https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=IArhunI 2026-04-18T13:30:48Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5 2014-11-08T06:32:29Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>'''Кереге'''–[[киіз үй]] сүйегінің қабырғалық бөлігі, талдан, жіңішке қайыңнан жасалады. <br /> ==Түрлері==<br /> Кереге көздерінің көлеміне қарай: <br /> # тор көзді (кішкене) кереге - көзі үлкен, арасында бір желі көктелмей азат қалдырылатын, жазуға ыңғайлы, 11-15 көкті, 75-90 басты кереге. &lt;ref&gt;http://www.lugat.kz/ &lt;/ref&gt;<br /> # жел көзді (үлкен) кереге - көзі тар, жұдырық симайтындай, көз арасында азат қалдырмайтын, көп жазылмайтын 11-12 көкті, 95-120 басты кереге. &lt;ref&gt;http://www.lugat.kz/ &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Жасау технологиясы==<br /> Тор көзді керегеде уық байлайтын 20 бас, жел көзді керегеде 17 бас болады. Кереге жасайтын жас тал мен қайыңның қабығын аршып, көлеңкеде кептіргеннен кейін қозға көміп жұмсартады. Сонан соң тезге салып түзетіп, жонады. Дайын болған кереге ағаштарын қайтадан тезге салып мүсіндейді. Бұдан соң оларды бір-бірімен қосып, түйенің, өгіздің мойын терісінен дайындалған таспамен көктейді, жосамен бояйды. Ауқатты адамдар керегені әр түсті бояумен сырлатып, басын ішкі жағынан ''сүйекпен, күміспен'' әшекейлеткен.Жиюлы керегенің биікт. 2 м-дей, ені 75 см-дей болады. Ал жазған уақытта биіктігі сәл төмендеп, ені 2 – 2,5 м-ге дейін созылады. Кереге өзара [[таңғыш]]пен байластырылады. <br /> <br /> Кереге санына қарай киіз үй 4, 6, 8, 12 қанат етіп тұрғызылады. Хан ордасының кереге саны 30-ға дейін жеткен.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Сөз морфологиясы==<br /> Кереге. [[Қазақ тілі]]нде бұл сөздің мағынасы — [[киіз үй]]дің ағаштан жасалған қабырғасы екені белгілі. «...Біз-<br /> ге жаңа уық, кереге керек» (Дала қырандары). Сөздің<br /> алғашқы мағынасы — «тор» екендігін сарыкөл тілінің<br /> дерегінен білеміз. Онда керган — тор (решетка)<br /> (Т. Пах.,-pyc. сл., 1971, 88). Бұл тілде осы сөзден пайда<br /> болды дерліктей, киіз үй мағынасында қолданылатын<br /> «хирги» тұлғасын да ұшыратамыз (сол сөздік, 204).<br /> Кейде бір зат атауы екінші нәрсеге ауысып отыратын<br /> жағдай тіл заңдылығында жиі ұшырасатынын жоғарыда жазылған жолдардан кездестірдіңіздер, сондай-ақ<br /> ілгеріде де сөз болмақ. Осыны дәлелдейтін тағы бір дерек киіз үйдің негізгі жабдығының бірі—тор көз, моңғол, қалмақ тілдерінде киіз үй атауына айналған. Айырмашылық тек соңғы екі-үш дыбыстың түсіріліп «гэр» не<br /> «гер» тұлғаларында көрінуі (Мон.-қаз. сөздік, 1954-, 69;<br /> Рус.-кал. сл., 1964, 794). Ал қазақ тілінде -еге [[Жұрнақ|жұрнағын]]<br /> сақтай отырып, киіз үй жабдығының бірі болып қала<br /> берген.&lt;ref&gt;Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> == Тағы қараңыз ==<br /> [[Азатбас]]<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Лингвистика]]<br /> [[Санат:Қазақ тілі]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%B0%D0%B9_(%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9) 2014-10-29T12:58:23Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: '''Ұранқай''' – уық тәрiздi ағаштардың басын түйiстiре байлап киiз жаба салатын уақытша баспана.&lt;ref...</p> <hr /> <div><br /> '''Ұранқай''' – уық тәрiздi ағаштардың басын түйiстiре байлап киiз жаба салатын уақытша баспана.&lt;ref&gt;Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ мәдениеті]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%AF%D0%B9 2014-10-29T08:41:10Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: Қара үй — Бай ауылдың шаруашылық үшін пайдаланатын үйлері де көбіне қоңыр жүннен басылған киі...</p> <hr /> <div>Қара үй — Бай ауылдың шаруашылық үшін пайдаланатын үйлері де көбіне қоңыр жүннен басылған киізбен жабылып, әлгі аттарға ие болады.&lt;ref&gt;Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ мәдениеті]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 2014-10-29T07:56:47Z

<p>IArhunI: «Киіз үй» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Бітпес''' - [[ою-өрнек|ою-өрнектің]] ерекше түрі, әрі үздіксіз жалғаса беретін осындай ою-өрнектер салынған немесе кестеленген [[киіз]], яғни түскиіз түрі. Киізге аталмыш ою-өрнекті бұлдап ойып жасап алып, бастырып, әдіптеп тігеді. Мұны түскиіз деп атайды. Сондай-ақ арнайы дайындалғап бұлды бітпес ою-өрнегімен кестелеуді [[түскесте]] дейді.<br /> <br /> ҚР MOM қорында сақтаулы [[Павлодар облысы|Павлодар облысының]] [[Баянауыл ауданы|Баянауыл өңірінде]] жасалған бітпес түскиіз сақтаулы. Оныц ұзындығы 4 м 50 см, ені 1 м 65 см. Ақ, қоңыр түсті талдырма киіздің табағы тұтастай коңыр түсті мақта-матамен шаршыларға бөлініп, ішіне біртекті тұлға мүйіз, көгеріс өрнектері бастырылған. Табағы мен қасы айналдыра сұр түсті мақта матамен жиектелген. Көмкермесіне тармақты мүйіз оюы қиылған мата сырылған. Қасының жоғары жағында қара түсті мақта матадан бау тағылған. Мұндай түскиіз бен түскестенің ерекше көлемді және бай әшекейленген түрлерін әдетте ауқатты отбасылар ұстанған.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:Тұрмыстық заттар]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80_(%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD) 2014-10-29T07:03:17Z

<p>IArhunI: «Киіз үй» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>Басар - қатты жел тұрған кезде [[киіз үй|киіз үйдің]] үстінен бастырылып салынатын арқан түрі. Ұзын арқанның тұйығын киіз үйдің керегесінің оң немесе сол жақ босағасынан ішке қарай өткізіп алады да, ұшын үйдің артына қарай асырып, іргеде қағылған [[қазық|қазықтарға]] байланады. Қазыққа байланған тұсына салма деп аталатын үлкен қапқа салынған ауыр затты (тасты) бастырып қояды. Соған байланысты кей жерлерде оны салма арқан деп те атайды. Жел көп тұратын өңірлердегі ауылдар, әсіресе күзге қарай жел күшейетін уақытында басар арқанын тартып, салма салып қояды.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_(%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0) 2014-10-29T07:01:09Z

<p>IArhunI: «Киіз үй» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Бақалақ''' - [[шаңырақ|шаңырақтың]] күлдіреуішін қозғалтпай ұстап тұратын көлденең орнатылған ағаш қалақшаның атауы. Бақалақтың басқа атауы - [[бөген]].&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Тұрмыс]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 2014-10-29T06:59:51Z

<p>IArhunI: «Киіз үй» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Сурет:Toggle Iron.jpg|thumb|100px| ''Балдақ''.]]<br /> <br /> '''Балдақ''': <br /> *1) [[қылыш]]тың, [[семсер]]дің, т.б. сабы мен болаты түйіскен жерінде қолды тіреп тұруға арналған бөлігі. [[Қару]]дың маңызды бөлігі болғандықтан Балдақты [[алтын]]дап, [[күміс]]теп, [[асыл]] тастармен [[әшекей]]леген. Қарудың қолданылуына және қолға ұстауға ыңғайлылығына байланысты Балдақтардың көптеген түрлері шығарылған. Кейде Балдақ сөзі қарудың атауы ретінде де қолданылады. [[Ақ]] '''балдақ''' ([[көк]] '''балдақ'''), [[алтын]] '''балдақ''', т.б.;&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> *2) [[бүркіт]]пен аңға шыққанда, оның салмағынан қол талмау үшін оң қолдың шынтағын сүйеп отыратын жұмсақ төсеніші бар ашалы тіреу. Балдақ ағаштан немесе таутекенің [[мүйіз]]інен әшекейленіп жасалады. Оның үстіңгі жағы (басы) ашалы болып, төменгі жағы тұтас болады. Ашалы шетіндегі екі тармақтың арасы жалпақ әрі [[жұмсақ]] [[былғары]]дан, [[қайыс]]тан жалғастырылады. Оны Балдақтың төсеніші деп атайды. [[Төсеніш]] ойыстау етіліп бекітіледі де, құсты ұстап отырған білекке [[тіреуіш]] болып, қолдың талмауына жағдай жасайды. Балдақ таяғының екінші (төменгі) шеті бүлдіргілі болады. Ердің [[қамшы]]лар жақтағы алдыңғы қапталындағы шеттікке бекітіледі. [[Ат]] қатты шапқан кезде Балдақ көп қимылдамау үшін Балдақ ағашының орта тұсынан тесік жасалып, оған қайыстан бау өткізеді де, ердің алдыңғы қасының маңдайындағы бұжырлы [[шығыршық]]қа мықтап бекітеді;&lt;ref&gt;Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;. ISBN 9965-822-57-3&lt;/ref&gt; <br /> *3) Аяғы кемтар адамның қос қолтығына тіреуіш етіп, сүйеніп жүретін арнаулы таяғы; <br /> *4) Шымылдықтың [[бау]] өткізетін шығыршығы, ілгегі.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;<br /> *5) Cаусаққа салатын [[әшекей]], [[жүзік]], [[сақина]]. Палеолит дәуірінде сүйектен, неолит дәуірінде тастан, қола дәуірінде металдан жасалған.<br /> [[Сурет:Балдақ.jpg|200px|thumb|left|Балдақ]]<br /> Ежелгі [[Мысыр]]да мөрлі Балдақ кең тараған, оның көзінде оюлап салған сурет не жазу болған, қол қою орнына соны басқан. Мөрлі Балдақ бұдан кейін [[эгей]]ліктерде, [[грек]]терде, [[этрусктер]]де, [[римдіктер]]де пайдаланылған. Мұндай Балдақтың көзше көбінесе тас орнатылған. Ежелгі Римде [[сенатор]]лар мен білікті азаматтар алтын Балдақ, қарапайым халық темір Балдақ салған. Ежелгі [[Русь]]те қала әйелдері [[алтын]], [[күміс]] Балдақ, шаруа әйелдер геометриялық өрнектері бар мыс Балдақ таққан. Бүдан кейінгі дәуірлерде Балдақ көбіне алтыннан, [[күміс]]тен жасалып көзше кейде асыл тас салынған. Қазақ дәстүрінде алтын, күміс Балдақтарды қыз-келіншек, бозбала, сал-серілер салған. Балдақты ертеде мөр, қолтаңба орнына қолданған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> ==Сілтемелер==<br /> * [http://japancar.pp.ru/info/098.shtml Как правильно выбрать автомобильное масло]<br /> <br /> [[Санат:Білім]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%83 2014-10-29T06:57:17Z

<p>IArhunI: «Киіз үй» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>1.'''Аяқбау''' - [[уық|уықтың]] керегеге бекітіп байлайтын жіптің немесе [[әшекей|әшекейленген]] жіңіке таспаның атауы. Сондай-ақ аяқбау көшкен кезде уықтың «аяқтарын» бірі біріне қосып, буып байлау үшін де қолданылады. Үйдегі уыққа байланған аяқбауға адамның басы тимеу керек. Әйтпесе адамның жолы кесіледі, жамандыққа ұшырайды-мыс.<br /> <br /> 2.'''Аяқбау''' - аушы құстардың аяғына байланатын [[былғары]], [[қыжым]] немесе [[тері|теріден]] өріліп жасалған «жіп». Мұндай жіпті бүркітті қолға үйретуге және ұстап алып жүруге және тұғырға отырғызғанда байлап қоюға колданады.<br /> <br /> 3.'''Аяқбау''' - балық аулайтын аудың (жылымның) әрбір стек тасын жеке-жеке байлайтын бау.<br /> <br /> 4.'''Аяқбау''' - қайықтың діңгегін төменгі жағынан бекітетін арқан. Аяқбауды мықтап байламаса, діңгек босап кетеді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%8F%D2%9B%D2%9B%D2%B1%D1%80 2014-10-29T06:56:38Z

<p>IArhunI: «Киіз үй» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Аяққұр''' - [[киіз үй|киіз үйдің]] құрылымдық бөліктерін ұстап тұратын [[сүйемел]] таңғыш бау. Екінші жағынан аяққұр үйдің ішкі [[интерьер|интерьеріне]] сән береді, [[эстетика|эстетикалық]] қызмет атқарады. Жіңішке, әрі жұқа етіп жасалған құрдың ерекше сәнді түрі [[уық|уықтың]] иілген тұсынан жоғарылау, яғни уықтың аяғына қарай тағылатындықтан оны ерекшелеп Аяққұр деп те атаған.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB 2014-10-29T06:43:20Z

<p>IArhunI: «Киіз үй» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Асадал''' - тамақ және ыдыс-аяқ<br /> сақтайтын үй жиһазы, [[кебеже|кебеженің]]<br /> түрі. &quot;Ас&quot; және &quot;адал&quot; деген сөздерден құралған. Үстіңгі бөлігі<br /> [[Арыстан баб кесенесі]]<br /> қақпақталып, шебердің немесе мүлікті жасатушының мүмкіндігіне<br /> қарай оның бетіне түрлі [[Нақыштау|нақыштар]]<br /> салып, сүйекпен, қаңылтырмен, әр<br /> түрлі тастармен безендіріледі, әр<br /> түрлі бояумен бояп жиһазға [[эстетика|эстетикалық]]<br /> өң беріледі. Төменде (сұрақтарының ұзын-қысқалығына қарай)<br /> бір-екі бөлік жасалады. Асадалды түркі<br /> халықтарының бәрі пайдаланған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:Жиһаз]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 2014-10-29T06:42:41Z

<p>IArhunI: «Киіз үй» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Астау''' - халқымыздың байырғы уақыттан бастап қолданып келе жатқан ас тұтынатын бұйымы болып табылады. Сонымен астаумен қатар [[астабақ]] та кеңінен қолданыста болған. <br /> <br /> [[Сурет:astau.jpg|thumb|400px|Астау]]<br /> <br /> Астауға тек қана ет салып қана қоймай басқа да майлы дәмді астарды тартуға болады. Астауды жасаудағы әдіс тәсілдерді меңгеру үшін ең алдымен [[Қолөнерші|қолөнершінің]] шеберлігі мен арнайы көркемдік дайындығы болса, бұйым жасауға арналған қажетті жағдайларын ұйымдастыруы қажет. Яғни ең алдымен керекті құрал саймандарды жұмыс орынын сайлағаны дұрыс, қажетті шапқы, қашау, пышақтардың түрлі үлгілерін дайындап, астау жасауға арнайы алынған дайындаманы верстак бетінде нық қозғалмастай етіп орнатып (бекітіп) немесе қойып алып, бірақ жұмысқа кіріскен дұрыс. Бұл жерде ағаш таңдауда ағаштың жапырақ тұқымдас түрлерін қолданған дұрыс. Мысалы [[қайың]], [[терек]], [[үйеңкі]] т.б. Себебі бұл ағаштар кесуге жұмсақ келеді. Жұмыс бастамас бұрын пышақтардың жүздерін қайрап, күтім жасау қаже. Ең бастысы пышақпен жұмыс істеу барысында өте мұқияттылық және абайлық таныту керек. Себебі, қауіпсіздік ережесі сақталмаса нәтижесінде ауыр жарақат алуыңыз әбден мүмкін. Әр пышақтың өзінің орынды қолданылуы және кесудегі арнайы әдіс тәсілдерін біліп, меңгеру қажет. Жалпы бұйымның сырт көрінісі, кескіні, өлшемі тұтынушының қалауына байланысты. Дегенмен заттың өзіндік қолданылуындағы талап етілетін сапалық, эргономикалық, көркемдік үйлесімдігінің сақталуы қажет. Астауды көркемдеуде ұлттық өрнектердің кез келгенін қолдануға келмейді. Негізі бабаларымыз ыдыс аяқтарды өсімдік тектес өрнектермен өрнектеген. Бірақ ағаш бұйымдарын көркемдеуде жануар текті ұлттық ою өрнектерді де қолдану өте ұтымды, әсерлі нәтиже береді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:Қазақ дәстүрлері]]<br /> [[Санат:Қазақ ас бұйымдары]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 2014-10-29T06:41:42Z

<p>IArhunI: «Қазақ үй» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Адалбақан''' — [[киім]] және тағы басқа үй мүліктерін ілуге арналған [[жабдық]]. Адалбақан көбінесе бұтағы көп [[балапан]] [[қайың]] мен [[шырша]]дан (самырсыннан) жасалады. Жас ағашты кесіп алып қабығын аршығаннан кейін, оның бұтақтарын түп жағынан бір сүйемдей қалдырып, ұшын кесіп тастайды, [[бұтақ]] түбірлерін бақанның жоғарғы ұшының бағытымен майыстырып иеді де, ұштарын қайыспен не мықты жіппен бақанның діңіне таңып, көлеңкеде кептіреді. Иілген бұтақтар жазылып кетпейтіндей болып әбден кеуіп қалыптасқан кезде таңғышты шешіп алып, оның ұштарын үшкірлеп жонып ілгек жасайды. Кейде адалбақанды бұтақсыз ағашқа басқа ағаштың бұтағын не болмаса [[Бөкен|бөкеннің]] мүйізін бекіту арқылы да жасайды. Адалбақан сәнді болу үшін шеберлер оның сыртын әр түрлі бояулармен өрнектеп сырлайды, [[бүршік]] бас [[алтын]], [[күміс]] шегелермен нақыштайды.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{Stub:Қазақ мәдениеті}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:Қазақ үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BA 2014-10-29T06:37:04Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>'''Ағаш төсек''' - жатып тынығуға арналған жайлы [[жиһаз]]. [[Ел]] арасында &quot;төсек ағаш&quot;, &quot; төсағаш&quot;, &quot;кереует&quot;, ал кейбір көркемдік ерекшеліктеріне қарай &quot;сырлытөсек&quot;, &quot;күмістелген төсек&quot;, &quot;сүйектелген төсек&quot;, &quot;оюлы төсек&quot; деп аталады. Бетіне салынған [[ою-өрнек]] әр түрлі болғанымен, бәрінің сыртқы пішіні ұқсас. Қайқылау келген екі басы жатуға ыңғайлы жалпақ арқалығымен бірге бөлек дайындалып, төрт аяғы [[сүйек]], [[күміс]], әр түрлі тастар, [[көксауыр былғары]], қызғылт, күрең, сары, жасыл, қоңыр бояулармен өте әсем көркемделетін екі бетімен тұтасады. [[Қақ]] ағаштың түзу тақтайларынан құрастырылады. Ағаш төсек пішіні ұсталардың шеберлігіне, көркемдік талғамына, қолданылатын [[құрама]] материалдарына қарай, әрі [[Қазақстан]] аймақтарындағы ағаш шабу өнерінің жергілікті дәстүрлеріне сай түрліше жасалуы мүмкін. Ағаш төсек кейде cәндеп [[көрпе]]-төсек те жиналады.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0 2014-10-29T06:33:06Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>'''Ақ жайма''' - ақшыл [[мата|матадан]] жасалған көрпе-жастық тысының жалпы атауы. Әдетте, ол жұқалау ақшыл [[шыт|шыттан]] тігіледі де, жамылатын бас жақ тусына кестелеп, өрнек салып кояды. Ақ жайма ұйықтайтын төсеніш [[көрпе|көрпенін]] бетіне сөгіліп алуға қолайлы етіп, көктеп тігіледі.&lt;ref&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_(%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B) 2014-10-29T06:20:11Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>'''Ақ Орда''' тіркесі мынадай мағыналармен сәйкес келуі мүмкін:<br /> <br /> * [[Ақ Орда]] - орта ғасырлардағы [[Қазақстан]] жеріндегі ұлыс және мемлекет.<br /> * [[Ақ Орда резиденциясы]] - Қазақстан Президентінің резиденциясы<br /> * [[Ақ Орда (қозғалыс)]] <br /> * [[Ақ Орда]] - ақ киіз үй. <br /> <br /> * Ақ орда - хан-сұлтандар келушілерді қабылдайтын, кеңес, мәслихат өткізетін он екі қанатты (немесе одан да көп) еңселі, салтанатты ақ үй; хан-сұлтанның отбасы тұратын үй - ақ үй деп аталады.&lt;ref&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0 2014-10-29T05:48:04Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>'''Абдыра''' (''Әбдіре'')— [[үй бұйымы|үй бұйымдары]] мен ұсақ бағалы заттарды сақтайтын, көлемі үлкендеу, үстіңгі қақпағы, бүйірлерінде бірнеше суырмалары (қобдишалары) бар үй жиһазы. Құрылымында бірнеше өзіндік ерекшеліктері бар: сыйымдылығы үлкен абдыра горизонталды түрде қақ ортасынан тақтайшамен екі бөлікке бөлінеді. Оның үстіңгі үлкен бөлігі жалпақ қақпақпен жабылып, ортасында құлып (ілмелі) салатын бастырма және [[құлып]] салатын тайпақ орнатылады. Ол тетікті [[айдаршық]] немесе [[кекіл]] деп атайды. Ал астыңғы бөлігіне бірнеше қорапша тәрізді суырмалы қобдишалар салынады. Кейде, оған ойып салған (жасырын) құлып орнатылады. Мұндай суырмалы қобдишалар бет жағына (алдына) және екі жақ бүйіріне (жанына) де орнатылады.<br /> <br /> Абдыра [[кебеже|кебеженің]] үлкен түріне жатады. Абдыраның төрт аяғы - оның [[сұлба|сұлбасының]] ерекшелігі. Олардың арасы қалыңдығы бір елідей сүргіленген тақтайдан қиюластырылып мүйізден, ағаштың шайырынан жасалған желіммен жымдастырып, желімделеді. Абдыраның бетімен екі бүйірін оймыштап, түрлі өрнек, бедер салып әшекейлейді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]<br /> [[Санат:жиһаз]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B6%D0%B0 2014-10-29T05:45:16Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>'''Абажа''' - [[ағаш]] тақтайшалардан құралып, былғарымен, [[киіз|киізбен]] қапталған, беті жұқа қаңылтырмен әшекейленіп жасалған, ұзындығы бір құлаштай, биіктігі жарты құлаштай көлемді [[үй жиһазы]]. Сандықтың үлкен түрі - Абажаның сүйегі ауыр, асты тегіс, екі жақтауында қос құлақшасы болады. Жүкаяқтың үстіне қойылады. Ол - көлемі үлкен ғұрыптық бұйымдарды сақтауға арналған бірден-бір бұйым (иман киіз, өлікті жууға арналған құман, ақырет кебін және өлімді атцаруга қатысты деген сияқты). Сондай-ақ, онда асыл бұлдан (матадан), қымбат теріден жасалған «бір киер» және қыстық киімдер мен жібек кілем-кілше сияқты тұрмыстық бұйымдар да сақталады. Абдырадан айырмашылығы абажаның көлемі үлкендеу. Және қақпағы құрсауланған, жақтаулары биіктеу, үстіңгі беті абдыраныкіндей тегіс емес, дөңес келеді. Көлемінің үлкендігіне байланысты бір бүйірінде ұстайтын тұтқасы қос-қостан салынады.<br /> <br /> [[Қазақстан Республикасы|Қазақстан Республикасының]] Мемлекеттік [[Орталық музей]] қорында абажаның ұзындығы 132 см, ені 61,5 см, биіктігі 52 см (тағы бір кішілеу нұсқасының өлшемі 97х45х37 см келген), артқы жағы мен түбінен басқа бөлігі тұтастай қаңылтырмен қапталған нұсқасы сақтаулы. Оның қақпағының беті көгеріс өрнекпен әшекейленген. Ал, екі жағыңда темірден соғылған сопақша қүлақша орнатылған.<br /> <br /> Абажаның дәстүрлі дүниетаным мен тіршілік циклінде атқарылатын ғүрыптар және жосын-жоралғы, ырым- тыйымдар жүйесінде өзіндік орны бар. Ә.Диваевтың жинаған деректері бойынша, абажаның түнде ашпайды. Тек өлім-жітім болғанда немесе ерекше жағдайда ғана «абажаның іиііне жылан кірді» деген магиялық мәндегі сөзді айтқан соң ғана ашады. Көшпелі ортада қастерлі саналған абажа, сандық сияқты жиһаздарға қатысты белгіленген нормалары туралы Ә.Диваевтың [[Перовск |Перовск уезінің]] қазағы [[Шахмұратов|М.Шахмұратовтан]] жазып алуы бойынша, қазақтар сандықты түңде ашпайтын себебін «әулеттен біреу өледі» деген қауіппен түсіндіреді. Ә.Диваевтың айтуынша түнде сандык аиіуга мәжбүрлейтін үш түрлі жағдайда, біріншіден, сандықта сақталған бір зат қажет болғанда, екіншіден, көш-қонға байланысты, үшіншіден, жерлеу рәсіміне қатысты ашылуы мүмкін.<br /> Осы үй жиһазының үлкен, көлемді болуы қазақ тіліңде «далиған, зор» деген мағынаны білдіретін абажадай деген жиі қолданылатын теңеуге негіз болды.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> '''Абажа''' – кебеженiң үлкендеу түрi; аюға құратын үлкен шарбақ; қақпан; киіз үйдің шаңғырағы; бір жағы түпсіз су таситын күбі.&lt;ref&gt;Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> {{wikify}}<br /> {{Stub:Қазақ мәдениеті}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%AE%D0%B7%D1%96%D0%BA 2014-10-29T05:19:42Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>[[File:Barbed Wire, SC, Victoria, 15.9.2007.jpg|thumb|Сымның үзіктері]]<br /> '''Үзік''' — бірнеше мағынадан тұратын сөз. &lt;br /&gt;<br /> # [[киіз үй]] жабдығы. Ол [[туырлық]]тан жоғары [[уық]]тың өне бойын жауып тұратын алты баулы киіз. Оның жоғарғы шетін ''үзік қасы'', төменгі іргесін ''үзік жабдығы ([[дөдеге]]сі)'' дейді.<br /> Киiз үй сүйегiн киiзбен жабу әдістері:<br /> '''Үзік''' - киіз үй сүйегінің шаңырақ қарынан бастап уық бойын тұтас жабады. Уықтың иінін жабатын тұсы киіз үй сүйегіне сәйкес пішіледі.&lt;ref&gt;Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;<br /> <br /> # [[жіп]], [[арқан]], [[сым]] секілді заттардың үзілген бөлігі.<br /> &lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 9 том&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2014-02-17T08:19:38Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>[[File:Regular divisibility lattice.svg|thumb|100px|Орналастыру]]<br /> == Орналастыру == <br /> – кез келген ''A={a1, a2, … am} [[жиынынан]] ā=(aі1, aі2, …, aіn)'' элементтерін бөліп алып, белгілі бір ретпен тізбектеу. Егер '''ā-ның''' барлық [[мүшелері]] әр түрлі болса, онда ā-ны қайталауы жоқ '''Орналастыру''' деп атайды. '''m-нен''' бастап '''n''' [[элементін]] қоса есептеген кезде қайталауы бар Орналастыру да барлық мүмкін болатын сандар mn-не, ал қайталауы жоқ Орналастыруда ''(m)n=m(m1)…(m-n+1)-ге тең. (m)n=0, егер n&gt;m, өйткені n&gt;m'' болғанда '''m''' элементтен '''n''' элементті бөліп алу мүмкін емес. <br /> &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt; Қазақ энциклопедиясы VII-том;&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Орналастыру == <br /> – берілген жиын элементтерінің әр түрлі шекті тізбегі; n элементтен құралған берілген [[жиын]]ның k [[элемент]]тен алынған әр түрлі орналастырылу саны &lt;math&gt;~A_{ k}^{n}=(n)_{k}= \frac{n!}{(n-k)!}&lt;/math&gt; <br /> <br /> ===== Қайталанбалы орналастыру =====<br /> — арасында бірдей элементтері болатын берілген жиын элементтерінің шектеулі тізбегі; берілген n элементті жиыннан k элементтен алынған әр түрлі қайталанбалы орналастырылу саны &lt;math&gt;~n^k &lt;/math&gt; элементтен алынған әр түрлі қайталанбалы орналастырылу саны &lt;math&gt;~n^k&lt;/math&gt; дәрежесі тең.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == Пайдаланған әдебиет==<br /> &lt;references/&gt; <br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:математика]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BD 2014-01-10T11:29:00Z

<p>IArhunI: «Сандар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>#АЙДАУ [[Сан#Оң сан ]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Сандар]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 2014-01-10T08:53:10Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;'''Нөмірлеу''' — берілген жиын мен натурал сандардың ішкі жиыны арасындағы өзара бірмән...&quot;</p> <hr /> <div>'''Нөмірлеу''' — берілген [[жиын]] мен [[натурал сан]]дардың [[ішкі жиын]]ы арасындағы өзара [[бірмәнді]] сәйкестендіру. [[Нәрсе]]лерді [[тізбек]]теп нөмірлеп белгілеу. [[Цифр]]лар арқылы [[сан]]дарды [[өрнектеу]] [[тәсіл]]і.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_(%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0) 2014-01-10T08:43:56Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;'''Негіз''' — # берілген позициялық санау жүйесінде екінші разрядтың бірлігі ретінде өрн...&quot;</p> <hr /> <div>'''Негіз''' —<br /> # берілген [[позиция]]лық [[санау жүйесі]]нде екінші [[разряд]]тың бірлігі ретінде өрнектелетін [[натурал сан]]; [[санау жүйесі]]ндегі әр түрлі [[цифр]]лар [[сан]]ы оның негізіне тең. Мысалы, [[ондық санау жүйесі]]нің негізі &lt;math&gt;~10&lt;/math&gt; болғандықтан бұл [[жүйе]]де &lt;math&gt;~10&lt;/math&gt; цифр: &lt;math&gt;~0,1,2,3,4,5,6,7,8,9&lt;/math&gt; пайдаланылған. [[Екілік санау жүйесі]]нің негізі &lt;math&gt;~2&lt;/math&gt; болғандықтан, онда &lt;math&gt;~0&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;~1&lt;/math&gt; цифрлары қолданылған;<br /> # дәрежеленетін сан; мысалы, &lt;math&gt;~a^{n}&lt;/math&gt; —&lt;math&gt;~ a&lt;/math&gt; санының &lt;math&gt;~n&lt;/math&gt; - дәрежесі, мұндағы &lt;math&gt;~a&lt;/math&gt; - негіз;<br /> # [[көресткіш]]і [[логарифм]]ге тең, [[дәреже]]ленгенде [[логарифм]]дік сан пайда болатын сан. Мысалы, &lt;math&gt;~x=log_{a} N&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;~a^{x}= N&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;~a^{log_{a}N}&lt;/math&gt; ондағы &lt;math&gt;~a&lt;/math&gt; – логарифм негізі&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8C_(%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0) 2014-01-01T15:23:16Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>== МОДУЛЬ ==<br /> МОДУЛЬ (латынша — өлшем) — кез келген [[объект]]інің сан түріндегі сипаттамасы.<br /> === Ауысу модулі ===<br /> <br /> Ауысу модулі — негізгі &lt;math&gt;~a&lt;/math&gt; [[логарифм]]дер жүйесінен негізгі&lt;math&gt;~ b&lt;/math&gt; [[логарифмдер жүйесіне]] [[ауысу]] (көшу) кезінде логарифмдер көбейтілетін &lt;math&gt;~M = \frac{1}{log_{a}b}&lt;/math&gt; саны; [[ондық логарифм]]нен натурал логарифмге ауысу (көшу) кезінде М = &lt;math&gt;~\frac{1}{log e} = 2, 30258...&lt;/math&gt;, ал [[натурал логарифм]]нен ондық логарифмге ауысу кезінде&lt;math&gt;~ M = \frac{1}{ln 10}=0,43429...&lt;/math&gt; болады.<br /> <br /> === Комплекс санның модулі ===<br /> [[Комплекс сан]]ның модулі- &lt;math&gt;~|Z| &lt;/math&gt;белгісімен өрнектелетін және &lt;math&gt;~|Z| = \sqrt{x^2 +y^2} &lt;/math&gt;(мұндағы &lt;math&gt;~x, y&lt;/math&gt; — нақты сандар және &lt;math&gt;~2&lt;/math&gt;-тің жорымал бөлігі, яғни &lt;math&gt;~2 = x + iy&lt;/math&gt; формуласымен анықталатын теріс емес сан (оң сан немесе нөл). Нақты санның модулі — &lt;math&gt;~|a|&lt;/math&gt; белгісімен өрнектелетін, &lt;math&gt;~a &gt; 0&lt;/math&gt;болған жағдайда &lt;math&gt;~a&lt;/math&gt;-ға тең, ал &lt;math&gt;~a &lt; 0&lt;/math&gt; болса, — &lt;math&gt;~a&lt;/math&gt;-ға тең теріс емес сан.<br /> <br /> === Салыстыру модулі ===<br /> Салыстырылатын екі бүтін санның айырымы [[бүтін]]дей бөлінетін сан; &quot;mod&quot; болып белгіленеді; сонда &lt;math&gt;~a = b (mod c) &lt;/math&gt;өрнегі &lt;math&gt;~a - b&lt;/math&gt; айырымы &lt;math&gt;~c&lt;/math&gt;-ға бөлінеді дегенді аңғарады.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> [[Модуль]]<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%82 2014-01-01T14:46:09Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;'''МИНУТ''' (латынша — кішкене, ұсақ) — жазық бұрыштардың &lt;math&gt;~\dfrac {1} {60}&lt;/math&gt; градусқа тең өлшем...&quot;</p> <hr /> <div>'''МИНУТ''' (латынша — кішкене, ұсақ) — [[жазық бұрыш]]тардың &lt;math&gt;~\dfrac {1} {60}&lt;/math&gt; градусқа тең өлшем бірлігі. &quot; &lt;math&gt;~'&lt;/math&gt; &quot; [[таңба]]сымен белгіленеді.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2014-01-01T13:53:25Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;Мәндестілік - бір белгісіз бар немесе n белгісізі бар n теңдеулер жүйесінің екі немесе бірнеше...&quot;</p> <hr /> <div>Мәндестілік - бір белгісіз бар немесе n белгісізі бар n теңдеулер жүйесінің екі немесе бірнеше теңдеулердің ортақ түбірлері жиынының болу қасиеті. Мәндестілікті кейде эквиваленттілік атайды.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_(%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0) 2013-12-31T13:11:04Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;'''Құраушы''' - математикалық объектіні анықтайтын жиынтық элементтерінің (бөліктерін...&quot;</p> <hr /> <div>'''Құраушы''' - [[математика]]лық [[объект]]іні анықтайтын [[жиынтық элемент]]терінің ([[бөлік]]терінің)біреуі (бірі).&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2013-12-30T08:29:22Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;'''Қосындылау''' — # Шектеулі қосылғыштардың қосынды мәнін анықтау. # Дербес жағдайда ан...&quot;</p> <hr /> <div>'''Қосындылау''' — <br /> # [[Шектеулі қосылғыш]]тардың [[қосынды]] [[мән]]ін анықтау.<br /> # Дербес жағдайда [[анықталған интеграл]]ды, [[шектеулі қосынды]]сының шегін анықтау.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B8%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%83 2013-12-30T08:28:13Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>'''Қиылысу''' –<br /> 1) [[жиын]]дарға қолданылатын негізгі [[амал]]дардың бірі. [[Бірнеше]] [[жиын]]ның жиынтығы &lt;math&gt;~A_{\alpha}&lt;/math&gt; ([[шектеул]]і немесе [[шектеусіз]]) болсын дейік. Сонда берілген барлық жиындардағы [[элемент]]тердің [[жиын]]ы (барлық &lt;math&gt;~A_{\alpha}&lt;/math&gt; жиындарына [[ортақ элемент]]тер жиыны) осы жиындардың қиылысуы деп аталады.<br /> <br /> Жиындардың қиылысуы &lt;math&gt;~A = \cap A_x &lt;/math&gt; болып белгіленген.<br /> <br /> [[Сурет:Қиылысу.jpeg|500 px|Қиылысу]] <br /> <br /> 2) [[Геометриялық объект]]ілердің [[ортақ нүкте]]лерінің болуы.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82:%D2%9A%D0%B8%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%83.jpeg 2013-12-30T07:47:07Z

<p>IArhunI: {{Еркін сурет | сипаттамасы = Қиылысу | қайнары = Қазақ энциклопедия | жасалған уақыты = 30.12.2013 | авторы = }} Санат:Геометрия [[Сан...</p> <hr /> <div>{{Еркін сурет<br /> | сипаттамасы = Қиылысу<br /> | қайнары = Қазақ энциклопедия <br /> | жасалған уақыты = 30.12.2013<br /> | авторы = <br /> }}<br /> [[Санат:Геометрия]]<br /> [[Санат:Математика]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_(%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0) 2013-12-28T11:30:08Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;''' ҚОСЫЛЫС '''— комбинаториканың зерттейтін элементтерінің (теру, алмастыру, орналас...&quot;</p> <hr /> <div>''' ҚОСЫЛЫС '''— [[комбинаторика]]ның зерттейтін [[элемент]]терінің ([[теру]], [[алмастыру]], [[орналастыру]]) өзара орналасуын ([[конфигурация]]сын) білдіретін жинақы [[жалпылам]]а атауы.<br /> <br /> * '''Алмастыру'''— [[шектеулі жиын]]ның элементтерін белгілі ретпен орналастыру. Әр түрлі «элементтерден кұралған [[алмастыру]] саны &lt;math&gt;~P_{n}=n!&lt;/math&gt; (&quot;эн факториалға&quot; тең деп оқылады).<br /> * '''Орналастыру'''— берілген жиынның әр түрлі элементгершің шектеулі тізбегі; &lt;math&gt;~n&lt;/math&gt; элементтен құралған берілген жиынның &lt;math&gt;~k &lt;/math&gt;элементінен құралған жиын —&lt;math&gt;~A_{n}^{k}&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;~(n)_{k}&lt;/math&gt; белгісімен белгіленген және оның саны &lt;math&gt;~n!(n - k)!&lt;/math&gt;-ға тең.<br /> * '''Теру'''— &lt;math&gt;~n&lt;/math&gt; элементтен құралған жиынның &lt;math&gt;~k&lt;/math&gt; элементтен алынған ішкі жиыны; &lt;math&gt;~n &lt;/math&gt;элементтен &lt;math&gt;~k&lt;/math&gt;-дан алынған &lt;math&gt;~C_{n}^{k}&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;~(\frac{k}{n})&lt;/math&gt; болып белгіленеді және оның саны &lt;math&gt;~C_{n} ^{k} = \frac{n!}{k!(n-k)}&lt;/math&gt; формуласымен анықталады.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B%D1%88 2013-12-28T10:34:45Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;'''ҚОСЫЛҒЫШ''' — қосу амалы орындалатын, &lt;math&gt;~a + b = x&lt;/math&gt; өрнегіндегі &lt;math&gt;~a, b&lt;/math&gt; — қосылғыштар; б...&quot;</p> <hr /> <div>'''ҚОСЫЛҒЫШ''' — [[қосу амалы]] орындалатын, &lt;math&gt;~a + b = x&lt;/math&gt; өрнегіндегі &lt;math&gt;~a, b&lt;/math&gt; — қосылғыштар; бұлар жеке алғанда қосылғыш делінеді, ал &lt;math&gt;~x&lt;/math&gt; —[[қосу]] амалының нәтижесі — [[қосынды]]. Қосылғыштардың орындарын ауыстырғанмен [[қосынды]] өзгермейді.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B8%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B 2013-12-28T05:21:19Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;'''ҚИСЫҚТЫҚ''' — кез келген геометриялық объектінің (қисықтың, беттің, кеңістіктің) қ...&quot;</p> <hr /> <div>'''ҚИСЫҚТЫҚ''' — кез келген [[геометрия]]лық [[объект]]інің ([[қисық]]тың, [[бет]]тің, [[кеңістік]]тің) қарапайым деп аталатын әлгілермен [[біртекті объект]]ілерден ([[түзуд]]ен, [[жазықтық]]тан, [[евклид]]тік кеңістіктен) [[ауытқу]]ының [[өлшем]]і.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_(%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0) 2013-12-27T16:39:22Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;'''ҚAТАР''' — мына түрдегі шексіз қосынды: &lt;math&gt;~u_{1}+u_{2}+\ldots +u_{n}+...&lt;/math&gt; немесе қысқаша &lt;math&gt;~\sum _{n=1}^...&quot;</p> <hr /> <div>'''ҚAТАР''' — мына түрдегі [[шексіз]] [[қосынды]]: &lt;math&gt;~u_{1}+u_{2}+\ldots +u_{n}+...&lt;/math&gt; немесе қысқаша &lt;math&gt;~\sum _{n=1}^{\infty }u_{n}&lt;/math&gt; болып жазылады.&lt;math&gt;~ u_{1},u_{2},\ldots u_{n\ldots }&lt;/math&gt;- [[қосылғыш]]тары катардың [[мүше]]лері деп аталады, қатардың [[шектеу]]лі санды мүшелерінің қосындысы &lt;math&gt;~S_{n}=u_{1}+\ldots +u_{n},&lt;/math&gt; мұндағы&lt;math&gt;~n = 1, 2, ..., - n&lt;/math&gt; ретті қатардың дербес қосындылары делінеді.<br /> <br /> Қатар сандар мен [[функция]]ларды зерттеуде және [[жуықтап есепт]]еуде қолданылатын маңызды құрал болып табылады. <br /> <br /> Мысалы, шектеусіз [[ондық бөлшек]] &lt;math&gt;~0,333\ldots =\dfrac {3} {10}+\dfrac {3} {10^{2}}+\ldots&lt;/math&gt; және шектеусіз кемімелі [[геометриялық прогрессия]]ның мүшелерінің қосындысы &lt;math&gt;~1+q+q^{2}+\ldots q^{n}+\ldots =\dfrac {1} {1-q}, &lt;/math&gt;мұндағы &lt;math&gt;~|q|&lt; 1,&lt;/math&gt; қатарға мысал болады.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81_(%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0) 2013-12-26T19:00:42Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>'''КАТЫНАС''', [[екі санның қатынасы]] — бір санды екінші санға [[бөлу]]. Бір [[шама]]ны [[өлшем бірлігі]] ретінде қабылданған екінші шамамен салыстыру ([[өлшеу]]) нәтижесінде пайда болатын сан, [[біртекті]] екі шаманың қатынасы деп аталады. Егер екі шама ортақ бір өлшем бірлігі арқылы өлшенетін болса, онда бұлардың катынасы осыларды өлшеген санға тең болады.<br /> <br /> Екі [[кесінді]]нің [[ұзындық]]тарының қатынасы [[рационал]] немесе [[иррационал]] санмен өрнектеледі. Алғашқы жағдайда кесінді [[өлшемдес]] деп, ал екінші жағдайда [[өлшемсіз]] деп аталады. Ежелгі кездегі [[математик]]тердің иррационал сандардан мағлұматы болмаған; олар үшін екі кесіндінің &quot;қатынасы&quot; сан ұғымын бермеген.<br /> <br /> Шамалардың (сандардың) катынасы — &lt;math&gt;~a : b&lt;/math&gt; өрнегі, мұндағы &lt;math&gt;~a&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;~b&lt;/math&gt; - кез келген математикалық шамалар (немесе сандар).&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2013-12-26T18:49:48Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;'''КАРАПАЙЫМ МАТЕМАТИКА '''— математиканың айнымалылардың, функциялардың, шектің жалпы...&quot;</p> <hr /> <div>'''КАРАПАЙЫМ МАТЕМАТИКА '''— математиканың [[айнымалы]]лардың, [[функция]]лардың, [[шек]]тің жалпы ұғымдарын және [[жиын]]ның да жалпылама ұғымдарының бөлімдері мен [[әдіс]]терінің жиынтығын қамтымайтын бөлімі. Қарапайым математика негізінен [[арифметика]]ны, [[сан]]дардың карапайым [[теория]]сы деп аталатын теорияны, қарапайым [[алгебра]]ны, қарапайым геометрия мен [[тригонометрия]]ны камтиды. Қарапайым математиканы қысқаша &quot;тұрақты шамалар математикасы&quot; деп атауға болады.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_(%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0) 2013-12-26T17:27:32Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>'''ҚАЛДЫҚ''' — [[бөлінгіш]]тен әр түрлі [[еселік]] [[бөлгіш]]терді [[шегеру]]ден пайда болатын ең кіші [[оң сан]]. Егер &lt;math&gt;~a&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;~b&lt;/math&gt; — [[бүтін теріс емес]] (яғни [[оң сан]] және [[нөл]] болса) сандар болса, онда &lt;math&gt;~a&lt;/math&gt; және b санына қалдықпен бөлінуі үшін мына шарттар орындалатын &lt;math&gt;~x&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;~y&lt;/math&gt;— бүтін әрі теріс емес сандарының анықталуы қажет: 1) &lt;math&gt;~a= xb + y;&lt;/math&gt; 2) &lt;math&gt;~y&lt;b,&lt;/math&gt; мұндағы &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;— бөлінгіш сан, &lt;math&gt;~b&lt;/math&gt; — бөлгіш сан, &lt;math&gt;~x&lt;/math&gt; — бөлінді сан, ал &lt;math&gt;~y&lt;/math&gt; — бөлінбейтін қалдық сан. Егер &lt;math&gt;~y = 0&lt;/math&gt; тең болса, онда &lt;math&gt;~a&lt;/math&gt; санына &lt;math&gt;~b&lt;/math&gt;қалдықсыз бөлінеді делінеді.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> <br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%BE%D1%8D%D1%84%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%82 2013-12-13T08:03:20Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>'''Коэффициент'''(лат. co – бірге, бірлесіп және effіcіens – жасап шығаратын) – әріптік өрнектегі сандық көбейткіш, белгісіздің кез келген дәрежесіндегі белгілі көбейткіші немесе айнымалы шаманың тұрақты көбейткіші. &lt;math&gt;~\frac{3}{4} a^{2}b^{2}&lt;/math&gt; бірмүшелігіндегі Коэффициент–'''3/4; х2+2рх+q=0''' теңдеуіндегі х2-тің Коэффициенті 1, ал х-тің Коэффициенті 2р-ға тең; '''l=2r''' формуласындағы Коэффициент 2-ге тең болады. '''у=kx+b''' түзу сызық теңдеуіндегі Коэффициент саны '''бұрыштық Коэффициент''' деп аталады. Ол түзудің Ох осіне еңкею бұрышының тангенсін көрсетеді. [[Физика]] заңдарды өрнектейтін формулаларда Коэффициенттің айрықша аттары болады, мысалы, үйкеліс Коэффициенті, көлемдік ұлғаю Коэффициенті, т.б.<br /> <br /> == Өзара индукция коэффициенті == <br /> Бір контурдағы [[ток күші]] өзгерген кездегі байланысқан контурдың екіншісіндегі [[индукция]] электр қозғаушы күшін анықтайтын коэффициент.<br /> <br /> == Ішкі үйкеліс коэффициенті == <br /> [[Сұйық|Сұйықтың]] немесе [[газ|газдың]] түйіскен қабаттарының бірлік ауданына әсер ететін [[ішкі үйкеліс күші]] мен осы қабаттар қозғалысының жылдамдық градиенті арасындағы пропорционалдық коэффициент.<br /> == Сызықтық ұлғаю коэффициенті == <br /> Денені қыздырған кездегі дененің өлшемдерінің біреуінің өзгерісінің осы өлшемнің бастапқы шамасына және [[температура|температураның]] өзгеру аралығына қатынасы.<br /> == Модуляция коэффициенті == <br /> Модулдаушы белгі амплитудасының [[амплитудалық модуляция]] кезіндегі модульданушы тербелістер амплитудасына қатынасы.<br /> == Температура өткізгіштік коэффициенті == <br /> [[Жылу өткізгіштік]] коэффициенті мен зат тығыздығы көбейтіндісінің, оның меншікті изобаралық жылу сыйымдылығына қатынасына тең, стационар емес жылу процестеріндегі зат температурасының өзгеру жылдамдығының сипаттамасы.<br /> == Жылу өткізгіштік коэффициенті == <br /> Жылу ағынының тығыздығы және заттағы оны тудыратын температура градиенті арасындағы пропорционалдық коэффициент.<br /> == Тыныштық үйкелісінің коэффициенті == <br /> Тыныштық үйкелісі күшінің, бір денені екіншісіне қысатын жүктемені түсірген кезде пайда болатын және олардың тиісу бетіне [[перпендикуляр]] бағытталған реакция күшіне қатынасы.<br /> == Жарықтылық коэффициенті == <br /> Қандай да бір нүктедегі және берілген бағыттағы дене, жартылығының, жарықтылығы барлық бағытта бірдей, ал шағылысу коэффициенті 100%-ке тең сондай жағдайда жарықталынатын шашыратқыштың жарықтылығына қатынасы.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Пайдаланған әдебиет==<br /> &lt;references/&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Физика]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96 2013-12-13T05:19:11Z

<p>IArhunI: келесі санат қосылды: «Санат:Геометрия» (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Кесінді''' — <br /> # [[Түзу]]дің екі [[нүкте]]сі аралығында жатқан және әлгі екі нүктені де қамтитын бөлігі. Екі нүктенің арасын қосатын қысқа түзу. Кесінді [[тұйық аралық]] болып есептеледі.<br /> # &lt;math&gt;a \leq x \leq b &lt;/math&gt; теңсіздігін[[Теңсіздік|Теңсіздігін ]] қанағаттандыратын &lt;math&gt;~x&lt;/math&gt; нақты сан сандар жиыны, &lt;math&gt;~[a,b]&lt;/math&gt; болып белгіленген. &lt;math&gt;~a&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;~b&lt;/math&gt; сандары кесіндінің ұштары деп аталады. Кесіндінің ұштары кесіндіге тиісті болады.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер == <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> [[Санат:Геометрия]]<br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD 2013-12-12T15:46:33Z

<p>IArhunI: «Сан#Кемел сан» дегенге айдады</p> <hr /> <div>#АЙДАУ [[Сан#Кемел сан]] <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2013-12-10T18:20:09Z

<p>IArhunI: /* Дереккөздер */</p> <hr /> <div>'''Жарты аралық''' —- &lt;math&gt;~a &lt; x \leq b&lt;/math&gt; (сол жағы ашық ) немесе &lt;math&gt;~a \leq x &lt; b&lt;/math&gt; (оң жағы ашық) теңсіздіктерін қанағаттандыратын x [[сандар жиыны|сандарының жиыны]]; сол жағы ашық жарты аралық — &lt;math&gt;~(a,b]&lt;/math&gt; белгісімен, оң жағы [[ашық аралық]] &lt;math&gt;~[a,b)&lt;/math&gt; белгісімен бейнеленген.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер == <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> <br /> {{math-stub}}</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2013-12-09T15:32:10Z

<p>IArhunI: «Евклидтік геометрия#Параллелдік аксиомасы» дегенге айдады</p> <hr /> <div>#АЙДАУ [[Евклидтік геометрия#Параллелдік аксиомасы]]<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> {{math-stub}} <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> [[Санат:Геометрия]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%AE%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2013-12-09T15:30:22Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>#АЙДАУ [[Евклидтік геометрия#Үздіксіздік аксиомалары]]<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> {{math-stub}} <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> [[Санат:Геометрия]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B6%D1%83_(%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%83)_%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2013-12-09T15:26:01Z

<p>IArhunI: «Евклидтік геометрия#Жылжу (қозғалу) аксиомалары» дегенге айдады</p> <hr /> <div>#АЙДАУ [[Евклидтік геометрия#Жылжу (қозғалу) аксиомалары]]<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> {{math-stub}} <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Геометрия]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A0%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2013-12-09T15:24:01Z

<p>IArhunI: «Евклидтік геометрия#Реттілік аксиомалары» дегенге айдады</p> <hr /> <div>#АЙДАУ [[Евклидтік геометрия#Реттілік аксиомалары]]<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> {{math-stub}} <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_(%D1%82%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA)_%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0 2013-12-09T15:17:49Z

<p>IArhunI: «Евклидтік геометрия#Тиесілік (тиістілік) аксиомалары» дегенге айдады</p> <hr /> <div>#АЙДАУ [[Евклидтік геометрия#Тиесілік (тиістілік) аксиомалары]]<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> {{math-stub}} <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2013-12-06T06:41:30Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>[[Image:Möbius strip.jpg|thumb|250px|right|Мебиус лентас ]]<br /> Бір жақты және екі жақты [[Жазықтық (геометрия)|жазықтықтар]] – жазықтықтардың [[Кеңістік (математика)|кеңістікке]] орналасу қалпы (тәсілі) бойынша ажыратылған екі түрі. [[Цилиндр]] мен [[Мёбиус функциясы|Мебиус]] бетін мысалға алайық. Егер цилиндрдің кез келген бетінен (мысалы сыртқы бетінен) бастап оны сырлайтын болсақ, оның тек бір жақ беті ғана сырланады. Ал Мебиус бетінің кез келген тұсынан бастап боялатын (сырланатын) болса, оның екі беті бір мезгілде толық боялатын болады. Осы мысалдағы цилиндрдің беті – екі жақты бет, ал Мебиус беті – біржақты бет болып табылады. Осы екі беттің тағы бір ерекшелігі цилиндің шекарасы екі қисықтан, ал Мебиус бетінің шекарасы бір ғана қисықтан құралған.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер == <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> {{math-stub}} <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> [[Санат:Геометрия]]<br /> == Тағы қараңыз ==<br /> [[Мёбиус функциясы|Мебиус функциясы]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96%D1%80 2013-12-01T12:57:47Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>АРИФМЕТИКАЛЫҚ ТҮБІР, &lt;math&gt;~a \geq 0&lt;/math&gt; [[теріс емес нақты сан|теріс емес нақты санның]] &lt;math&gt;~n&lt;/math&gt; -дәрежелі түбірінің арифметикалық м ә н і — &lt;math&gt;~n&lt;/math&gt;-дәрежесі &lt;math&gt;~a&lt;/math&gt;-ға тең теріс емес сан болады, яғни &lt;math&gt;~x^{n} = a&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;~a=(\sqrt[n]{a})^{n}&lt;/math&gt; .Түбірдің мұндай мәні кез келген &lt;math&gt;~a &gt; 0&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;~n &gt; 1&lt;/math&gt; үшін тек біреу ғана болады.<br /> <br /> Егер теріс емес санның [[жұп дәреже|жұп дәрежелі]] түбірінің [[Нақты сан|нақты сандар]] болатын екі мәні қарастырылатын болса, онда алгебралық түбірдің нақты сандар аймағындағы мәндері туралы сөз болады; егер де &lt;math&gt;~n&lt;/math&gt;-дәрежелі түбірдің барлық &lt;math&gt;~n&lt;/math&gt; мәні арастырылатын болса, онда түбірдің [[комплекс сандар]] аймағындағы [[Мән|мәндері]] туралы сөз болмақ.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер == <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> {{math-stub}} <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 2013-12-01T11:45:37Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;'''АРИФМЕТИКАЛЫҚ ФУНКЦИЯ''' — аргументтері мен мәндері натурал сандар бола...&quot;</p> <hr /> <div>'''АРИФМЕТИКАЛЫҚ ФУНКЦИЯ''' — [[Аргумент|аргументтері]] мен [[Мән|мәндері]] [[натурал сандар]] болатын [[функция]].&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер == <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> {{math-stub}} <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]<br /> [[Санат:Арифметика]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BD 2013-12-01T07:37:57Z

<p>IArhunI: </p> <hr /> <div>'''АРАЛАС САН''' — [[бүтін сан|бүтін]] және [[Бөлшек бөлік|бөлшек бөлігі]] бар сан, мысалы, &lt;math&gt;~2 \frac{1}{5}, -6 \frac{7}{8}.&lt;/math&gt; <br /> <br /> Аралас санның [[Бөлшек бөлік|бөлшек бөлігі]] [[дұрыс бөлшек]] болады. Аралас сандарды [[Қосу әдісі|қосқанда]] [[бүнін сан|бүнін сандар]] өзара және бөлшек бөліктері өзара жеке-жеке қосылап жазылады.<br /> <br /> ::::Мысалы, &lt;math&gt;~5\frac{2}{3} + 2 \frac{1}{5} = (5+2)\cdot (\frac{2}{3}+\frac{1}{5})=7\frac{2\cdot 5+1\cdot 3}{15}=7 \frac{13}{15}&lt;/math&gt; <br /> <br /> Аралас сандар [[Азайту|азайтылғанда]] бүтін сандардан бүтін сандар, ал бөлшек бөлігінен бөлшек бөлігі өзара жеке-жеке шегеріледі.<br /> <br /> ::::Мысалы, &lt;math&gt;~5\frac{2}{3} -2 \frac{1}{5} = (5-2)\cdot (\frac{2}{3}-\frac{1}{5})=7\frac{2\cdot 5-1\cdot 3}{15}=3 \frac{7}{15}&lt;/math&gt; <br /> <br /> [[Көбейту]] және [[бөлу]] амалдары да бөлшектердің сәйкес амалдарына ұқсас жүзеге асырылады.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер == <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{stub}}<br /> {{math-stub}} <br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]</div>

IArhunI https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D1%8D%D1%84%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%96 2013-12-01T06:04:03Z

<p>IArhunI: Жаңа бетте: &quot;'''Анықталмаған коэффициенттер әдісі''' – түрі алдын ала белгілі өрнектердің Коэффиц...&quot;</p> <hr /> <div>'''Анықталмаған коэффициенттер әдісі''' – түрі алдын ала белгілі [[Өрнек|өрнектердің]] [[Коэффициент|коэффициенттерін]] анықтау үшін қолданылатын [[әдіс]]. &lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер == <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Математика]]<br /> [[Санат:Алгебра]]</div>

IArhunI