news_id-284136.html |date=2013-12-03 }}</ref> атап айтқанда, өрескелдікке деген қарым-қатынас туралы сұрағанда, Медведев ол құбылысты жақсы білетінін және оның өмір сүруге құқығы бар деп санайтынын айтты<ref>[https://web.archive.org/web/20071225082159/http://www.themoscowtimes.com/stories/2007/11/02/001.html A Soft-Spoken, 'Smart-Kid' Lawyer], The Moscow Times, [[2 ноября]] [[2007]].</ref><ref>{{Ref-ru}} [http://lenta.ru/news/2007/03/05/medved/ Дмитрий Медведев: учите олбанский!], Lenta.ru, [[5 марта]] [[2007]].</ref><ref>{{Ref-ru}} [http://www.polit.ru/event/2007/12/10/medvedev1.html Превед, Медвед] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616042105/http://www.polit.ru/event/2007/12/10/medvedev1.html|date=2011-06-16}}, Polit.ru, [[18 декабря]] [[2007]].</ref>.

[[29 наурыз]] 2019 жылы Дмитрий Медведев Рунеттің 25 жылдығына арналған ресейлік Mail.ru Group және Яндекс интернет-компанияларының топ-менеджерлерімен кездесу өткізді. Премьер-Министр Ресейдің цифрлық экономикасы жылына 15% өсіп келе жатқанын, бұл жалпы Ресей экономикасының өсімінен едәуір жоғары екенін айтты. Медведев мемлекет цифрлық экономикаға шамамен 2 трлн рубль инвестиция салуға ниетті екенін айтты. Сонымен бірге ол Интернет-индустрияның мемлекет үшін бірқатар сұрақтары бар екеніне назар аударды және үкіметтің араласуын «кез-келген бизнеске қатысты ең күшті қару» деп атады<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3929785|title=Медведев встретился с руководством Mail.ru Group и «Яндекса»|date=2019-03-29|publisher=www.kommersant.ru|lang=ru|accessdate=2019-03-31}}</ref>.

===Дмитрий Медведевпен VKLive===
2019 жылы 29 наурызда премьер-министр Медведев [[ВКонтакте]] әлеуметтік желісінде бірінші эфирге шықты, ол барысында қолданушылардың сұрақтарына жауап берді<ref>[https://vk.com/dmlive #VKLive c Дмитрием Медведевым]</ref><ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/news/2019/03/23/797212-medvedev-otvetit-na-voprosi Медведев впервые в прямом эфире ответит на вопросы пользователей «В контакте»]</ref><ref>[https://ria.ru/20190323/1552053111.html Медведев ответит на вопросы пользователей «ВКонтакте» в прямом эфире]</ref>.

===СЖҚ айыптаулары және одан кейінгі наразылықтар===
{{main|Ол Димон емес}}
[[2016 жыл]]дың 15 қыркүйегінде [[Алексей Анатольевич Навальный|Алексей Навальный]] Медведевтің [[Жазғы үй|жазғы]] резиденциясы - 2008 жылдан бері қолданып келе жатқан [[Плёс (қала)|Плёс]] қаласындағы ескі [[Миловка (жылжымайтын мүлік)|Миловка]] ғимараты туралы жазылған [[Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қор|сыбайлас жемқорлыққа қарсы]] қордың тергеуін жариялады. Аэрофототүсірілім жариялаған Навальныйдың айтуынша,{{citation needed|date=June 2016}} [[Еділ]]ге жақын орналасқан кешен аумағында жеке пирстер, шаңғы базасы, үш тікұшақ, бірнеше үй, қонақ үй, жабық және ашық бассейндер мен басқа да ғимараттар орналасқан, оның жалпы ауданы 80 га құрайды. Меншік қоршаумен қоршалған, негізгі үй үйі басқа, ішкі қоршаумен қоршалған. СЖҚ жылжымайтын мүлікті және құрылыстың қалған бөлігін қалпына келтіруді 25-30 миллиард рубльге бағалады. Оның болжамына сәйкес, Дар қоры аумақты сатып алды, [[Новатэк]] акционерлері қайырымдылыққа бөлген 33 миллиард рубль сайтты сатып алуға және көркейтуге кетті. 2011 жылдан кейін кешен «Тарихи-мәдени мұраны сақтау қорына» берілді - осылайша резиденция Медведевтің меншігінде емес, бірақ ол үнемі осында тұрады. Медведевтің ерлі-зайыпты Дар-қорының аумақты иемденуінде Алексей Навальный сыбайлас жемқорлықтың белгілерін көреді. Тергеу жарияланғаннан кейін екі күн өткеннен кейін Навальный мүліктің үстіндегі әуе кеңістігі рейстер үшін жабылды деп мәлімдеді.<ref>[https://meduza.io/news/2016/09/15/fbk-ulichil-medvedeva-v-remonte-dachi-na-blagotvoritelnye-dengi ФБК рассказал о секретной даче Дмитрия Медведева] // ''Meduza'', 15 сентября 2016.</ref>. Через два дня после публикации расследования Навальный заявил, что воздушное пространство над имением было закрыто для полётов<ref>[http://www.svoboda.org/a/27997293.html Навальный: над «дачей Медведева» закрыто воздушное пространство] // «Радио Свобода», 17 сентября 2016.</ref>

[[2017 жыл]]ғы 2 наурызда Алексей Навальный мен оның [[сыбайлас жемқорлыққа қарсы қор]]ы «[[Ол Димон емес|Ол сен үшін димон емес]]» тергеу фильмін жариялады. Фильм Дмитрий Медведевтің болжалды меншігі туралы баяндайды. Фильм авторларының айтуынша, қайырымдылық қорлары мен заңды түрде Медведевтің сенімді адамдарында тіркелген ұйымдар (оның ішінде туыстары мен сыныптастары) олигархтардан және [[Газпромбанк]] несиелерінен сатып алынған деген болжаммен қымбат жылжымайтын мүлікке иелік етеді. Медведев Навальныйдың айыптауларын «саяси алаяқтардың жалған өнімі» деп атады.<ref>[http://www.rbc.ru/society/02/03/2017/58b7f3959a79474158912948 Фонд борьбы с коррупцией рассказал о «тайной недвижимости» Медведева] // РБК, 2 марта 2016</ref>. Медведев назвал обвинения Навального «лживыми продуктами политических проходимцев»<ref>[https://ria.ru/politics/20170419/1492569984.html Медведев о нападках Навального: «лживые продукты политических проходимцев»]</ref>
[[Сурет:CPRF demonstration 1 may 2017.jpg|thumb|250px|2017 жылғы 1 мамырдағы демонстрациядағы ұран.]]

22 наурызда Мемлекеттік Думаның Коммунистік партиядан шыққан депутаты [[Валерий Фёдорович Рашкин|Валерий Рашкин]] [[Ресейдің тергеу комитеті]]нің басшысына, сондай-ақ [[Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметі|ФҚҚ]], [[Ресей Федерациясының Ішкі істер министрлігі|ІІМ]] және [[Ресей Федерациясының прокуратурасы|Бас прокуратура]] басшыларына СЖҚ тергеуінде сипатталған Дмитрий Медведевтің сыбайлас жемқорлық әрекеті туралы деректерді тексеруді сұрап,<ref>[http://www.rbc.ru/politics/22/03/2017/58d228b29a7947b85300c9ef Депутат от КПРФ попросил Чайку проверить расследование ФБК о Медведеве]</ref> 2017 жылдың 20 сәуірінде РФ СК Ол оған фильмде көрсетілген фактілер тергеуді бастау үшін негіз болып табылмайтынын айтты және оның үндеуі Бас прокурорға жолданды.<ref>{{Cite news|author=Анна Трунина|title=СКР не нашел оснований для проверки сведений из фильма ФБК о Медведеве|url=http://www.rbc.ru/politics/21/04/2017/58fa27889a7947d7b1ad18e5|work=[[РБК]]|accessdate=2017-04-21}}</ref>

2017 жылғы [[26 наурыз]]да Ресейдің 100 қаласында «Ол сен үшін емес Димон» фильмінде жарияланған [[2017 жылғы 26 наурызда Ресейде сыбайлас жемқорлыққа қарсы наразылық|биліктің жоғарғы эшелондарындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы жиналыстар өтті]]. Олар өз сөздерінде премьер-министрге тағылған айыптарға жауап беруді талап етті. «Дмитрий Медведев бұл күнді қалай өткізді?» Деген сұраққа Үкімет басшысы өзінің Инстаграмдағы блогында «Жаман емес, мен шаңғы тебдім» деп жауап берді, бұл бұқаралық ақпарат құралдарында сыни реакция тудырды.<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-39401681?ocid=socialflow_facebook Медведев рассказал, что делал в день массовых акций протеста] BBC</ref><ref>[http://www.rosbalt.ru/russia/2017/03/27/1602151.html Медведев рассказал, чем занимался в день массовых протестов в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328131748/http://www.rosbalt.ru/russia/2017/03/27/1602151.html |date=2017-03-28 }} РОСБАЛТ</ref><ref>[http://echo.msk.ru/blog/day_photo/1951606-echo/ «Неплохо, на лыжах покатался»] Эхо Москвы</ref><ref>[http://www.mk.ru/politics/2017/03/27/na-lyzhakh-pokatalsya-medvedev-otvetil-na-massovye-protesty.html «На лыжах покатался»: Медведев ответил на массовые протесты] MK.RU</ref>

2017 жылғы 5 сәуірде Ресей Мемлекеттік Думасы Алексей Навальныйдың Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қорының Дмитрий Медведевке арналған материалдарын тексеру туралы РКПФ ұсынысын қабылдамады<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-39508152 «Госдума отказалась проверять расследование Навального о Медведеве»], BBC Russian, 5.04.2017</ref>.

2017 жылдың 11 сәуірінде [[Әлішер Бұрханұлы Османов|Әлішер Османов]] «Ол сен үшін Димон емес» фильмінде ұсынылған «ар-намыс пен қадір-қасиетті қорлайтын» ақпаратты жариялағаны үшін Навальный мен СЖҚ-ке жала жапқаны үшін сотқа жүгінді<ref>[https://web.archive.org/web/20120515101631/http://da-medvedev.ru/svetlana-medvedeva/biography Дмитрий Медведев — личный сайт]</ref>. 2017 жылдың 31 мамырында Мәскеудің Люблин аудандық соты бұл талапты қанағаттандырды және сотталушыға фильмдегі барлық бейнелер мен материалдарды алып тастауды<ref>{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/society/31/05/2017/592e5f559a79479e9ee6768a?from=main|title=Суд обязал Навального удалить фильм о Медведеве|website=[[РБК]]|date=2017-05-31|publisher=}}</ref>, сондай-ақ теріске шығаруды жариялауды бұйырды, бірақ бұл жасалмады және фильмді әлі де [[YouTube]] және басқа видео хостинг сайттарында көруге болады.

==Жеке өмірі==
===Отбасы===
[[Сурет:Dmitry Medvedev and his wife Svetlana Medvedeva.jpg|250px|thumb|Дмитрий Медведев жұбайы [[Светлана Владимировна Медведева|Светлана]] мен]]
Ол [[1993 жыл]]ы сол мектепте оқыған [[Светлана Владимировна Медведева|Светлана Линникке]] үйленді. Менің әйелім [[Санкт-Петербург мемлекеттік экономика университеті|ЛФЭИ]] бітірді, Мәскеуде жұмыс істейді және Санкт-Петербургте әлеуметтік шаралар ұйымдастырады.

Баласы Илья (1995 ж.т.)<ref>[https://web.archive.org/web/20120502020012/http://medvedev.kremlin.ru/biography Дмитрий Медведев — личный сайт]</ref>, «адал кастингтен» өтіп, 2007 және 2008 жылдары өз атымен [[Ералаш]] телехикаясында шықты (№ 206 және № 219 шығарылым)<ref>[http://www.eralash.ru/library/2007/206 «Ералаш», выпуск № 206]</ref> и 2008<ref>[http://www.eralash.ru/library/2008/219 «Ералаш», выпуск № 219]</ref>. 2012 жылдың жазында Илья Медведев Ресейдің үш университетіне ([[Мәскеу мемлекеттік университеті|ММУ]], [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті|СПМУ]] және [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты|ММХҚИ]]) өтініш бергені туралы хабарланды, бірақ ол оқу үшін [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты|ММХҚИ]]-ны таңдады.<ref>[http://www.km.ru/news/prezidentskii-eralash-ili-chastnaya-zhizn-pervogo-litsa Президентский «Ералаш», или Частная жизнь первого лица], ''km.ru'', 14 октября 2011</ref> Тамыздың соңында Илья Медведев [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты|ММХҚИ]])-ның Халықаралық құқық факультетінде оқитын студенттер тізіміне енгізілді. Бұл тізімде Илья конкурсқа жалпы негізде түскені көрсетілген ([[Бірыңғай мемлекеттік емтихан|БМЕ]] бағалар - ағылшын тілі - 94 балл<ref>[http://www.vedomosti.ru/politics/news/2541621/syn_dmitriya_medvedeva_vybral_mgimo Сын Дмитрия Медведева выбрал МГИМО]</ref>, әлеуметтік ғылымдар - 83 балл, орыс тілі - 87 балл, қосымша емтихан - 100 мүмкіндіктен 95 балл)<ref>{{Cite web |url=http://abiturient.mgimo.ru/1kurs2012/MO-MO(Byudzhetnoe).xml.xls |title=Списки зачисленных в МГИМО по приказу с 1 сентября из числа рекомендованных приёмной комиссией лиц, прошедших по конкурсу (2012) |accessdate=2012-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121135714/http://abiturient.mgimo.ru/1kurs2012/MO-MO(Byudzhetnoe).xml.xls |archivedate=2013-01-21 |deadlink=yes }}</ref>.

Тәтесі (әкесінің әпкесі) - Медведева Светлана Афанасьевна, «Халықтар достығы» орденінің иегері, КСРО-ның құрметті студенті, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген мұғалімі, Ресей Жазушылар мен Журналистер одағының мүшесі, тоғыз өлең жинағының авторы, оның екеуі әндер (композитор Игорь Корчмарскиймен бірлесіп жазылған) ) [[Краснодар]]да тұрады.<ref>{{Cite web |url=http://korvesti.ru/201102061601/Novosti/Obschestvo/Svetlana_Medvedeva_otmetila_svoy_yubiley.html |title=Светлана Медведева отметила свой юбилей |accessdate=2012-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130621194535/http://korvesti.ru/201102061601/Novosti/Obschestvo/Svetlana_Medvedeva_otmetila_svoy_yubiley.html |archivedate=2013-06-21 |deadlink=yes }}</ref>

Үй жануарларының ішінде Медведевтер отбасында ақшыл сұр [[Сібір мысығы|Нева Маскарадтың]] мысықтары Дорофей және төрт ит бар: жұп ағылшын сетерлері (ағасы мен әпкесі - Дэниел мен Джоли), Альдо алтын іздеуші және ортаазиялық шопан. Медведев көрмеде бірінші және екінші орындарды иеленді.<ref>[http://www.trud.ru/article/05-01-2000/5_kot_dorofej_vyshel_v_svet.html Газета «Труд» о коте Медведева]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.newizv.ru/lenta/86577 |title=Газета «Новые известия» о коте Медведева |accessdate=2010-07-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101121202140/http://www.newizv.ru/lenta/86577 |archivedate=2010-11-21 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://www.aif.ru/politic/article/16692 Журнал «Тайны звёзд» и газета «Аргументы и факты» о коте Медведева]</ref><ref>[http://www.kotdorofey.ucoz.ru «Персональный сайт первого кота России»]</ref> и четыре собаки: пара английских сеттеров (брат и сестра — Дэниэл и Джоли), золотистый ретривер Альду и среднеазиатская овчарка. Сеттеры Медведева занимали первое и второе места на выставках<ref>[http://www.newsru.com/russia/02mar2009/dogsout.html Домашние питомцы Медведева поучаствовали в выставке собак]</ref><ref>[http://www.newsru.com/russia/04nov2008/setter.html У кота-кастрата Дорофея не получилось быть преемником Кони: Медведев предпочел выводить в свет английского сеттера ]</ref>

===Жеке меншік===
Орталық сайлау комиссиясы 2007 жылғы желтоқсанда оған табыс туралы декларацияға сәйкес Медведевтің 367,8 шаршы метр пәтері бар; [[2006 жыл]]ғы кірістер 2 миллион 235 мың рубльді құрады.<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/elections2008/2007/12/21_a_2456622.shtml Элина Билевская. ''Преемник богаче Путина''.] gazeta.ru 21 декабря 2007 г.</ref>

«[[Новая газета]]ның» 2008 жылғы 10 қаңтардағы хабарлауынша,<ref name="NGazMed">[http://www.novayagazeta.ru/data/2008/01/00.html Сергей Канев. ''По следам налоговых деклараций кандидатов в президенты. Часть I. Кандидат Д. Медведев: «Золотые ключи-1», Тихвинская, д. 4.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080116080528/http://www.novayagazeta.ru/data/2008/01/00.html|date=2008-01-16}} [[Новая газета]] № 01 от 10 января 2008 г.</ref> 2000 жылғы 22 тамыздан бастап Минская көшесі, 1 А, пәтер мекен-жайы бойынша «Золотые ключи-1» тұрғын үй кешеніндегі көп пәтерде 364,5 м² болатын жеке пәтерде тіркелген. 38. «Новая газетаның» хабарлауынша, 2005 жылғы үй иелерінің бірыңғай тізілімінен алынған мәліметтерге сәйкес Дмитрий Медведев Мәскеуде Тихвинская көшесі, №4 үй, пәтер мекен-жайы бойынша тағы бір пәтерге ие болды. 35; жалпы ауданы - 174 м²<ref name="NGazMed"/>.

[[2008 жыл]]ғы 18 қыркүйектегі '''vsedoma.ru''' сайтының хабарлауынша, Медведевтер іс жүзінде бұған дейін [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] мен оның жанұясымен бірге тұрған [[Горки-9]] президенттік резиденциясында тұрған.<ref name="VsedomaMedv">[http://realty.newsru.com/article/23sep2008/medvedev Какой недвижимостью владеет Дмитрий Медведев] [[NEWSru]] 23 сентября 2008 г.</ref>{{citation needed|date=June 2008}}

2008 жылдан бастап Медведев және оның жанұясы жазғы демалыста [[Еділ]] бойындағы [[Плёс (қала)|Плёс]] қаласындағы Миловка үйін, Медведев ''[[Financial Times]]'' деп атайды.<ref name="ЛП">[http://www.lenpravda.ru/today/277298.html Поместье четы Медведевых в Плёсе (ФОТО)]</ref><ref>[http://www.inopressa.ru/article/08Jul2013/ft/dacha.html Dacha моей мечты]</ref><ref>[http://flb.ru/infoprint/48862.html Тихий Плёс президента. Медведев.]</ref><ref>[http://rublev-museum.livejournal.com/346931.html rublev_museum: Светлана Медведева — новая «царица» Плёса]</ref>

[[2010 жыл]]ы [http://news.kremlin.ru/news/10897 Дмитрий Медведевтің табысы] 3 378 673,63 рубльді құрады. Банктік шоттар 4 961 528,98 рубльді құрайды. Жалға беру шартымен Ресейде 4700 м² жер телімі бар. Сонымен қатар, Дмитрий Медведевтің 1948 жылғы ГАЗ 20 Победа жеңіл автокөлігі бар.

Дмитрий Медведевтің әйелі мен ұлы 2010 жылы ешқандай кіріс жарияламады және банктік шоттарда ақша жоқ.{{citation needed|date=June 2010}}

[[2018 жыл]]ғы кіріс 9,917 миллион рубльді құрады<ref>{{Cite web|url =https://ria.ru/20190412/1552649799.html|title =Путин в 2018 году заработал более восьми миллионов рублей|publisher = РИА «Новости»|date = 2019-04-12|accessdate=2019-04-12}}</ref>.

===Хобби===
[[File:Dmitry Medvedev Zenit.jpg|250 px|thumb|Дмитрий Медведев «Зенит» - «Шахтер» матчында, 2 қараша, 2011 жыл]]
[[File:Sergey Skachkov Zemlyane + Dmitriy Medvedev prezident Russia, 21.01.2012(1).jpg|250px|thumb|[[Сергей Ростиславович Скачков|Сергей Скачков]], «[[Земляне (тобы)|Земляне]]» тобы Дмитрий Медведев, Сочи, 21 қаңтар, 2012 жыл]]
БАҚ-тың хабарлауынша (2007 жылғы желтоқсанда) Дмитрий Медведев бала кезінен қатты [[Хард-рок|рокты жақсы]] көрді<ref>[http://www.guardian.co.uk/russia/article/0,,2225307,00.html Putin’s Purple reign man] Guardian Unlimited, December 10, 2007</ref>, [[жүзу]] мен және [[йога]] мен айналысқан.

Дмитрий Медведев [[Apple]] өнімдерінің белсенді қолданушысы ретінде танымал. Мәселен<ref>[http://www.echo.msk.ru/inopress/510709-echo.html «Серые» телефоны iPhone пользуются спросом у российской элиты]</ref>, Дмитрий Медведев бұл телефон Ресейге ресми түрде жеткізілмеген және сертификатталмаған кезде де [[iPhone|Apple iPhone]]-ны пайдаланды және 2010 жылы Ресей президенті iPad-тың иесі болды, дегенмен ол кезде бұл құрылғылар Ресейде сатылмаған болатын.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2010/05/18/ipad/ У Дмитрия Медведева появился iPad]</ref> Сондай-ақ,<ref>{{Cite web |url=http://apple-ria.ru/articles/023.php |title=MacBook президента РФ Дмитрия Медведева |accessdate=2008-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090328172925/http://apple-ria.ru/articles/023.php |archivedate=2009-03-28 |deadlink=yes }}</ref> Ресей Президентінің веб-сайтында бейнелерді қарау кезінде Apple [[MacBook Pro]] ноутбуктері және [[MacBook Black]]-дің бюджеттік нұсқасы бар Президенттік мекен-жайлардың бейнелері табылды. Сонымен қатар, [[Стив Джобс]] (Apple басшысы) Дмитрий Медведевке 2010 жылдың маусымында АҚШ дүкендер сөрелерінде пайда болғанға дейін iPhone 4 сыйлады.<ref>[https://web.archive.org/web/20120111215355/http://www.rbcdaily.ru/2010/06/24/media/489226 Джобс подарил президенту России iPhone 4]</ref>

Санкт-Петербургтегі «[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]]<ref name="dni.ru">{{Cite web |url=http://www.dni.ru/sport/2008/5/15/142401.html |title=Как Дмитрий Медведев болел за «Зенит» |accessdate=2008-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080923225513/http://www.dni.ru/sport/2008/5/15/142401.html |archivedate=2008-09-23 |deadlink=yes }}</ref><ref name="gazeta.spb.ru">[http://www.gazeta.spb.ru/413724-0/ Дмитрий Медведев: «„Зенит“ всегда был для меня особым клубом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128140122/https://gazeta.spb.ru/413724-0/ |date=2020-01-28 }}</ref>» кәсіби [[Футбол]] клубының жанкүйері ретінде белгілі, ол бүкіл өмірі үшін жанкүйер болды. [[Deep Purple]] тобы - Қою күлгін.<ref name="dni.ru"/><ref name="gazeta.spb.ru"/><ref>{{cite news|url=http://ria.ru/photolents/20090420/168686649.html|title=Deep Purple — любимая группа Дмитрия Медведева в российском клубе|publisher=РИА Новости|accessdate=2011-10-12}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.lifenews.ru/news/54298|title=Медведев встретился с Deep Purple|date=2011-03-23|publisher=LifeNews|accessdate=2011-10-12}}</ref><ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/03/23/deeppurple/|title=Дмитрий Медведев выпил чаю с Deep Purple|date=2011-03-23|publisher=Лента.ру|accessdate=2011-10-12}}</ref>

Кейде Дмитрий Медведев [[Linkin Park]]-тің музыкасын тыңдайды: оның жанкүйері Дмитрий Анатольевич Ильяның ұлы.<ref>[http://lenta.ru/news/2009/12/24/linkinftw/ Сын Медведева приучил отца слушать Linkin Park] Lenta.ru</ref> Сондай-ақ, олардың бірлескен музыкалық талғамдарының арасында: «[[Машина времени]]», «[[Сплин]]», «Земляне» сияқты ресейлік орындаушылар.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8-vWxJIgm2k Дмитрий Медведев слушает Linkin Park // Источник: Youtube.com]</ref>

Медведев фотографияға қызығушылық танытады. Ол бала кезінен [[Смена-8М]] камерасында суретке түсе бастады.<ref name="photocameras">[http://kremlin.ru/news/6824 Дмитрий Медведев: «Смысл фотографии — в особой печали о той частичке времени, которая уже никогда не вернётся»]</ref> Президент ретінде ол 2010 жылдың наурыз айында Мәскеудегі Тверьский бульварында өткен «Әлем Ресейдің көзімен» атты ашық аспан астындағы фотокөрмеге қатысты.<ref name="like-photo">{{Cite web |url=http://mediasmi.com/2010/05/23/president-photo/ |title=Президент, по совместительству — фотограф |accessdate=2010-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714070330/http://mediasmi.com/2010/05/23/president-photo/ |archivedate=2011-07-14 |deadlink=yes }}</ref> Бүгінгі таңда Медведевтің арсеналында [[Leica]], [[Nikon]] және [[Canon]] камералары бар.<ref name="photocameras" />

Медведевтің өзі суретке деген құштарлығы туралы айтты:

{{дәйексөз|Әрине, мен адамдарды суретке түсіргенді ұнатамын. Бірақ адамдарды ату мен үшін оңай емес. Шынында да, менің жұмысым бір сәтте камерамен жүгіріп, біреуді суретке түсіре бастасам, таңқаларлық болып көрінеді. Адамдар мені түсінбейді деп қорқамын<ref name="like-photo" />|date=2010-27-02}}

Ол өзінің төртінші курсында темекіні тастады, бұған дейін ол күніне 5-7 темекі шегетін<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/07/12/2012/835556.shtml |title=Д. Медведев о следователях: Козлы они, конечно, что приходят в 7 утра:: Политика:: Top.rbc.ru |accessdate=2012-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121209085816/http://top.rbc.ru/politics/07/12/2012/835556.shtml |archivedate=2012-12-09 |deadlink=yes }}</ref>.

Медведев [[блогосфера]]да таралған Димонның үндеуіне мейіріммен қарайды және оны Интернет үшін жұмсақ деп санайды. Сондай-ақ, талғамға байланысты сыныптастар мен сыныптастар оған жүгіне алады.<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/society/26/05/2013/859202.shtml |title=Д. Медведев рассказал, для кого он — Димон:: Общество:: Top.rbc.ru |accessdate=2013-05-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531103552/http://top.rbc.ru/society/26/05/2013/859202.shtml |archivedate=2013-05-31 |deadlink=yes }}</ref>

===Дін және ұлттық сұраққа қатынасы===
[[File:Dmitry Medvedev 1 October 2009-2.jpg|thumb|250px|Дмитрий Медведев, [[Курск]] [[Знаменский соборы (Курск)|Знаменский соборында]], 1 қазан 2009 ж]]
Өзінің мойындауы бойынша Дмитрий Медведев [[Орыстар|орыс]]<ref name="video.obra.den.znan.">[https://www.youtube.com/watch?v=nmjlOyquZ_M Видеообращение к школьникам 2:05]</ref>, 23 жаста, өзінің шешімі бойынша «[[Православие]] [[шомылдыру рәсімі]]н Санкт-Петербургтегі орталық соборлардың бірінде» қабылдады, содан кейін, оның пікірінше, «ол үшін тағы бір өмір басталды »<ref>[http://www.itogi.ru/Paper2008.nsf/Article/Itogi_2008_02_17_01_1958.html Андрей Ванденко. ''Простые истины''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227072655/http://www.itogi.ru/Paper2008.nsf/Article/Itogi_2008_02_17_01_1958.html|date=2008-02-27}} Интервью с кандидатом на пост президента России «[[Итоги (журнал)|Итоги»]] No. 8 (610) 24 февраля 2008 г.</ref>.

Жұбайы Светлана Медведева - Хегумен Киприан (Ященко) басқаратын «Ресейдің жас ұрпағының рухани-адамгершілік мәдениеті» мақсатты кешенді бағдарламасының қамқоршылар кеңесінің басшысы.<ref>[http://portal-credo.ru/site/?act=news&id=59106&topic=554 Православная программа, которой руководят супруга Дмитрия Медведева и иеромонах ][[РПЦ]] МП, может получить новое развитие, считает эксперт. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217174453/http://www.portal-credo.ru/site/?act=news&id=59106&topic=554|date=2007-12-17}} [[Портал-Credo.Ru]] 14 декабря 2007 г.</ref><ref>[http://www.ogoniok.com/5028/16/ Александр Солдатов. ''Духовные внуки''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924211210/http://www.ogoniok.com/5028/16/|date=2011-09-24}} [[Огонёк (журнал)|Огонёк]] 24—30 декабря 2007 года.</ref><ref>[http://www.dnkrus.ru/issue.shtml/oprog/ О программе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527054205/http://www.dnkrus.ru/issue.shtml/oprog/ |date=2012-05-27 }} на сайте целевой комплексной программы «Духовно-нравственная культура подрастающего поколения России».</ref>

2007 жылғы қарашада [[Қазан]]да болған кезде Дмитрий Медведев: «Діни білімді арттыру - мемлекеттің, діни бірлестіктердің және отандық білім беру жүйесінің міндеті»<ref>[http://www.newsru.com/religy/12nov2007/medvedev.html В России необходимо развивать собственную полноценную систему исламского образования, считает Дмитрий Медведев] [[NEWSru.com]] [[12 ноября]] 2007 года</ref>, - деді. Онда ол «теологиялық білім беру ұйымдарына өздерінің білім беру бағдарламаларын мемлекеттік стандарттарға сәйкес аккредиттеу құқығын беру туралы ұсынысты» қолдады. Ол Мемлекеттік Думаның жаңа құрамы,<ref>[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=21358 Медведев поддерживает идею предоставления духовным учебным заведениям права выдавать дипломы гособразца.] Интерфакс.ru 12 ноября 2007 года</ref> бірінші кезекте, мемлекеттік емес, оның ішінде діни, оқу орындары үшін білім беру бағдарламаларын мемлекеттік аккредиттеу туралы заң қабылдайды деп үміттенеді.<ref>[http://www.rian.ru/society/education/20071205/90998519.html Медведев выступает за госаккредитацию религиозных учебных заведений.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213140623/http://www.rian.ru/society/education/20071205/90998519.html |date=2007-12-13 }} РИАН 05.12.2007.</ref> Сондай-ақ, Қазанда ол мұсылман ұйымдары өкілдерінің Ресейдегі дәстүрлі діндердің жетекшілеріне федералды телеарналарда сөйлеу құқығын беру туралы ұсынысын қолдады<ref>[http://www.rosbalt.ru/2007/11/13/430590.html Медведев и религия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319023313/http://www.rosbalt.ru/2007/11/13/430590.html|date=2008-03-19}} [[Росбалт]] 13.11.2007.</ref>.

Армияда діни лидерлердің болуы орынды деп санайды<ref>[http://www.regions.ru/news/science/2113078/ Дмитрий Медведев выступил за признание «религиозных» дипломов и за армейское духовенство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213093646/http://www.regions.ru/news/science/2113078/ |date=2007-12-13 }} regions.ru 05.12.2007.</ref>.

Ол дін қайраткерлеріне Ресей азаматтығын берудің жеңілдетілген тетіктерін жасауды жақтайды<ref>[http://religion.sova-center.ru/events/13B742E/13CC9F1/A3E9074 СОВА / SOVA. Религия в светском обществе / Religion in Secular Society // Д. Медведев считает необходимым создать особый механизм предоставления российского гражданства религио…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213150930/http://religion.sova-center.ru/events/13B742E/13CC9F1/A3E9074 |date=2007-12-13 }}</ref>.

24 тамызда, 2009 ж., [[Иволгинский дацан]]да, ол [[Тара (буддизм)|Ақ Тараның]] бейнесі - [[буддизм]]дегі [[Бодхисаттва]]аның жоғары мәртебелі нұсқасы деп жарияланды. Бастау рәсімі ешқандай рәсімсіз өтті, Дмитрий Медведев былай деді:

{{дәйексөз|Салт-дәстүрлеріңізді құрметтеңіз|date=2009-27-02}}

===Денсаулық жағдайы===
[[2018 жыл]]дың [[23 тамыз]]ында Кремльдегі ақпарат көздеріне сілтеме жасай отырып,<ref>[https://tjournal.ru/75413-proekt-so-ssylkoy-na-istochniki-v-kremle-soobshchil-o-propazhe-medvedeva «Проект» со ссылкой на источники в Кремле сообщил о пропаже Медведева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180904225632/https://tjournal.ru/75413-proekt-so-ssylkoy-na-istochniki-v-kremle-soobshchil-o-propazhe-medvedeva |date=2018-09-04 }}</ref> Жобаның жариялануы премьер-министр Медведевтің Камчаткаға [[11 тамыз]]да жасаған соңғы сапарынан кейін қоғамдық кеңістіктен жоғалып кеткені туралы хабарлады. Премьер-министрдің барлық кездесулері соңғы сәтте тоқтатылды, бірақ алдын-ала емес. Кейін Ресей Үкіметі Төрағасының баспасөз қызметі оның спорттық жарақат алғанын және қазіргі уақытта қағазбастылықпен айналысып жатқанын хабарлады. 28 тамызда Медведев алдымен Нижний Новгород облысының губернаторы Никитинмен кездесуде көпшілік алдында көрінді. Алайда, әлеуметтік желіні қолданушылар премьер-министрдің баяу сөйлей бастағанын, дауысы өзгергенін байқады.<ref>[https://www.rbc.ru/society/23/08/2018/5b7ee2319a7947665b0e118b Правительство объяснило «пропажу» Медведева]</ref> Сонымен қатар, үкімет басшысының оң жақ қасы сол жаққа қарағанда жоғары көтерілгені айтылды<ref>[https://ura.news/news/1052348825 СМИ: после травмы Медведев начал говорить странно]</ref><ref>[https://www.bfm.ru/news/393516?from=popular_1 Странный голос Дмитрия Медведева]</ref>.

== Фильмография ==
* [[Шырша (фильм)]] ''[[Камео]]''<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1782568/fullcredits#cast Ёлки — в ролях] на [[IMDB]]</ref>
* 2017 — «[[Ол Димон емес|Ол сен үшін Димон емес]]», СЖҚ тергеу фильмі<ref>[https://dimon.navalny.com/#mansurovo Он вам не Димон. Дворцы, яхты и виноградники — тайная жизнь Дмитрия Медведева]</ref>

==Атақтар, марапаттар, атақтар==
===Мараптаттар===
'''Ресей Марапаттары'''
[[File:Dmitry Medvedev receives the Saint Sava award from Serbian Orthodox Church.jpg|thumb|250px|Дмитрий Медведев Сербия православ шіркеуінің жоғары наградасының - 1 дәрежелі Әулие Сава орденінің иегері болды.]]
* I дәрежелі «Отанға сіңірген еңбегі үшін» ордені (14 қыркүйек 2015 ж.) - ''мемлекетке сіңірген еңбегі, Ресей Федерациясының әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі үшін''<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201510140046 Указ Президента Российской Федерации от 14.09.2015 № 459 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Медведева Д. А.» ]</ref><ref name="орден">{{cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/473442|title=Медведев награждён орденом "За заслуги перед Отечеством" I степени|publisher=[[Интерфакс]]|date=2015-10-14}}</ref>.
* II дәрежелі «Отанға сіңірген еңбегі үшін» ордені (2005)<ref>[http://premier<ref.gov.ru/biography/ Биография Д. А. Медведева на сайте Правительства Российской Федерации]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* «Қазанның 1000 жылдығына арналған» медалі.<ref>[http://gimyrf.ru/persona/medvedev_dmitrij_anatolevich/ Медведев Дмитрий Анатольевич — ГиМУ в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929095337/http://gimyrf.ru/persona/medvedev_dmitrij_anatolevich/ |date=2015-09-29 }}</ref>
* Ресей Федерациясы Президентінің Алғыс хаты (20 мамыр 2002 ж.) -'' Ресей Федерациясы Президентінің 2002 жылғы Ресей Федерациясы Федералды Жиналысына Жолдауын дайындауға белсенді қатысқаны үшін''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/18097 Распоряжение Президента Российской Федерации от 20 мая 2002 года № 222-рп «О поощрении активных участников подготовки Послания Президента Российской Федерации Федеральному Собранию Российской Федерации на 2002 год»]</ref>
* Ресей Федерациясы Президентінің Алғыс хаты (8 шілде 2003 ж.) - Ресей Федерациясы Президентінің 2003 жылға арналған Федералдық жиналысқа Жолдауын дайындауға белсенді қатысқаны үшін<ref>[https://web.archive.org/web/20120114082618/http://www.pravoteka.ru/pst/850/424527.html Распоряжение Президента Российской Федерации от 8 июля 2003 года № 343-рп «О поощрении активных участников подготовки Послания Президента Российской Федерации Федеральному Собранию на 2003 год»]</ref>.
* 2001 ж. Ресей Федерациясы Үкіметінің білім саласындағы сыйлығының лауреаты (2002 ж. 30 тамыз) -'' жоғары кәсіби білім беру оқу орындарына арналған «Азаматтық құқық» оқулығын жасағаны үшін''.<ref>[https://web.archive.org/web/20070729003245/http://www.government.ru/government/governmentactivity/rfgovernmentdecisions/archive/2002/09/02/imported-news6653.htm Постановление Правительства Российской Федерации от 30 августа 2002 года № 647 «О присуждении премий Правительства Российской Федерации в области образования за 2001 год»]</ref>
Горчаковтың естелік медалі (Ресей СІМ, 2008 ж.)
* Крапове Берет - ішкі әскерлердің арнайы құрамын құруға қосқан үлесі үшін (жеткізу күні белгісіз)<ref>[http://www.mid.ru/Nsite-sv.nsf/arh/8C333072E2CCBCA1C3257488004CEE25?OpenDocument Дипломаты наградили Президента (16 июля 2008 года, «Время новостей»)]</ref>
'''Шетелдік марапаттар'''
* [[Перу Күні ордені]]нің гауһарымен Ұлы Крест кавалері (2008)<ref>[http://www.rian.ru/world/20081124/155794510.html Президент Перу наградил Медведева Орденом Солнца]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090126231821/http://www.cronicaviva.com.pe/content/view/64274/36/ Se inicia reunión entre García y Medvédev en Palacio de Gobierno]{{ref-es}}</ref>.
* Либератор орденінің үлкен тізбегі (Венесуэла, 2008)<ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=47990 Президент Венесуэлы наградил Медведева Орденом освободителя]. [[Интерфакс]]. 27 ноября 2008 года</ref><ref>[http://www.vtv.gob.ve/videos-destacadas-en-video/11924 Condecorado Presidente Medvedev con la Orden Libertador]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>.
* Юбилейная [[медаль «10 лет Астане»]] ([[Казахстан]], 2008 год)<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20091002131157/http://www.uniformius.ru/index/kazahstan/nagradikaz/nagradigoskaz/kazmed013.htm Медеаль Казахстана «10 жыл Астана» (10 лет Астане)]</ref>.
* [[File:Medal10Astana.png|50px]] «[[Астанаға 10 жыл (медаль)|Астананың 10 жылдығы» мерейтойлық медалі]] ([[Қазақстан]], 2008)<ref name="web.archive.org"/>.
* «Атаулы атыс қаруы» ерекшелігі (10 тамыз 2010 ж., Украина)<ref>Указ Президента Украины № 803/2010 от 10 августа 2010 г.; см. [http://ukranews.com/publication/1857-oruzhye-ot-prezydenta-polnyy-spysok-vladelcev-ymennykh-pystoletov Оружие от президента. Полный список владельцев именных пистолетов] // Александр Хорольский, Денис Иванеско / ІнА «Українські Новини», 8 декабря 2016 г.</ref>
* Құрметті «атыс қаруы» (1 қыркүйек 2011 ж., Украина)<ref>Указ Президента Украины № 897/2011 от 1 сентября 2011 г.; см. [http://ukranews.com/publication/1857-oruzhye-ot-prezydenta-polnyy-spysok-vladelcev-ymennykh-pystoletov Оружие от президента. Полный список владельцев именных пистолетов] // Александр Хорольский, Денис Иванеско / ІнА «Українські Новини», 8 декабря 2016 г.</ref>
* Палестина жұлдызының ордені (Палестина ұлттық басқармасы, 2011)<ref>[http://www.b-port.com/news/item/49486.html Медведеву вручен орден «Звезда Палестины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715045421/http://www.b-port.com/news/item/49486.html |date=2017-07-15 }}</ref><ref>[http://www.kp.ru/daily/25622/789635/ Медведев открыл русский парк-музей на библейской земле]</ref>
* Даңқ ордені (Армения, 4 қазан 2011 ж.) - Армения мен Ресей халықтары арасындағы дәстүрлі достық қатынастарды нығайтуға, Армения Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы одақтас стратегиялық қатынастарды тереңдетуге және
* кеңейтуге, сонымен қатар бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздікті қорғауға қосқан жеке үлесі үшін.<ref>[https://www.president.am/hy/decrees/item/641/ Указ Президента Республики Армения от 4 октября 2011 года «О награждении Президента Российской Федерации Д. А. Медведева орденом Славы»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/05/10/2011/618747.shtml |title=Президент Армении наградил Д. Медведева орденом Славы |accessdate=2011-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005194516/http://top.rbc.ru/politics/05/10/2011/618747.shtml |archivedate=2011-10-05 |deadlink=yes }}</ref>
* «Данакер» ордені (Қырғызстан, 12 қыркүйек 2015 ж.) - Қырғыз Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы стратегиялық ынтымақтастықты дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін, сондай-ақ екі елдің халықтары арасындағы жан-жақты байланыстарды нығайтқаны үшін.<ref>[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/68891 Указ Президента Кыргызской Республики от 12 сентября 2015 года УП № 182 «О награждении орденом „Данакер“ Д. А. Медведева»]</ref><ref>[http://www.news-asia.ru/view/politics/politics/8710 Дмитрий Медведев удостоен почётной награды «Данакер»]</ref>
* «Уацамонга» ордені (Оңтүстік Осетия, 2018) - «Грузияның Оңтүстік Осетия Республикасына жасаған агрессиясын жоюдағы ерекше еңбегі», сонымен қатар «Оңтүстік Осетия Республикасының тәуелсіздігін бекітуге қосқан жеке үлесі үшін»<ref>[https://www.kp.ru/online/news/3215124/ Президент РФ Владимир Путин и премьер-министр Дмитрий Медведев удостоились высшей государственной награды Южной Осетии — ордена «Уацамонга»]</ref>.
====Конфессиялық марапаттар====
* Қасиетті Апостол Маркының Жұлдызы (Александрия Православие шіркеуі, 2009)<ref>[http://www.mospat.ru/index.php?page=45242 Президент России встретился с Блаженнейшим Патриархом Александрийским]</ref>.
* Бірінші дәрежелі Сент-Сава ордені (Серб православие шіркеуі, 2009)<ref>[http://www.regions.ru/news/2245624/ Сербская Церковь наградила Дмитрия Медведева своим высшим орденом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925102106/http://www.regions.ru/news/2245624/ |date=2011-09-25 }}</ref>.
====Құрметті академиялық атақтар====
* Құрметті заң ғылымдарының докторы, заң факультеті, Санкт-Петербург мемлекеттік университеті.<ref>.[http://www.law.edu.ru/person/person.asp?persID=1120638 RELP. Дмитрий Анатольевич Медведев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513104714/http://www.law.edu.ru/person/person.asp?persID=1120638 |date=2019-05-13 }}</ref>
* Өзбекстан СІМ жанындағы Әлемдік экономика және дипломатия университетінің құрметті докторы (2009 ж.) - Ресей мен Өзбекстан арасындағы қатынастарды, достық пен ынтымақтастықты дамыту мен нығайтуға қосқан үлесі үшін.
* Баку мемлекеттік университетінің құрметті докторы (Әзірбайжан, 3 қыркүйек 2010 ж.) - білім беруді дамытудағы және Ресей-Әзірбайжан қатынастарын нығайтудағы сіңірген еңбегі үшін.<ref>[http://www.lifenews.ru/news/36422 Медведев стал почётным доктором БГУ]</ref>
* Құрметті заң ғылымдарының докторы, Корея университеті (Корея Республикасы, 2010)<ref>[http://www.pravo.ru/interpravo/news/view/41844/ Дмитрий Медведев стал почётным доктором юридических наук]</ref>.
====Жүлде====
* 2007 жылы «Мемлекеттік қызмет» номинациясындағы Фемис сыйлығының лауреаты ''Азаматтық кодекстің төртінші бөлігін дамытуға қосқан жеке үлесі үшін және заң жобасын Мемлекеттік Думада жеке көрсеткені үшін''<ref>[http://www.vsluh.ru/news/politics/134533.html Дмитрий Медведев не встретится с «Фемидой» до 2 марта.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128140123/https://vsluh.ru/news/politics/134533.html |date=2020-01-28 }}</ref>.
* «Православие халықтарының бірлігі халықаралық қоры» сыйлығының лауреаты. «Православие халықтарының бірлігін нығайту жолындағы ерен еңбегі үшін». Христиандық құндылықтарды қоғам өмірінде мақұлдағаны және насихаттағаны үшін »2009 жылғы Әулие Патриарх Алексий II атындағы (2010 жылғы 21 қаңтар)<ref>[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=14739976 К вручению премий Фонда единства православных народов]//[[ИТАР-ТАСС]], 21.01.2010, 07.48</ref><ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1046209.html Святейший Патриарх Московский и всея Руси Кирилл возглавил X церемонию вручения премий Международного фонда единства православных народов]</ref>.
====Басқа марапаттар====
* Ұжымдық [[Ұжымдық қауіпсіздік келісімі|қауіпсіздік туралы шарт ұйымының]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің Құрмет грамотасы (2011 жылғы 20 желтоқсан) - ''Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы аясындағы әскери-саяси ынтымақтастықты дамыту және тереңдету бойынша
белсенді және нәтижелі жұмысы үшін''.
* Сенаттың және Генерал Кортес Конгресінің алтын медалдері (Испания, 3 наурыз 2009 ж.).
* Мадридтің алтын кілті (Испания, 2 наурыз 2009 ж.).
* «Ғылым белгісі» медалі (2007).
====Салқындату дәрежесі====
* 2000 жылғы 17 қаңтардан бастап - Ресей Федерациясының мемлекеттік кеңесшісі, 1-сынып<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=003306 |title=Указ Президента Российской Федерации от 17 января 2000 года № 59 |accessdate=2009-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231531/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=003306 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref>.
====Әскери атағы====
* Қор полковнигі<ref>[http://www.aif.ru/politic/dontknow/2391 …Какое у Медведева звание?] // АиФ № 30 от 22 июля 2009</ref>.
====Деректер====
* 2009 жылы [[Лондон]]да өткен [[Үлкен жиырмалық|G-20]] саммиті кезінде Дмитрий Медведевтің телефонына американдық барлау телефон соғылды.<ref>[http://runews24.ru/politics/wiretapping-dmitry-medvedev.html Разведка США прослушивала телефон Медведева в 2009 году]</ref>
* 2012 жылы қаңтарда Дмитрий Медведевтің құрметіне [[Палестина]]ның [[Иерихон]] көшелерінің біріне есім берілді.<ref>{{cite web|url=http://www.vz.ru/news/2012/1/20/555110.html|title=В честь Медведева названа улица в одном из древнейших городов мира|date=2012-01-20|publisher=Взгляд|accessdate=2012-01-20|deadlink=no}}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{навигация|Портал = Ресей}}

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[Александр Стальевич Волошин|Александр Волошин]]}}
{{s-ttl|title=Президент Әкімшілігінің Басшысы|years=2003 – 2005}}
{{s-aft|after=[[Сергей Семёнович Собянин|Сергей Собянин]]}}
{{s-new|reason=Пошта құрылды}}
{{s-ttl|title=Әкімшілік басшысы Ресей Федерациясының Президенті since [[2007]] with [[Сергей Борисович Иванов|Сергей Иванов]]|years=2005 – 2008 }}
{{s-aft|after=[[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]] [[Игорь Иванович Шувалов|Игорь Шувалов]]}}
{{s-bef|before=[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]}}
{{s-ttl|title=[[Ресей президенті]]|years=2008 – 2012}}
{{s-aft|after=[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]}}
{{s-end}}

{{Ресейдің президенті}}

[[Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Заң ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Ресей Федерациясы Президенттері]]
[[Санат:КСРО заңгерлері]]
[[Санат:Ресей заңгерлері]]
[[Санат:1 дәрежелі Отан алдындағы қызметі үшін орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазанның 1000 жылдығынан естелік медалінің иегерлері]]
[[Санат:Білім беру саласындағы РФ Үкіметі сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Даңқ орденінің (Армения) иегерлері]]
[[Санат:Перу Күні орденінің Үлкен крестінің иегерлері]]
[[Санат:Азат етуші орденінің Үлкен шынжырының иегерлері]]
[[Санат:Палестина Жұлдызы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Данакер орденінің иегерлері]]
[[Санат:Уацамонг орденінің иегерлері]]
[[Санат:Атаулы оқ ататын қару белгісінің (Украина) иегерлері]]
[[Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті оқытушылары]]
[[Санат:Ресей президенттігіне (2008) үміткерлер]]
[[Санат:Ресей Федерациясы президенті әкімшілігінің басшылары]]
[[Санат:Ресей қауіпсіздік кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Ресей премьер-министрлері]]
[[Санат:Ресей Федерациясы үкіметі төрағаларының орынбасарлары]]
[[Санат:А. М. Горчаков медалінің иегерлері]]
[[Санат:Дмитрий Медведев]]
[[Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің құрметті докторлары]]
[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Газпром директорлар кеңесі мүшелері]]
[[Санат:КОКП мүшелері]]
[[Санат:Біртұтас Ресей мүшелері]]
[[Санат:Баку мемлекеттік университетінің құрметті докторлары]]
[[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]]
[[Санат:Қырым дағдарысы тұлғалары]]
[[Санат:Құқықтану оқулықтарының авторлары]]

Джули Эндрюс

2026-06-19T01:28:14Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Кинематограф|ортаққор=Julie Andrews|сурет=Julie_Andrews_2001.jpg|есімі=Джули Эндрюс|сурет атауы=2001 жылғы Джули Эндрюс|туған кездегі есімі=Джулия Элизабет Уэллс|туған күні=01.10.1935|туған жері=[[Уолтон-он-Темз]], [[Суррей]], [[Ұлыбритания]]|азаматтығы={{UK}}|мамандығы={{актриса|Ұлыбритания}}, {{әнші|Ұлыбритания}}, [[проза]]ик|imdb_id=0000267|шынайы есімі={{lang-en|Julie Andrews}}}}

'''Джули Элизабет Эндрюс''' ханым ({{Lang-en|Julie Elizabeth Andrews}}, [[1 қазан]] [[1935 жыл|1935]]) – британдық актриса, әнші, биші және жазушы<ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/584154.stm</ref>. Эндрюс, балалар актрисасы және әншісі, бірінші рет сахнаға 1948 жылы Вест-Энде, ал бірінші дебютін Бродвейде “Дос-жігіт” филімінде түсті. 1952 жылы Әнші ханшайым италияндық мультфиліміндегі Зейла ханшайымын дауыстады. [[Ұлыбритания]]ның ең жас примадоннасы даңқына ол «Менің әділ ханым» (1956) және «Камелот» (1960) бродвейдегі мюзиклдерінде басты рөлдерге ие болып, Элиза Дулиттл және Геневер патшайымы рөлдерін ойнады<ref>https://www.nytimes.com/1995/10/25/theater/television-review-julie-andrews-with-tough-edges.html</ref>.Джули Эндрюс фильмдерге дебютын «[[Мэри Поппинс]]<nowiki/>» (1964) филімімен бастап, фильмдегі Мэри Поппинс рөлі үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар»]] сыйлығының «Үздік актриса» номинациясына ие болды. Ол «Музыка дыбысы» (1965) фильміндегі Мария Траптың рөлін керемет ойнап шыққаны үшін «[[Алтын глобус]]» сыйлығын, комедия немесе мюзиклдегі үздік әйел рөлі номинациясын жеңіп алды.

1964 және 1986 жылдар аралығында Джули Эндрюс «Американизация Эмили» (1964), «Гавайи» (1966), «Порванный занавес» (1966), «Совершенно современная Милли» (1967), «Звезда!». (1968), Семя тамаринда (1974), 10 (1979), S.O.B. (1981), Виктор / Виктория (1982), Это жизнь! (1986) и Duet for One (1986) фильмдерінде түсті. 1986 жылдан кейін жұмыс жүктемесі азайып ол тек қана екі фильмде, біреуі 1991 жылы, екіншісі 2000 жылы түсті.
Алайда, жаңа мыңжылдықта оның карьерасы қайта жанданады.

==Ерте өмірі==
Джулия Элизабет Уэллс 1 қазан 1935 жылы, [[Англия]], [[Суррей |Суррей графтығы]], [[Уолтон-он-Темзе|Уолтон-он- Темзеде]] дүниеге келді<ref>https://achievement.org/achiever/julie-andrews/#interview</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/General_Register_Office</ref>. Анасы - Барбара Уорд Уэллс, 1932 жылы Эдвард Чарльзға тұрмысқа шықты. Екінші соғыс жылдары Барбара мен Эдвард ұзақ уақыт жырақта тұрып, ақыр соңында ажырасады. Кейін екеуі де қайта үйленеді, анасы 1943 жылы Тэд Эндрюске, ал әкесі 1944 жылы Минифед Мундқа.

==Мансап==
==== 1945-1953: Ұлыбританиядағы алғашқы мансабы ====
1945 жылдан бастап және келесі екі жыл ішінде Джули Эндрюс ата-анасымен бірге сахнада, ешқандай төлем ақысыз өнер көрсетті.
Бір күні олар маған “Күндіз тынығып алуың керек, өйткені кешке анаңмен және өгей әкеңмен сахнада ән айтуға рұқсат береміз”, - деген сөздерді Эндрюс әлі күнге дейін қуанышпен еске алады. Сыра қорабына тұрып, микрофонға кейде жеке, кейде өгей әкесімен бірге дуэт ән айтқаны әлі есінен кетпейді. «Бұл өнер көрсетулер сұмдық болған шығар, бірақ бәрі ойдағыдай өткен сияқты», - дейді Эндрюс.

1948 жылдың 1 қарашасында Джули Эндрюс (13 жаста) Лондон Палладионында, король Георгий VI мен Елизавета патшаның алдында Корольдік командалық сахналық қойылымда өнер көрсеткен ең жас жеке орындаушы болды. Онда ол ағайынды Николай Дэнни Кеймен және Джордж бен Бернардтың комедия командасымен бірге өнер көрсетті.
Джули Эндрюс ата-анасымен бірге радио мен теледидардағы бағдарламаларда атсалыса қатысты.

==== 1954-1965: Бродвейдегі жетістіктері ====
1954 жылы 30 қыркүйекте Джули Эндрюс 19 жас қарсаңында [[Лондон]]да онсыз да сәтті шыққан музыкалық “Жігітім” фильмінде Полли Браун ретінде Бродвейде алғашқы дебют жасады. Сыншылардың пікірінше, Джули Эндрюс шоудың көрнекті орындаушысы болды.

«Жігітім» филіміммен келісімшарт аяқталғанға дейін Лондонец Эндрюстен, Бродвейдегі «Менің әділетсіз ханымым» фильміндегі гүлші қыз Элиза Дулиттлдің рөліне кастингті өтуге сұрады және Джули Эндрюсті сол рөлге алды.

== Жеке өмірі ==
Актриса екі рет заңды некеде болды. Алғашқы күйеуі театр дизайнері Тони Уолтон болды. Олар 1959 жылы үйленіп, 1962 жылы Эмма Кит Уолтон Гамильтон атты қызы дүниеге келеді. Олар 1965 жылдарда ажырасқан, бірақ әлі күнге дейін олар жақсы қарым-қатынаста<ref>https://www.closerweekly.com/posts/julie-andrews-husband-inside-marriage-to-blake-edwards/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507002040/https://www.closerweekly.com/posts/julie-andrews-husband-inside-marriage-to-blake-edwards/ |date=2021-05-07 }}</ref>.

1969 жылы Эндрюс режиссер және сценарист Блейк Эдвардске тұрмысқа шығады. Осы некеден оларда екі бала туылды<ref>https://people.com/archive/cover-story-the-pristine-princess-vol-7-no-10/</ref>. Олардың некелік өмірі 40 жылдам астам уақытқа созылып, өкінішке орай 2010 жылы Эдвардс қайтыс болады.

== Фильмография ==

{| class="wikitable sortable"
! Туынды жарыққа шыққын жыл !! !! Туынды аты !! Актриса ойнаған рөлі
|-
| 1949 || микрофильм || Роза Багдада || принцесса Зейла
|-
| 1956 || сериал || Ford Star Jubilee || Лайз
|-
| 1957 || телефильм || Золушка || Золушка
|-
| 1959 || телефильм || The Gentle Flame || Трисса
|-
| 1962 || сериал || Гарри Мур Шоуы || Өз рөлінде
|-
| 1964 || фильм || Мэри Поппинс || Мэри Поппинс
|-
| 1964 || фильм || Эмилидің америкалануы || Эмили Бэрхэм
|-
| 1965 || фильм || Музыка үндері || Мария
|-
| 1966 || фильм || Жыртылған перде || Сара Шерман
|-
| 1966 || фильм || Гавайи || Джеруша Бромли
|-
| 1967 || фильм || Өте заманауи Милли || Милли Диллмаунт
|-
| 1968 || фильм || Жұлдыз || Гертруд Лоуренс
|-
| 1970 || фильм || Құрметті Лилия || Лили Смит
|-
| 1974 || фильм || Құрма тұқымы || Джудит Фэрроу
|-
| 1976 || фильм || Қызғылт пантера жаңа соққысы || Эйнсли Джарвис
|-
| 1979 || фильм || Он || Саманта Тейлор
|-
| 1980 || фильм || Кішкентай мисс Маркер || Аманда Уортингтон
|-
| 1981 || фильм || Иттің баласы || Салли Майлз
|-
| 1982 || фильм || Виктор/Виктория || Виктория Грант
|-
|}

==Марапаттары==
* [[Оскар сыйлығы|Оскар]]
1965 жылы - Үздік актриса («Музыка дыбысы»)
1982 жылы - Үздік актриса («Виктор / Виктория»)
* [[BAFTA]]
1964 жылы - Ең перспективалы жаңадан келген адам («Мэри Поппинс»)
* [[Алтын глобус]]
1964 жылы - Үздік актриса, комедия / мюзикл («Мэри Поппинс»)
1965 жылы - Үздік актриса, комедия / музыкалық («Музыка дыбысы»)
1982 жылы - Үздік актриса, комедия / мюзикл («Виктор, Виктория»)
* Дэвид ди Донателло
1966 жылы - Үздік шетелдік актриса («Музыка дыбысы»)
1983 жылы - Үздік шетелдік актриса («Виктор / Виктория»)
* [[Эмми]]
1965 жылы - Үздік актриса (Энди Уильямстың шоуы)
1973 жылы - Үздік жаңа телехикаялар («Джули Эндрюс уақыты»)
2004 жылы - Мини-сериалдағы / Теледидарлық фильмнің үздік қосалқы рөлі («Eloise 2: Christmas»)
* [[Сан-Себастьян]]
Donostia сыйлығы - керемет жетістіктері үшін

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Эмми сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]]
[[Санат:Үздік актриса үшін Оскар сыйлығының иегерлері]]

Джон Сина

2026-06-19T01:00:41Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Кинематограф
|есімі = Джон Сина
|шынайы есімі = John Cena
|сурет = John cena (19).jpg
|сурет ені =
|сурет атауы =
|туған кездегі есімі = Кіші Джон Феликс Энтони Сина
|туған күні = 23.04.1977
|туған жері = {{USA}}, Массачусетс
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|мамандығы = {{актер|АҚШ}}
|азаматтығы = {{USA}}
|белсенді жылдары = 2006 - қазір
|бағыты = комедия
|киностудия = [[DC Studios]]
|марапаттары =
|imdb_id = 1078479
|сайты =
|ортаққор =
}}
'''Кіші Джон Феликс Энтони Сина''' ({{Lang-en|John Felix Anthony Cena Jr.}}; [[23 сәуір]] [[1977 жыл]], Вест Ньюбери, [[Массачусетс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық [[Реслинг|рестлер]], [[Актерлік өнер|киноактер]] және бұрынғы рэпер. Ол Рик Флэрмен бірге рестлинг тарихындағы ең көп әлем чемпионы титулына ие - барлық саны 16.

2002 жылдан бастап ол WWE -де өнер көрсетті, онда ол 25 чемпиондық титулды жеңіп алды, оның ішінде 16 әлем титулдары (WWE-нің 13 дүркін чемпионы және ауыр салмақтағы 3 дүркін әлем чемпионы). Сонымен қатар, ол WWE бойынша Америка Құрама Штаттарының 5 дүркін чемпионы және 4 дүркін Tag Team чемпионы: 2 дүркін Әлем чемпионы (бір рет [[Шон Майклз]] және Батистамен бірге) және 2 дүркін WWE Tag Team чемпионы (бір рет Дэвид Отунга және Миз). Cena 2008 және 2013 ''Royal Rumble'', сонымен қатар ''Money In The Bank (2012)'' жеңімпазы. 2000 жылдары Джон Сина 380 күнде (2006-2007) екінші ең ұзақ WWE чемпионатын өткізді. Балуан чемпионаттың жалпы ұзақтығы бойынша Бруно Саммартино, [[Халк Хоган]] және Боб Бэклундтан кейін чемпиондар арасында 4-ші орында тұр. Оның күрестік мансабы сыншылар мен аудиториядан әртүрлі пікірлер алды, оның кейіпкерімен жасаған жұмысын және сөйлеу шеберлігін мадақтады, бірақ басқа балуандармен салыстырғанда шамадан тыс экранда көп көрінетіндігі үшін сынға алынды <ref>{{Cite web|url=https://uproxx.com/prowrestling/john-cena-buries-nexus-video/|title=John Cena's Explanation For Why He Buried The Nexus Will Make You Even Madder|work=uproxx.com|date=August 23, 2017|accessdate=May 17, 2020|archivedate=2022-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220523162012/https://uproxx.com/prowrestling/john-cena-buries-nexus-video/|deadlink=no}}</ref> <ref name="ross">{{Cite web|url=http://www.foxsports.com/other/story/john-cena-s-a-polarizing-figure-because-of-wwe-s-failure-to-build-around-him-081114|title=Cena's a polarizing figure because of WWE's failure to build around him|work=[[Fox Sports]]|date=August 11, 2014|accessdate=May 16, 2016|archivedate=2019-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190413175445/https://www.foxsports.com/other/story/john-cena-s-a-polarizing-figure-because-of-wwe-s-failure-to-build-around-him-081114|deadlink=no}}</ref>.

Синаның кино мансабы «Теңіз» (2006) фильмінен басталып, «Комплекссіз қыз» (2015), «Фердинанд» (2017), «Секс болмайды» фильмдерінде жалғасты. және Bumblebee (екеуі де 2018 ж.). Ол «Форсаж 9» фильмінде ойнады және [[Жанкештілер жасағы: Сынақ миссиясы|«Жанкештілер жасағы: Сынақ миссиясы»]] (екеуі де 2021 ж.) және [[Бітімгер (телесериал)|«Бітімгер]]» телехикаясында (2022) Бітімгер рөлін сомдады.

== Фильмографиясы ==
{| class="wikitable" border="2" cellpadding="4" style="font-size: 90%;"
! colspan="5" style="background:#B0C4DE;" |Кино
|- align="center"
! style="background: #CCCCCC;" |Жыл
! style="background: #CCCCCC;" |Түпнұсқа атауы
! style="background: #CCCCCC;" |Қазақша атауы
! style="background: #CCCCCC;" |Рөл
! style="background: #CCCCCC;" |Ескертпе
|-
|2000
|''Ready to Rumble''
|''Шайқасқа дайын''
|Гимнастика бапкері
|титрлерде көрсетілмеген
|-
|2006
|''The Marine''
|''Теңіз әскері''
|Джон Трайтон
|
|-
|2009
|''12 Rounds''
|''12 раунд''
|Дэнни Фишер
|
|-
| rowspan="2" |2010
|''Legendary''
|''Аңызға айналған''
|Майк Четли
|
|-
|''Fred''
|''Фред''
|Фредтің ойдан шығарған әкесі
|
|-
| rowspan="2" |2011
|''The Reunion''
|''Қаны бір бауырластар''
|Сэм Клири
|
|-
|''Fred 2: Night of the Living Fred''
|''Фред 2: Фредпен тірі түн''
|Фредтің ойдан шығарған әкесі
|
|-
|2012
|''Fred 3: Camp Fred''
|''Фред 3: Фредтің лагері''
|Фредтің ойдан шығарған әкесі
|
|-
|2015
|Trainwreck
|Комплекссіз қыз
|Стив
|
|-
|2015
|Daddy’s Home
|Әкемнің үйі
|Роджер
|
|-
|2015
|Sisters
|Сіңлілер
|Наркодилер
|
|-
|2017
|Surf’s Up 2: WaveMania
|Толқынға ілес 2
|Джей Си
|дыбыстау
|-
|2017
|The Wall
|Қабырға
|Штаб-сержант Шейн Мэтьюз
|
|-
|2017
|Daddy’s Home 2
|Әкемнің үйі 2
|Роджер
|
|-
|2017
|Tour de pharmacy
|Дөңгелекпен
|Густав Диттерс
|
|-
|2017
|Ferdinand
|Фердинанд
|Фердинанд
|озвучка
|-
|2018
|Bumblebee: The Movie
|Бамблби
|Агент Бёрнс
|
|-
|2018
|Blockers
|Бұғаттаулар
|Мич
|
|-
|2020
|Dolittle
|Дулиттл
|Ақ аю Йоши
|дыбыстау
|-
|2021
|F9
|Форсаж 9
|Джейкоб
|
|-
|2021
|The Suicide Squad
|[[Жанкештілер жасағы: Сынақ миссиясы]]
|Кристофер Смит / Бітімгер
|
|-
|2023
|Coyote v. Acme
|Койот Aсмеге қарсы
|Acme Corporation қызметкері
|
|- align="center"
! colspan="5" style="background:#B0C4DE;" |Телевидение
|- align="center"
! style="background: #CCCCCC;" |Жыл
! style="background: #CCCCCC;" |Шынайы атауы
! style="background: #CCCCCC;" |Қазақша атауы
! style="background: #CCCCCC;" |Рөл
! style="background: #CCCCCC;" |Ескертпе
|-
|2009
|Saturday Night Live
|Сенбілік кештегі тікелей эфир
|камео
|Tracy Morgan/Kelly Clarkson (маусым 34: серия 18)
|-
|2009
|Parks and recreation
|
Саябақтар мен демалыс аймағы
|камео
|The Johnny Karate Super Awesome Musical Explosion Show (7 маусым: 10 серия)
|-
| rowspan="4" |2010
|Psych
|Псих
|Эван О’Хара
|«Сенің бұған шамаң жетпейді» (4 маусым: 10 серия)
|-
|True Jackson, VP
|Тру Джексон
|камео
|«Дамбал сауық кеші» (2 маусым: 12 бөлім)
|-
|Hannah Montana
|Ханна Монтана
|камео
|«Махаббат шектен асады» (4 маусым: 7 серия)
|-
|Generator Rex
|Генератор Рекс
|Аңшы Кеин
|Дыбыстау
«Аңшы» (1 маусым: 13 бөлім)
|-
|2014
|''Scooby-Doo! WrestleMania Mystery''
|Скуби-Ду! Күрес өнері
|камео
| -
|-
|2015
|The Flintstones & WWE: Stone Age Smackdown
|Флинстоундар: Тас дәуірінің күрескерлері
|Джон СинаСтоун
| -
|-
|2017
|Psych
|Псих
|Эван О’Хара
| -
|-
|2019
|Playing with Fire
|Отпен ойнау
|Джейк Карсон
| -
|-
|2022
|Peacemaker
|[[Бітімгер (телесериал)|Бітімгер]]
|Кристофер Смит
| -
|}

== Атаулар мен жетістіктер ==

* '''Огайо алқабындағы күрес'''
** Ауыр салмақтағы OVW чемпионаты (1 рет) <ref>[http://www.wrestling-titles.com/us/ky/ovw/ovw-h.html|title= OVW Heavyweight]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
** OVW Southern Tag Team Championship (1 рет) <ref>[http://www.wrestling-titles.com/us/ky/ovw/ovw-t.html|title= OVW Southern Tag Team]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> - Рико Константиномен
* '''''Pro Wrestling Illustrated'''''
** Жыл жанжалы (2006) Эджге қарсы <ref>{{Cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwifoty.htm|title=Feud of the Year|accessdate=2007-04-12|publisher=Wrestling Information Archive|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060316233526/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwifoty.htm#|archivedate=2006-03-16}}</ref>
** Жылдың жекпе-жегі (2011) СМ Панкке қарсы
** Шон Майклзге қарсы WWE Raw ойынында <ref>[http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimoty.htm|title=Match of the Year]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
** Жыл матчы (2011) СМ Панкке қарсы
** «Жыл матчы» (2013) Дэниел Брайанге қарсы ''SummerSlam (2013)''
** «Жыл матчы» (2014) Брэй Уайаттқа қарсы ''Payback (2014)''
** Жылдың ең жақсарған балуаны (2003) <ref>{{Cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwiimp.htm|title=Most Improved Wrestler of the Year|accessdate=2007-04-12|publisher=Wrestling Information Archive|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060316233506/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwiimp.htm#|archivedate=2006-03-16}}</ref>
** Жылдың ең танымал палуаны (2004, 2005, 2007, 2012)<ref>{{Cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimpoty.htm|title=Most Popular Wrestler of the Year|accessdate=2007-04-12|publisher=Wrestling Information Archive|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060316233727/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimpoty.htm#|archivedate=2006-03-16}}</ref>
** Жыл балуаны (2006, 2007) <ref>[http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwiwoty.htm|title=Wrestler of the Year|accessdate=2007-04-12|publisher= Wrestling Information Archive]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
** 2006, 2007 және 2013 жылдары ''PWI 500'' -де 500 үздік балуанның №1 <ref>[http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi50006.htm|title=Pro Wrestling Illustrated Top 500 – 2006|accessdate=2007-04-12|publisher= Wrestling Information Archive]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://pwi-online.com/art/PWD9107S.jpg|title=2007 PWI 500 edition of Pro Wrestling Illustrated – cover|accessdate=2007-09-03|publisher=[[Pro Wrestling Illustrated]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071005172548/http://pwi-online.com/art/PWD9107S.jpg|archivedate=2007-10-05}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.wrestlezone.com/news/616995-pro-wrestling-illustrated-releases-its-top-500-list-for-2015-which-wwe-star-topped-this-years-list-more|title=Pro Wrestling Illustrated Releases its Top 500 List for 2015: Which WWE Star Topped This Year’s List?, More Names Revealed|accessdate=2015-09-04|publisher=The Internet Wrestling Database|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303204442/http://www.wrestlezone.com/news/616995-pro-wrestling-illustrated-releases-its-top-500-list-for-2015-which-wwe-star-topped-this-years-list-more|deadlink=no}}</ref>
* '''Ultimate Pro Wrestling'''
** UPW ауыр салмақтағы чемпионаты (1 рет) <ref name="UPWTitle">{{Cite web|url=http://www.wrestling-titles.com/us/ca/la/upw/upw-h.html|title=UPW Heavyweight Title|accessdate=2007-04-12|publisher=Wrestling-Titles|archiveurl=https://www.webcitation.org/65U0P5FHA?url=http://www.wrestling-titles.com/us/ca/la/upw/upw-h.html#|archivedate=2012-02-16|deadlink=no}}</ref>
* '''World Wrestling Entertainment/WWE'''
** WWE чемпионы (13 рет) <ref name="WWETitle">{{Cite web|url=http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwf-h.html|title=WWWF/WWF/WWE World Heavyweight Title|accessdate=2007-05-17|publisher=Wrestling-Titles|archiveurl=https://www.webcitation.org/65U0QGHkl?url=http://www.wrestling-titles.com/wwe/wwe-h.html#|archivedate=2012-02-16|deadlink=no}}</ref>
** Ауыр салмақтағы әлем чемпионы (3 рет) <ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/20081103JohnCena|accessdate=2008-12-12|title=World Heavyweight Championship title history|publisher=[[WWE]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/65U0R9cns?url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/20081103JohnCena#|archivedate=2012-02-16|deadlink=no}}</ref>
** Әлемдік командалар чемпионаты (2 рет) <ref name="WWETT">{{Cite web|url=http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwf-t.html|title=WWWF/WWF/WWE World Tag Team Title|accessdate=2007-05-17|publisher=Wrestling-Titles|archiveurl=https://www.webcitation.org/65U0S1LGE?url=http://www.wrestling-titles.com/wwe/wwe-world-t.html#|archivedate=2012-02-16|deadlink=no}}</ref> – Шон Майклзбен (1), Батистамен (1)
** WWE Tag Team Championship ( 2 рет ) - Дэвид Отунгамен (1 рет), The Mizпен (1 рет)
** WWE Америка Құрама Штаттары чемпионы (5 рет) <ref name="USTitle">{{Cite web|url=http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwf-us-h.html|title=WWWF/WWE United States Heavyweight Title|accessdate=2007-05-17|publisher=Wrestling-Titles|archiveurl=https://www.webcitation.org/65U0Sr2eL?url=http://www.wrestling-titles.com/wwe/wwf-us-h.html#|archivedate=2012-02-16|deadlink=no}}</ref>
** Battle Royale жеңімпазы (2008, 2013)
** Банктегі ақша жеңімпазы (2012)
** Slammy сыйлығы :
*** Жыл супер жұлдыздары (2009, 2010 және 2012) <ref>[http://www.dailymotion.com/video/xw115n_bollyrulez-net-wwe-raw-12-17-12-17th-december-2012-part-7-hq_sport#.UNAgP6A7fBK BollyRulez.Net — WWE Raw — 12/17/12 — 17th December 2012 Part 7 (HQ)]</ref>
*** Жылдың қасиетті парағы (2010) - Джон Сина Батистаға жасады Attitude Adjustment
*** Жылдың шыңы (2011) - Дуэйн Джонсонге қарсы
*** Жылдың қорлауы (2012) - Дольф Зигглер мен Викки Геррероны балағаттағаны үшін "You're the exact opposite. One enjoys eating a lot of nuts and the other is still trying to find his."}}
*** Жыл сүйісі (2012) - Джон Сина мен Эй Джей
*** 2013 жылдың үздік матчы - Джон Сина Дуэйн Джонсонға қарсы WrestleMania 29
*** Жыл матчы (2014) - Сина командасы Survivor Series (2014) жетекшілері командасына қарсы
** WWE Шон Майклзге қарсы ''WWE Raw'' 23 сәуір кездесуін WWE Raw тарихындағы ең жақсы матчтар тізімінде №1 деп атады <ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/classics/classic-lists/50-greatest-raw-matches-list/page-51|title=The 50 greatest matches in Raw history|accessdate=2013-02-12|archivedate=2013-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130211191233/http://www.wwe.com/classics/classic-lists/50-greatest-raw-matches-list/page-51|deadlink=no}}</ref>
** WWE оны барлық уақыттағы ең жақсы 50 балуанның тізімінде №16 орынға қояды <ref>{{Cite web|url=http://www.wwedvdnews.com/wwe-top-50-superstars-ranking-spoile/6904/|title=*SPOILER* WWE Top 50 Superstars DVD Ranking Revealed & DVD Extras|accessdate=2013-02-24|archivedate=2013-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130323234147/http://www.wwedvdnews.com/wwe-top-50-superstars-ranking-spoile/6904/|deadlink=no}}</ref>
** WWE өзінің барлық уақыттағы ең жақсы WWE титулдық матчтарының тізімінде СМ Панкке қарсы ''Money in the Bank'' №4 матчына қатысты.
* '''''Wrestling Observer ақпараттық бюллетень'''''
** Жыл балуаны (2007)
** Үздік касса (2007)
** Үздік сұхбат (2007)
** Онжылдықтың үздік 15 палуанының №6 (2000 ж.) <ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=http://superluchas.net/2010/08/03/segun-el-wrestling-observer%E2%80%A6-%C2%BFquienes-son-los-mejores-los-mejores-de-la-decada/|title=Según el Wrestling Observer… ¿Quiénes son los mejores los mejores de la década?|last=Beltrán|first=William|date=2010-08-03|accessdate=2010-08-05|publisher=''SuperLuchas'' Magazine|lang=es|archiveurl=https://www.webcitation.org/65U0UC8Yp?url=http://superluchas.net/2010/08/03/segun-el-wrestling-observer%E2%80%A6-%C2%BFquienes-son-los-mejores-los-mejores-de-la-decada/#|archivedate=2012-02-16|deadlink=no}}</ref>
** Ең харизмалы балуан (2006-2010)
** Онжылдықтың ең харизмалы балуаны (2000 ж.) <ref name="ReferenceB" />
** Үздік сурет (2003)
** Жылдың жекпе-жегі (2011) СМ Панкке қарсы
** Жыл матчы (2011) - СМ Панкке қарсы ''Money in the Bank (2011)''
** 5 жұлдызды матч (2011) СМ Панкке қарсы ''Money in the Bank (2011''
** Жылдың ең нашар ұрысы (2012) Кейнге қарсы
** Жылдың ең нашар матчы (2012) - Джон Лоуринайтиске қарсы ''Over the Limit (2012)''
** Даңқ залын жеңіп алды (2012)
** Жылдың ең нашар матчы (2014) - Брей Уайатке қарсы ''Extreme Rules (2014)''

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.cagematch.net/?id=2&nr=691 Джон Сина профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204011807/https://www.cagematch.net/?id=2&nr=691 |date=2022-12-04 }} Cagematch.net сайтында
* [http://wrestlingdata.com/index.php?befehl=bios&wrestler=336 Джон Сина профилі] Wrestlingdata.com сайтында
* [http://www.profightdb.com/wrestlers/john-cena-350.html Джон Сина профилі] Internet Wrestling Database сайтында

[[Санат:АҚШ әншілері]]
[[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]]

Вячеслав Константинович Ким

2026-06-18T01:32:29Z

InternetArchiveBot: Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Кәсіпкер
|Есімі = Вячеслав Константинович Ким
|Шынайы есімі = Вячеслав Константинович Ким
|Сурет = Ким, Вячеслав Константинович.jpg
|Ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 12.06.1969
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = [[Қазақстан]]
|Компания 1 = [[Kaspi Bank]]
|Лауазымы 1 = [[Экономист]] [[Инвестор]] [[Меценат]]
|Компания 2 =
|Лауазымы 2 =
|Компания 3 =
|Лауазымы 3 =
|Компания 4 =
|Лауазымы 4 =
|Білімі = Қазақстан-Ресей университеті
|Марапаттары =
{{қатар
| {{Құрмет ордені}}
| {{Парасат ордені}}
| {{2 дәрежелі Барыс ордені}}
}}
|Жұбайы=Татьяна Ким}}
'''Вячеслав Константинович Ким''' (1969 жылы 12 маусымда туған, [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — экономист, қаржыгер, қоғам қайраткері; Kaspi.kz-тің негізін қалаушылардың бірі, акционері және директорлар кеңесінің төрағасы, Қазақстан ұлттық таэквондо федерациясының президенті.

== Білімі ==
[[Республикалық физика-математика мектебі]]нің түлегі ([[1996 жыл]])<ref>[https://e-history.kz/ru/contents/view/5_ministrov__vipusknikov_shkoli_imeni_o_zhautikova__4051 О. Жәутіков атындағы мектептің түлектері - 5министр ]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетін]] «Экономист-қаржыгер» мамандығы бойынша ([[1998 жыл]]), [[Қазақстан-Ресей университетін|Ресей-Қазақстан қазіргі заманғы гуманитарлық университетін]] «Қаржыгер» мамандығы бойынша» ([[2002 жыл]]) бітірген.

1987 - 1989 жж. – КСРО қарулы күштері қатарында әскери қызмет атқарған<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=39154620#pos=1;-69 Ким Вячеслав Константинович (дербес анықтама)]</ref>.

== Мансабы ==
1990 ж. серіктесімен бірге Коноваловтың офтальмологиялық клиникасын құрды<ref name="forbes.kz">[https://forbes.kz/leader/biznesmen_goda_-_2020_1614684853 Forbes Kazakhstan ұсынады: 2020 жыл бизнесмені]</ref>.

1996 - 2004 жж. – «ALTAIR» АҚ, «Азия Техникс» ЖШС, «ATG» ЖШС компанияларында бөлшек сауда бизнесімен, электрондық техниканы дистрибуциялаумен айналысты.

1993 - 2005 жж. – «Планета электроники» сауда желісінің негізін қалаушылары мен иелерінің бірі <ref name="forbes.kz"/>.

2003 - 2004 жж. – Қазақстандық тауар өндірушілер мен техника қауымдастығының қадағалау кеңесінің төрағасы <ref name="Вячеслав Кимнің қызметі">[http://newspaper.kz/deyatelnost-vyacheslava-kima-6793 Вячеслав Кимнің қызметі]</ref>.

2004 - 2005 жж. – «Азия ТехниксГрупп» АҚ президенті<ref>[https://kursiv.kz/news/2008-06/zdorovyy-perfekcionizm Салауатты перфекционизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111153117/https://kursiv.kz/news/2008-06/zdorovyy-perfekcionizm |date=2022-01-11 }}</ref>.

2004 - 2006 жж. – Қазақстан Республикасының экономика және бюджеттік жоспарлау министрінің кеңесшісі <ref>[https://100janaesim.ruh.kz/ru/participants/2017/vyacheslav-kim.html Қазақстандағы 100 жаңа есім – Вячеслав Ким] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111153114/https://100janaesim.ruh.kz/ru/participants/2017/vyacheslav-kim.html |date=2022-01-11 }}</ref>.

2005 - 2006 жж. – «Қазақстан Темір Жолы» АҚ экономика жөніндегі басқарушы директоры <ref>[https://www.zakon.kz/4585653-prezidentom-federacii-taekvondo.html Қазақстанның Таеквондо федерациясының президенті болып танымал банкир Вячеслав Ким сайланды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804170410/https://www.zakon.kz/4585653-prezidentom-federacii-taekvondo.html |date=2021-08-04 }}</ref>.

== Kaspi.kz==
2002 - 2006 жж. – «Банк «Каспийский» АҚ акционері және директорлар кеңесінің мүшесі <ref>[https://kase.kz/ru/news/show/100646 «Банк «Каспийский» ААҚ (Қазақстан) директорлар кеңесінің құрамы өзгерді]</ref>.

2006 - 2008 жж. – «Банк «Каспийский» АҚ ірі акционері және директорлар кеңесінің төрағасы <ref>[https://kase.kz/ru/news/show/1007103 «Банк «Каспийский» АҚ (Қазақстан) өзінің ірі акционерлері туралы ақпарат берді]</ref>.

2008 ж. бастап «[[Kaspi Bank]]» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарады <ref>[https://kase.kz/files/emitters/CSBN/CSBN_reliz_181108.pdf Топ-менеджмент өзінің жаңа kaspi bank брендін таныстырды]</ref>.

2018 жылғы 5 желтоқсаннан бастап Kaspi.kz директорлар кеңесінің төрағасы <ref>[https://www.zakon.kz/4948739-izbran-predsedatel-soveta-direktorov-ao.html Kaspi.kz АҚ директорлар кеңесінің төрағасы сайланды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111153115/https://www.zakon.kz/4948739-izbran-predsedatel-soveta-direktorov-ao.html |date=2022-01-11 }}</ref>.

Kaspi.kz IPO-сы 2020 жылдың қазан айында Лондон қор биржасында сәтті өткізілгеннен кейін Bloomberg ақпараттық агенттігінің бағалауы бойынша Вячеслав Кимге тиесілі акциялар пакетінің құны 1,9 миллиард АҚШ долларын құрады <ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-15/kazakh-fintech-s-ipo-raises-870-million-amid-pandemic-boost Digital Frenzy Creates Two Billionaires in U.K. Fintech IPO]</ref><ref>[https://kapital.kz/finance/90599/kompaniya-kaspi-kz-ob-yavila-ob-uspeshnom-provedenii-ipo.html Kaspi.kz компаниясы IPO-ның сәтті өткізілгенін хабарлады]</ref>.

2020 жылғы 21 ақпанда Қазақстан президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Вячеслав Киммен және Kaspi.kz басқарма төрағасы [[Михаил Ломтадзе]]мен кездесу өткізді, кездесу барысында цифрлық сервистерді дамыту стратегиясы, Қазақстандағы электрондық коммерцияның өсу перспективасы, сондай-ақ компанияның шағын және орта бизнесті қолдау жоспарлары талқыланды. Президент Kaspi.kz қызметіне техникалық инновацияларды енгізудің маңыздылығын атап өтті <ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/meetings_and_receptions/glava-gosudarstva-provel-ryad-vstrech-4 Мемлекет басшысы бірқатар кездесулер өткізді]</ref><ref>[https://informburo.kz/novosti/tokaev-prinyal-rukovodstvo-kaspikz-kim-i-lomtadze-rasskazali-prezidentu-o-podgotovke-k-ipo-102488.html Тоқаев Kaspi.kz басшыларын қабылдады. Ким мен Ломтадзе президентке IPO-ға дайындық туралы айтып өтті]</ref>.

Бір жылдан кейін 2021 жылғы 26 ақпанда Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Kaspi.kz негізін қалаушылар - Вячеслав Киммен және Михаилом Ломтадземен екінші кездесу өткізді, оның барысында мемлекеттік органдар мен Kaspi.kz-тің бірлескен қызметінің перспективалық бағыттары айқындалды, соның ішінде Қазақстандағы қолма-қол ақшасыз төлемдерді дамытуға қатысты мәселелер нақтыланды<ref>[https://www.kazpravda.kz/news/prezident2/tokaev-i-osnovateli-kaspikz-obsudili-sovmestnuu-deyatelnost-gosorganov-i-kompanii Тоқаев пен Kaspi.kz негізін қалаушылар мемлекеттік органдар мен компаниялардың бірлескен қызметін талқылады]</ref>.

== Басқа жобалар ==
2013 ж. бастап [[Kolesa Group]] компаниясының тең иеленушісі <ref>[https://profit.kz/news/9454/Kolesa-i-Krisha-smenili-vladelcev «Колеса» мен «Крышаның» иелері өзгерді]</ref>.

2016 - 2019 жж. – «Аллюр Компаниялар Тобы» АҚ директорлар кеңесінің мүшесі және тәуелсіз директоры <ref>[https://www.allurgroup.kz/ru/corp/izmenen-sostav-soveta-direktorov-kompanii-allurgroup-corp AllurGroup компаниясының директорлар кеңесінің құрамы өзгерді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116074618/https://www.allurgroup.kz/ru/corp/izmenen-sostav-soveta-direktorov-kompanii-allurgroup-corp |date=2021-01-16 }}</ref>.

2015 ж. бастап – «Алсеко» компаниясының тең иеленушісі <ref>[https://forbes.kz//finances/markets/vyacheslav_kim_i_mihail_lomtadze_priobreli_90_aktsiy_ao_alseko Вячеслав Ким мен Михаил Ломтадзе «АЛСЕКО» АҚ акцияларының 90%-ын сатып алды ]</ref>.

2017 жылдан 2019 жылға дейін – «[[Magnum Cash & Carry|Magnum]]» сауда желісінің тең иеленушісі <ref>[https://forbes.kz/finances/finance/vyacheslav_kim_vyikupil_u_kenesa_rakisheva_dolyu_v_magnum Вячеслав Ким Кеңес Рақышевтан Magnum-дағы үлесін сатып алды]</ref>.

2019 ж. бастап – «Magnum» сауда желісінің қадағалау кеңесінің төрағасы <ref>[https://forbes.kz/process/priklyucheniya_magnuma «Магнумның» оқиғалары]</ref>.

== Қаржылық жағдайы ==
2002 жылдан бастап Вячеслав Ким жыл сайын [[Forbes|Forbes Kazakhstan]] журналы жариялап отыратын Қазақстандағы ең бай адамдардың тізімінің жоғарғы орындарынан көрініп келеді. Ол 2012 жылғы 24-ші орыннан 2020 жылы 8-ші орынға көтерілді, әл-ауқаты 639 миллион долларға бағаланды <ref>[https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2020 Қазақстанның ең дәулетті 50 бизнесмені – 2020]</ref>. 2019 жылғы 15 қазанда Қазақстанның ең беделді бизнесмендердің ондығына кірді <ref>[https://forbes.kz/ranking/50_samyih_vliyatelnyih_biznesmenov_-_2019 ең беделді 50 бизнесмен - 2019]</ref>. 2020 жылы Forbes Kazakhstan журналының редакциясы өз тарихында алғаш рет бірден екі кәсіпкерді – Kaspi.kz негізін қалаушы Вячеслав Ким мен компанияның негізін қалаушы және басқарма төрағасы Михаил Ломтадзені «Жыл бизнесмені» атағының лауреаттары деп жариялады <ref>[https://forbes.kz/leader/duumvirat_forbes_kazakhstan_opredelilsya_s_vyiborom_luchshego_biznesmena_2020_goda Дуумвират: Forbes Kazakhstan 2020 жылдың үздік бизнесменін таңдады]</ref>.

== Қоғамдық қызметі ==
=== Қоғамдық және спорт ұйымдарын қолдау ===
2016 - 2019 жж. – Қазақстан Республикасындағы Кендо және Иайдо федерациясының президенті <ref>[http://kendo.kz Kazakhstan Kendo Federation]</ref>.

2013 жылғы 11 қарашадан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан ұлттық таеквондо федерациясының президенті<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/23225/prezidentom-federatsii-tayekvondo-izbran-vyacheslav-kim.html Таэквондо федерациясының президенті болып Вячеслав Ким сайланды]</ref><ref>[http://kaztkd.kz/ru/page/governance Қазақстан таеквондо WT федерациясының басшылығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121171837/http://kaztkd.kz/ru/page/governance |date=2022-01-21 }}</ref>. Таэквондо федерациясын басқарған кезде Вячеслав Ким федерацияны қаржыландыруды жолға қойды, спортшылар барлық қажетті формамен, спорттық құрал-жабдықпен қамтамасыз етілді. Жаттықтырушылар командасы спорттың осы түрінде дәстүрлі түрде жақсы нәтиже көрсетіп жүрген елдердің мамандарымен толықты <ref name="Вячеслав Кимнің қызметі"/>.

2017 жылғы 13 сәуірден бастап «FizmatEndowmentFund» қоғамдық қорының қамқоршылық кеңесінің құрамына кіреді <ref>[https://endowmentfund.fizmat.kz/site/squad «Fizmat Endowment Fund» қоғамдық қорының қамқоршылық кеңесінің құрамы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121171839/https://endowmentfund.fizmat.kz/site/squad |date=2022-01-21 }}</ref>, член совета директоров Республиканской физико-математической школы<ref>[https://fizmat.kz/sovet-direktorov «Республикалық физика-математика мектебі» коммерциялық емес акционерлік қоғамының директорлар кеңесі]</ref>.
2018 жылы «AlmatyTriathlonFederation» Алматы триатлон федерациясының қамқоршылық кеңесінің құрамына кірді<ref>[https://almatytriathlon.org/ru/st/popechitel-skij-sovet «Almaty Triathlon Federation» ҚБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121171837/https://almatytriathlon.org/ru/st/popechitel-skij-sovet |date=2022-01-21 }}</ref>.

2019 жылдан бастап Қазақстан ұлттық географиялық қоғамы – «Kazakhgeography» РҚБ қамқоршылық кеңесінің мүшесі<ref>[https://forbes.kz/ranking/object/54 Қазақстанның ең беделді 50 бизнесмені (2020 ж. желтоқсан)]</ref><ref>[https://qazaqgeography.kz/ru/about «QazaqGeography» РҚБ қамқоршылық кеңесі]</ref>.

=== Қайырымдылық қызметі ===
2010 - 2014 жж. – «Аяла» қайырымдылық қорына «Тыныс ал, балақай» жобасы бойынша демеушілік көмек көрсетті<ref>[https://time.kz/articles/va-bank/2014/03/06/zhizn-dorozhe-deneg Өмір ақшадан қымбат]</ref>.

2016 жылдан бастап «Мейірімділік» ерікті қоғамының қамқоршылық кеңесінің мүшесі<ref>[https://www.pronline.ru/Viachieslav-Kim-otkryl-dom-dlia-proiekta-Autizm-pobiedim.html Вячеслав Ким «Аутизмді жеңеміз» жобасына үй ашты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211215110640/https://www.pronline.ru/Viachieslav-Kim-otkryl-dom-dlia-proiekta-Autizm-pobiedim.html |date=2021-12-15 }}</ref><ref>[https://detdom.kz/board-of-trustees «Мейірімділік» ерікті қоғамы» қоғамдық қорының қамқоршылық кеңесі]</ref>. 2017 жылғы наурыз айында Вячеслав Ким Михаил Ломтадземен бірге «Аутизмді жеңеміз» жобасына ауданы 1400 шаршы метр күрделі жөндеуден өткен ғимаратты сыйға тартты <ref>[https://forbes.kz/news/2017/04/04/newsid_140090 Алматыда «Аутизмді жеңеміз» жобасының қоныс тойы өтті]</ref>.

2013 жылдан бастап «Өз бизнесіңді жаса» жобасы бойынша «Сәби» қайырымдылық қорының қамқоршылары мен серіктестерінің бірі<ref>[https://kapital.kz/business/67340/kenes-rakishev-i-vyacheslav-kim-vruchili-260-tysyach-molodym-biznesmenam.html Кеңес Рақышев пен Вячеслав Ким жас кәсіпкерлерге $260 мың табыс етті]</ref><ref>[https://tengrinews.kz/private_finance/startoval-priem-zayavok-uchastie-konkurse-postroy-svoy-356186/ «Өз бизнесіңді жаса» конкурсына қатысуға өтінімдерді қабылдау басталды]</ref>.

2020 жылы Kaspi.kz негізін қалаушылар Вячеслав Ким мен Михаил Ломтадзе коронавирус пандемиясымен күреске белсенді түрде қатысып, Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау жүйесіне қаржылық қолдау көрсетті, экспресс-тестілер мен ӨЖЖ аппараттарын сатып алуға 100 миллион теңге
бөлді<ref>[https://tengrinews.kz/medicine/fond-sabi-kaspikz-vyidelili-200-millionov-tenge-ekspress-395335 «Сәби» қоры мен Kaspi.kz коронавирусқа арналған экспресс-тестіге 200 миллион теңге бөлді]</ref> және пандемиямен күресу үшін мемлекетке 100 жедел жәрдем көлігін тегін берді<ref>[https://informburo.kz/novosti/kaspikz-darit-100-mashin-skoroy-pomoshchi.html Kaspi.kz 100 жедел жәрдем көлігін сыйға тартады]</ref>.

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] (14 желтоқсан 2007 жыл) – экономиканы, әлеуметтік саланы дамытуға сіңірген еңбегі және белсенді қоғамдық қызметі үшін <ref>[https://kapital.kz/business/50967/izmenen-sostav-soveta-direktorov-kompanii-allurgroup.html AllurGroup компаниясының директорлар кеңесінің құрамы өзгерді]</ref>.
* [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]] (13 желтоқсан 2016 жыл) – Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан елеулі үлесі үшін <ref>[https://24.kz/ru/archive/news/25-letie-nezavisimosti/item/153518-gosudarstvennye-nagrady ҚР Премьер-Министрі мемлекеттік наградалар табыстады]</ref>.
* [[Ерен еңбегі үшін медалі|«Еңбегі үшін» төсбелгісі]] және [[Алматы]] құрметті азаматы атағы (15 қыркүйек 2019 жыл) – қаланың дамуына қосқан ерекше үлесі үшін<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sagintaev-nagradil-nurpeisova-379145/ Б.Сағынтаев Нұрпейісовті марапаттады]</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]
[[Санат:Республикалық физика-математика мектебінің түлектері]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан банкирлері]]
[[Санат:Қазақстан миллиардерлері]]

Владимир Федорович Вернер

2026-06-17T20:10:10Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

'''Владимир Федорович Вернер''' ''(1937 жылы, [[Ресей]], [[Саратов облысы]], Энгельс қаласында туған)'' – техника ғылымдарының докторы ''(1991 жылы)''.

* [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Қазақ химия-технология институтын]] ''(1961 жылы, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті)'' және аспирантурасын ''(1970 жылы)'' бітірген.
* «АзЦемент» ғылыми-зерттеу институтында аға техник, инженер, кіші ғылыми қызметкер ''(1961–64 жылдары)''
* «Цемент жобалау ұйымының» [[Шымкент]] бөлімшесінде аға инженер, топ жетекшісі ''(1964–67 жылдары)''
* Қазақ химия-технология институтында аға оқытушы ''(1970–77 жылдары)'' болып істеді
* ''1977 жылдан'' Оңтүстік Қазақстан техника университетінде доцент.

* Вернер 128 ғылыми-зерттеу еңбектің авторы.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том</ref>

==Сілтемелер==

* [http://lists.memo.ru/d6/f459.htm «Списки жертв»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131063227/http://lists.memo.ru/d6/f459.htm |date=2011-01-31 }}

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1937 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресейде туғандар]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]

{{stub}}

Ботагөз Айдарбекқызы Кентбаева

2026-06-16T02:52:16Z

InternetArchiveBot: Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Ғалым
|Есімі = Ботагөз Айдарбекқызы Кентбаева
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 14.08.1968
|Туған жері = [[Ақмола облысы]], {{туғанжері|Бурабай ауданы|Бурабай ауданында}}, [[Наурызбай батыр ауылы|Наурызбай батыр]] ауылы.
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Биология
|Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымының докторы
|Ғылыми атағы = доктор, профессор
|Альма-матер = Қазақ мемлекеттік аграрлық университеті (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]), аспирантурасы.
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Ботагөз Айдарбекқызы Кентбаева''' — биология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1968 жыл|1968]] жылы 14 тамызда қазіргі [[Ақмола облысы]], [[Бурабай ауданы]], [[Наурызбай батыр ауылы|Наурызбай батыр]] ауылында туған.

Қазақ мемлекеттік аграрлық университетін ([[2000 жыл|2000]], қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]), аспирантурасын ([[2006 жыл|2006]]) бітірген. 2006 жылдан осы университетте ассистент, аға оқытушы, "[[Ботаника және фитоинтродукция институты|Ботаника жəне фотоинтродукция институты]]" республикалық мемекеттік кəсіпорынның ғылыми хатшысы ([[2009 жыл|2009]]-[[2011 жыл|11]]), 2011 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде доцент қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
"Алматы қаласы жағдайларында (Crataegus L. туысы өкілдерін мысал ретінде алғанда) ағаш өсімдіктерінің экологиялық рөлін жəне биологиялық тұрақтылығы мониторингінің ғылыми-əдістемелік негіздері" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 
67 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 6 оқулық, электрондық оқулық, оқу құралының авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://kazatu.edu.kz/ru/pps/bauer-majra-sakibaevnahttps://www.kaznaru.edu.kz/kz/teachers/74 Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті.]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]

Бозшағыл

2026-06-15T22:12:33Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Taxobox
|name = Бозшағыл
|image =Starr_050729-3186_Bothriochloa_barbinodis.jpg
|image_caption = ''[[Bothriochloa barbinodis]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|unranked_divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|unranked_classis = [[Дара жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Commelinids]]
|ordo = [[Poales]]
|familia = [[Астық тұқымдасы|Poaceae]]
|subfamilia = [[Panicoideae]]
|tribus = [[Andropogoneae]]
|genus = '''''Bothriochloa'''''
|genus_authority = [[Otto Kuntze|Kuntze]]
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 35 түрі белгілі
}}
'''Бозшағыл''' ({{lang-la|Bothriochloa}}) – [[Астық тұқымдасы|астық]] тұқымдасына жататын жататын көп жылдық шөптесін [[өсімдіктер]]. Солтүстік және Оңтүстік жарты шардың [[Тропиктік белдеу|тропиктік]], [[Субтропиктік белдеу|субтропиктік]], кейде [[Қоңыржай белдеу|қоңыржай]] аймақтарында өсетін 25-ке жуық түрі белгілі. Бұлар – [[неоген]] кезеңінде тропиктік [[саванналар]]да дамып, осы заманға келіп жеткен [[реликт]] өсімдіктер. Оның ішінде ең жиі кездесетін түрі – [[қантияр бозшағыл]] (B. іschaеmum). Оны [[халық]] арасында тарла, қызылот деп те атайды. Қазақстанда таудың құрғақ беткейлерінде, дөңес төбелерде, тегіс далаларда, көбіне қуаң жерлерде өседі. Биіктігі 30 – 80 см. Тамыр сабағы қысқа. Сабағы жіңішке, жалаңаш, жапырағы таспа тәрізді. [[Гүлшоғыр]]ы күлте жапырақшаларының ұшында саусақтана топталған. Маусымда гүлдеп, шілде айында жемістенеді. Тұқымымен де, вегетативті (өсімді) жолмен де көбейеді. [[Жеміс]]і – [[дәнек]]. Бозшағыл – бағалы [[мал]] азықтық өсімдік. Гүлденген кезінде оның құрамында 11,3% протеин, 2,2% май, 35,0% клетчатка болады. Өнімд. 6 – 10 ц/га. Бозшағылды шөбі азайып, тақырланған қуаң жерлерді көгалдандырып, [[жайылым]] сапасын арттыру үшін де егеді.<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”</ref>

==Сілтеме==
*[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8738,8841 Jepson Manual Treatment]
*[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=BOTHR USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240618091705/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=BOTHR |date=2024-06-18 }}

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Астық тұқымдасы]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

Бозоқ

2026-06-15T22:09:01Z

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5

{{Көне қалашық
|Атауы = Бозоқ
|сурет = Entry side to Bozoq archeological area.jpg
|өлшемі =
|Сурет атауы =
|Мәртебесі = Республикалық маңызы бар ескерткіш
|Мемлекет = [[Түрік қағанаты]], [[Қыпшақ одағы]], [[Алтын Орда]], [[Қазақ хандығы]]
|Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Астана]] маңы
|Қалануы = VII ғасыр
|Қалаушы =
|Деректерде атала бастады =
|Басқаша атаулары =
|Халық саны =
|Қиралды =
|Қиралу себебі =
|Орналасуы =
|lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 08 |lat_sec = 42
|lon_dir = E |lon_deg = 71 |lon_min = 16 |lon_sec = 15
|region =
|CoordScale =
|Позициялық карта 1 = Қазақстан
|ПозКарта 1 ені =
|crosses180 =
|Облыс картасы =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Бозоқ''' – көне қалашық, [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Астана]] қаласының оңтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан, Бұзықты өзенінің шығыс жағалауы, [[Есіл]] өзенінің сол алқабы.

== Зерттелу тарихы ==
Бозоқ қалашығы алғаш рет 1816 жылы Сібірден Солтүстік және Орталық Қазақстанға бағытталған экспедиция жүргізген патша армиясының офицері, тау инженері Иван Шангиннің жолсапар жазбаларында аталды. 1928 жылы Ақмола облыстық өлкетану музейінің директоры Леонид Семёнов ескерткішті көруге барғанымен, жергілікті халықтан нақты дерек ала алмағанын жазады.

2019 жылы Бозоқ қалашығы Қазақстан Республикасының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді.

== Игерілу кезеңдері ==

=== Ерте ортағасырлық кезең ===
VII ғасырдан бастап Бозоқ аумағы түркі тайпалары тарапынан игеріле бастады. Бұл кезеңде үш алаңнан тұратын бекіністі орталық тұрғызылып, әр алаң 65 × 55 метр көлемінде жобаланған. Орлардың ені 3–5 м, тереңдігі 2–3 м аралығында болған. Қорған қабырғалары қам кесектен тұрғызылып, бүгінгі күнге дейін 1 метрге жуық биіктікте сақталған.

=== Қыпшақ кезеңі ===
X ғасырда Бозоқ қайта игеріліп, қағанға арналған резиденция ретінде дамыды. Қалашықта шикі кірпіштен тұрғын үйлер мен күзет мұнарасы салынды. Шығыс бөлігі егіншілік пен бау-бақшаға арналды. Суару жүйесі табиғи көлдер мен көктемгі тасқын суларды пайдалану арқылы жүргізілген.

Академик Кемел Ақышевтің пікірінше, Бозоқ — қыпшақ қағанының әскери-әкімшілік резиденциясы болған. Қалашық Ұлы Жібек жолының маңызды торабында орналасып, Қытай мен Еуропаны, Сібір мен Қазақстанның оңтүстік қалаларын (Тараз, Сауран, Сығанақ, Талхир) байланыстырып тұрған.

=== Алтын Орда кезеңі ===
XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан кейін қалашық біраз уақыт бос қалды. Кейінірек Жошы Ұлысы (XIII–XIV ғғ.) кезеңінде Бозоқ қайта жанданып, діни-мемориалдық орталыққа айналды. Бұл жерде Нұра–Есіл аймағы ақсүйектеріне арналған бес кесене, екі кірпіш күйдіру пеші және басқа да культтік нысандар табылды.

== Әйел-жауынгер ("Інжу") ==
Археологиялық қазба барысында 40 жас шамасындағы жауынгер әйелдің қабірі табылды. Ол ағаш табытқа салынып, сәнді киіммен, жартылай қымбат тастардан жасалған алқа, күміс сырға мен білезіктермен жерленген. Басының тұсында моңғол дәуіріне тән бокка — жібекпен қапталған, інжумен әшекейленген қайың қабығынан жасалған бас киім қойылған. Қабір ішінен темір найза, қанжар, күміс тостаған және қола айна табылды. Бұл заттар оның жоғары әлеуметтік мәртебесін айқындайды.

== Ортағасырлық тұрғын үй үлгілері ==
XIII–XIV ғасырларға жататын жартылай жеркепе үлгісіндегі тұрғын үйлер қалашықтың солтүстік бөлігінен табылды. Үйлер 2–4 бөлмеден (жалпы аумағы 17–20 м²) тұрады және ұзынша дәліздермен жалғасқан. Ішінде ошақтар, П-тәрізді сәкілер, қабырға ойықтары бар. Үйдің төбесі қамыспен жабылып, саз балшықпен сыланған. Қазба барысында керамика, темір бұйымдар, диірмен тастары мен моншақтар табылды.

== Мәдени маңызы ==
Бозоқ қалашығы — VII ғасырдан XVI–XVII ғасырларға дейінгі аралықты қамтитын, көне түркілерден бастап қыпшақтарға дейінгі мәдениеттер тоғысқан маңызды ескерткіш. XIV ғасырдан бастап діни орталыққа айналған. Бозоқ қазіргі таңда Қазақстан далалық археологиясындағы ең жақсы зерттелген ортағасырлық ескерткіш болып саналады.

Оның материалдары этногенез, әлеуметтік құрылым, шаруашылық пен материалдық мәдениет тарихын зерттеуге маңызды база болып табылады. Мавзолейлер мен культтік нысандар ислам дінінің Сарыарқа даласына таралу үдерістерін зерделеуге мүмкіндік береді.

== «Бозоқ» музей-қорығы ==
«Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы 2019 жылы құрылды. Ол Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты мекеме болып табылады және Бозоқтағы археологиялық, этнографиялық және сәулеттік ескерткіштерді сақтау, зерттеу және кең жұртшылыққа таныту істерімен айналысады.

Музей қызметінің негізгі бағыттарына мыналар жатады:

* археологиялық зерттеулер мен қазба жұмыстары;
* этнографиялық құжаттандыру;
* көрмелер мен экспозициялар ұйымдастыру;
* ғылыми еңбектер жариялау;
* семинарлар, дөңгелек үстелдер және халықаралық конференциялар өткізу.

Музей педагогикасына және цифрландыру, тарихи реконструкция және халықаралық ынтымақтастық арқылы дала өркениеті мұрасын танымал етуге ерекше көңіл бөлінеді. 2019 жылы музей мен Түркияның Ынтымақтастық және үйлестіру агенттігі (TİKA) арасында инфрақұрылым мен ғылыми жобаларды дамытуға бағытталған меморандумға қол қойылды.

Археологиялық қазбалар негізінде ашық аспан астындағы ұлттық парк құрылуда. Онда ескерткіштердің реконструкциясы арқылы тарихи-мәдени мұра нысандары Энеолит дәуірінен бастап Жаңа заманды қоса қамтитын кеңістікте қайта жанданады.

Бүгінде «Бозоқ» — елорда мәдени және ғылыми өміріне енген, Ұлы даланың тарихи мұрасын танытатын ғылыми-ағартушылық орталық болып табылады.

== Тарихи деректер ==
Шамамен VIII ғасырда өмір сүрген, жергілікті билеушінің ордасы саналған. Бозоқтың гүлденген кезі жергілікті түркілердің арасында қыпшақтардың беделі артқан X — XI ғасырға сәйкес келеді. XI ғасырдың басында бүкіл қазақ даласы қыпшақ мемлекеті болып аталды. Қаланың орналасқан жері туралы алғашқы ақпарат патша армиясының офицері, геодезист [[Шангин Иван Петрович|И. Шангин]]нің [[1816 жыл|1816]] жылмен белгіленген жазбаларында кездеседі. 
Бозоқтың аумағы 30 га жерді алып жатыр. Астана қаласының оңтүстік-батыс шетінде Бұзықты көлінің шығыс жағалауында орналасқан. Қалашық [[Нұра]] өзенінің Есіл өзеніне өте жақын ағып келетін тұсында орналасқан. Осы тұста олардың арасын 40 км жер бөліп жатыр. Бұл жер шаруашылық мақсаттарға, әскери-стратегиялық дайындық өткізуге, керуен жолдарын бақылауға алуға өте қолайлы болған.

Бұл ортағасырлық қалашық X — XI ғасырлардағы ескерткіші — аумақтың әкімшілік және сауда орталығы, сонымен қатар [[Ұлы Жібек жолы]] бойындағы қыпшақ билеушілерінің әскери ордасы болған. Сонымен қатар діни-ғибадаттық шаралар өткізетін және адам аз тұратын маң далада жолаушылар мен сауда керуендеріне географиялық бағдар беретін орталық саналған. XIII — XV ғасырларда қалашық орны қасиетті, киелі саналып, ақсүйектерді жерлейтін орынға айналды. Бозоқ адамдардың рухани өмірінде де ерекше маңызға ие бола бастады. Мұсылмандар арасында киелі орын саналып, бұл жерде құлшылық етіп, әруақтарды еске алып, ас берілетін болды, ұлттық ойындар ойналып, жарыстар өткізіліп тұрды. Сонымен қатар жолаушылар мен керуендердің дем алып, түнейтін орнына айналды. Бозоқ солтүстіктен оңтүстікке қарай Есіл-Нұра-[[Қорғалжын (көл)|Қорғалжын]]-[[Сарысу (өзен)|Сарысу]]-[[Сырдария]] бағытындағы, шығыстан батысқа қарай [[Моңғолия]]-[[Алтай]]-[[Хазария]]-[[Болгария]]-[[Русь]] бағытындағы керуен жолдардың түйіскен жерінде орналасқан. Қалашықтың ғарыштан фототүсірілімі жасалған. 
Қалашықты [[1998 жыл|1998]] жылы [[Кемел Ақышұлы Ақышев|К. Ақышев]] анықтаған және одан кейінгі археологиялық жұмыстар сол кісінің басқаруымен жүргізілген.

== Қалашық сипаты ==
Қала 3 бөліктен тұрады. Орталық бөлігі домалақтана келген төртбұрышты кварталдан тұрады. Кварталдың биіктеу келген орталық бөлігінде минареттің қалдығы мен 3 — 4 мазар орны сақталған. Олардың барлығы күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия университеті]]нің Бүкіләлем тарихың және археологиясы кафедрасының оқытушылары — археологтардың жүргізген зерттеулерінің нәтижесінде кірпішті сол жерде күйдірген, батпақты да сол жерде дайындаған. Су жақын жердегі көлдердің бірінен алынып, арнайы құрылғылардың көмегімен беріліп отырған. Қалашықтың шет жағынан жер суландыратын құралдар табылған, соған қарағанда тұрғындары егіншілікпен айналысқаны байқалады. Түсімі жақсы жерлер мен суармалы егіншілік Бозоқ қалашығының тұрғындарына нан өнімін алуға мүмкіндік берген. Оны өз қажеттеріне пайдаланған және алыс жерлердегі тұрғындар мен керуендерге сатып сауда жасаған. Мемлекет басшысы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н. Назарбаев]] өз еңбектерінде: «...ортағасырлық Бозоқ қаласын Ақмоланың түпкі атасы деп санауға болады, ал оның соңғы мұрагері қазіргі [[Қазақстан]]ның астанасы — Астана қаласы», — деп жазған.

«Бозоқ» топонимінің шығуы туралы көптеген нұсқалар бар. Солардың біреуіне сәйкес, «Бозоқ» - бұл түркі-оғыздық термин, «бұзатын», «өтетін оқ» немесе «боз оқ» - «ақ оқ» деген мағынаға ие. «Боз» сөзінің өзі бірнеше ауыспалы мағына береді: тың жер, жыртылмаған жер, бетеге. Қалашық Қазақстанның далаларында отырықшы тайпалардың болғанына ғана дәлел емес, сонымен қатар қазіргі мемлекеттің елордасы - Астананың тарихы тереңде жатқанының да дәлелі. Қазіргі уақытта Бозоқ қалашығы «Археологиялық және сәулет ескерткіштері» категориясы бойынша Қазақстанның киелі
жерлер картасына енген.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

<gallery>
Ancient Kazakh city Bozoq.jpg|
Archeological area of Bozoq.jpg|
Bozoq area and Buzukty lake.jpg|
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
''Хабдулина М. К., Гаврилов Д. А.'' Бозок — средневековое городище на реке Ишим (Центральный Казахстан). — Алматы: Институт археологии имени А. Х. Маргулана, 2023. — Т. XX. — 360 с. — (Материалы и исследования по археологии Казахстана). — 300 экз. — <nowiki>ISBN 978-601-7106-82-9</nowiki><ref>https://archeo.kz/ru/library/materialy-i-issledovaniya-po-arh-kz/bozok-srednevekovoe-gorodishe-na-reke-ishim-centra/read/</ref>

== Сілтемелер ==
* [https://bozok.kz/kz/ «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220819103920/https://bozok.kz/kz/ |date=2022-08-19 }}
* [https://egemen.kz/article/177347-astananynh-tupki-atasy-%E2%80%93-bozoq Астананың түпкі атасы – Бозоқ] — «[[Егемен Қазақстан]]», 6.11.2018.

{{Қазақстанның көне қалалары}}
{{Астана ескерткіштері}}
[[Санат:Астана қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Астана ескерткіштері]]