Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Бинарлы қосылыс

2016-01-09T18:07:27Z

I.torebekkyzy01: Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}  ''...

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 
'''Бинарлы қосылыстар''' - екі элементтің және көп элементті қосылыстардың көбісінің жиыны. Бинарлы қосылыстарды қарапайым заттардан синтездеп немесе басқа әдістермен алады. Мысалы:H2O, H2S, KBr, N2O, NH3, caC26 SiH46 H2O26 NH4Cl, MgCl және т.б.
==Бинарлы қосылыстардың гидролизденуі==
Бинарлы қосылыстардың кластарына жататын, бірақ тұз емес көптеген заттар қайтымсыз гидролизге ұшырайтын болғандықтан судағы ерітіндіде кездеспейді.Гидролиздену реакциясында элементтердің тотығу дәрежесі өзгермейді.
Бинарлы қосылыстардың гидрализдену реакциясы қайтымсыз болады және бинарлы қосылыстардың айырылуы толық болады, сондықтан оларды су және ылғалды ауа әсерінен сақтандыру қажет. Мәселен, сұйық кремнен тетрахлорид құйылған ыдыст ашсаңыз, ақ түтін пайда болады. '''Калий хлораты''' - хлордың оттек қышқылдарының ең белгілі тұзы, оның техникалық атауы бертолле-лет тұзы. Алғаш рет 1786 жылы К.Л.Бертолле ашып, зерттеген. Калий хлораты тұзы марганец диоксиді катализаторы қатысында қыздырғанда шығатын атомарлы оттегі есебінен күшті тотықтырғыш.
Катализаторсыз, хлордың дисмутациясы есебінен калий хлораты айырыла береді.
Жарылғыш және пиротехникалық қоспалардың, сіріңке шырысы бастарының құрам бөлігі зертханада оттегіні алатын қатты зат.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
<ref>Оқушы анықтамасы, физика,химия, биология, Арман ПВ баспасы. </ref>
[[Санат:Химия]]

Тіршілік деңгейі

2016-01-08T19:12:53Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 
'''Тіршілік деңгейі''' - табиғаттағы барлық тірі организмдердің бір біріне ұқсас біркелкі құрылымдық деңгейлері.
Бұл, жалпы, тірі организмдердің бәріне тән биологиялық заңдылық болып саналады. Тіршілік деңгейлері: молекулалық, жасушалық, ұлпалық, мүшелік, организмдік, популяциялық түрлік, биогеоценоздық және биосфералық деп бөлінеді.
==Молекулалық деңгей==
Бұл тіршілікке тән бастапқы ең қарапайым деңгей. Кез келген тірі организм құрылысының қарапайымдылығына немесе күрделілігіне қарамай, оның бәрі де біркелкі молекулалық қосылыстардан тұрады.Оған мысал ретінде, нуклеин қышқылдарын, нәруыздардың, көмірсулардың және т.б органикалық және бейорганикалық заттардың күрделі молекулалар жиынтығын атауға болады.
==Жасушалық деңгей==
Жер бетіндегі тірі организмдердің көпшілігінің құрылымдық және қызметтік бірлігі жасушадан тұрады. Жасушалық деңгейде оның құрамындағы жеке органоидтердің өзіне тән құрылысы болады және олар жасушада белгілі бір қызмет атқарады.Жасушадағы жеке органоидтердің атқаратын қызметі өзара бір бірімен тығыз байланысып жасушадағы біртұтас тіршілік процестерін жүзеге асырады.
==Ұлпалық деңгей==
Ұлпалық деңгей тек көп жасушалық организмдерге тәне қасиет. Жеке ұлпаларда өз алдына тұтас организм бола алмайды.Мысалы, өсімдік мүшелеріндегі ұлпалар түзуші, жабын, тірек, өткізгіш және бөліп шығарушы деп аталады.
==Мүшелік деңгей==
Көп жасушалы мүшелік деңгей көп жасушалы организмдерде шығу тегі, құрылысы және атқаратын қызметі біркелкі ұлпалар жиналып мүшелік деңгейді құрайды.Әрбір мүшенің құрамында бірнеше ұлпа кездеседі және бір ұлпа ғана басым болып келеді. Әрбір жеке мүшеде тұтас организм бола алмайды. Құрылысы мен атқаратын қызметі ұқсас бірнеше мүшелер бірігіп жеке мүшелер жүйесін құрайды.
==Организмдік деңгей==
Денесі бір ғана жасушадан тұратын өсімдіктер мен жануарлар өз алдына жеке организм. Ал көп жасушалы организмдердің жеке бір дарасы жеке организм деп есептеледі. Жеке организм денесінде тірі организмдерге тән барлық тіршілік процестері: қоректену, тыныс алу, зат алмасу, тітіркену, көбею және т.б процестер жүреді.
==Популяциялық-түрлік деңгей==
Өзіне тән табиғи орта жағдайында бір түрге жататын белгілі бір аймақта таралған даралардың жиынтығы популияцияны құрайды. Популияциялық деңгейде ғана алғаш рет қарапайым эволюциялық өзгерістер байқалады, бірте бірте жаңа түрдің пайда болуына септігін тигізеді.
==Биогеоценоздық деңгей==
Биогеоценоздық деңгей - құрылымдық деңгейі әр түрлі бір табиғи орта жағдайында ғана тіршілік етуге ғана бейімделген көп түрлі организмдердің жиынтығы. Оны кейде табиғи бірлестік деп те атайды. Биогеоценоздың құрамында бейорганикалық және органикалық қосылыстар және тірі организмдер болады.
==Биосфералық деңгей==
Биосфералық деңгей - жер ғаламшарындағы барлық тірі организмдер мен олардың тіршілік ететін жалпы табиғи орта жағдайларының жиынтығы.Биосфералық деңгейде бүкіл жер бетіндегі заттар мен энергияның айналымы биосферадағы барлық тірі организмдердің тікелей қатысуы арқылы жүріп отырады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
<ref>Биология, 11 сынып, Алматы Мектеп 2007.</ref>
[[Санат:Биология]]

Реакция жылдамдығы

2016-01-08T19:12:15Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 
'''Реакция жылдамдығы'''- гомогенді жүйелер үшін реакция жылдамдығы деп уақыт бірлігінде реагенттер мен өнімдер концентрациясының өзгеруін айтады.
Уақыттың бас кезінде реагенттер концентрациясы ең үлкен, ал өнімдер концентрациясы нөлге тең. Реакция жүруі кезінде реагенттер концентрациясы азаяды, ал өнімдер концентрациясы өседі.
==Катализатордың реакция жылдамдығына әсері==
Катализатордың әсері. Катализатор дейтініміз – реакцияның жылдамдығын өзгертіп, бірақ реакция нәтижесінде өздері химиялық өзгермей қалатын заттар.Әрбір реакцияның өзіне лайықты катализаторлары болады, ол катализатор басқа реакцияларға әсер етпеуі мҥмкін. Кей жағдайда әр түрлі катализаторлар қолданып, бір заттан бірнеше өнімдер алуға болады. Реакцияға катализатор қатысқандықтан ондағы актив молекулалар саны артады, содан барып реакциялар жылдамдығы артады. Катализаторлар қатты, сұйық және газ күйінде де болады. Қатты катализаторлардың катализаторлық активтігінен айырылып қалуы оның улануы, мұндай заттар катализатордың уы деп аталады
==Реакция жылдамдығына реагенттердің табиғатынәң әсері==
Мұнда басты рөлді қосылыстардағы химиялық байланыстардың түрлері, олардың молекулаларының құрылысы атқарады.
Әрекеттесуші заттардың жанасу беткейі қаншалықты үлкен болса, реакция соншалықты тез жүреді. Қатты заттың бетін ұсақтау немесе еріту арқылы үлкейтуге болады. Ерітіндідегі реакциялар негізінен өте тез өтеді.
==Реакция жылдамдығына температураның әсері==
Газдар арасындағы он градусқа көтергенде реакция жылдамдығы екі-төрт есе өседі. Ерітіндіде жүретін реакциялар үшін температура көтерілгенде, жиірек газдар реакциясындағыдай жылдамдық та солай күшейеді. Температураны өсіргенде молекулалардың саны, яғни соқтығысар кезінде энергиясы көп молекулалар саны артады. Және өнімдер тезірек түзіледі.
==Реакция жылдамдығына реагенттер концентрациясының әсері==
Әрекеттесу болуы үшін гомогенді жүйеде әрекеттесуші заттар бөлшектері соқтығысуы керек. Соқтығысу саны реактор көлеміндегі әрекеттесуші заттар бөлшектерінің санынан, яғни олардың молярлық концентрацияларынан пропорционалды.
Реакция үшін жүйенің берілген көлемінде алынған затың мөлшері көбірек, яғни реагенттердің бастапқы концентрациясы жоғары болса, бөлшектердің соқтығысуы соғұрлым көп және реакция жылдамдығы жоғары болады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
<ref>Оқушы анықтамасы, физика,химия, биология, Арман ПВ баспасы. </ref>
[[Санат:Химия]]

Трансықпал

2016-01-06T16:18:43Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 
'''Трансықпал''' - кешенді қосылыстардың реакцияласу қабілеті бағынатын маңызды заңдылық. Бұл заңдылықты И.И.Черняев ашты. Ол транс жағдайда орналасқан әр түрлі лигандтар бір біріне ықпал ететіндігін анықтады және де бұған сәйкес сол лигандтар орынбасу реакциясына түсуге үлкен немесе кіші дәрежеде қабілеттілік көрсетеді.Трансықпал квадраттық немесе октаэдрлық құрылымдағы біртекті емес кешендер үшін жалпы заңдылық.
==Трансықпалдың поляризациялануы==
Трансықпалдың поляризациялық теориясына сәйкес кешентүзуші лигандтар полярлайды да, олар да индукцияланғаан дипольді туындатады. Кешеннің ядросы бірдей лигандтармен қоршалғанда ол симметриялық өрісте болады, барлық индукцияланған дипльдер бірін бірі теңестіреді, сөндіреді. Лигандыны жеңілдеу полярланатын топқа алмастырғанда кешентүзуші айналасындағы симметрия өрісі бұзылады және онда теңдестірілмейтін диполь индукцияланады.
Міне осылайша, кешентүзушімен барынша әлсіз байланыс болатын лиганд үлкен реакциялық қабілетке ие екендігін трансықпалдың поляризациялық үлгісі, моделі түсіндіреді. Бірақ та бұл жағдай кейде орындала бермейді.
== Дереккөздер ==
<ref>Жалпы химия, I том, Алматы-2003 жыл, С.Ж.Пірәлиев, Б.М.Бутин, Г.М.Байназарова, С.Ж.Жайлау</ref>
[[Санат:Химия]]

Валенттік байланыстар әдісі

2016-01-06T10:09:08Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 
'''Валенттік байланыстар әдісі''' - көрнекі және әртүрлі молекулалар мен иондардың құрылымын, қасиетін оның ішіндегі кеңістіктегі конфигурациясын, үйектілігін, байланыстың энергиясы мен ұзындығын және т.б болжауға мүмкіндік береді. Бұған қарамастан бұл әдіс заттың магниттік қасиетін, жұптаспаған электрондары бар молекулалардың санын және бірқатар басқа құбылыстарды түсіндіре алмайды.
==Ашылуы==
1928 жылы неміс ғалымдары В.Гейтлер және Ф.Лондон валенттік байланыстар әдісін ВБ ұсынып, онымен сутек молекуласының кванттық механикалық есептеулерін жүргізді. Кейінірек бұл әдіс Слейтер, Ван Флек және Л.Полинг
==Ережелері==
# Байланыстарды түзуге тек сыртқы электрондық қабатындағы электрондар қатысады.
# Химиялық байланыстарға түсуші атомдар өзара электрондарымен алмасады да бұл электрондар байланыстырушы жұптарды түзеді.
# Химиялық байланыс Паули қағидасымен сәйкестікте, тект антипараллельді спиндері бар элекрондармен әрекеттескенде ғана түзіледі, мұндайда электронық орбитальдардың қайтпаа жабылуы жүреді де атом ядроларыының арасындағы байланыспен шарттасатын, атом арасында электрондық тығыздылық жоғарылаған аймақ пайда болады.
# Химиялық байланыстың сипаттамалары атомдық орбитальдардың қайта жабылу ытипімен анықталады.
# Молекулалар түзілген кезде электрондық құрылым және әрбір атомның химиялық өзінділігі негізінде сақталынады.
==Қасиеттері==
Валенттік байланыс теориясына сәйкес коваленттік байланыстар әрекеттесуші атомдардың АО максималды қайта жабу жағына бағытталған.
Химиялық байланыстарды түзумен қатар атомның қосып алу және басқа атомдардың белгілі санының орнын басу қабілеттілігн валенттілік деп атайды.ВБ әдісінің алмасымдық механизміне орай ортақ электрондық жұп түзуге әрбір атом жұптаспаған бір электроннан береді.ВБ әдісінде алмасымдық механизміндегі валенттіліктің сандық өлшемі ретінде атомның негізгі немесе қоздырылған күйде болатын атомдағы жұптаспаған электрондар санын есептейді.Бұл сыртқы электрондық қабаттың жұптаспаған электрондары s және p элементтердің сыртқы және оның ішкері жағындағы қабатта, сол сияқты f элементтердің сыртқы үш қабаттарында болады.
Атомның қоздырылған күйге ауысуы элемент валенттілігінің артуына жағдай және ауыспалы валенттіліктің бар болуына мүмкіндік жасайды. Мысалы, оттек пен ытор атомдарындағы электрондық жұптар бөліне алмайды, өйткені екінші қабатта бос орбитальдар жоқ.
== Дереккөздер ==
<ref>Жалпы химия, I том, Алматы-2003 жыл, С.Ж.Пірәлиев, Б.М.Бутин, Г.М.Байназарова, С.Ж.Жайлау</ref>
[[Санат:Химия]]

Молекуланың кеңістіктегі құрылысы

2016-01-05T05:19:12Z

I.torebekkyzy01: /* Байланыстары */

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 
Молекулалардың кеңістіктегі құрылысын түсіндіру үшін Л.Полинг енгізген атомдық орбитальдардың будандасуы туралы ттүсінікті пайдаланады. Будандасу, гибридтену деп түрпішіні және электрондық бұл энергиясы бойынша бірдей еместерді түрпішіні мен бұлт энергиясы бойынша бірдейй жғдайға қайта құру процесін айтады. Мұндай орбитальдарды буданды деп те атайды. Будандық орбитальдар саны бастапқы орбьитальдар санына тең, ал түрпішіні өзгешелеу.
Будандық орбитальдағы электрондық тығыздылық ядродан басқа жаққа ығысады. сондықтан басқа атомның аттомдық орбиталімен әрекеттескен кезде максималды қайта жабу жүреді. Байланыс энергиясының бұл жоғарылауы будандық орбитальдың түзілуіне керекті энергияны теңестіреді. Нәтижеінде будандық орбитальдар түзген химиялық байлансытар беріктеу, ал алынған молекулалар берік болады.
==Байланыстары==
Электрондық бұлттардың қайта жабылу сипаты бойынша мына байланыстарды ажыратады:
*σ сигма байланысы, ол әрекеттесуші атомдардың центрін қосатын, ось бойымен электрондық бұлттардың қайта жабылуы кезінде түзіледі. Сигма байланысы мына орбитальдардың қайта жабылуы кезінде болады: s-s, s-p, p-p, d-d, d-s, f-f және т.б. Бұл байланыс әдетте екі атомды қамтиды да олардың шегінен шықпайдв, сондықтан екі центрлік локализденген байланыс болады. Сигма байланыс жалқы және ол бір сызықшамен белгіленеді.
* π пи байланыс, ол атомдар перпендикулярлық центрін қосатын осьтің бойымен электрондық бұлттардың бүйірден қайта жабылуы тұсында түзіледі. Пи байланыс келесі орбитальдық қайта жабылу кезінде түзіле алады: p-p, p-d, d-d, f-p, f-f
* ∆ дельта байланыс төрт жапырақшаның бәрімен де қайта жабылғанда түзіледі.
Пи байланыстар сигма байланыспен түйіскенде қос байланыс түзеді. Екі пи байланыс бір сигма байланспен үш байланыс түзеді. Қос және үш байланысты еселі байланыстар деп атайды. Ал атомдар арасндағы байланыстар санын байланыстың еселігі деп атайды.
== Дереккөздер ==
<ref>Жалпы химия, I том, Алматы-2003 жыл, С.Ж.Пірәлиев, Б.М.Бутин, Г.М.Байназарова, С.Ж.Жайлау</ref>
[[Санат:Химия]]

Тоғызыншы бесжылдық жоспар

2015-11-30T17:40:41Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Тоғызыншы бесжылдық жоспар''' - 1971-75 жылдары жүргізілген және КПСС 24 cъезінде 1971 жылы жасалып, Қазақстан компартиясының 13 съезінде қабылданады. Бұл бесжылдықта халық шаруашылығына 31 млрд сомнан астам мемлекттік күрделі қаржы жұмсалды. Өнеркәсіп дамып, 170 жаңа цехтар мен зауыттар салынып, қатарға қосылды. Электр энергетикасы қара және түсті металлургия салсы жақсы дамыды. Бұл бесжылдықтың аяғында республика ғалымдарының ашқан жаңалықтары кәсіпорындарда және ауыл шаруашылығында қолданыла бастады. Ауыл шаруашылығы, соның ішінде астық өндіру көтерілді. Қуатты техника берілді. Ауылдық жерлерді газбен қамтамасыз ету басталды.
==Міндеттері==
Социалистік өндірісті дамытудың жоғары қарқындылығы
Оның тиімділігі ғылыми прогресс
Өнімділігін арттыру
Материалдық және мәдени дәрежесін көтеру
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:Биология]]

Тоқты қорықшасы

2015-11-30T17:21:16Z

I.torebekkyzy01: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Тоқты мемлекеттік қорықшасы''' - 10 жылға арналып 1982 жылы құрылған. Облыстық мәні бар. Талдықорған қаласы, Алакөл ауданындағы мемлекеттк жер қорының 187 мың га-сын алып жатыр. Қорықша негізінен Көксу өңірінің аңғары қақ бөлген Жоңғар Алатауы сілемдерінен тұрады. Мұнда жусан, жабайы гие, итмұрын, үшқат, зерек жиі кезедседі. Қаулап өскен тау шалғыны, теңіз деңгейінен 100 м тереңдікте жатып, 2500 м биіктіктегі Тянь-Шань шыршасы мен сібір май қарағайымен ұласқан. Осы арадағы шатқалда көктерек пен тал аралас ормандар болды. Субальпі және альпі белдеулерінде алуан түрлі шөп өсетінді. Қорықшада Қызыл кітапқа енгізілген арқар, қарақұйрық, қоңыр аю, барыс, ұлар, қылқұйрық, дуадақ сияқты аң құстармен қатар марал, елік, таутеке, жабайы шошқа, сусар, күзен, ақ тышқан, шіл, құр, тұйғын, кекілік мекендейді. Қорықшада табиғат қорғауымен қатар, аң құс есепке алынып, күз бен қыста оларға қосымша жем беріледі, жыртқыш жануар лар жойылып отырады.

== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:География]]

Торғай қорықшасы

2015-11-30T16:59:20Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Торғай мемлекеттік қоықшасы''' - 10 жылға арналып, 1967 жыл құрылған. 1978 жылы қызмет мерзімі келесі 10 жылға созылды. Оданнан соң өзжұмысын тоқтатты. Қазіргі Ақтөбе қаласы, Ырғыз ауданының Нұра және Тәуіш ауылдарының 348 мың га жерін алып жатыр. 1971 жылых халықаралық мәні бар батпақты жерлер қатарына жатқызылды. Қорықша жерін негізінен су құстары мекендейді.Торғай және Ырғыз өзенінің төменгі салаларында, беті көптеген жыра суыменн тілімденген үстіртте орналасқан. Жазда өзен арналары кеуіп қалады да, әр жерде үзілген өзен сулынан көптеген шалшық сулар пайда болады. осындай суға толы жүздеген шұңқырлар көлге айналады. Торғай және Ырғыз өзендері алқабындағы жайылма судан пайда болған көлдерде қалың қамыс өскен, қамыс құрамында әсіресе қияқ көп. Кейбір жылдары мұндай суы мол жерлерге 1 млн дай құс қоныстайды. Олардың арасында: сұр қаз, кішкене қарашақаз, казарка, өзен және сүңгуір үйректері бар. Бұлардың барлығы Қызыл кітапқа енгізілген. Олар қорықшада жылы жаққа ұшып бара жатып аялдайды. Қорықшада бұдан басқа сыбырлақ аққу, үйрек, қасқалдақ ұялайды, мыңдаған құс түрлері түлейді. Мұнда аң құұс қорғау жұмыстарымен қатар , су құстары есепке алынып, жыртқыш аңдар жойылып отырады.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:Биология]]

Тұрғын үй кооперациясы

2015-11-30T14:07:56Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Тұрғын үй кооперациясы''' - кооперацияның бір түрі, халықтың өз қаржыларына және мемлекеттік несие алу арқылы тұрғын үй салу және оны пайдалану үшін ерікті түрде жаппай бірігуі.
Тұрғын үй құрылыс кооперативтері қалада, қалашықта, ауылдық округте, ауданда поселкелерде азаматтардың тұрғылықты мекеніне байланысты қалалық, аудандық, халық депутаттарының органдары атқару комитеттерінің тұрғын үй коммуналдық органдардың жұмыс орындары кәсіпорындар, мекемелер мен ұйымдарда , бұрындары совхоз, колхозда және т.б ауылдық жерлерде орналасқан мемлекеттік кәсіпорындарда, жергілікті органдарда ұйымдастырылады.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:Биология]]

Түбітті ешкі

2015-11-30T13:48:33Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Түбітті ешкі''' - узақ уақыт сұрыптап, халықтық селекция әдісімен шығарылған. Түбітті ешкі әр түсті болып келеді. ешкісі күзде орта есеппен 44-45, көктемде 36-38 кг, текесі күзде 70-75, көктемде 55-65 кгг тартады. ешкісінен 120-350, текесінен 580-610 г түбіт алуға болады.Түбітінң талшығы басқа ешкі тұқымдастарынан ұзындау, яғни орташа есеппен 5-7 см және жіңішкелігі 14,7 мкм. 18-20 айлығында ғана шағылысқа түсіріледі. 100 ешкіден 130-140 лақ алынады. Түбітті ешкі Орынбор облысында ғана өсіріледі. Қазақстанда өте аз, басқа ешкі тұқымдарымен будандастыру үшін пайдаланылады. Тұқым жақсарту жұмысымен Қазақ қой шаруашылығы технологиясы ғылыми зерттеу институты айналысуда.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:Биология]]

Үлкен Алматы бөгені

2015-11-29T16:59:52Z

I.torebekkyzy01: I.torebekkyzy01 Үлкен Алматы плотинасы бетін Үлкен Алматы бөгені бетіне жылжытты: плотина орыс сөзі

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Үлкен Алматы бөгеті''' - Үлкен Алматы өзен аңғарында тұрғызылған. Алматы қаласына қауіп туғызатын сел тасқынын бөгейді. Бөгеттің жобасын С.Я Жук атындағы Гидропроект институтының Қазақ филиалы 1974-75 жылдары жасады. Құрылысы 1976-79 жылдары жүргізілді. 1980 жылы пайдалануға берілді. Бөгеттің биіктігі 40 м, ұзындығы 422 м, оның ішінде бітеу бөлігі 282 м, сел ағызатын бөлігі 140 м. Бөгеттің бітеу бөлігі дөңбектас малтатастан үйілген бөгеттен және оның ернеуінде тұрғызылған темір бетондық тіреуші үстемеден тұрады.Сел тасқынынның артық көлемін бөгет арқылы өткізіп жіберу үшін түрлі ағызушы қондырғылар жүйесі жасалған. Сел бөгенінің сиымдылығы 8,2 млн м³. Толған кезінде бөген бірте бірте тазартылып отырады. Бөгет қайта биіктетілген.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:География]]

Үлкен Берель

2015-11-29T16:44:03Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
''Үлкен Берель''' - мұздық, Алтайдағы Қатын жотасының , шығыс жағының оңтүстік беткейінде, Ақбұлқақ өзенінің бастауында орналасқан. Алтайдың ең биік жері - Мұзтау тау шыңында көршілес жатыр. Ауданы 10,3 км², моренасымен қоса есептегенде 12,2 км², ұзындығы 10,4 м, мұзының көлемі 0,89 км³. Ең биік жері 4505 м, яғни мұзтаудың шығыс жағы. Мұздық тілі 2050 м-ге дейін төмендейді, қар жиегі 3100 м-ден өтеді. Фирн алаңы 5,6 км²
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:География]]

Үстірт үңгірлері

2015-11-29T16:03:42Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Үстірт үңгірлері'''- тау жыныстарының суда еруі салдарынан пайда болған Үстірттегі үңгірлер.Үстірттегі үңгірлер көбіне ойпат шұңқырларда болған, кейде үстірт кемерлерінде, сай, жыра беткейлерінде кездеседі. Үстірттегі көп үңгірлердің біразы ғана зерттелген. Бұлардың ішіндегі ең үлкендері: Балаұйық және Өтебай үңгірлері.
==Балаұйық үңгірі==
Балаұйық зиратының оңтүстік-шығысында 2,5 км жерде орналасқан. кіре беріс аузының ені 1,4 м, биіктігі 5 м, ұзындығы 40-80 м, ені 4-6 м, төменге қарай түйетайлы еңіс 40-70° келетін сенек тәрізді қуыста 28,75 және 129 м тереңдікте ұзындығы 15-20, ені 8-10 м, биіктігі 6-15 м 3 кең үңгір бар. Соңғы үңгірде ұзындығы 20 м, ені 10 м, тереңдігі 4 м суы суық мөлдір көл бар.
==Өтебай үңгірі==
Өтебай зиратының оңтүстігінде 1,6 км жерде су шайған шұңқырдың солтүстік шығыс және оңтүстік батыс тік жарбағында. Ұзындығы 57, ені 30, тереңдігі орта кезінде 10 м. Оңтүстік батыс үңгірдің кіре беріс аузының ені 35, биіктігі 14,5; тар қуыс 225 м-ден кейін тұйықталып бітеді. Солтүстік шығыс үңгірдің кіре беріс аузының ені 38, биіктігі түйетайлы еңкіс 30-45°, қуыс 56 м тереңдікте жайпақ жазыққа айналып,40 м-ден кейін тұйыққа айналады.Үңгір қабырғаларында жарық, саңлаудан кіретін жауын шашын суынан көлшіктер пацйда болып, суы бірте бірте көлшік түбіндегі жарықтардан төменге сіңеді. Бұл үңгірлер плиоцин дәуірінде пайда бола бастаған, әлі де қалыптасуда, сондықтан қорғауға алуды қажет етеді.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:География]]

Хром рудалары

2015-11-29T12:31:58Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Хром рудалары''' - металл күйінде хром мен хром қосылыстарын бөліп алуға жарамды табиғи минералдық түзілімдер. Жер қыртысындағы хромның орташа мөлшері 70 г/т. Хром рудаларының минералдарынан саналатын хромщпинелидтерге магнохромит, хромпикотит, алюмохромит, феррихромпикотит жатады. Металлургиялық мақсат үшін құрамында хром тотығының мөлшері 45% - тен астам жоғарңы сортты рудалар қажет. Хром рудалары Қазақстанда Қостанайда (Аққарға, Жетіқара, Құндыбай), Ақтөбеде(Кемпірсай) және Семей (Шар) облыстарының жерінде орналасқан. Барланған және пайдаланудағы ірі өндірістік кендері Кемпірсай хромит кендері тобымен байланысты. Осы кендер негізінде CCCР хромиттің барланған және жылдық өндірілу мөлшері жағынан, Қазақстанның арқасында дүние жүзілік рейтинг бойынша бірінші орынды иеленді. Дүние жүзінің қырық еліне экспортқа шығарылатын осы кендердің рудалары сапасына хром тотығы мөлшері жөнінен жер шарында сыңарлас келетін бір де бірі жоқ. Бұл кен рудалары Ақтөбе хром қосындылары зауыты, Ермак ферроқорытпа зауытында қорытылады.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:Химия]]

Чуд қазбалары

2015-11-29T10:07:55Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Чуд қазбалары''' - қола ғасырынан бастап игерілген кен іздері. Чуд қазбалары Кенді Алтайда, Қалбада, Сарыарқада, Жоңғар Алатауы аймағында, Жетісу және Қаратау өңірлерінде және т.б аймақтарда көптеп кездеседі. Жанында бөгде жыныстар үйінділерімен өңделген руда қалдықтары сақталған шағын құдықтар, апандар, жыралар, үңгірлер, қимасы шағын шахталар, кеніштер, штольяндар, еңіс қазбалар, руда желілерін қуалай жүргізілген саңылаулар т.б түрінде кездеседі. Көне заманның руда қазушылары ағаштан, тастан, темірден жасалған еңбек құралдарын, кейде қатты жыныстарды бұзу үшін отты да пайдаланған.Әбден қызған қатты жыныстарға суық су құйғанда бұлар шытынап сынуынан пайдалы минералдар бөгде жыныстардан бөлініп қалып отырған. Тотыққан мыс рудаларына белглі мөлшерде қалайы тасын, касситеритті қосып балқыту арқылы қоланы алған. Қазақстанның көне тұрғындары болып саналлатын чудь тайпаларының өкілдері рудаларды табады да, оларды жер қойнауынан ысырапсыз өндіруді дешберлікпен байытуды да және өңдеу кезінде пайдалы құраушыларды барынша толығынан бөліп алуды да тамаша меңгерген. Чуд қазбаларының қалдық үйінділерінен мысты, алтынды, қалайыны тек спектральдық анализбен анықтауға болады. Мыстың, полиметалдың, қалайының, алтынның қазір айдаланып жүрген ірі кендерінің басым көпшілігі аталмыш кен орындарынан алынған.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:Биология]]

Шөжеторғай

2015-11-27T17:14:02Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Шөжеторғай''' (Poecile) - торғай отрядының сары шымшық тұқымдасына жататын туыс тармағы. Қанатының ұзындығы 6-7 cм, салмағы 10-12 г. Сырттай қарағанда кәдімгі шымшыққа ұқсайды: сұр түсті, төбесінде қара не қара қоңыр қауырсындарынан тұратын айдары болады. Тұрғылықты құс. Жазда жәндіктерді, қыста өсімдіктерді және өсімдік тұқымдарын қорек етеді. Ұясын ағаш кеуегіне салады. Жаз бойы жұмыртқалайды, 5-9 шұбар жұмыртқа салып, олардың ұрғашысы 13-15 күн басады. Балапандарын еркегі мен ұрғашысы 20 күн басады.
==Қазақстанда кездесетін түрлері==
Қазақстанда төрт түрі кездеседі: шөжеторғай (Parus palustris) - Алтай мен Қазақстанның жапырақты ормандарында кездеседі. Мамық шөжеторғай (Parus montanus) - Алтай мен республиканың қылқан жапырақты ормандарын мекен етеді. Сұрбас шөжеторғай (Parus sinetus) - Оңтүстік Алтайда кездеседі. Жоңғар шөжеторғайы (Parus songarus) - Тянь-ШаньменЖоңғар Алатауындағы қылқан жапырақты ормандарда кедеседі.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:Биология]]

Шөл игеру

2015-11-27T16:51:41Z

I.torebekkyzy01: Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} '''Шөл игеру''' - ылғалы аз, ыстығы мол өңірлердегі шаруашыл...

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}}
'''Шөл игеру''' - ылғалы аз, ыстығы мол өңірлердегі шаруашылық айналымына қосу мақсатымен жүзеге асырылатын шаралар жиынтығы. Шөлді өңірлер Қазақстан жерінің 1,1 млн км² ауданын, яғни республика территориясының оннан төрт бөлігін құрайды.Мұншама жерді егіншілік мүддесіне жаратып, қоғамдық мал басын өсіруге пайдалану және жарату шаралары Қазақстанда жүргізілуде.
Шөлді өңірлер елтірісі бағалы қаракөл қойының, ет пен жүнді көп беретін түйенің ежелгі де қазіргі де мекені болып табылады. Қазір осы өңірлерде аталған төрт түлікті өсіру тиімді жолға ауысқан. Шөлді жерлерге шөлег төзімді өсімдіктердің тұқымын себу, отырғызу, қоғамдық малға керекті жемшөп өорын жасау шаралары жүйелі түрде жүргізіліп келе жатыр. Шөлді жерлерге төзімді өсімдіктер: изен, жусан, сексеуіл, жыңғыл қоянсүйек және т.б. Жемшөп дайындайтын арнаулы шаруашылықтар ұйымдастырылуда. Су құбырлары алыс мал жайылымдарына да тартылып жатыр. Ащы суды тұщытатын қондырғылар мен аппараттар қойылуда.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:Биология]]

Шырынды мал азықтары

2015-11-27T15:51:01Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Шырынды мал азықтары''' - мал азығы ретінде пайдаланылатын құрамында ылғалы оннан жеті бөлігінен асатын өсімдіктер. Олардың қатарына көк шөп, жайылым мен шалғын оты, екпе өп, бір жылдық әрі көп жылдық астық тұқымдастары және бұршақ тұқымдас өсімдіктері, сүрлем, пішендеме, тамыржемістер, түйнекжемістер, бақша дақылдары, жом, мезга, барда, сыра қалдығы жатады. Шырынды мал азығы мал түрінің зат алмасуын үдетіп, ас қорытылуын жақсартады, сүттілігн арттырады.Шырынды мал азықтары құрамы мен қоректілігі азық түріне байланысты. 2000 жылы Қазақстанда шамамен 30 млн тонна шырынды мал азықтары дайындалды.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:Биология]]

Энтомофауна

2015-11-25T16:01:17Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
'''Энтомофауна'''(грекше entoma - жәндік және [[фауна]]) - белгілі бір территорияда мекендейтін не белгілі не бір тарих кезеңінде өмір сүрген жәндік түрлерінің жиынтығы. Қазақстан энтомофаунасы толық зерттелмеген. Мұнда 550 тұқымдасқа, 28 отрядқа жататын 40 мыңға жуық жәндік түрі бар. Республика Энтомофаунасы қазіргі қалпына төрттік дәуірде келген. Ол жергілікті автохтондар және шеттен келген иммигранттардан тұрады.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ ССРқысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref>
[[Санат:Биология]]

Шұғыбан Қауметұлы

2015-11-15T18:11:46Z

I.torebekkyzy01: Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}  ==...

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
==Өмірбаяны==
'''Шұғыбан Қауметұлы'''( 1897 жылы Шығыс Қазақстан облысында, жарм ауданында дүниеге келеді. 1943 жылы Сібір өлкесінде дүниеден өтеді. )-жазушы, аудармашы.ҚазҰУ-ды бітірген. Мектепте мұғалім, журналитст болып қызмет еткен.Қазақстан КП ОК -інде жауапты қызмет атқарған. "Простор2 журналының бас редакторының қызметін атқарған.
==Еңбектері==
Ол бірнеше кітаптың авторы. Сондай ақ Нұрмановтың Құланның ажалы романынын, Кекілбаевтың Бәйге торы повесін, Ашировтың бірнеше повестерін орыс тіліне аударған. Өз шығармалары: "Мир наших увлечений", "Время открытий", "Литературно критические статьи", "Люблю и помню", "Поэма и стихи".
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық - Аруна баспасы - Алматы - 2005ж.</ref>
[[Санат:Қазақ әдебиеті]]

Шығарманың психологиясы

2015-11-15T17:26:20Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
== Шығарманың психологиясы==
Шығарманың психологиясы - суреткерлік өмірді танудағы, мәдени байлықты жасаушы ретіндегі жеке психологиясы, жаңа бір туындының қиялда туғанынан бастап, оның аяқталуына дейінгі динамика, яғни көркем шығарма жасаудағы жалпы және жекелеген заңдылық процесі, шығарма психологиясын зерттейтін әдеби, ғылыми көзқарас. Шығарманың психологиясының жалпы психологиядан өзгешелігі жазушының шындықты бейнелеу процесін жете үйрену және оларды ерекше бір көркемдік түрде жүзеге асыра білуі, сондай ақ жазу тәсілінде психологиялық принципте тек психологиялық тұрғыдан ғана келмей, әдебиеттану, эстетикалық және басқа да іргелес қажетті пәндерді тиімді пайдалана білуде болса керек. Шығарма психологиясы теориялық тұрғыда шығармашылық процестің кейбір заңдылықтарын ашуға мүмкіндік жасайды.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық - Аруна баспасы - Алматы - 2005ж.</ref>
[[Санат:Қазақ әдебиеті]]

Шілдебаева Күлән

2015-11-15T16:52:52Z

I.torebekkyzy01: Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} ==Өмірбаяны== Шілдебаева Күлән 1929 жылдың желтоқсан айының...

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}}
==Өмірбаяны==
Шілдебаева Күлән 1929 жылдың желтоқсан айының 29 жұлдызында Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында дүниеге келіп, 2000 жылдың қаңтар айында дүниеден озады. Шілдебаева Күлән - ақын, Қазақ педагогикалық институтын бітірген.Алматыда орта мектепте мұғалім қызметін атқарған. 1957 жылдан бастап Жамбыл қаласындағы мәдени-ағарту училищесін қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ беріп, ұстаздық етті.
==Шығармашылығы==
Тұңғыш жыр жинағы "Арманым" 1962 жылы жырық көрген. Ол ондаған ән мәтіндерінің авторы. Кітаптары: "Тұңғыш кітап", "Арманым". Өлеңдері: "Қыз көңіл", "Бойжеткендер". Өлеңдер мен дастандары: "Іңкәрім", "Меруерт гүл", "Можжевельник", "Стихи".
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.</ref>
[[Санат:Қазақ әдебиеті]]

Ырзабаев Боранғали

2015-11-14T19:07:20Z

I.torebekkyzy01: /* Ырзабаев Боранғали */

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
==Ырзабаев Боранғали==
Ол 1932 жылдың қаңтар айының он бесінші жұлдызында Ақтөбе облысы, Темір ауданында дүниеге келіп, 1995 жылдың наурыз айының екінші жұлдызында дүниеге келеді. Алғашында ол аудандық мектепте мұғалім болып істесе, 1959 жылдан бастап Павлодар облысы "Қызыл ту" газеті редакциясының әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, 1962-65 жылдары "Лениншіл жас" гезетінің Тың өлкесі бойынша меншікті тілшісі, 1965-67 жылдары "Социалистік Қазақстан" газетінің Павлодар облысындағы, Орал облысындағы тілшісі болған. Ақынның алғашқы өлеңдері "Жас Дәурен" кітабында жарық көреді.
==Марапаттамалары==
Боранғали "Еңбектегі ерлігі" үшін, "Халық шаруашылығының көрмесі" медальмен, "Құрмет белгісі" орденімен марапатталады.
==Еңбектері==
Өлеңдері: "Қадірлі қалалар", "Ұшуға қанат керек", "Жер жүрегі соғады","Бақ жұлдызым", "Ертіс Жайық арасы". Очерктері: "Егінді көл жұлдызы".

== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.</ref>
[[Санат:Қазақ әдебиеті]]

Ыбыраев Шәкір,Шәкімшәрім

2015-11-14T19:03:33Z

I.torebekkyzy01: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
==Өмірбаяны==
Ыбыраев Шәкір, Шәкімшәрімұлы(1950 ж, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы) - фольклортанушы, ғалым, филологиялық ғылымдардың кандидаты, профессор. Ол 1973 жылы ҚазҰУ-ды бітіріп, Мәскеудегі әлем әдебиетінің институтында білімін жалғастырып, бұл оқу орнын 1976 жылы бітіреді.Және де ол осымен тоқтап қалмай, 1979 жылы ҚР ҰҒА Шығыстану институтының аспирантурасын бітіреді.Алғашқы еңбек жолын ол Әдебиет және Өнер институтында кіші ғылым қызметкері болып бастайды, 1882-89 жылдары ҚазҰУ-ға доцент,1995-2000 жылдары Әдебиет және Өнер институтының директоры болып қызмет атқарады.
==Еңбектері==
Ғалымның "Қорқыт ата", "Қазақ эпосы", "Эпос әлемі", "Оғыз батырлық эпосының поэтикасы", "Дастан құрылымы" секілді 60-тан астам ғылыми мақалалары жарық көрді.
==Марапаттамалары==
Ол фольклор және Түркітану саласындағы зерттеуі үшін 1998 жылы Түркияның Ататүрік мәдениет, тіл және тарих қоғамының мүшесі болып сайланады.Ал 1991 жылы ҒА -ның Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық иегері атанды.

== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.</ref>
[[Санат:Қазақ әдебиеті]]

Ыдырысов Рахметолла

2015-11-14T18:33:39Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
==Ыдырысов Рахметолла==
Ол 1928 жылы қыркүйек айының бірінші жұлдызында Астана қаласында дүниеге келіп, 1991 жылдың қаңтар айының 18 жұлдызында өмірден озады.Ыдырысов Рахметолла - ғалым, филиология ғылымынң кандидаты болған. Ол 1946 жылы ҚазҰУ-ды біртіреді. Ал 1946-54 жылдары сол кездегі Ақмола облысындағы "Лениншіл Жас" газетінде әдеби қызметкер, село жастары бөлімінің меңгерушісі, "Пионер", "Білім және Еңбек" журналының редакторы, 1961-63 жылдары "Лениншіл жас" газетінің редакторының орынбасары, 1963-66 жылдары Қазақ мемлекеттік баспасының редакция меңгерушісі, 1966-71 жылдары "Қазақстан КП ОК" насихат бөлімінің нұсқаушысы, 1971-77 жылдары "Қазақ календарінінің" бас редакторы болып ж9мыс атқарады. Оның" Отты жылдар шежіресі атты кітабы" 1971 жылы жарық көреді.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.</ref>
[[Санат:Қазақ әдебиеті]]

Ырғақты қара сөз

2015-11-14T18:17:02Z

I.torebekkyzy01: /* Дереккөздер */

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
==Ырғақты қара сөз==
Ырғақты қара сөз немес ритмикалық проза деп, негізінен, шешендік қара сөзді айтады. Сөйлем, сөйлемшелердің өренкті ықшамдылығынан ырғақ реттілігі байқалып тұрады.Бұл термин ежелгі грек, латын және орта ғасыр әдебиетінде қалыптасты, сөйтіп 16-19 ғасырларда еуропа прозасына әсер етті. Бұл әсіресе Карамзин және Гогольдің шығармаларынан байқалады. Ритмикалық прозаны өлеңмен шатастыруға болмайды. Қазақтың шешендік қара сөздерінде ырғақ бар. Қазақ әдебиетіндн, мысалы, Аймауытовтың шығармаларында ырғақты қар сөз үлгісі кездеседі.
== Дереккөздер ==
<ref>Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.</ref>
[[Санат:Қазақ әдебиеті]]
[[Санат:Көркемдегіш құралдар]]

Тұйық буын

2015-11-13T15:09:09Z

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}} 
==Тұйық буын==
Тұйық буын дегеніміз дауысты дыбыстан басталып, дауыссыз дыбысқа бітеді. Көбінесе бірінші буында кездеседі.
==Мысалы==
*Бірінші буында: ат, ет, от, ант, өрт, арт,
*Екінші буында: киік, тиын,
*Үшінші буында: тұңғиық, ақиық,
*Төртінші буында:әдебиет, мәдениет,
==Дереккөздер==
<ref>Қазақ тілі: жоғары оқу орындарына арналған түсушілерге арналған оқулық-тест.Алматы:ШЫҢ-КІТАП, 2006-304б.</ref>
[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Фонетика]]

Қозғаушы сұрыпталу

2015-11-12T17:59:38Z

I.torebekkyzy01: Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} ==Қозғаушы сұрыпталу== Қозғаушы сұрыпталу дегеніміз орган...

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}}
==Қозғаушы сұрыпталу==
Қозғаушы сұрыпталу дегеніміз организмдегі белгілер мен қасиеттер жаңадан пайда болған орта жағдайларына бағытталып бейімделуі.Бұл сұрыптау түрі сыртқы орта жағдайларының өзгеруі үнемі бір бағытта ғана жүрген кезде айқын байқалады.Қозғаушы сұрыпталу кезінде популяцияда шамалы маңызы бар белгілер немесе қасиеттер азайып, жойылады.Бұған мысал ретінде өндірісі дамыған аймақтардағы көбелектердің қанаттарының түсінің өзгеруін немесе үңгірлерде тіршілік ететін жануарлардың көздерінің жойылуын, сондай ақ жылан аяқтарының жойылуын немесе ұшпайтын құстардың қанаттарының қысқаруын, тайтұяқты жануарлардың саусақтарының азаюын айтуға болады.Қозғаушы сұрыпталу кезінде белгілердің бейімділік көрсеткіш деңгейі тек бір бағытқа қарай өзгереді.Табиғи сұрыптаудың бұл бағытын алғаш рет Ч. Дарвин сипаттап жазған болатын.
==Дереккөздер==
<ref>Биология.Ж алпы білім беретін мектептің қоғамдық гуманитарлық бағытындағы 11 сыныбына арналған оқуылық, 3 баспасы. - Алматы: Мектеп, 2015. </ref>
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Генетика]]

Фосфор айналымы

2015-11-11T17:09:41Z

I.torebekkyzy01: /* Дереккөздер */

{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2015}}
==Фосфор айналымы==
Фосфор өткен геологиялық дәуірде түзілген қабаттар құрамында болады. Ол қабаттардан біртіндеп шайыладыда, экожүйеге түседі немесе адам фосфор тыңайтқышы ретінде егістікке енгізіледі.Өсімдіктер фосфордың бір бөлігін ғана сіңіреді, ал қалған бөлігін өзендерге, теңіздерге, мұқиттарға ағызып құяды, сөйтіп қайтадан тұнбаға шөгеді.Фосфор балық ағсасында өте көп мөлшерде болады.Ауланған балық қалдығымен бірге қайтадан құрлыққа оралады.
==Қызметі==
*Газдық қызмет: фотосинтезге және азоттұрақтандыру нәтижесінде газдардың биогендік орын ауыструы.
*Концентрациялық қызмет:тірі ағзалардың сыртқы ортаға шашыраған химиялық элементтерді жинауы.
*Тотығу-тотықсыздандыру қызмтеті: заттар күйінің өзгеруі.
*Биохимиялық қызмет: сан алуан заттардың ағзаларындағы күрделірек өзгерістер жасайды.
==Дереккөздер==
<ref>Биология: Жалпы білім беретін мектептің 9 сыныбына арналған оқулық, 2 басылымы, өңделген - Алматы: Атамұра, 2009. - 304 б.
ISBN 9965-34-927-4</ref>
[[Санат:Химия]]
[[Санат:Химиялық айналымдар]]