Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Тоқташ Ізкәйілұлы

2020-12-30T16:58:15Z

HBSH NIS 7B KASIET: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Тоқташ Ізкәйілұлы''' (1924-43) - Абайдың немересі. Тоқташ [[неміс]] фашистеріне қарсы [[Отан]] соғысына қатысып, сонда қаза болған. Ол [[домбыра]], [[гармонь]]да ойнап, [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] әндерін айтқан. 1934 жылы маусымда Бүкіл [[Қазақстан]] халық өнерпаздарының 1-ші слетіне қатысқан.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

Әрхәм өзі де жас шағынан Абайды көріп, ақынның немере балаларының біріндей болып өскен адам. Абай дүниеден қайтқан жылы Әрхәм 19 жастағы жігіт болатын. Сондықтан ұлы ақын атасын өзі көрген-білгені бар, кейін әкесі Кәкітайдан естіп құлағына құйғаны, көңіліне тоқығаны бар. Әрхәм Абай туралы тарихи құнды мағлұмат, мол дерек қалдырып кетті, Әрхәм әкесі қайтыс болған жылы (1915) 30 жаста еді. 1963 жылы 78 жасынан дүниеден өтті.<ref>https://abai.kz/post/40578</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1924 жылы туғандар]]

{{stub}}

Исрайыл Ақылбайұлы

2020-12-30T16:10:17Z

HBSH NIS 7B KASIET: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Infobox Biography
|subject_name = Исрайыл Ақылбайұлы
| image_name =
| image_size =
| image_caption =
| date_of_birth = [[1895]]
| place_of_birth =
| date_of_death = [[1959]]
| place_of_death =
| occupation = [[педагог]]
| spouse =
}}
'''Исрайыл Ақылбайұлы''' ([[1895 жыл|1895]]-[[1959 жыл|1959]]) — Абайдың немересі, педагог, күйші. Ол домбырада ойнап, ән салған. Талай рет көркемөнерпаздар байқауының жүлдегері атанған. Исрайыл Жидебайдағы [[Абай]] музей- үйінде қызмет істеп, онда домбыра оркестрін құрып, көптеген шәкірттер тәрбиелеген. Ол бізге Абайдың «[[Май түні]]» деген күйін жеткізді. 1940 ж. «[[Жаңа ауыл]]» газетінде «Абай және ән-күй» деген мақаласы жарияланды. Исрайылдың фото-суреттері, грамоталары музей қорында сақтаулы.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{Bio-stub}}

Күлзипа Исрайылқызы

2020-12-30T16:03:44Z

HBSH NIS 7B KASIET: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

''' Күлзипа Исрайылқызы ''' ([[1925 жыл|1925]] - [[2014 жыл|2014]]) – [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] шөбересі. Педагог, ақын, [[Ақылбай Абайұлы Құнанбаев|Ақылбайдың]] ұлы Исрайылдан туған. [[Шығыс Қазақстан облысы]], Зайсан қаласында тұрады. Оның «Ұрпақ сөзі», «Ескерткіші атамның» сияқты өлеңдері Абайдың Семейдегі мемлекеттік қорық-музейінің қорында сақтаулы. Әке-шешесі тұтынған дүние-мүліктерді музей қорына өткізген.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> 2014 жылы 6 шілдеде қайтыс болды. Күлзипа апамыздың сүйегі Зайсанда жерленді.<ref>https://abai.kz/post/40578</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1925 жылы туғандар]]

{{Bio-stub}}

Май Түні

2020-12-30T16:01:37Z

HBSH NIS 7B KASIET: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Май Түні''' - [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың [[күй]]і.

Бұл күйді [[1923]] жылы [[Ғайса Сармурзин|Ғ. Сармурзин]] Абайдың Ақылбайдан туған немересі Исрайылдан, ал Исрайыл Абайдың өзінен үйренген.
Исрайылдың айтуынша, Абай бұл күйін жайлаудағы түнгі сауық-сайранда отырып шығарыпты.

==Күйдің сипаттамасы==
Күй табиғат сұлулығын бейнелеген, 2 белімнен тұратын лирикалық туынды. Музыкалық әуені Абай әндерімен сарындас, жазғы жайлаудың түнгі көрінісін, жастардың кеңілді сауық-сайранын елестетеді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Фзули, Шәмси, Сәйхали

2020-12-27T12:11:33Z

HBSH NIS 7B KASIET: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

«'''Фзули, Шәмси, Сәйхали'''...» — [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың [[1855 жыл|1855]]- [[1881 жыл|81]] ж. аралығында жазған өлеңі. [[Ақын]] шығармаларының [[1933 жыл|1933]] жылғы жинағында өлеңнің шығарылған уақыты 1858-59 ж. деп көрсетілген. Көлемі 4 тармақты бір шумақ. Зерттеушілердің деректеріне қарағанда 14 жастағы жасөспірім [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] [[Семей]]дегі [[Ахмет Риза мешіт-медресесі|Ахмет-Риза медресесі]]нде оқып жүргенде жазған сияқты. Шынында да ақынның шығыс тілі мен әдебиетін дендей оқып, Шығыстың ұлы философ-ақындарының классик. туындыларымен барынша тереңірек танысатын шағы осы кезең. Сыры мол, құпиясы кеп өлең өнерін аңсап, сол бір тылсым әлемге барар жол іздеген жас ақын езі шығармаларын құмарта оқып, таусылмас нәр алған шығыс ғұламаларын әулие тұтып, медет тілейді, ақындық жолдағы жебеушім болыңдар деген ниет аңғартады. Осынау айналдырған 4 жол өлең жас Абайдың өнер, білім, талап қуған шағының өзінде-ақ, өлеңнің Фзули, Шәмси, Сәйхали, Науаи, Сағди, Фирдауси, [[Хожа Хафиз]] сияқты ұлы шеберлері туындыларымен жақсы таныс болғанын аңғартады. Бұл жолдардан жас ақынның өлең өнерінде алғашқы кезеңде сол езі сыйынған ақындар нақышын үлгі тұтқаны көрінеді. Тек шығыс ғұламаларында сөз құрауға деген құмарлық байқалады. Бір шумақ өлеңде бір ғана «бер» деген қазақ сөзі келтірілген. Бұл [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың ақындық жолының алғашқы кезеңіне тән қасиет. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының [[1933 жыл|1933]] жылғы толық жинағына енгізілді. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды. [[Өлең]] [[орыс тілі]]не аударылған.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

== Өлең ==
Фзули, Шәмси, Сәйхали,

Науаи, Сағди, Фирдауси,

Хожа Хафиз – бу һәммәси

Мәдәт бер я шағири1 фәрияд2.

1 - Шағири (арабша) – ақын.

2 - Фәрияд (парсыша) – теңдесі жоқ, асыл.<ref>https://bilim-all.kz/olen/563-Fzuli-SHamsi-Saihali</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Қазақ поэзиясы мен музыка өнері

2020-12-16T17:11:21Z

HBSH NIS 7B KASIET: /* Қазақтардың поэтикалық өнері */

==Қазақтардың поэтикалық өнері==
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы эпикалық шығармалар негізінен халықтың қаһарман батырлары [[Абылай]] мен [[Кенесары Қасымұлы|Кенесарының]] ерлік істерін суреттейді. Қыз ұзату, келін түсіру тойлары, рулар мен тайпа басыларының жиындары әдетте ән салу, күй тарту сияқты салтанатты жағдайда басталатын. Қазақтардың жазға қарай жайлауға, кысқа қарай қыстауға көшетін кездері де осындай ойын-сауық салтанатымен өтетін. Ән салу, күй тарту қазақ даласындағы жәрмеңкелердің де сәнін кіргізетін. Әр түрлі еңбек үрдістері мен тұрмыстық салт-сана жоралары да ән мен күйге ұласатын. Сондай-ақ бесік жырлары мен балаларға арналған әндер де кеңінен таралған дәстүрлі әдет-ғұрып болатын. 
XIX—XX ғасырлардың бас кезіндегі қазақтардың поэзиясы халықтың ежелден қалыптасқан мәдениетімен, дәстүрлерімен және әдет-ғұрыптарымен тығыз байланысты болды. XVIII ғасырдың аяғынан бастап қазақ әдебиетінде бұрынғы әншілік-жыршылық дәстүр біртіндеп ығыстырылып, оның орнын жеке поэтикалық шығармашылық ала бастады. Егер бұрын батырлардың ерлік істерін дәріптеу басым болып келсе, XIX ғасырдан бастап күнделікті тұрмыс-тіршілік тақырыбына тереңдеп ену байқалды. Ақындар өмір жайлы толғанысында шығармашылықтың өзіндік дара жолын іздеуге тырысты, жаңа кәсіби поэзия қалыптаса бастады. 
Қазақтың поэтикалық және музыка өнерін дамытуға [[Махамбет Өтемісұлы]], [[Құрманғазы Сағырбайұлы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы]], [[Тәттімбет Қазанғапұлы]], [[Біржан Қожағұлұлы|Біржан сал Қожағұлұлы]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы]], Ақжігіт ([[Ақан сері]]) Қорамсаұлы сияқты тағы басқа да көптеген ақындар мен өнерпаздар үлкен үлес қосты.

==Махамбет Өтемісұлы шығармашылығы==
Махамбет Өтемісулы (1804—1846) поэзиясы [[Исатай Тайманұлы]] бастаған 1836—1838 жылдардағы көтеріліспен тығыз байланысты болды. Махамбет 1804 жылы [[Ішкі Орда]]дағы Бекетай құмында дүниеге келді. Ол жастайынан ақындық өнерге құмартып өсті. Оның асқан дарындылығына қалың жүрт- шылық бас иді. Махамбет от ауызды сөз шеберлігімен қатар, өзінің домбырашы-күйшілігі, батырлығы, ақындығы мен даналығы арқасында ел арасында даңққа бөленді. Ол орыс, татар және араб тілдерін жақсы білді. Сондықтан да ол 1824-1829 жылдары [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан]]ның ұлы Зұлқарнайдың тәрбиешісі ретінде Орынбор қаласында тұрды. Осы жылдары орыс жазушысы, этнограф В.И. Дальмен, саяхатшы ғалым С.Г. Карелинмен жақын танысып, достасып кетті. 
Махамбет Өтемісұлы Исатай Тайманұлы бастаған халық-азаттық көтерілісте өзінің жалынды өлеңдерімен халықты патша өкіметі мен хандардың езгісіне қарсы күреске шақырды. Ол өз елінің отарлық езгіден азат болғанын көрсем деп армандаумен өтті. Махамбеттің өлеңдері халық көтерілісінің қуатты дауысы, бостандық пен әділдіктің ұраны болып табылады.
Ақын көтерілісшілерді өзінің жалынды жырларымен жігерлендіре түсті әрі қарулы шайқастарға өзі де белсене қатысты. Ол патша өкіметінің халыққа қарсы саясатын, жергілікті хан, сұлтандардың қарапайым халыққа шектірген касіреттерін аяусыз сынға алды. Еңбек адамдарының құлдық өміріне қарғыс айтты:
«Қапыда өткен дүние-ай,
Халқымның көрген қорлығы,
Хандардың еткен зорлығы...
Ата-ананы сөктіріп,
Ат басына соқтырып,
Нәлет айтса болмас па
Осылай жүрген жүріске...
1838 жылы Исатай Тайманұлы қанды шайқас үстінде ерлікпен қаза табады. Махамбет Өтемісұлы қазақ халқының тәуелсіздігі жолындағы күресті одан әрі жалғастыра береді. 
Махамбеттің «Ереуіл атқа ер салмай...», «Соғыс», «Алайма, сұлтан, алайма!», «Баймағамбет сұлтанға айтқаны», «Тарланым», «Тайманның ұлы Исатай», «Мұнар да мұнар, мұнар күн», «Қызғыш құс» және басқа өлеңдерінде көтерілісшілердің бейнесі, Исатайдың қаһармандық ерлігі шебер суреттелген. Өр рухты ақын туған халқының бостандығы мен тәуелсіздігі жолындағы күресті жырға қосып өтті.
[[Ақын Шернияз Жарылғасұлы]] (1817-1881) қазіргі [[Ақтөбе облысы]]ның аумағында дүниеге келді. Жас шағынан өлең шығара бастады. Махамбет Өтемісұлы сияқты ол да [[Бөкей хандығы]]ндағы шаруалар көтерілісіне белсене қатысты. Өзінің жалынды жырларында ол да халықты азаттық жолындағы күреске шақырды. Оның билеуші сұл- тан Баймағамбет Айшуақұлына арнаған өлеңі халық арасында кеңінен мәлім. Онда Б. Айшуақұлының халықтың мүддесіне қарсы жасап отырған озбырлығы, сұлтанның арамзалық әрекеттері аяусыз сыналады. 
XIX ғасырдың бірінші жартысында поэзияда күнделікті өмірдің әр түрлі салаларын, қарапайым адамды жыр етуде жаңа бастама қалыптасты. Осы орайда [[Жанақ Сағындықұлы]] (1775—1846), [[Шөже Қаржаубайұлы]] (1808-1884), [[Сүйінбай Аронұлы]] (1815-1898) сиякты көрнекті ақындар шығармашылығының маңызы зор болды. Олардың поэзиясына патша өкіметінің отаршылдық езгісі кезіндегі елдің ауыртпалықжағдайы, күнделікті өмірдегі әлеуметтік-экономикалык мәселелер арқау болды. 
XIX ғасырдың 40-60-жылдарындағы поэзияның жарқын өкілдері қатарына [[Дулат Бабатайұлы]]н (1802—1871), [[Шортанбай Қанайұлы]]н (1818—1881), Мұрат Мөңкеұлын (1843—1906) қосуға болады. Бұлар «зарзаман» дәуірінің ақындары аталды. Олардың поэзиясының негізгі сарыны өткен заманды, қазақ халқының бұрынғы ерлік істері мен аңызға айналған өмірін аңсау, жаңа заманның зардаптарын сынау болды.
Мұрат Мөңкеұлы «Үш қиян» деген өлеңінде Ресейдің Қазақстанды жаулап алуы мен отарлауы кезіндегі қазақ халқының ауыр жағдайын шынайы суреттейді.

''«Еділді тартып алғаны —
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны —
Жағаға қолды салғаны.
Ойылды тартып алғаны -
Ойындағысының болғаны.
Маңғыстауда үш түбек
Оны-дағы алғаны.
Үргеніш пен Бүхарға
Арбасын сүйреп барғаны -
Қоныстың бар ма қалғаны?!
Мал мен басты есептеп,
Баланың санын алғаны —
Аңғарсаңыз жігіттер,
Замананы тағы да —
Бір қырсықтың шалғаны!»''

[[Біржан сал|Біржан сал Қожағұлұлы]] (1825—1887) қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының аумағында дүниеге келді. Ол халық арасында Біржан сал деген атпен белгілі болды. Жас кезінен-ақ ән салуға, өз жанынан ән шығаруға бейім еді. Ақын, сазгер әрі әнші ретінде ел арасында кеңінен танылды. Екі сыныптық қазақ-орыс мектебінде сауат ашты, содан соң [[Петропавл]] қаласындағы медреседе оқыды. Араб, парсы, шағатай тілдерін жақсы білді. Біржан сал махаббат лирикасы саласында көптеген ән шығарды. Оның музыкалық-ақындық шығармашылығының демократиялық сипаты айқын байқалады. Біржанның әндерінде байлардың, старшындар мен болыстардың озбырлығы әшкереленеді.[[Сурет:Jayaumusa.JPG|150px|thumb|right|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]]] Ақын әйелдердің теңсіздігін жою жөнінде жар салды. Біржан салдың «Айбозым», «Ақ тентек», «Біржан сал», «Ғашығым», «Айтбай», т. б. 40-қа жуық әні бар. 
XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ музыкасындағы әйгілі тұлғалардың бірі аса көрнекті ақын, композитор [[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
(1835—1929) болды. Ол Баянауыл округының Ақшоқы деген жерінде дүниеге келген. Алғашқы сауатын ауыл молдасынан ашып, кейін Омбыда оқып білім алған. Ол домбыра, скрипка және гармонь тартуды жастайынан үйренді. Көрнекті орыс жазушылары мен ақындарының шығармаларымен таныс болды. Жаяу Мүса өзінің өлеңдері мен әндерінде жергілікті болыстардың зорлық-зомбылыктарын, патша үкіметінің отаршылдық саясатын батыл әшкереледі. Оның атақты «Ақ сиса» әні әлеуметтік Жаяу Мұса. әділетсіздікке қарсы наразылықтан туған. Ол өзінің [[отаршылдық|отаршыл]] үкіметіне қарсылығы үшін «қырдағы қауіпті адам» ретінде сотталып, Тобыл қаласына жер аударылады. Сонда түрмеде отырып, Батыс Сібір генерал-губернаторына хат жазып, өзін армияға жіберу жөніндегі өтінішін жолдайды. Оның бұл тілегі қабыл алынып, Тобылда, Орынборда, Қазанда, [[Сурет:Akanseri.JPG|thumb|right|100px|[[Ақан сері Қорамсаұлы]]]] Новгородта, [[Мәскеу]]де, Владимирде және Петербургта, сондай-ақ Польша мен Литвада әскери қызметте болады. Генерал Черняевтің Оңтүстік Қазақстан аумағына жасаған әскери жорығына да қатысады. Ол «Сү- йіндік», «Толғау», «Бозторғай», «Жанбота», «Ғашығым», «Хаулау» сияқты 70-тен астам ән шығарады. Әндерінің сөзін де өзі шығарды. 
Қазақ халқының атақты ақыны, композитор-әнші [[Ақан Сері|Ақан сері Қорамсаұлы]] (1843-1913)қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының аумағында дүниеге келді. Сауатын ауыл молдасынан ашып, кейін [[Қызылжар]] қаласындағы медреседе оқыған. Ол бала кезінен өлең шығарып, музыкамен әуестене бастайды. Қасына ерген талантты жастармен ауыл-ауылды аралап ән салып, домбыра тартады. Халық оны құрмет тұтып, «Ақан сері» атады. Ол музыкалық-поэтикалық мол мұра қалдырды. Оның бізге 40-тан астам әні жетті. Ақан серінің «Алтыбасар», «Сырымбет», «Мақпал», «Ақтоқты» әндері жан тебірентерлік әсерлі, сазды келеді. Оның «Еркем», «Аужар», «Айгөлек», «Ғашық жарға» атты тамаша әндері сүйіспеншілік тақырыбына арналған. Ақан серінің шығармашылығына қатты әсер еткен жағдай сүйікті тұлпары [[Құлагер]]дің қаскөй зұлымдардың қолынан өлтірілуі еді. Ақан серінің әндерінде қоғамдық өмірдің әлеуметтік мәселелері, ел билеген әкімдердің озбырлық әрекеттері шебер бейнеленеді. 
[[Балуан Шолақ (Нұрмағамбет) Баймырзаұлы|Балуан Шолақ]] (1864—1916) қазіргі Ақмола облысында дүниеге келген. Халық арасында атақты сазгер, әнші, ақын әрі балуан ретінде кеңінен танылды. Бала күнінен ат құлағында ойнап, түрлі цирктік өнер көрсетуді үйренді. Оның композитор әрі әнші ретіндегі даңқын шығарған әні «Ғалия» болды. Балуан Шолақтың «Желдірме», «Қос перне», «Көкшетау» атты ғажайып әндері оптимизмге, адамға, табиғатқа деген сүйіспеншілікке толы. 
Көрнекті ақын-ағартушылардың бірі Домақ шешен (1850—1918) болды. Ол [[Ақмола облысы]]ның Омбы уезінде дүниеге келген. Домалақ шешен өзінің туған халқының болашақ тағдырына қатты алаңдаушылық білдірді. «Оқу. Өнер. Адалдық» деген өлеңдерінде жастарды оқуға, білім алуға, кәсіп үйренуге, адал болуға шақырды. 
Бұл кезеңде баска да дарынды ақын-композиторлардың талантты шоғыры өмір сүріп, еңбек етті, шығармашылықпен айналысты. Олардың қатарында [[Шернияз Жарылғасұлы]] (1803—1881), [[Мәди Бапиұлы]] (1880—1921), [[Құдайберген Әлсейітов]], [[Сара Тастанбекқызы]] (1853—1916), [[Әсет Найманбайұлы]] (1867— 1922), Иманжүсіп Құтпанулы (1863-1929), Базар жырау Оңдасынұлы (1842—1911), [[Майлықожа Сұлтанқожаұлы]] (1835-1889), Кемпірбай Бөгембайулы (1834—1895) сияқты басқа да ақын-композиторлар болды.

==Дәулескер күйшілер==
[[Сурет:Kurmangazysagyrbai.JPG|thumb|right|100px|[[Құрманғазы Сағырбайулы]]]]
Қазақтың музыка өнерін нотаға түсіру XIX ғасырдың аяқ кезінде ғана басталды. Оған дейінгі қыруар мол музыка- лық мұрамыздың біркатары, өкінішке орай зама-нымызға жетпеді. 
Қазақтың аса ұлы күйшісі, күй атасы Құрманғазы Сағырбайулы(1806—1879) Бөкей ордасының Жиделі деген жерінде дүниеге келген. Бала кезінен-ақ музыкалық дарыны бар екенін танытты, өз бетінше алуан түрлі күйлерді тартып үйренді. Болашақ дәулескер күйшінің жастық шағы жоқшылықтың зардабын тартып, ел аралаумен өтті. Сондықтан да ол [[Сурет:Dauletk.JPG|thumb|right|100px|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]]]өзінің күйлерінде қарапайым адамдардың өмірін, тұрмыс-тіршілігін суреттеді, қайырымсыз байлардың қылығын әшкереледі. Құрманғазы қазақ күйлерін шебер орындаумен қатар домбырада орыстың «Коробейники» («Қыдырма саудагерлер»), «Светит месяц» («Айдың сүттей жарығы») деген әндерін де құйқылжыта орындады. Біздің заманымызға дейін оның сазгерлік туындылары - 60-қа жуық ғажайып, көркем де асқақ сезімге толы күйлері жетті. Оның «Адай», «Балбырауын», «Сарыарқа», «Ақсак киік», «Түрмеден қашқан», «Ертең кетем», «Кісен ашқан», «Қайран шешем» сияқты басқа да күйлері — халық сүйіп тыңдайтын тамаша туындылар. «Кішкентай» атты күйі Бөкей хандығы қазақтарының халық-азаттық көтерілісінің басшысы Исатай Тайманұлына арналған. Құрманғазының күйлері халқымыздың мәдени дамуына қомақты үлес болып косылды. [[Сурет:Tattttttt.JPG|thumb|right|100px|[[Тәттімбет Қазанғапұлы]]]]
Талантты және халық арасына кеңінен белгілі, аса көрнекті композиторлардың бірі - Дәулеткерей Шығайұлы
(1820—1887). Ол Бөкей хандығының аумағындағы Қарамола деген жерде Кіші жүздің ханы Шығайдың отбасында дүниеге келіп, ер жетті. Ол өз заманының білімді азаматтарының бірі болды. Билеуші-сұлтан деген лауазымды әкімшілік қызмет атқарды. Бірақ мұның өзі сазгерлік шығармашылықпен айналысуына кедергі бола алған жоқ. [[Дәулеткерей]] төрелік биліктен гөрі өз ортасында күйшілік өнердің алтын Дәулеткерей діңгегі болған. Халық арасында оның «Жігер», Шығайұлы. «Бұлбұл», [[Сурет:Kazangap.JPG|thumb|right|100px|[[Қазанғап Тілепбергенұлы]]]]«Қоңыр», «Тартыс», «Желдірме» сияқты күйлері кеңінен тараған. Күйші-сазгердің біз- дің заманымызға дейін 40-қа жуық күйі жетті. Қазақтың XIX ғасырдағы аспаптық музыкасына қомақты үлес қосқан сазгер-күйші Тәттімбет Қазанғапұлы(1817—1860) Қарқаралы өлкесінде дүниеге келген. Карқаралы сыртқы округы Нұрбике-Шаншар болысында болыстық қызмет та атқарды. Ресей императоры II Александрды ұлықтау рәсіміне қатысқан. Тәттімбет Қазақстанды зерттеуші ғалымдар Ш. Уәлиханов, Г. Потанин, А. Янушкевичтермен таныс болған. Ол халық арасына кеңінен тараған «Саржайлау», «Былқылдақ», «Сылқылдақ», «Сарыөзен», «Бес төре», «Қосбасар» сияқты әсерлі көркем лирикалық күйлер шығарды: Талантты сазгер өз туындыларында қазақ жерінің, оның өзендері мен көлдерінің, таулары мен даласының сұлу табиғатын, көркем көрінісін жүрек қылын шерте отырып, нәзік сезіммен бейнеледі. Тәттімбет күйлері қазақ халқының музыкалық өнерін барынша байыта түсті. 
Қазақтың күй өнерін қобызда қүйқылжыта шебер орындайтын дәулескер күйші [[Ықылас Дүкенұлы]] (1843—1916) Қарағанды облысының аумағында қарапайым қазақтың отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Дүкен [[қобыз]] тартқан, ал ата-бабаларына да жыршы, бақсылық өнер дарыған. Ықылас патша шенеуніктері мен байларды әжуалаған «Жарыс патша», «Бес төре» күйлерін шығарды. Оның «Жезкиік», «Кертолғау», «Аққу», «Жалғыз аяқ», «Қорқыт сарыны», «Ерден», «Қазан», тағы басқа да ғажайып күйлері бар. 
Қазақтың дәулескер күйшілерінің бірі — Қазанғап Тілепбергенұлы (1854—1927). Ол Арал теңізі маңында дүниеге келген. Бүкіл ғұмырын халықтың сазгерлік өнеріне арнады. Оның қалдырған мол мұрасының арасында «Ноғайлы босқыны», «Окоп», «Жұртта қалған» сияқты зарлы күйлері де бар.
==Айтыс==
Бұл кезеңде қазақтарда айтыс [[өнер]]і кең өріс ала бастады. Әдетте әр рудың өз айтыс ақыны болған. Олар өз руының атақты адамдары — батырлары мен билерін, балуандарын мадақтап, дәріптеген, оларды өзгелерге үлгі етіп көрсете білген. Айтыс ақындары өлеңді алдын ала дайындамаған, нақты жағдайға орай аяқ астынан суырып салып айтатын. Олар бірінің сөзін бірі іліп алып кетіп, өлеңмен сөз сайысына түс-
кен. Айтыс ақындары өздерінің білімін, ақыл-парасатын, шешендігі мен тапқырлығын танытуға бар күшін жұмсайтын. Олар қазақ халқының тарихын, шежіресін, тегін, дәстүрлі салт-санасы мен әдет-ғұрпын жақсы білуге тиісті еді. Айтыс кезінде ақындар домбыра, сырнай және қобыз сияқты музыкалық аспаптарда ойнаған. [[Айтыс]] жалпы халық арасында ашық өткізілетін. Айтысты тамашалауға келген жұрт өздерінің қолдау білдірген көтеріңкі дауыстарымен жеңімпазды анықтаған. Ондай жеңімпаз айтыскердің атақ-даңқы қазақ даласына, халық арасына тез жайылып кететін. XIX ғасырдың атақты айтыс ақындары Орынбай, Жанақ, Шөже, Әсет, Сара, Сүйінбай және басқалар болды. Сол кезден бастап айтыстардың мәтінін Бұл өнер сайысын арнайы зерттеушілер жазып ала бастады. Айтыстарда дәстүрлі қазақ қоғамының аса маңызды өткір проблемалары көтерілді.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамүра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
:Қазақстан тарихы
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{stub}}

Мәкен Мүхаметжанова

2020-12-11T10:12:27Z

HBSH NIS 7B KASIET: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Мәкен Тұрағұлқызы Мүхаметжанова''' ([[1912 жыл|1912]]) - Тұрағұлдың кенже қызы, [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың немересі. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында қазақ радиосында қызмет атқарды.
Жастайынан өнерге ықыласты, әкесі Тұрағұлдан ақын атасы туралы естелік-әңгімөлерді көп естіп, қүймақүлақ, көкірегі ояу Мүхаметжанова Абай әндерін ыждағаттылықпен үйреніп өскен. [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] Мүхаметжанова орындауындағы Абай әндерін зорсүйіспеншілікпен тыңдап, ''30 жылдары'' [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Жұбанов]] нотаға тұсірген.
Солардың бірі - ''«Онегиннің Татьянаға жазған'' хатының»'' алғашқы нүсқасы ''«Абайдың музыкалық творчествосы»'' ([[1954]]) атты этногр. жинақта жарық көрді. Кейін Мүхаметжанованің орындауындағы Абай әндерін музыка мамандары [[Борис Гиршевич Ерзакович|Б. Г. Ерзакович]], [[А. Ю. Серікбаева]], [[Жүзбасы Қарала Жүсіпұлы|Қ. Жүзбасов]] нотаға тұсіріп, магнитофонтаспасына жазыпалған.
«Өнер» баспасынан [[1986 жыл|1986]] ж. жарық көрген «Айттым сәлем, қалам қас» жинағына Абайдың Мүхаметжанова орындап жаздырған 19 ӘНІ енген.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{Bio-stub}}

Дәркембай

2020-12-11T05:24:12Z

HBSH NIS 7B KASIET: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Дәркембай''' — [[Мұхтар Әуезов]]тің кейіпкері. Мұхтар Әуезов оны жиынтық бейнеде алған.

Дәркембай - кедей. Малы жоқтың халы жоқ, соры көп, бағы байланған заманда Дәркем- байдың малдылардан, күштілерден көргені - зорлық, қорлық; өмірден алған сыбағасы - жоқшылық, тапшылық.

Дәркембайдың көп мінез, іс-әрекеттері сол өңірдегі кейбір адамдардың бойынан кездеседі. «[[Абай жолы (роман)|Абай]]» романының жазылуы жайынан» деп аталатын мақаласында: «Бірен-саран болмаса, романдағы кейіпкерлердің барлығы түгел дерлік өмірде болған адамдар. Әрине солардың бәрі бірдей белгілі тарихи рөл атқарып жатқан жоқ, бірақ [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] айнапасында өмір сүріп, тіршілік еткендер» дейді. Осындағы бірен-саранның бірі - осы Дәркембай тарихи рөл атқармағанмен, бұл кейіпкер негізгі қаһармандары дәрежесіне көтере суреттелген. Эпопеяда алғаш Тоқпамбет жанжалы тұсында көзге түседі. «Тайғақта» тарауында Қодардың құнын сұрауға Дәрменді әкеледі. «Еңісте» тарауында [[Семей]]де каталашкада жатқан Абайды босатып алуға келеді. «Қақтығыста» Дәркембайдің ұлы Рақым суреттеледі. «Қапада» тарауында Дәркембайдін дүниеден өткені баяндалады.

Жалпы Дәркембай Абай жолын мықтап ұстанған, оған сенген. Қодармен туысатын Дәрменге ақылшы, қамқор адам ретінде бейнеленген.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 987-601-282-175-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары]]
[[Санат:Ойдан шығарылған кейіпкерлер]]
[[Санат:Абай Құнанбайұлы]]

Бақа мен өгіз

2020-02-15T14:39:15Z

HBSH NIS 7B KASIET: /* Өлеңі */

'''«Бақа мен өгіз»''' - [[Абай]]дың 1898 ж. [[Крылов Иван Андреевич|И. А. Крыловтан]] аударған [[мысал]] өлеңі. Абай түпнұсқадағы 17 жолда айтылған мазмұнды толықтырып, өзгертіп, 10 шумақ өлеңмен еркін жырлаған. Негізгі ой дәл берілген. Таудай егізді көрген бақа мен де сол сияқты зор бола алам деп күшеніп, қарнын қампитып жарылып өлген. Мұңда да біреудің болғанын, толғанын көре алмайтын іштарлар, солардай болам деп өзін- өзі қинап мерт болғандар мазақталған. Мысалдың айтар ақылы:
:''«Таласпа, жаным-ай,
:''Қолыңнан келмеске
:''Боларсың бақадай
:''Көп түссең егеске».
Абай бүл мысалды да қазақ өміріне бейімдеп, сахараның тіршілік сыңайына үйлестіріп аударған. 6-7 буынды, кебіне - а, -б, -а, -б, кейде ғана -б, -б ұйқасты жыр түрінде жазған. Кей тұстарын өзінше жырлап, бірер елес-көріністі шындыққа жақындата түскен. Мысалы, бақа өгізбен Крыловта көкмайса жазық жерде, Абайда бұлақ басыңда, өгіз су ішуге келгенде кездеседі. Туынды алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген ''«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі»'' атты жинақта жарияланған. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары, 1909 жылғы басылым негізіңде 4- шумақтың 2-жолы ''«Күшенді де бертінді»'', 7-шумақтың 3-жолы ''«Өстім ғой деп ісініп»'' болып алынған, қалған басылымдарда бүл жолдар ''«Күшенді де бүртінді»'', ''«Үлкейдім - деп ісініп»'' делінген.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
== Өлеңі ==
Қарасаң, тым-ақ көп

Көре алмас іші тар.

Несі артық, бізден деп,

Салыспақ жұрт та бар.

Су ішкелі бір өгіз

Барып еді бұлаққа.

Бақалар қорқып, тарбақтап

Қашып шықты әр жаққа.

Бақаға өгіз таумен тең,

¥шып кетті зәресі.

Мақтаншақтың, сен көрсең,

Бақада екен төресі.

Өз-өзінен бір бақа

Күшенді де, бөртінді.

Қарны үлкейді қампайып,

Өгіздей болам деп ісінді.

Қасындағы жолдасқа

"Қарашы,— деді,— сен бізге!

Қиын ба екен үлкею,

Жеткем жоқ па өгізге?"

"Ісіндің, кебіндің,

Сонда да не пайда?

Түрі жат өгіздің,

Сен қайда, ол қайда?"

Күшенді кеп кіжініп,

Келгенінше шамасы,

"Өстім ғой"— деп ісініп,

Дейді: "енді бір қарашы!"

Қарады да,— "Дәнеме

Болған жоқ қой, қой!"— деді.

Қызып алған антұрған

Айтқан сөзге көнбеді.

Ыңқыл қағып, тыпырлап,

Күшенді де, бөртінді.

Іш жарылды сытырлап.

Мақтанам деп өзі өлді.

Таласпа, жаным-ай,

Қолыңнан келмеске.

Боларсың бақадай,

Көп түссең егеске
<ref>https://www.zharar.com/kz/olen/26306-abay.html</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Бармағын жалау

2019-02-27T09:37:10Z

HBSH NIS 7B KASIET: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Бармағын жалау''' ([[ғұрып]]). «Ықыласыңызға қарай келдік, бармағыңызды жалай келдік». ([[Мірдің оғы]]). Құрметті адамды біреу [[қонақ]]қа шақырғанда оның жанына 1-2 жігіт шақырылмаса да ере барып, үй иесіне «Біз пәленшекеңнің бармағын жалауға келдік» - дейді. Мұның қазақ ғұрпында еш ерсілігі жоқ, керісінше шақырылған [[қонақ]]тың құрметін көтере түсу болады. Мұндайда келген жігіттерге үй иесі де риза болып қалады. Кейде үй иесі өзінен кіші адамдарға «біздің үйге пәленше келеді, сендер соның бармағын жалаңдар» деп айтады. Бұл арнаулы шақыру болса да өзінен кішілермен сыйласудың, құрметтеудің белгісі. Ұлт дәстүрінде адаммен сыйласудың, қатынастың мұндай жолдары көп.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
Сыйлы кісілер қонаққа шақырылса, олармен шақырылмаса да кіші адамдар ере барады. Мұны ел іші: «Үлкен кісінің барамғын жалауға келді», —дейді. Бұл дәстүрдің ешқандай ерсілігі жоқ, керісінше, үй иесі жастарға риза болып қарсы алады.<ref>Қазақ халқаның тұрмысы мен мәдениеті.—Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. —384 бет, суретті.Кенжеахметұлы С. ISBN 9965-24-751-x</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

{{Stub}}

Тон

2018-07-15T11:18:45Z

HBSH NIS 7B KASIET: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

#Қазақтың ұлттық киімдерінің бірі, оны [[қой]]дың, [[ешкі]]нің және [[құлын]]ның терісінен тігеді. '''Тон''' тігетін теріні ең алдымен шел майынан арылтады. Одан соң оны күбіге салып не ашық күйінде илейді.
'''Тон''' — [[қой]] терісінен тігілетін қыстық жылы киім.<ref>Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті.—Алматы:«Алматыкітап» ЖШС, 2006. —384 бет, суретті. Кенжеахметулы С.ISBN 9965-24-751-X</ref>

Терінің иі әбден қанған кезде [[жүн]] жағын жуып тазартады да, тақыр бетіндегі идің қалдығын қырып тастайды. Осыдан кейін оны уқалап жұмсартады.

Қой мен ешкінің терісінен тон тіккенде терінің жүні және тігісі ішіне қарайды. Оның тақыр бетін бояумен, қарағайлық қабығы
және рауғаштың ніліне бояйды. Бұл тонның сыртының кірлемеуі үшін керек. Тонның [[қазақ]] даласында таралған негізгі екі үлгісі болған. Оның бірі — ''тік тон'', екіншісі — ''бүрме тон''. Тік тонның екі өңірі мен артқы бойы шапан, күпі сияқты тұтас пішіп алынады. Ал, бүрме тонның екі өңірі мен артқы бойы кеуде және етектері бөлек пішіледі. Оның кеудесі мен етегін қусырады да, одан соң етегін кеудесіне бүріл қондырады. Етегі кеудесіне қарағанда кең етіп пішіледі. Тонның белінде [[бүрме]] шығатындықтан, оны «бүрме тон» деп атаған. Бүрме тон тік тонға қарағанда сәнді болады. Тонға елтіріден, сеңсеннен, кейде аң терісінен жаға салып, етегі мен өңірін, жеңінің ұшын елтірімен жұрындайды. Тонды сәндеу үшін оның екі өңіріне, етегіне, жеңіне жібек жіппен кесте тігіледі. Құлынның тегісінен тігілетін тонды «тайжақы» деп атайды. Тайжақының тігісі іші не қарағанмен, терінің жүні сыртына қарайды. Ол сәнді болу үшін, құлынның жалын тонның арқасына екі жеңнің үстіне келтіріп тігеді. Оған астар салынбайды. Астар салған, арасына мақта не жүн тартқан тайжақыны әдетте тон орнында кие береді. Тонның ең қымбаты «қамқа тон». Бұл тон екі түрлі жолмен тігіледі. Оның бірі «қамқа» деп аталатын жылтыр қара жүнді аңның терісінен түгін сыртына қаратыл тігіледі. Екіншісі [[алтын]], [[күміс]] жіптерден (зерлен) тоқылған матадан тігіледі. Бұл тонның екеуі де аса бағалы. Қазіргі кезде жергілікті кәсіпорындар қой теріеінен сәндел тігілген тондар өндіретін болды.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>
#({{lang-fr|Іоп}}, {{lang-grc|іопоз}} дәлме-дәл - күш түсіру) - бір нәрсеге артық күш түсіру қасиеті. 1) Түстер тоны - нақты бір түстің басқа густерден айырмашылығын білдіретін бояу өңінің басты қасиеттерінің бірі. 2) Белгілі бір объект, фотография, картина, т.б-дағы жарық мөлшері, шырайы. 3) Көркемсурет шығармасындағы (бір бөлігіндегі) жалпы бояу түстерінің немесе сәуле мен көлеңкенің үйлесімі; қорытып әрі жүйелеп колорит тұтастығын тудыратын негізгі рең.
#({{lang-grc|Іопоз}} - дауыс көтеру, тон, екпін) - 1) белгілі биіктіктегі дыбыс; музыкалыкдыбыс. Тон [[акустика]]ның заңдылықтарына негізделіп, күрделі спектрден құралады. Тонның қосымша дыбыстардан ерекше бөлініп, көтеріңкі, басым шығуы оның [[дыбыс]] тербелісінің жиілігне байланысты. 2) Интервальдың мөлшерін анықтайтын өлшем. [[Музыка]]да Тонның нақтылы көлемі дыбыс жүйесіне, музыка аспаптың дыбыс шығару ерекшеліктеріне байланысты болады. 3) Лад баспалдақтары (қ. Тоника). 4) [[Аккорд]] дыбыстары (негізгі, терңиялық, квинталық, септиалық т.б. Тондар). Қ. Үшцнділік, Аккорд.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұрмыс]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

{{stub}}