Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Зигомициттер

2021-11-08T13:59:19Z

Hbsh mamyr ayazhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:Zygomycete717.jpg‎|right|thumb]] '''Зигомицеттер''' (Zygomycetes) [[саңырауқұлақтар]]дың бір класы. 4 қатары ([[Mucorales]], [[Endogonales]], [[Entomophthorales]], [[Zoopagales]]), 500-ден артық түрлері белгілі. Табиғатта кең тараған. [[Топырақ]]та, [[көңде]], сондай-ақ [[өсімдіктер]]дің құрамында, [[буынаяқтылар]]дың, [[омыртқалы жануарлар]] мен [[адамдар]]дың денесінде [[паразит]]ті тіршілік етіп, қоректік заттардың құрамында ақ ұнтақ түрінде кездеседі. Зигомицеттердің [[таллом]]ы өте жақсы дамыған [[көп ядролы жіпшумақтар]]дан ([[мицелийлер]]) құралады. [[Клетка]] құрамында [[хитин]] және [[хитозин]], кейде [[глюкан]] заттары болады. [[Зигоспора]] түзіп, [[зигогамия]] жолымен жынысты көбейеді, аты осыған байланысты қойылған. [[Зигогамия]] жолымен [[жынысты көбею]] кезінде әр түрлі жынысты екі жіпше түйісіп, перделермен бөлініп, екі [[жыныстық мүше]] [[гаметангийлер]] түзіледі. Гаметангийлерде жыныстық жасушалар түзілмейді. Екі гаметангийдің түйіскен жерінде қабықтары еріп, [[зигота]] түзіледі. Зигота 2-3 қабаттан тұратын қабықпен қапталып, ұзақ бұйығу кезеңінен өтеді. [[Сурет:Spinellus fusiger 51504.jpg|thumb|left| alt=A.| ''[[Зигоцимет]]''.]]Одан әрі ядро редукциялы бөлініп зиготадан өскен жіпшеге өтеді де, ұшында түзілген спорангийде әрқайсысы спораға айналады. [[Споралар]] әр түрлі жынысты болады. Олардан әр түрлі жынысты [[саңырауқұлақ]] жіпшелері өсіп жетіледі. Зигомицеттер табиғатта эндогендік жолмен түзілетін жыныссыз споралар немесе конидиилер арқылы да көбейеді. Саңырауқұлақ жіпшелерінің (мицелии) ұзындығы бірнеше мм-ден бірнеше см-ге дейін жетуі мүмкін. Зигомицеттер класы мукорлар (Mucorales) және энтомофторалылар (''Entomophthorales'') қатарларына жіктеледі. [[Мукор саңырауқұлақтары]] топырақта, өсімдік қалдықтарында жиі кездесіп, соңғыларын органик. заттарға дейін ыдыратуда белсенді рөл атқарады. Олар ылғалдылығы жоғары дәнді де жайлап, оның сапасы мен тұқымының өнгіштігін төмендетеді. Мукорлардың кейбір түрлері адамның өкпе ауруын қоздырады. [[Энтомофторалы саңырауқұлақтар]]дың жасуша қабығы хитинделген, жетіле келе перделерге бөлінетін, тармақталған [[мицелийлер]]ден тұрады. Бұл қатардың арасында насекомдар микоздарын қоздыратын ''Entomophthora'' туысының өкілдері белгілі. Оларды ауыл шаруашылық дақылдарының зиянкестерімен күресудің биол. тәсілі ретінде пайдалануға болады.

Қазақстанда Зигомицеттер көп кездеседі, көпшілігі тағамға зең түсіреді; ''қара'' [[Зең саңырауқұлақтары]]. Зигомицеттердің кейбір түрлерін [[микробиология]]лық және [[тамақ]] өнеркәсіптерінде, біраз түрлері зиянды жәндіктермен биологиялық күресте қолданылады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Жынысты, шын мәнінде жыныссыз және вегетативті жолмен көбейеді. Зиготадан басқа барлық даму кезеңдері гаплоидты.

Зигомицеттердің мицелийінде екі белгі бар («+» және «-»). Қарама-қарсы мицелийлер жанасқанда (олардың ұштарындағы жасушалардың бірігуі – зигогамия) зигота түзіледі, мейоздан кейін спорангиймен рудиментті мицелий береді, онда жыныстық споралану споралары дамып, әртүрлі белгідегі вегетативтік мицелий береді.

Жыныссыз көбею үшін онда спорангиялар немесе спорангиолдар (2-3 споралары бар көптеген спорангиялар) түзіледі, оларда жыныссыз споралану споралары дамып, жаңа вегетативті мицелий береді.

Олар вегетативті түрде столондар арқылы таралады - ауаға лақтырылған ұзын гифалар, олар қолайлы субстратты тауып, жаңа колонияны тудыратын ризоидтарды шығарады.

== Дереккөздер==
<references/>

==Сыртқы сілтеме==
[http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_synonims/51597/%D0%B7%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%86%D0%B5%D1%82 Зигомицет]

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Биология]]

{{stub}}

Катманду

2021-10-29T15:29:03Z

Hbsh mamyr ayazhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Катманду
|шынайы атауы = काठमाडौं
|сурет = Kathmandu montage.jpg
|жағдайы = Астана
|ел = Непал
|елтаңба =
|ту = Flag of Kathmandu, Nepal.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 27|lat_min = 43|lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg = 85|lon_min = 22|lon_sec =
|CoordAddon = type:city(850000)_region:NP
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 250
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэрі
|басшысы = Бидья Сундар Шакья
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 50,67
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 1355
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 1 006 656
|санақ жылы = 2011
|тығыздығы = 19867
|шоғырлануы = 1 740 977
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +5:45
|DST =
|телефон коды = 01
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Kathmandu
|сайты = http://www.kathmandu.gov.np kathmandu.gov.np
|сайт тілі = en
}}
'''Катманду''' ({{lang-ne|काठमाडौं}} {{IPA|[kɑʈʰmɑɳɖu]}}, ''Kāthmāndau'') — [[Непал]] астанасы. [[Қала]]ның аты ондағы түрлі құрылыстарда, әсіресе, храмдарда («мандир») ағаштың («кат») аса мол пайдаланылғанын көрсетеді. Түрлі [[жазба]]лар мұнда [[5 ғ.|V ғасырдың]] өзінде-ақ [[Будда діні|буддалық]] [[монастырь]]дың болғанын дәлелдейді. [[Қала]] сірә, [[8 ғ.|VIII ғасырда]] Гунакамадева раджаның тұсындасалына бастаған болу керек. [[15 ғ.|XV ғасырда]] Малла патшалығы уш бөлінеді де, оларға '''Катамандумен''' бірге маңайлас Патан мен Бхадгаон қалалары да астана болады. '''Катамандудағы''' құрылыстардың ең елеулісі — патша сарайы мен Махиндра-Малла раджа [[1549|1549 жылы]] салдырған Таледжу храмы. қала төңірегінде әйгілі қасиетті буддалық [[мұнара]]лар Бодхинатх пен Сваямбунатх бар.<ref>Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия өнері.— Алматы: Өнер, 1990. ISBN 5-89840-221-7</ref>

== Экономикасы ==
Катмандудың орналасуы мен рельефі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. Қала құнарлы топырақ құрамы мен тегістелген рельефті ежелгі көлдің орнында орналасқан. Бұл ерекшеліктер ауыл шаруашылығының дамуына ықпал етті. Қолайлы микроклимат және Үндістан мен Тибет арасындағы ежелгі сауда жолында орналасуы Катмандуды маңызды сауда орталығына айналдыруға жағдай жасады. Катманду саудагерлері жергілікті өнер стильдері мен буддизмнің таралуына үлес қосты [17]. Катмандудағы басқа да дәстүрлі салалар ағаш ою, металл құю, кескіндеме, тоқу және керамика [18].

Катманду - Непалдың ең маңызды өнеркәсіптік және сауда орталығы. Мұнда Непалдың қор биржасы, Непал Ұлттық банкінің бас кеңсесі, Сауда-өнеркәсіп палатасы, сондай-ақ ұлттық және трансұлттық банктердің, телекоммуникациялық компаниялардың және басқа да ұлттық және халықаралық ұйымдардың кеңселері орналасқан [18].

Метрополитеннің жиынтық өнімі 6,5 миллиард АҚШ долларын құрайды немесе Непалдың ЖІӨ-нің үштен бірінен астамын құрайды [19]. Катманду өнер туындыларын, қолөнер бұйымдарын, тігін бұйымдарын, кілемдерді, пашминаларды, қағаздарды экспорттайды; сауда қаланың жалпы табысының 21% құрайды [18] [19]. Өнеркәсіп Катманду кірісінің 19% құрайды. Экспорттың ең танымал тауарлары – киім және жүн кілемдер [19]. Катманду экономикасының басқа салалары: ауыл шаруашылығы (9%), білім беру (6%), көлік (6%), қонақжайлылық және мейрамхана бизнесі (5%) [19].

<br><gallery class=center caption="Катманду">
Kathmandu-Durbar Square-23-Kotilingeshwor-Mahavishnu-Kal Bhairav-Mini vor Vishnu-Pratapamalla-Jagannath-2015-gje.jpg
Kathmandu-Durbar Square-68-Wache vor Taleju-2013-gje.jpg
Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-06-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg
Kathmandu-Kathesimbu-68-2015-gje.jpg
Kathmandu-Old City-36-Hausecke am Maru Tole-2014-gje.jpg
Kathmandu-Markt-06-zwischen Infra Chowk und Janbahal-2015-gje.jpg
Kathmandu-Laden-46-Kupfer und Messing-2015-gje.jpg
Kathmandu-Strassenhandel-28-Altstadt Sued-Lastrikscha-2007-gje.jpg
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Азия елордалары}}

{{уики}}

[[Санат:Непал қалалары]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Катманду]]
[[Санат:Киелі қалалар]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]