Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қарақұйрық

2023-07-08T07:12:46Z

Hunu:

{{Taxobox
| name = Қарақұйрық
| image = Gazella subgutturosa.jpg
| image_caption = Қарақұйрық
| image_size = 200px
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Сүтқоректілер]]
| ordo = [[Жұптұяқтылар]]
| familia = [[Қуысмүйізділер]]
| subfamilia = [[Antilopinae]]
| genus = ''[[Gazella]]''
| species = '''''G. subgutturosa'''''
| binomial = ''Gazella subgutturosa''
| binomial_authority = ([[Иоганн Антон Гюльденштедт|Güldenstädt]], [[1780]])
| range_map = Gazella subgutturosa map.png
}}
''' Қарақұйрық''' ({{lang-la|Gazella subgutturosa}}) – [[сүтқоректілер]] класының [[қуысмүйізділер]] тұқымдасына жататын аң.

== Таралу аймағы ==
Қазақстанда [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]] пен [[Маңғыстау түбегі|Маңғыстау]]<nowiki/>да, [[Арал теңізі|Арал]] өңірінде, [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]], [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]], [[Бетпақдала]]ның оңтүстігінде, Оңтүстік Балқаш өңірінде ([[Тауқұм (құм, Жамбыл ауданы)|Тауқұм]], [[Сарыесікатырау]]) кездеседі. Соңғы жылдары Қара Ертіс өзенінің жағалауындағы құмдарда көрініп жүр.

== Сипаты ==
Тұлғасы сымбатты, дене тұрқы 101 – 126, шоқтығының биіктігі 67 – 79 см. Текесінің салмағы 22,0 – 41,0 ешкісінікі – 20 – 34 кг. Текелерінің мүйізі түп жағы бедерлі, ұшы бір-біріне қарай аздап иілген, қара-қоңыр түсті. Ұзындығы 33 – 43 см болады, ешкілері – тоқал. Құйрығы кішкентай, қара-қоңыр түсті. Тұяқтары кішкентай, қара түсті, сопақша әрі үшкір келеді. Тері жамылғысы құм тектес, сарғыш-сұр. Көз алды, шат, тұяқ аралық иіс бездері, көру және есту мүшелері жақсы жетілген, осылар арқылы бір-бірімен тез табысады.

== Тіршілігі мен қорегі ==
Тастақты, құмды, сазды топырақты шөлді аймақтарда мекендеуге бейімделген. Қоныстарын жыл маусымдарына қарай, қыста сексеуіл, жыңғыл өскен бұйрат-бұйрат құмдарға, жазда шөлді жерлерге қарай қоныс ауыстырып отырады. Тау етектерінде, теңіз деңгейінен 2500 – 3000 м биіктікте де кездеседі (мыс., [[Алтынемел ұлттық паркі|«Алтынемел» ұлттық табиғи саябағы]]нда). Күйіс қайырып, демалу және ауа райының қолайсыз жағдайларынан қорғану үшін тұяқпен тарпып қазуға оңай жұмсақ топырақты жерлерден шағын (60х30 см) жатақтар жасайды. Қорегі – 70-тен аса шөптесін өсімдіктер мен бұталар. Ылғалы мол жас шөптермен қоректеніп, қар мен жаңбырдан жиналған қақтардан су ішіп, шөлін қандырса, қыста қар жалайды. Қазанның аяғынан желтоқсанның ортасына дейін күйлейді.

== Өсіп-өнуі ==
5 – 5,5 ай буаз болып, сәуірдің аяғынан маусымның аяғына дейін (жаппай төлдеу мамырдың екінші жартысында) лақтайды. Көбіне 1 – 2 лақ (егіз басым), кейде 3 – 4 лақ (өте сирек) табады. Жаңа туған лақтың салмағы 2 – 3 кг, дене тұрқы 48 – 58 см. 5 – 10 күнде шөп шалып, 3 айдан аса енесін емеді. Жас төлдер тез өседі: алғашқы 10 күнде 4,5 кг, бір айда – 9,0 кг, 6 айда – 15,0, бір жаста салм. 20 кг-нан асады. Шыбыштары 7 – 8 айда, серкештері 1,5 жаста жыныстық жағынан жетіледі.

== Жаулары, қорғалуы ==
Қарқұйрықтың жаулары – [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қарақал]] және [[бұралқы иті|бұралқы иттер]], құстардан: [[бүркіт]], [[қарақұс]]. Аусыл және туляремия ауруларымен ауырады. Дәмді еті мен терісі үшін көп ауланған. Терісінен сырт киім, жазғы аяқ киім, мәсі тігіледі, саба және қауға жасаған. Қазір саны аз, Қазақстанда бар-жоғы 13 – 15 мыңдай. Оның 5 – 7 мыңы «Алтынемел» ұлттық табиғи саябағында, қалғаны Үстірт қорығы мен Ақтау – Бозащы қорықшасында қорғауға алынып, [[Қазақстанның Қызыл кітабы|Қазақстанның «Қызыл кітабына»]] енгізілген (1996).<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қуысмүйізділер]]
[[Санат:Қазақстан фаунасы]]

Николай Яковлевич Коншин

2018-01-31T21:08:16Z

Hunu: /* Еңбектері */

{{Infobox Biography
| subject_name = Николай Яковлевич Коншин
| image_name = Nikolay Yakovlevich Konshin.jpg
| image_size = 200px
| image_caption =
| date_of_birth = 20.09.1864 (Ресей, Тверь губерниясы)
| place_of_birth =
| date_of_death = 01.08.1937 (Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы)
| place_of_death =
| occupation = [[этнограф]], [[өлкетанушы]], [[тарихшы]]
| spouse =
}}

'''Николай Яковлевич Коншин''' – орыс этнографы, өлкетанушы, тарихшы. Ол студенттер арасында революциялық қозғалысқа қатысқаны үшін тұтқынға алынып, [[Зайсан]]ға жер аударылды. Кейін Семейге қоныс аударып, қазақ халқының тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы мен ауыз әдебиеті үлгілерін зерттеумен айналысты. Коншин Орыс географиялық қоғамы [[Семей]] бөлімшесінің құрылуына ([[1902]] жылы 31 наурызда ашылды) негіз болған Семей облысы статистикалық комитеттінің жанынан ұйымдастырылған өлкетанушылар үйірмесіне жетекшілік етті. Коншин статистикалық комитеттің хатшысы қызметінде жүріп, қазақ даласының әлеуметтік-экономикалық өмірі, табиғи байлығына, тарихы мен географиясына, археологиясына қатысты бай материалдар жинады.

==Еңбектері==
[[1897]] жылы Коншиннің жетекшілік етуімен Семей облысында халық санағы жүргізілді. Бұл жөнінде ол өзінің ''«Ресей империясы тұрғындары арасында жүргізілген алғашқы жалпы халық санағы»'' деген еңбегінде толығырақ жазған. Коншин архив материалдары мен статистикалық мәліметтерге сүйеніп, Семей облысының тарихына, ондағы тұрғындардың әлеуметтік-экономикалық жағдайына, қазақтардың отырықшылыққа көшуіне, бұл өңірдегі көші-қон ісіне қатысты очерктер жариялады. Коншиннің қазақтардың тұрмыс-тіршілігіне байланысты материалдар жинау мақсатында жасаған бірнеше экспедициясының нәтижесінде ''«Семей облысы қазақтарының экономикалық өмірі туралы очеркі»'' ([[1901]]) жарық көрді. Бұл еңбегінде қазақтар мен орыстардың [[Ертіс]] аңғары мен Семей өңіріне келіп қоныстануы, т.б. туралы баяндалады. Коншин 1890 жылы [[Абай Құнанбаев]]пен танысып, тығыз қарым-қатынаста болған. Коншиннің ''«Қазақ жұты туралы жазбалары», «Шұғышаққа сапар», «Земство және қазақтар», «Қазақ жер құрылысының жаңа жобасы», «Дала өлкесіндегі қоныс аударушылар үшін қауіп-қатерлер»'', т.б. еңбектері жарық көрген. Коншин ''«Семей облысының естелік кітаптарының»'' редакторы ([[1897–1902]]) болды. Орыс географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің Семей бөлімшесін ұйымдастыруда көп еңбек сіңірді, сол бөлімшеге жетекшілік етті. Семей облысынан Мемлекеттік думаға депутат болып сайланған<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Нифонт Иванович Долгополов

2016-09-21T18:33:30Z

Hunu:

{{Infobox Biography
|subject_name = Нифонт Иванович Долгополов
| image_name = Dolgopolov NI.jpg
| image_size =
| image_caption =
| date_of_birth = [[1857]]
| place_of_birth = [[Бирюч]]
| date_of_death = [[1922]]
| place_of_death = [[Астрахан]]
| occupation =
| spouse =
}}
'''Нифонт Иванович Долгополов''' (1857- 1922) - халықшыл-революционер. [[Харьков университеті]]нің [[медицина]] факультетінде оқыған, [[1978|1878]] жылы студенттердің толқуына белсене қатысқаны үшін қамауға алынып, полицияның ашықтан-ашық бақылауыңда болатын шартпен [[Батыс-Сібір генерал-губернаторлығы|Батыс Сібірге]] жер аударылған. [[1880]] жылы ол [[Тобыл губерниясы]]ның [[Қорған|Қорған қаласына]] келіп емдеу қызметімен айналысуға тыйым салынуына қарамастан, қала тұрғындарына тегін дәрігерлік көмек көрсетеді. 1882 жылы Қорғаннан қуылған ол 1884 жылы маусым айыңда [[Семей]]ге келіп, полицияның ашық бақылауыңда жер аударылу мерзімі біткенге дейін болады. [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] онымен [[Семей]]дегі айдауда болған (1884-86 жылы) кезеңінде өте жақын танысты. Олардың достық байланысын Абай замандастарының белгілі естеліктері, олардың өмірбаянын алғаш зерттеушілер, соңдай-ақ [[Семей облысы]] архив басқармасының қорындағы деректер дәлелдейді. 1885 жылы жазында ауырып қалған ол Семей генерал-губернаторынан Абай аулына барып емделіп қайтуға рұқсат сұрайды:
{{Start citation }}
«Менің денсаулығым қатты бұзылды... Жоғары мәртебелі Сізден осыған байланысты Шыңғыс болысына - Өскенбаев Құнанбай аулына баруыма... рұқсат беруіңізді сұраймын, 1885 жылғы 4 маусым Н. Долгополов» (ҚР ОМА, 15-қор, 2-тізім, 88-іс, 69- парақ).
{{End citation}}
Абайдың Долгополовпен және басқа орыстың саяси жер аударылғандарымен достығы, ақынның дүниетанымының революция-демократтар идеясы рухында қалыптасуына игі әсер етті. М. [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|Әуезовтің]] «[[Абай жолы]]» эпопеясындағы Абайдың досы, саяси жер аударылған Федор Иванович Павловтың тарихи прототипі - Долгополовтың бейнесі.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}