https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=GulzhanOmarova 2026-04-18T16:15:44Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%A3%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2012-08-14T20:04:51Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Аңшы киімі мен жабдықтары''' - аңшының саятқа немесе аңға шыққанда киетін арнайы киімі мен қол...</p> <hr /> <div>'''Аңшы киімі мен жабдықтары''' - аңшының саятқа немесе аңға шыққанда киетін арнайы киімі мен қолданатын кұрал-жабдықтары ([[аксессуар]]) болды. Аңшының киімі қозғалысқа ыңғайлы, әрі ықшам болуы тиіс. Қыстық киім негізінен - саптама етік, қыстық тымақ, жылы ішік, жарғақ шалбар. Ықшам киінген аңшы киімінің етегін шалбарланып алады, ал, кіселі белдігін киімнің ту сыртынан буып тағынады. Тау, тастан таймас үшін өкшесінде нәлі немесе тақасы бар етік киеді. Ал, жаяу аңшы аяққа шацай немесе сүйектен сойшаңғы тағып алады. Аяздың бәсең кездерінде үстіне сырмалы иіапан немесе шекпен, аяғына былғары етік, басына күләпара болмаса малақай кейде [[бөрік]] киеді.<br /> <br /> Аңшы саятқа шығарда өзімен бірге беліне байланған кісеге қынға салынған пьішақ, жемқалта (құнарқалта, нәрқалта деп те атайды), [[оқшантай]], [[дәрі-дәрмек]], [[шақпақ]], [[қу]], [[шыжым бау]], [[белқанжыға]] тағады. Сонымен бірге, қолында аң соғатын [[дойыр қамшы]], інге кіріп кеткен аңға бұрау салатын таяқ, аң олжасын қанжығаға байлайтын жәңгек ала шығады. [[Шоқпар]], [[сойыл|сойылды]] қажеттілікке қарай алуы мүмкін. Сонарға шыккан аңшылар, көбінесе, арнайы дайындықпен «артынып-тартынып», кішігірім көш тәрізді топ болып жүрді. <br /> <br /> Саятта тазыға арналған жүрек жалғар ет және тамақ салып жүретін көлемі үлкендеу [[жемқалта]] аңшының жанынан тастамайтын ен басты атрибуттардың қатарына жатады. Әлбетте, ұшқыр, әрі ұзақ жүріске төзімді ат таңдап алады. Ердің айылын төстей тартады. [[Саятшы|Саятшыға]] қарағанда, бірде өрлеп, бірде құлдилап, сай-сала қуалап көп жүретін болғандықтан, аттың ер-тұрманы тұрақты болуына қатты көңіл бөлінеді. Осыған байланысты ер-тұрманға қосымша айыл тартылады. [[Бүркітші]] саятқа шыққанда ең қажетті құрал-[[сайман]] және жабдықпен қоса, бүркіттің аяғының қанын тоқтататын бұлғарының еті деп аталатын бұлғарының ішкі бетіндегі ұлпасын бірге алады (саятшылықта, әсіресе, ірі жыртқыш аңға түскен бүркіттің жаралануы - жиі болып тұратын жайт). Аязды күндері бүркіт құндағы, тазыны орайтын жамылғы, кешке тоңғанда киетін дақы, мұйығын ердің қанжығасына байлап бөктеріп алады.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%A3%D1%81%D0%B0%D2%9B 2012-08-14T20:02:00Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Аңсақ''' — аң аулауды сүйетін, аң аулағыш, бірақ, аңшылықты арнайы [[Аң ау...</p> <hr /> <div>'''Аңсақ''' — [[Аң аулау|аң аулауды]] сүйетін, аң аулағыш, бірақ, [[Аң аулау|аңшылықты]] арнайы [[Аң аулау|кәсіп]] етпейтін адам.<br /> &lt;poem&gt;Арғымақ тұрпат, қу сынды, <br /> Ай жұзді сөңгел мүсінді, <br /> Сұңғыла сұңқар аңсағы,&lt;/poem&gt; - деген жолдардағы аңсақ сөзі аталмыш мағынада қолданылған.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%A3%D2%9B%D0%B0_(%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD) 2012-08-14T20:00:02Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Аңқа''' (термин) - тыныс алатын мүшенің атауы, таңдай, көмей, жұтқыншақ үшеуінің түйіскен ...</p> <hr /> <div>'''Аңқа''' (термин) - тыныс алатын мүшенің атауы, [[таңдай]], [[көмей]], [[жұтқыншақ]] үшеуінің түйіскен тұсы. Алыс жолға мінілетін немесе бәйгеге қосылатын аттың бабы келіспесе, жолдың ауыртпалығын көтермей өзегі талып, тынысы бітеліп қалады. Бұл құбылысты қазақ «аңқасы кепті» дейді. Осы тәрізді, түйе мұрнының кеуілжірі мен аңқасына арам қүрттардың өршіп (бөгелектің жұмыртқасы), ауру туғызуын аңқа ауруы деп атайды. Түйе тынысы тарылып, пысқырып, басын шайқалақтатады. Оған қазақ шопандары малдың майын ерітіп, жылыдай кұяды немесе [[күкірт]], ашудас түтінін ішке қарай түтікпен жіберіп емдейді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B8%D1%8E 2012-08-14T19:57:52Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Ала арқан қию''' - ала түс, оның редукцияланған [[лексика|лексикалық]] формасы ала ежелден ерекше қасиетті ұғымға айналды. Ол тіршілік атаулының ақ пен қарадан тұратындығын және осы екі түстің өзара антиномиялық байланысы тіршіліктің диалектикасы болып табылатындығын ежелгі көшпелілер өздерінің сан алуан ырым-тыйымдары мен ұстанымдары арқылы білдірді. Көне түріктердің жазба мұрасы «Ырым бітікте» адамдарға шарапатын тигізетін ала «Атлы иол тәңірі» деп аталынды. Ол [[әмбебап]] [[космогония|космогониялық]] ұғымға сәйкес жоғарғы әлем мен ортаңғы әлемді өзара байланыстырып ұдайы жол үстінде жүреді екен. Ала ұғымына байланысты көне дәстүрдің сілемдері түркі тілдес халықтардың бәрінде дерлік сақталып отыр. Мысалы, төлеуіттердің дәстүрлі ұғымында жолаушыларды желеп-жебейтін қолдаушысы жол тәңірі ала атқа мініп жүреді екен. Ал хакастардың жаңбыр тілеуге байланысты атқарылатын ғұрпы бойынша қайыңға ала жіпті байлайды. Сөйтіп, әлгі ала жіп Жасаған ие мекендейтін жоғарғы әлем мен адамдарды байланыстыратын [[дәнекер]] ([[медиатор]]) функциясын атқарады. Жалпы ала ат пен ала жіп жолаушы сапарының оң болуының, сәттіліктің символы болып табылады.<br /> Ала арқанды қию рәсімі үш түрлі жағдайда орын алған: біріншіден, ала жіп кесу дауласушы екі жақтың келісімге келіп бітіскенін білдіреді, екіншіден, ру-қауымның демографиялық мөлшері тым артып, осыған байланысты жер (жайылым) тапшылығы айқын сезілгенде сегізінші атадан ары қарай болінетін келесі ру-қауымдықтоп пен бөлетін ру-қауымның екі айырылысуын рәсімдейтін ғұрып; үшіншісі - жас баланың жаңадан тәй-тәйлеп жүре бастағанын рәсімдейтін ғұрып - сәбидің аяғына байланған ала жіпті кесу оның тіршілігінде жаңа кезеңнің басталғандығын бейнелейді.<br /> <br /> Қазақтың [[дәстүр|дәстүрлі]] құқықтық ғұрпында ала жіп ерекше ғұрыптық мәнге ие. Ел арасында мал, құн, қыз, жесір, жетім, даулары сияқты кикілжің, араздық тудыратын даудың ақ-қарасын анықтап, әділ шешімін беру ауыл ақсақалдарының үлесіне тиетін. Дәстүрлі ортада кез келген дау үлкендердің тоқтамымен түйінделіп, ақсақалдар тарапынан шешімін таппаса, дауласқандар биге жүгінеді. Даушарға төрелік айтып, қазылық құру үшін болған отырысты дау жиынына жиналып, өте маңызды болса, бір мал [[құрбандық|құрбандыққа]] шалынып, жиналғандар қолдарын қанға малып дүғалар оқылады. Салт бойынша, дау соңында қарсы жақтар ала жіп керіп отырады. Осы ала жіп орта- сынан шарт кесіледі. Бұл ғұрыптың орындалуы даудың аяқталуын, қарсы жақтардың мэмілеге келуін, қазылыққа разылығын аңғартады.<br /> <br /> Жетіаталық құрылымның [[демография|демографиялық]] мөлшерінің, яғни демографиялық оптимумының дағдарыс күйге снуіне және оның территориялық ресурстарының жетімсіздігі байқалуына байланысты келесі сегізінші атадан кейінгі ұрпақтардың демографиялық, шаруашылық жологиялық, институттық-идеологиялық және т.б. жағынан кемелденген тобы бөлініп отырады (ескере катер нәрсе — ру-қауымның демографиялық мөлшері он скі, он үш атага дейін жетуі мүмкін). Шаруашылықты жүргізген ауқатты байлары, басқарар биі, ел қорғаны ба¬тыры бар бұл топтың бөліну (еншілеу) рәсіміне шежірелік түрғыдан негізделген тығыз байланыстағы тайпалық үлыстың игі жақсылары тегіс ат салысулары тиіс болды.<br /> <br /> Олар бөлінетін топқа жаз жайлауын күз күзеуін, қыс қыстауын, көктем көктеуін және көш жүретін бағыттар мен жолдарды енші ретінде белгілеп берді. Яғни ру ақсақалдары келісіп руды екіге бөліп, дербес ру ретінде бір-бірін тануды бастауға рұқсат етіп, бекітетін ғұрыптық шара «ала бие сойып, ала арцан кесу» ғұрпы атқарылады. Мұндай шараға барудың экономикалық, әлеуметтік, қоғамдық және т.б. толып жатқан шарттары бар және ол толық қамтамасыз етілуі ескеріледі. Атап айтсак, ең бастысы рудың адам санының кеп болуы; екіге айрылысар рулас ағайынның кемінде жсті атадан әріге ұрпақ аралық буынның алмасуы жеке ру ретінде өмір сүруіне қажетті экономикалық, өндіріс қатынастарының; ғұрыптық құқықтық қатынасты реттейтін саны толық беделді [[ақсақал|ақсақалдар]] мен билердің; шаруашылық қатынастарын жүргізуге ықпалды байларының; этномәдени өмірді қамтамасыз ете алатын өнер адам дары, сондай-ақруаралық қатынаста [[ру|рудың]] абыройы мен бет-бейнесі бола алатын шешен, ақын, би сияқты көшпелі ел басқаруға араласатын адамдары, батырлары, балуандары сияқты құрамы болуы ескеріледі. Осындай шарттар толық қамтамасыз етілгенде екіге бөлінген ру дербес ру (халық ұғымында ел) ретінде өмір сүруге қабілетті деп танылады.<br /> <br /> Рәсімді рудың беделді ақсақалдары өзара келіскен соң елдің шаруасы аз, мамыражай жаз маусымының бір күнінде ру өкілдерін жинап, арнайы рәсім откізеді. Алдын ала дайындалған ала жылқының құйрығын екі жақтың беделді адамдары кесіседі. Соңынан әлгі жылқыны сойып, екі жақтың адамдары қолын қанға баты- рады. Мұны айырылысудың бекемделгендігін ғұрыптық- символикалық айғағы деуге болады. Рәсімнің шарықтау (кульминациялық) шегі ала арқанды керіп, болінетін рудың беделді окілдері ала арқаннан ары аттайды да, арқанның екінші үшын ұстап тұрған кезде, ғұрыптық рәсім ала арқанды кесу ғұрпы атқарылады. Айырылыс қазан асылып, ас ішіледі. Сөйтіп екіге болінген адамдар екі бағытқа қарай кетеді. Анатіліміздегі мүлдем айырылсуды меңзейтін «ат құйрығын кесісу» (бірақ кесу емес) деген [[фразеологизм]] осыдан қалса керек. Бүдан кейін болінген топ жеке рулық құрылым ретінде өз бетімен тіршілік құрды. Бұл бірлестік аталмыш рәсімнен соң өзі енші алып шыққан румен де қыз алысып, қыз беру күкығына ие болды.<br /> <br /> Сан жағынан жеті ұрпақтың молшерден асқаннан кейінгі жаңа қауымдық құрылымның болініп шығуы, түптеп келгенде көшпелі этноэкосистемадағы табиғи-тарихи теп- теңдікті сақтау үшін адам табиги және материалдық ресурстарды қайта боліп отырудың ең тиімді институттанған тәсілі, яғни экосистеманың табиғи және материалдық ресурсын тиімді пайдалануга бағытталған этникалық қауымның өзін-өзі үйымдастыру тэсілі деп бағалауға болады. Ала арқанды аттау көшпелі ортадағы, қоғамдық ортадағы байланыстың тығыздығын пәрменділігін, қуатылығын қамтамасыз етіп отыратын, туысқандық- рулық қатынастардың жеті аталық ауқымнан кейін үзілгендігінің айғағы іспеттес. Тілімізде ала арқанның немесе ала жіптің осындай әлеуметтік [[семантика|семантикасына]] байланысты «біреудің ала жібінен аттама!» немесе «біреудің ала жібін алма!» деген эвфемистік бітімдегі табу-фразеологизм сақталған. Аталмыш рәсімнің «кері» паралеллі ретінде апыл-тапыл жүре бастаған сәбидің аяғын ала жіппен «тұсап» оны ауылдағы «ұлын ұяга, қызын қияға» қондырған ардақты ананың кесу рәсімін айтуға болады). Осы рәсімнен кейін руаралық қатынастың нормалары мен ережелері олардың арасындағы қатынаста үрдіске енеді. Бұл рәсімнің мәні көшпелі ортадағы этникалық- қоғамдық дамудың динамикасын қамтамасыз етуге және экономикалық, демографиялық шарттарын тиімді үйлестіре отырып, түптеп келгенде этностың қорғаныс тетіктерін күшейтуге бағытталған.&lt;ref&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%A3_%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83 2012-08-14T19:56:40Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Аң терілерін илеу және өңдеу.''' Аң терілерін илеп өңдегенде, терінің ішкі жағына айран ...</p> <hr /> <div>'''Аң терілерін илеу және өңдеу.''' Аң терілерін илеп өңдегенде, [[тері|терінің]] ішкі жағына айран немесе сарысуға [[ұн]] қосып ([[қарабидай|қарабидайдың]] ұны) иі етіп жағып, бір-екі тәулік қалдырады. Қоян, түлкі, қарсақ, бұлғын т.б. аң терілері өте жұқа болғандықтан, иі жылдам қанады. Әбден иі қанған теріні тазартып, уқалап, созғылаған кезде жұмсарып, ішкі беті ақ түске енеді. Содан соң, теріні жылы күйінде тұздап, арнаулы кергішке керіп кептіреді. Бұтағы аша болып өскен ағашты өңдеп, ашасының арасына көлденең кергіш ағаш бекітіліп, кәдімгі А әрпіне ұқсатып жасалған кергіш құралы жануарлардың терісін кигізіп, керіп кептіру үшін қолданылады. Кергішке бітеу сыпырылған (мес) тұздалған аң терілерін кигізіп, қуысына ауа жүретіндей етіп арасына ісиіз, сабан т.б. заттардан кепіл қойылады.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96 2012-08-14T19:53:57Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Алаштың бөлінбеген еншісі''' - қазақы ортада қалыптасқан моральдық-этикалық әрі әлеуметтік мәнді ұғым. Алаштың бөлінбеген еншісі жалпы қазақтың ортақ ата тегі - түп атасы Алаша хан өзінің қартайған шағында малдарының бір бөлігін өзінде қалдырып, қалғанын үш ұлына бөліп берген нтен аңызбен байланысты қалыптасты. Генеологиялық [[миф|мифке]] сәйкес, кейін, үш ұл ([[Ақарыс]] - ұлы жүз, [[Бекарыс]] орта жүз, [[Жанарыс]] - кіші жүз) қазақтың үш жүздік к үрылымының негізін қалаушылар болды. Сан алуан енші ішститутының бірі- Алаштың бөлінбеген еншісі. Қазақы ортада ауылга келген кез келген қонактың өзі түстенген үйден тиесілі үлесі - ішетін тағамы, оған арнайы төсек- орынның дайындалуы және конақтың көңілін көтеру мен пулауға байланысты әртүрлі шаралар (ойын-сауық, тіпті, үй иесімен бірлесе аңга шығу және т.б.) бөлінбеген енші немесе Алаштың бөлінбеген еншісі деп аталды. Сондай-ақ, келген қонақты немесе конақтарды олар түстенген үйдің иесі ғана күтіп қойған жоқ, оларды көршілері де шақырып, құдайы қонақ еткен. IX ғасырдың аяғында [[Сырдария]] облысына саяхат жасаған Н.Н. Гродековтың айтуынша, үйге келген қонақты көршісі іс міндетті түрде қонақасы арнап, үйіне шақырады. Көршісі құдайы беріп және оның қонақтарының саны ойлағаннан көп болса, көмек беру парыз деп санаған. ( оіітіп, көрші үйге келген қонақтардың біразына қонақасы пісіріп, жатар орнын дайындап, қондырып жібереді. Бірнеше жыл қатарынан көрші отырғандар бір-бірінің құда-жекжаттарын да осылай күтеді. Алаштың бөлінбеген еншісі атқарылуы біртүрлі ғұрыптық құқықтың принциптері арқылы реттелініп отырды. Осыған сәйкес, егер, қонақ түстенген үй иесі оны дәстүрге сәйкес күтпесе немесе күте алмаса, әлгі қонақтың биге шағымданып, айып талап етуге құқы болды. Деректерге қарағанда, осындай жағдайда билердің кесімі, көбінесе, қонақтың пайдасына шешілді. Бітімің басқа да түрлері сияқты егер, қонақ түстенген үй иесі оны дәстүрге сәйкес күтпесе немесе күте алмаса, әлгі қонақтың биге шағымданып, айып талап етуге құқы болды де, бір жағынан, іиікі рулық-қауымдық қатынастар жүйесін нығайтудағы маңызы ерекше болды. Екінші жагынан, руаралық байланыстарды ұйымдастырудың және реттеудің пәрменді институционалдық компоненттерінің бірі болды.&lt;ref&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D1%81%D0%BE%D1%8E 2012-08-14T19:53:45Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Жарып сою''' - мал союдан өзгешелеу. Оның екі түрі бар. *Біріншісі — тауешкі, [[бөке...</p> <hr /> <div>'''Жарып сою''' - [[мал сою|мал союдан]] өзгешелеу. Оның екі түрі бар. <br /> <br /> *Біріншісі — [[тауешкі]], [[бөкен]], [[арқар]], [[бұғы]], [[қаракұйрық]] қатарлы қоңыр аң бауыздап сойылып, терісі мен еті катар пайдаланылады. Олардың бас терісінен басқа тері бөлінбей, сол күйінде сойылады.<br /> <br /> *Екінші түрі - бауыздамай жарып сойылатындар - бұл арам еттілер тобындағы аю, жолбарыс қатарлы ерекше үлкен аңдарды сойғанда, бүтін дене түркының терісі түгел сыпырылады. Төрт пұшпағы, құйрығы, бас терісі, құлағы мен тұмсық мүйізгегіне дейін теріден бөлінбей бүтін сойылады да, тері түрінің басты мүсінін сақтап, жайылып қойылады. Ал, суыр, борсық сияқты ұсақ аңдардың жөн терілерін пайдалану үшін олар бауырынан жарып сойылады.<br /> <br /> Сондай-ақ, [[құтан]], [[қалбағай]] тұқымдастарының мамығы кәдеге жарамды болғанымен, еті дәмсіз деп саналады және байлануға аса жарамайды. Керісінше, дуадақ, шіл, ұлар, безгелдік, жорға дуадақ, шыңырау, тарғақ, бөдене, бұлдырық, тауқұдірет тәрізді қыр құстарын саятшылықта олжалауға тырысады. Аңдардың өті, жүрегі, үлпершегі, тісі, тарамысы қатарлы халық емшілігінде қолданатын болігін кесіп, сылып алады. Оның озіндік қағидалары бар. Жыртқыш аңдардың терісін еппен бүлдірмей алып, соғып алған адам өзіне қалдырады. Күнде кездесе бермейтін сілеусін, жолбарыс, аю және бағалы аңның терісін аңшы өзі алады. Иен тұзде соғып алған қасқырды әбден өлтіріп, жаны шыққан соң ғана қанжығасына байлайды.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%A3_%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 2012-08-14T19:51:46Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Аң олжасын өндеу.''' Ауланған аңның денесі әбден суыған соң, терісін сойып алады. Себебі, әбден ...</p> <hr /> <div>'''Аң олжасын өндеу.''' Ауланған аңның денесі әбден суыған соң, терісін сойып алады. Себебі, әбден суыған кезде аңның денесіндегі [[бүрге]], [[кене]], [[бит]] сияқты арамза жәндіктер түсіп қалады. Қоңыр аңдарды атып алғаннам кейін, ерекше үлкенінің терісін немесе үлкен мүйізін аңшы өзіне қалдырады. Себебі, олар аңшының алғыр екендігінін дәлелі ғана емес - сұқтанған адамның тілі мен көзінен сақтайды-мыс.<br /> <br /> Қазақ аңшылары ұстаған аң терілерін түрмыстық тұтыну қажетіне қарай, көбінесе, теріні бітеу сою, жарып сою сияқты екі түрлі тәсілмен сояды. Қасқыр, түлкі, қарсақ, [[құндыз]], [[бұлғын]], [[сусар]] қатарлы аң терілері бітеу сойылады. Бітеу сою - аңның құйрық түбінің ішкі жағынан пышақ салып, артқы екі санының жүқа шабы аралығына дейін тұзу тіледі. Терінің түбін ашып алады да, басына қарай тұтас сыпырып отырып, сирақтарып да тері ішінен бітеулей суырып алады. Пұшпақтарына бақайшық табанының мүйізгектерін қалдырып, онан соқ құлақ терісін, иегін, кара тұмсығын, құйрығына дейін теріде қалдырып, түлыптап сояды. Тұлыптап және бітеу сою өңдеуге, илеуге қолайлы, әрі осындай жолмен алынған тері иі жаққанда жүнжіп бұзылмайды деп есептейді. Аң терілерін бітеудей мес қылып сою үшін, артқы шатын өткір пышақпен тіліп, теріні басына қарай айналдыра бас терісімен бірге сыпырады. Мұндайда, пышақ тигізбей, саусақпен, жұдырықпен іреп сыпырған дұрыс.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%A3_%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 2012-08-14T19:50:50Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Аң олжасын байлау''' - қазақы ортадағы әлеуметтік қатынастар жүйесінің моральдық-әт...</p> <hr /> <div>'''Аң олжасын байлау''' - қазақы ортадағы әлеуметтік [[қатынас|қатынастар]] жүйесінің моральдық-әтикалық нормалар мен принциптерге негізделген ілкімді ұстанымдардың бірі. Аңшы аңшылықтан немесе саяттан оралып келе жатқанда, алдынан сыйлы болмаса үлкен адам, тіпті, богде адам шыға қалса, аңшы олжасын сыйға тартады. Бұл «алаштың бөлінбеген еншісінен» туындайды. Аң [[олжа|олжасын]] байлау жосыны еш бүкпесіз риясыз ниетпен атқарылады. Сондықтан да, қазақта «аңшы байымайды, бай аңшыны көргеніміз жоқ» дейді. [[Тазы|Тазымен]] аң ілгенін көрсе, [[бейсауат]] жолыққан адам (кейде аңға шығып бара жатқанда) «майлансын» дейді, аңшы «байлансын» деп олжасынан байлайды.<br /> <br /> Аң олжасын бөлісудің өзіндік қағидасы болды: атып алынған аң қалыптасқан жосынға орай, аңшының қасындағы жолдастарының ең үлкеніне байланады; құндыз атып алса, жүн-терісін мергеннің өзі иеленеді де, бауыр терісі жолдастарына бұйырады. Алайда, аң аулауға алғаш рет шыққан мерген немесе жаңа мылтық сатып алған, болмаса жаңадан бапталған құс пен жаңадан үйретілген тазымен шыққан аңшылар олжаларының бауашарын біреуге байламастан, ырым қылып өзі алады. Қоңыр аң олжасын бөлгенде, мергеннің езі терісін, төсін және оң санын алады. Қалғандарын аңшының жолдастарына байлайды, бірақ, олардың жасы үлкені олжаның көбірегін алады. Мұндай бөлісті «мүше алмақ» дейді. Аңшылар өлтірген аңдарын оң қолымен алып, қанымен мылтықтың дүмін сүртіп, қайырған кұсына итіне атқан аңның етінен дәм таттырады. Аңшы үйіне қайтып, үйіне кірерде аңды босағаға ырымдап тастайды. Содан кейін оны керегенің басына іліп қояды. [[Қақпан|Қақпанға]] түскен аңды алып, қақпанының жанына «өтеуін қалдырып кететін» болған. Олжаны иесіне немесе артынан қуып келген қуғыншыға байлау, яғни оны қайтарғаны қазақы түсінік бойынша, ішкен асты кұсқанмен бірдей. Мұндайда, «Ұры мен барымташы жортуылға алам деп шыгады. Ала білген адам, оны сіңіре де білу керек, былғағаннан басқа келтірер пайдасы жоқ», - делінеді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D0%BB%D1%83 2012-08-14T19:49:51Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Аңды ұрып алу''' - аңшылықтың қарапайым түрі. Тазы ерткен аңшы қолына шойыл, [[шоқпа...</p> <hr /> <div>'''Аңды ұрып алу''' - [[аңшылық|аңшылықтың]] қарапайым түрі. Тазы ерткен аңшы қолына [[шойыл]], [[шоқпар]], [[дойыр]] сияқты ұру құралдарымен қаруланып, жүйрік атқа мінеді.<br /> Аң аулауға өрімі жуан, [[дойыр]], өзегіне қорғасын қосып өрген сабы ұзын бұзаутіс және дырау қамшылар аң ұруға аса қолайлы болды. Балуан Шолақтың дойыр қамшысы «қашқан қасқырды қуып жетіп, онымен жоннан тартқанда, қабырғаларының көбесі, омыртқалары сөгіліп кетеді екен. Қашаган жылцылардыц ңандайы болса да, цабыргаларын қуалай тартып өткенде етпетінен түсетін көрінеді», — деп жазды С.Мққанов. Саятта, ұрыс-соғыстарда қамшымен олжа түсірген қамшыгерге өзіне тиесілі олжаның сыртында «қамшы сыбағасы» деген арнайы олжа берілген. Жыртқыш, күшті аңдарға шоқпарды қолданды. Аңшылыққа арналған шоқпарды тасжарған, қайың, терек сияқты берік ағаштан басын домалақтап, сабын қысқалау етіп жонып, малдың майына суарып (қайнатып) дайындайды. Түйе терісімен қаптаған босмойын шоқпар, алты-сегіз қырлы шоқпар, тақымға басатын сапты шоқпар, жең ішінде жүретін жең шоқпар деген түрлері болды. Берік ағаштан, басын жуандау, сабын ұзын етіп жасаған шоқпардың бұл түрлері аңды қуып жетіп талмау жерінен ұрып түсіруге қолайлы болды. Шоқпардың да, сойылдың да ұзындығы тұтынушының бойынан аспауы тиіс. Реті келсе, терісін бүлдірмеу үшін аңды соққан кезде тұмсығынан ұруға тырысады.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%A3%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2012-08-14T19:47:15Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Аңға қатысты ырымдар мен тыйымдар''' - қазақтың саятшылық заңы бойынша, аңға мүлд...</p> <hr /> <div>'''Аңға қатысты ырымдар мен тыйымдар''' - қазақтың [[саятшылық]] [[Заң|заңы]] бойынша, [[аң|аңға]] мүлдем салынбаған, яғни бау ашылмаған бүркітті немесе ауыздандырылмаған тазы итті жазым еткен адам дәл сондай бүркіт немесе тазы күшігін беріп, шығын орнын толтыруы қажет. [[Бүркіт|Бүркіттің]] құны бір бойдақ қойға тең. Алғыр [[тазы]] және қыран бүркіттің құны қымбатқа түскен.<br /> Аңға алғаш шыққан адам олжасын ешкімге байламайды. Жолаушыға айдалада кезіккен аң да киелі саналады. Осыған байланысты абыройы асар жігіттің алдына ажалды аң кезігеді деп, осы жайтты жақсы ырымға жорыган. Ерекше белгілері бар «нысаналы» киелі аң болса (сыңар мүйіз, теңбіл, қалыпты түстен өзгеше аң деген сияқты), оның киесінен қорқып, атуға бармаған. &lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2012-08-14T19:46:21Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Құс төресі''' - [[аққу]], [[сары ала қаз]], [[көкек]], [[көккептер]], [[тоты]] сияқты құстарды аялап, атпайды, ауламайды да. Аңның төлдері мен аналықтарын атпаған. Соңынан жыртқыш қуып келе жатқандарын көрсе, атпай, керісінше, қөтқарып жіберіп отырған. Әсіресе, әулиелер жерленген аумақта жүрген жануарларға мүлдем тиісуге болмайды. Мысалы, Маңғыстаудағы Бекет атаның Оғландыдағы мешітінің маңайында жүрген «асыл текті арқар, киік секілді хайуандарга тиіскеннің отбасына жақсылық келмейді» дейді жергілікті халық. Бүркітшінің бүркіті түлкі алғанда, аңшының мылтығы аңға дарығанда, кезіккен жасы үлкен адамға байламай кетіп, ол адам дауласа, аңшы айып тартады. Аңшының біреуге байлаған аңы екінші адамға байланбайды. Сондай-ақ, жасы үлкен адамға бір рет аң байланса, оған екінші қайта байланбайды. Атпен немесе қүспен аң қағу барысында аң кіріп кеткен інге кімнің аты немесе қүсы бұрын жетсе де, әлгі аңға тиіспейді. Өйткені, аңды қолға түсіру үйге кіргенмен бірдей деп есептейді. Жарапанган жыртқыш аңга жуыуға болмайды, әсіресе жолбарыс, аю, қасқыр жараланган кезде тиіссе, олар қатгы кек сақтайды деп санайды. Кәнігі аңшылар атып алган аңның түрпатына, күйіне қарап, алдагы маусымға, мысалы, қыстың болашақ райына болжам жасаган. Мысалы, тұздің қоңыр аңының бүйрек майы бітеу болса, қыста қар қалың түседі. Тұздің қоңыр аңы үйір құрып, сай-саланы паналаса, ауа райы бұзылады. Тұздің қоңыр аңы кұзде бұлақ сағаласа, қыста қар жұқа түседі. Аңшылыққа байланысты томендегідей ырымдар жиі қолданыста болды: аңға шығарда қаруы мен қамшысына әйел адамның қол жалғауына болмайды. Ойткені, жолы болмай қалады деп ырымдайды. Сондай-ақ, аңшылар далага түнесе, өзі жаткан жерді айналдыра шеңбер сызып жатады. Шеңберге бәле-қаза, жыртқыш аң жоламайды- мыс. <br /> <br /> Аңшы аң атарда:<br /> &lt;poem&gt;Бисмиллахи рахмани рахим, <br /> Ғайыперен, қырық шілтен қайырып бер, <br /> Қайырып берсең, үйірінен айырып бер!&lt;/poem&gt; — деп пірлерге сыйынып, медет тілейді.<br /> Қанжығасы майлы келе жатқан аңшының алдынан шыккан адам «майлансын» деп сәлем жолдайды. Сол заматта аңшы тілекшіге «байлансын» деп олжа байлайды. Құлыншақ ақынның өлеңдерінде осы аңшылық рәсім туралы төмендегідей жолдар кездеседі: Ер жігіт тазы қосып, түлкі алады, Кейбірі қолға үйретіп, құс салады. Көк атты көк дөненмен кездескенде, «Майлансын» деп түлкіні байланады.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%A3%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2012-08-14T19:42:14Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Аңшылар мен қояндар''' - балалар мен жастар ойнайтын ұлттық ойын түрі. Бұл ойынды жылдың қай ме...</p> <hr /> <div>'''Аңшылар мен қояндар''' - балалар мен жастар ойнайтын ұлттық ойын түрі. Бұл ойынды жылдың қай мезгілі болса да ойнауға болады (жазда доппен, кыста жентектелген қармен ойнайды). [[Ойыншы|Ойыншылар]] шартты түрде екі топқа болінеді: «аңшылардың» саны «қояндардан» екі есе аз болады. [[Ойын]] шарты бойынша (бір-бірінен 100-150 адымдай жерге) екі шеңбер сызылады. Сол екі шеңбердің бірі - «інге» «қояндар» орналасады. Шеңбер шетінде тұрған аңшылар «қоян» інін тықырлатып қаза бастайды (жерді аяқтарымен түрткілейді). Сол кезде «қоян» өз інінен шығып, екінші інге (шеңберге) қарай қашады. Осы кезде «аңшылар» «қоянды» ата бастайды. Екінші [[шеңбер|шеңберге]] жеткенше оққа ұшқан, яғни доп немесе қар тиген «қоян» ойыннан шығып қалады. Барлық «қоянды» атып біткенше, ойын тоқталмайды. Келесі ойында бұрынғы «қояндардың» жартысы «аңшылар» болып алмасып ойнай береді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD 2012-08-14T19:28:10Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Айырған алтын''' - [[қоспа|қоспасы]] жоқ таза [[алтын]]. [[Сынама|Сынамасы]] жоғары мұндай алтынды зергерлер әртүрлі әшекей бұйымдар әзірлеуде қолданған. Эстетикалық мәнділігімен байланысты алтынның сапалы түрін білдіретін айырған алтын атауы халық ауыз әдебиетінде әдеміліктің, сұлулықтың эталоны ретінде қолданылған:&lt;ref&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;poem&gt;Айырған алтын секілді, <br /> Нұр сәулелі жүздерің. <br /> Қарасам бүгін өзгеріп, <br /> Солғын тартқан өңдерің.&lt;/poem&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BF%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB 2012-08-14T18:58:52Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Апақ-сапақ мезгіл''' - қас қарайып, шам жағар мезгіл, қараңғы түсе бастаған кез. Оны қазақ...</p> <hr /> <div>'''Апақ-сапақ мезгіл''' - [[қас]] қарайып, [[шам]] жағар мезгіл, [[қараңғы]] түсе бастаған кез. Оны қазақ [[ақшам]] немесе [[екінті]] деп те атайды.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 2012-08-14T18:57:54Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Апанақ''' - аюдың бір жастағы баласының атауы. Атаудың мәні аюдың апанда туып, келе...</p> <hr /> <div>'''Апанақ''' - [[аю|аюдың]] бір жастағы баласының атауы. Атаудың мәні аюдың [[апан|апанда]] туып, келер қыста апанда жатып есейетіндігіне байланысты айтылуы ықтимал.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B7 2012-08-14T18:57:20Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Алқаз''' - белгілі бір әлеуметтік мәселемен байланысты жиналған топ, жиын, жиналыс. [[...</p> <hr /> <div>'''Алқаз''' - белгілі бір [[әлеумет|әлеуметтік]] мәселемен байланысты жиналған топ, жиын, жиналыс. [[Алқа]], [[алқалау]] сөзінің төркінін академик [[Сыздықова Рәбиға Ғалиқызы|Р.Сыздықова]] [[араб тілі|араб тіліндегі]] дөңгелек деген мағынадағы хәлха сөзімен байланыстыра отырып, қазақ тілінде «адамдар тобы» деген ауыспалы мәнде қолданылғанын айтады. Этнографтардың айтуына қарағанда, [[Орта Азия|Орта Азияны]] және [[Қазақстан|Қазақстанды]] мекендеген халықтардың ислам дәуіріне дейінгі әдет-ғұрпында жылына бір рет өлгендердің бейітіне баратын дәстүр болған. [[Бейіт]] басына жиналған әйелдер алқаз құрып, қол ұстасып, ауық-ауық алақан соғып, дұға оқып, ортаны айналып жүретін болған. Қазақы ортада алқаз ұғымы, бір жағынан, [[ақсақалдар кеңесі]], [[билер кеңесі]], [[билер соты]] сияқты арнайы жиындардың ұйымдастырылу бітімін, екінші жағынан, сол институттардың ең шешуші кезеңін, яғни белгілі бір мәселені шешуге байланысты жиынға қатысушылардың арнайы мәжіліс-кеңесін білдіреді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_(%D0%B5%D0%BC) 2012-08-14T18:54:29Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Алмас''' - дәстүрлі қазақы ортада кеңінен қолданылған аса күшті ем түрі. Сынап хлориді нем...</p> <hr /> <div>'''Алмас''' - дәстүрлі қазақы ортада кеңінен қолданылған аса күшті [[ем]] түрі. [[Сынап хлориді]] немесе сулема деп аталатын күшті [[химиялық зат]]. Ертеректе халық емшілігінде асқынған жара түрлері мен «жаман ауру» деп атаған қатерлі ісік түрлерін дауалауға қолданған. Әсіресе, адамда болатын күйдіргі, жылқыдағы жамандат жарасын қыздырған темірмен қарыған соң суға езген Алмас ертіндісімен күйдірсе тез жазылады деп есептеген. Адамдағы жаман ауру түрлерін алмастың түтінімен «ыстап» емдеген. Ол үшін [[жылқы|жылқының]] құмалағының ортасын ойып алмас түйірін салады да, құмалақты тұтатып, оның түтінін дененің ауру бөлігіне қарай жіберген. Сондай-ақ малда кездесетін қыршаңқы, көнтек сияқты тері ауруларын емдеуге қолданған. Сонымен қатар, [[қой]] түлігі айналма немесе тентек ауруына шалдыққан кезде қойдың бас сүйегін бізбен тесіп, жара орнына алмас салған. Мал пішу ксзінде қысқаш ағашты алмас ерітіндісіне шалып алса, жара асқынбай тез жазылады деп есептеген.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%8F%D2%9B 2012-08-14T18:50:01Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Алтын аяқ''' - ертеде дәстүрлі ортада этномәдени мәнге ие болған ғұрыптық ыдыс атауы. Мәртеб...</p> <hr /> <div>'''Алтын аяқ''' - ертеде дәстүрлі ортада этномәдени мәнге ие болған ғұрыптық [[ыдыс]] атауы. Мәртебелі меймандарға ас-су құйып беруге арналған [[алтын]] жалатылып жасалады.<br /> Алтын бауың менде, қайта айнала гөр,кә, кә! - [[құсбегі]] тұз [[қыран|қыранын]] көріп, ұнатып, тор құрып, ұстамақ болып қызыққанда айтатын жалбарыну сөзі.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0 2012-08-14T18:48:51Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Алтын босаға'''- адамның өсіп-өнген [[шаңырақ|шаңырағы]] деген мағына білдіретін [[метафора|метафоралық]] атау. Атаудың түп төркіні көшпелі ортадағы жылжымалы баспана [[киіз үй|киіз үйдегі]] ерекше [[семантика|семантикалық]] мәнге ие қасиетті орын саналатын босағаны ардақтауға байланысты туған. Туған үй, ержеткен, бойжеткен үй, қыз әкесінің үйінің балама атауы, шыр етіп дүниеге келген, өмірге көз ашқан босаға. Қыздың әке үйіндегі кезінен екі жастың отау құрып кетерінде аттандырып салушылар «Алтын босағадан ақ, босағаға бара жатырсың» деп басу айтып, қыз көңілін аулап, ақыл-кеңестерін айтады. Бұл ұғым [[С.Мұқанов]] [[Ж. Аймауытов|Ж.Аймауытовтың]] және т.б. халық жазушыларының шығармаларында кездеседі. «Шәмшиді шырғаланған қыз-келіншек үлкен үйдің ығында үйме-жүйме боп тұрғанда, жеңгелері күйеуді ертіп, үйдің оң жағын орап, «алтын босағасын» аттатты» (Ж.Аймауытов).&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D2%A3%D1%88%D1%8B 2012-08-14T18:48:10Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Аңшы ''' — аң аулауды кәсіп еткен адам.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt; Оны [[құсбегі]], [[бапкер]] деп те атайды. [[Қазақ]] аңшылыққа: “Бүркітші үстіңді бүтіндейді, қыбыңды қандырады, қақпаншы қарныңды тойғызады, тұзақшы аш қалдырмайды...” деп тіршіліктің бір тұтқасы ретінде қараған. Кейде аңға көңіл көтеру үшін де шығады. Ит жүгіртіп, құс салу серілік салтанат деп саналған. Қазақ ішіндегі А-лар қолданған құралы, істеген амалына қарай былайша жіктеледі: <br /> # [[Саятшы]] — аңға қан сонарда шығады. Қыран бүркіт, ұшқыр тазы, түзу мылтық пайдаланады. Бұзау тіс қамшы, сойыл да ұстайды. <br /> # [[Мерген]] — садақпен, [[мылтық|мылтықпен]] аң атады. Аю, қасқыр, бұғы, марал, арқар, елік, таутеке, қарақұйрық т.б. аң алады. <br /> # [[Қақпаншы]] — аңды [[қақпан|қақпанмен]] аулайды. Түлкі, қасқыр, суыр секілді аңдардың ініне, жүретін жолына қақпан құрады. <br /> # [[Моршы]] — [[түлкі]], [[күзен]] секілді аңдардың ініне түтін салып, іннен шыға қашқанда ұстайды.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Аңшылық]]<br /> <br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B8%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B5 2012-08-14T18:46:55Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Алтын иық төре''' - патша заманында орыс әкімшілігінің тарапынан арнайы шен-шекпенге ие бо...</p> <hr /> <div>'''Алтын иық төре''' - [[патша]] заманында [[орыс]] әкімшілігінің тарапынан арнайы шен-шекпенге ие болған қазақ қоғамындағы билік иелері, [[лауазым|лауазымды]] тұлғалар. Яғни иығына лауазымдық дәрежені білдіретін әскери белгілерге ие болған тұлғаларды алтын иық төре деп атау қалыптасты. Бұл ретте төре тек Шыңғыс тектілерге қатысты ғана емес, қара сүйектен шықкан беделді тұлғаларға да байланысты қолданылған.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2012-08-14T18:43:26Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Алық''' - ертеде соғыста жеңілген елден немесе бағынышты елден үстем болған елдің алат...</p> <hr /> <div>'''Алық''' - ертеде [[соғыс|соғыста]] жеңілген елден немесе бағынышты елден үстем болған елдің алатын [[салық]] түрі. Қақтығыс, жауласу, соғыста екі жақ бір тоқтамға келіп, пәтуаласады, яғни бітіседі. Бұл жай бітісу, келісу емес, жеңген жақтың өктемдігін, ал, жеңілген жақтың мойынсұнғандығын білдіреді. Жеңген жақ ұрыс зардабын, одан келген шығынның орнын өз пайдасына толтыруға тырысады. Яғни екі елдің сөз ұстар адамдары шешімге келеді. Осында алық мәселесі қаралады: жауласқан екі жақтың жеңгенінің жеңілген елден алатын [[мал]] түріндегі [[алым|алымы]] алық деп аталады.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BC_(%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B) 2012-08-14T18:42:09Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Алым''' - қазақ отбасыларының патшалық әкімшілікке төлейтін жылдық [[салық|салығын...</p> <hr /> <div>'''Алым''' - [[қазақ]] [[отбасы|отбасыларының]] патшалық әкімшілікке төлейтін жылдық [[салық|салығының]] атауы. Оны [[шаңырақ алымы]] деп те атаған. Мөлшері төрт рубль болды. Салық төлеуді ұйымдастыру ауылнайдан (старшын) бастап, аға сұлтанға дейінгі орыс билігінің келісімімен сайланған ресми лауазымды адамдарға жүктелді.<br /> <br /> Алым, әсіресе, дәулетті «қоңыртөбел» дейтін отбасыларға ауыр тиді. Мезгілінде алым төлей алмаған кедейлер ұсақ малдарын (қой) саудагерге кепілге қойып, төлеуге мәжбүр болған. Саудагер кепілдік малдың әр басын сексен тиынға ғана бағалады. Сонда төрт рубль ақшаны және уақытында төлей алмағаны үшін айып-өсімді қосқанда, кедей отбасы алымға деп жылына жеті қой шығынға ұшырап отырды. Алымның тағы бір «ішкі» түрі (болыс пен старшынға тиесілі) «қара шығын» (земский сбор) деп аталды (толығырақ қ. Қара шығын). Алымды орыс отаршылдығының әлеуметтік- экономикалық салдары, әрі осы кезеңде қазақ даласына дендеп ене бастаған тауарлық ақша қатынастарының элементі ретінде қарастыру қажет.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BC_(%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5) 2012-08-14T18:41:13Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Алым''' - қазақтың байырғы неке-отбасылық дәстүріндегі, қыз ұзату рәсіміндегі [[кәд...</p> <hr /> <div>'''Алым''' - қазақтың байырғы [[неке]]-[[отбасы|отбасылық]] дәстүріндегі, қыз ұзату рәсіміндегі [[кәде]] түрі, «қызқашар» рәсімі жасалған үйдің әйеліне берілетін сый. [[Қалыңмал]] төлегеннен кейін белгіленген [[қыз ұзату]] күні кыздың [[жеңге|жеңгелері]] басқа ауылға алып кеткен калыңдықты іздеп тауып күйеудің жолдас жігіттері тартыс бастайды, түрлі кәделер береді. Ертедегі деректерге қарағанда, әдетте, біраз уақытқа созылған, кикілжіңнен соң жігіт жағы қалыңдықты алып кетерде қалыңдықтың жеңгелері оны кілемге отырғызып шығарып салады. Жігітжағы қызқашар жасаған үйдің әйеліне алым кәдесін береді. Алым небәрі бір-екі көйлектік мата ғана.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 2012-08-14T18:33:29Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Алыс ағайын''' (жамағайын) - жеті атадан арғы аталары бірге туысатын және одан тарал...</p> <hr /> <div>'''Алыс ағайын''' (жамағайын) - [[жеті ата|жеті атадан]] арғы аталары бірге туысатын және одан таралған [[ұрпақ |ұрпақтардың]] бір-біріне туыстық қатынасы. Туыстығы алыс болса да түп аталары бірге тарағандықтан, қайғы мен қуанышта ортақтасып, бір-біріне тілеулес болып жүреді. Ру-қауымаралық қатынастар жүйесінде алыс ағайын институтының өзіндік орны мен рөлі болды. Әсіресе, [[қазақ]] даласында болып тұратын руаралық жанжалды реттеуде басқа да дәстүрлі институционалдық тәсілдермен қатар, алыс ағайын да маңызды функция атқарды.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%B4%D3%99%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2012-08-14T18:27:20Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Амал дәптері''' - дәстүрлі діни түсінік бойынша, адамның бұл дүниедегі істеген жақсы-жаман қыл...</p> <hr /> <div>'''Амал дәптері''' - дәстүрлі діни түсінік бойынша, адамның бұл дүниедегі істеген жақсы-жаман қылықтары мен істері тіркеліп отыратын «[[дәптер]]». Амал дәптергі тіркелген оң немесе теріс істер қиямет күндері тексеріліп, жаман істері жөнінде жанды-жансыздардың куәлік беруі арқылы анықталады. Мысалы, бұ дүниеде он екі мүшесінің бірін ұкыпсыздьқтан, салдыр-салақ қараудан,майып қылып алса, қиямет күні адамның сол мүшесі иесінің жаман қылығына куәлік береді. Адамның жаман-жақсы қылықтарын амал дәптеріне тіркеу о дүниелік болған кезінде, қиямет күніне дейін тоқталмайды.<br /> <br /> Қазақтардың амал дәптері жөніндегі наным-сенімдермен байланысты қалыптасқан [[этика|этикалық]] норма бойынша, марқұмның тек жақсы қылықтары ғана айтылуы тиіс. Марқұмға бағышталып берілген қырқы, жылы, асы тәрізді қауымдасып өткізетін рәсімде, тек оның жақсы істері сипатталып, оң тілектер айтылады. Себебі, әр адамның жарқын, өнегелі істерін еске алу амал дәптеріне тіркеліп, оның тартатын жазасын жеңілдетеді. Кейде, оғаш қылықтарын айтуға тура келген жағдайда, қара жер [[хабар]] бермесін деп «ескертеді», яғнн амал дәптеріне тіркелмесін, қиямет күн куәлікке жүрмеймін деген мәнді аңғартады. Амал дәптері туралы діни түсінік бойынша, бұл дүниеде істеген жақсы істері де, жаман қылықтары да бір кездері алдыңнан шығады деген сенімнің қоғамдағы адамдар арасындағы әр түрлі этикалык-моральдық қатынастарды реттеуде өзіндік орны болды.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%80 2012-08-14T18:22:22Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: Аманат көр - кейбір артына сенбегендер зиратын көзі тірісінде салдырады. Зират салушыл...</p> <hr /> <div>Аманат көр - кейбір артына сенбегендер [[зират|зиратын]] көзі тірісінде салдырады. Зират салушыларға бір-бір [[белбеу]] орамал және ақша беріледі. Аманат көрді кейбір өңірлерде тірі [[бейіт]] деп те айтады. [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Ә.Бөкейхановтың]] зұлмат жылдары атылғанын естіген туыстары [[Ақтоғай|Ақтоғайдағы]] әулеттік қорымға [[Әлихан|Әлиханның]] баскиімін аманат көр қазып жерлеген,яғни кейін мәйітті әкелуді меңзеген. Алтайда Қобда бетінде өмір сүрген Рақымбай деген адам Ақкөл ауылында аманат көр қаздырып, жаназа шығартып, қара ешкі сойып көрге салдырып қойған екен.Өзі он сегіз жыл өткен соң қайтыс болған соң аманат көрге жерленген.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 2012-08-14T18:16:39Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Аманат қою''' — дәстүрлі [[елік|елікті]] жөнелту салтында орын алған мәйітті уақытша жерлеу жосыны. Көшпелі, жартылай көшпелі дәстүрге орай, жаугершілік кезінде соғыста шейіт болғандарды уақыт тығыздығынан жерлеуге мұрша болмаған жағдайда және өзінің туған жерінен шалғайда қайтыс болған атақты адамдарды аманат ретінде уақытша жерлеу салты болды. Сондай-ақ, күн райының қолайсыздығынан - қарлы бұрқасын, қар басу, тоң ерімеген, аязды, боранды кездерде (қыстағы жіті өтетін амалдарда, жұт кездерде) қайтыс болған адамды жер қойнына тапсыруға мүмкін болмаған жағдайда аманат қойылады. Олай істеу үшін марқұмды «Аманат, аманат, аманат» деп үш рет айтып жерлеп, кейіннен өз жеріне, ата-баба қорымына әкететін болған. Кейін, туған жеріне, рулық [[зират|зиратқа]], қайта жерленеді. Мұндай жағдай қазақ арасында бұрын жиі болып тұрған. Мысалы, [[Абай|Абайдың]] сүйікті ұлы Әбдірахман [[Алматы қаласы|Алматы қаласындағы]] зиратқа аманат қойылып, артынан сүйегі еліне әкелінгені белгілі.<br /> <br /> [[Орталық Қазақстан|Орталық Қазақстанда]] таралған аманат жерлеудің бір түрі сөрелеп жерлеу. Қайтыс болған адам туған-туыстарымен бақұлдасқан сәтте қойылатын жерін аманат етіп қалдырса және қыс кезінде қайтыс болса көктемге дейін середе сақтайтын болған. Қыс кезінде Сарыарқа жерінде дүниеден озған төрелер мен билерді Түркістанға жеткізу қиын болғандықтан, оларды биік [[сөре|сөрелерде]], былғарыға орап сақтаған.<br /> <br /> Аманат жерлеуге ұқсас ғұрыптар қайыра жерлеу, сүйегін әкелу сияқты ғұрыптарда мәйітті жер қойнауына береді.Ертеде орын алған және мұндай жағдайда өлік жөнелтуге байланысты барлық жосын, жоралғылар бірінші жерлеу кезінде атқарылады да, екінші жерлеуде орындалмайды.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2012-08-14T18:12:50Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Аманат мал''' - кедей туысқандарға көрсетілетін жәрдем түрі, өсімге (молайтып, көб...</p> <hr /> <div>'''Аманат мал''' - [[кедей]] [[туысқан|туысқандарға]] көрсетілетін жәрдем түрі, өсімге (молайтып, көбейтіп өсіріп алуға) деп несиеге төл беру жорасы. Бұл үрдіс XIX ғасырдың бірінші жартысында практикаға енгендігі туралы [[Бекмаханов Ермұқан|Е.Бекмаханов]] жазады. Несиеге беруші мен оны алушы басқа куәгерлердің қатысуымен аманат малдың шарты туралы келіседі. Несиеге алған төл орнына келесі жылы екі жасар, үшінші жылы үш жасар мал қайтаруды мойнына алады. [[Бекмаханов Ермұқан|Несиені]] қайтармаған жағдайда зардап шегуші [[Бекмаханов Ермұқан|биге]] жүгінеді немесе жұмыс істеп, еңбекпенен қарызды қайтарады. Еңбекпен қарызды өтеуді сауын деп атаған.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%82%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 2012-08-14T18:03:01Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Aна сүтінің ақтауы''' - аза ғұрпында сойылатын мал атауы. Дәстүрлі ортада емшектегі бала шеті...</p> <hr /> <div>'''Aна сүтінің ақтауы''' - аза ғұрпында сойылатын [[мал]] атауы. Дәстүрлі ортада емшектегі бала шетінегенде сойылатын малды ана сүтінің ақтауына деп міндетті түрде ұрғашы мал сойылған. Ғұрып өркендеу идеясымен байланысты, «өлмектің артынан өлмек жоқ» деген принципті білдіретін болса керек.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81 2012-08-14T18:02:08Z

<p>GulzhanOmarova: Жаңа бетте: '''Aналас''' - екі рет тұрмыс құрған әйелден туған балалары. Көшпелі қоғамда [[...</p> <hr /> <div>'''Aналас''' - екі рет тұрмыс құрған [[әйел|әйелден]] туған балалары. [[Көшпелілік|Көшпелі]] қоғамда [[әмеңгерлік]] жолмен, өлген ағасынан қалған жеңгесіне үйленген азаматтың балалары сол ағасының балаларымен аналас болады. Жаугершілік заманда, ұрыс-соғыста кісі көп өлетін болғандықтан, ел ішінде - [[әмеңгерлік неке]] жиірек кездескен. «Қатын ерден кетсе де, елден кетпейді» деген мақал әмеңгерлікпен байланысты құқықтық қатынасты аңғартады. Яғни әмеңгерлік неке себебінен қазақ арасындағы туыстықтың бір түрі. Аналастықпен байланысты болып келеді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2012-08-14T17:58:13Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Анда''' - дәстүрлі этномәдени ортада адамдардың [[достық|достығының]] ең жоғарғы «жан аямас» түрі. Өйткені адамдар осы ретте өзара [[ант]] беру арқылы достасады. Яғни мәңгілік адал дос, тамыр болуға, ол үшін тіршіліктің нелер бір қиын сәттерінде қажет болса бірі үшін бірі жан қиятын болып сөз байласады. Сөйтіп анттасу анда болу жосынының моральдық-этикалық кепіліне айналады. Шежірелік деректерге қарағанда, анда болған адамдардың ұрпақтары кейін ру-қауым болып та ұйымдасқан. Мысал ретінде жалайыр тайпасына жататын андас руының қалыптасу үрдісін айтуға болады. Шежірелік аңызға қарағанда андас руы өзара анда болған екі достан тараған деседі. Кейін бір қауым рудың андас деп аталуы осы жайтқа байланысты болды.<br /> <br /> Анда рәсімі кейінірек екі достың арасында ғана емес, қоғамдық кең ауқымды мәнге не болып, жеке тұлға тарапынан ел үшін немесе ұлыс әміршісі хан үшін анда беру рәсіміне ұласып, далалық ғұрыптық заңның бір түріне айналып кетті. Ант беру салтының магиялықта, құқықтық та, моральдык-этикалық та, ғұрыптық та қырлары болды. Ант берудің мақсаты да, орындалу шарты да алуан түрлі болып келеді. Мысалы, ежелгі анда болу кейін анттасу деп аталатын мәмілегерлік жосынға айналды. «Моңғолдың құпия шежіресіндегі» тұлғалар Керей Уаңхан мен Есукей батыр немесе Тәмүжин мен Жамуха арасындағы «андалық» саяси ірі одақтастыққа ұласып, билік пен байлықты бөлісудің құралына да айналды деуге болады. Бұндай мағынадағы анттасулар мемлекеттің болашақ тағдырын шешетін ірі саясн тетік болды.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%83 2012-08-14T17:48:11Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Бата сұрау''' - ас қабылданып болған соң табақты жинап алудың алдында атқарылатын ғұрып. Әмин деп ас қайыртып бата сұрау [[дастарқан|дастарқанға]] береке, [[шаңырақ|шаңыраққа]] амандық тілеген батаның жасалуы кезінде үйдің жастары, тіпті үлкен адамдары да қатарласа түрегеп тұрады. Дәстүрлі орта салты бойынша батадан соң келіндер табақ алып, батаға, табақ қайтарған үлкенге, дәмге құрмет көрсетіп сәлем салады. Бір адам (келін) екі табақ алмайды, күйеуі өлген [[жесір]] ғана солай жасайды деп тыйым салады. Қонаққа сойылатын қойға да бата сұралады.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D1%8B 2012-08-14T17:40:04Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Бата асы''' - [[өлік]] жөнелту ғұрпында адам қайтыс болған күні берілетін астың, яғни қонақасының бір атауы. А.Балаубаева-Голяховскаяның жазбаларына қарағанда, егер сүйек адам өлгеннен кейін екі-үш күннен кейін жерленетін болса, онда бата асы бірінші күні берілген, өйткені өлген адамның отбасының ашығуына болмайды. Жерлеуге қатысқан ер азаматтар ауылға келген соң марқұмның жақын туыс әйелдері дауыс шығарып, көріседі. Кейін ер адамдар да, әйелдер де жуынып-шайынып, дәрет алып бата асына отырады, [[жаназа]] шығарған молда марқұмға [[Құран]] бағыштайды. Бата асынан соң марқұмның жақын туыстары мен құда-жекжаттары қалып, қайтатын адамдар қаралы үй мүшелері мен марқұмның жақындарына жұбату айтады. Қайтыс болған адамды еске алу төрт-бес жылға дейін жалғасады. Бата асына келген туыс ағайындар мен құда-жекжаттар жағдайларына қарай аза малын ала келеді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D0%B5%D1%83 2012-08-14T17:37:28Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Басына түнеу''' - «тілегім орындалса екен» деген [[ниет|ниетпен]] қайтыс болған ата-анасының, туысының немесе атақты, аруақты кісінің, әулиенің зиратына қонып, құрбандық шалып, игі тілек тілеу. Халық ауыз әдебиетінде [[перзент]] көрмей жүрген адамдардың киелі орындарға барып зиярат еткеннен кейін балалы болғандығы туралы көптеп айтылады. Осыған орай [[Қобланды батыр]] жырынан төмендегідей жолдар келтіруге болады. Тоқтарбай шал сексенге дейін бала көрмей бармаған жері, баспаған тауы қалмайды:<br /> <br /> ''Сексенге жас келгенше, <br /> ''Бір бала көрмей Тоқтарбай, <br /> ''Қайғыменен қан жұтып, <br /> ''Ақылынан адасқан.<br /> ''... Әулие қоймай қыдырын, <br /> ''Етегін шеңгел сыдырын, <br /> ''Жеті пірге танысқан. <br /> ''Әулиеге aт қойын, <br /> ''Қорасанға қой айтып, <br /> ''Қабыл болган тілегі, <br /> ''Жарылғандай жүрегі. <br /> ''Аналықтай бәйбіше <br /> ''Қабырғасы майысқан. <br /> ''Елу жасқа келгенде, <br /> ''Көзім ашпай дүниеден, <br /> ''Өтемін бе дегенде <br /> ''Сонда көрген арыстан. <br /> ''Бір ұл, бір қыз атадан, <br /> ''Қыздың аты Қарлығаш, <br /> ''Қобландыға қарындас...<br /> <br /> Осындай оқиғадан кейін Тоқтарбай мен Аналықтын, ақ тілегі орындалып, Жасаған ие Қобландыдай ұл, Қарлығаштай қыз сыйлаған екен. Жыр жолдарындағы Әулие қоймай қыдырып, Етегін шеңгел сыдырып, Жеті пірге танысқан. Әулиеге aт қойып, Қорасанға қой айтып... дегені шал мен кемпірдің әулие-әнбиелердің басына барып түнеп, құрбандық шалғандығын бейнелейді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B 2012-08-14T17:32:31Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Басыбайлы''' - еркіндігі жоқ, біреуге тәуелді, кіріптар адам. Қазақы ортада әдетте [[жаугершілік]] заманында қолға, [[тұтқын|тұтқынға]] түскендерді басыбайлы адам деп атады. Кейін басыбайлы адамдардың ішіндегі біліктілері бас бостандығын ғана алып қоймай, беделді тұлғаларға да айналған. Сондықтан басыбайлы ұғымының мағынасы шартты.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2012-08-14T17:31:18Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Басы қаралы''' - [[жесір]] әйел, қазақ әйелдері жоқтау айтқан кезде басым қаралы, бетім жаралы дейді. Бұл сонау [[ғұндар]], көне түркілер заманынан жалғасып келе жатқан салт. Мысалы, [[қытай]] деректерінде ғұндардың дәстүрі бойынша Тәңірқұттың алдына бетін тіліп кіретіндігі, тіпті басқа елдің елшілері де бұл дәстүрге <br /> мойынсұнбаса, Тәңіркұтқа жолықтырылмайтындығы, бетін тілу жақсы көру, құрметтеудің белгісі екендігі туралы, сол сияқты түріктерде қайтыс болған адамның туыс-туғандары, жақындары түгелдей мәйіт қойылған үйдің қасына жиналып, ас беретіндігі, онан соң мәйіт қойылған киіз үйді жеті рет айналатындығы, айналып есік алдына келген сайын пышақпен беттерін тіліп, қанды жастарын ағыза дауыс салып жылайтындығы жайлы айтылады. Осыған қарап бетін тілу, бетін жырту сонау ғұндар мен көне түркілерден бастау алған, жақсы көру, адалдығын білдіру үшін істелетін дәстүр болғанын болжауға болады. Бетін жырту салтының қазақ арасында бар екені туралы бертінгі зерттеушілер ([[Гродеков Николай Иванович|Н.И. Гродеков]], [[Левшин Алексей Ираклиевич|А.И. Левшин]], [[Алтынсарин|Ы.Алтынсарин]] т.б.) еңбектерінде де айтылған.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 2012-08-14T17:29:04Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Бастырғы арқан''' - [[шаруашылық|шаруашылықта]] қолданылатын [[арқан]] түрінің атауы. Жүк артқанда мықтап байлауға, жүктің үстіне жеңіл жабдықтарды бастыруға пайдаланады. Жасалуы басқа арқан түрлерінен өзгешелігі жоқ. Байырғы арқандар көбінесе қылдан ұзын да берік есілген. Қыл су тиген сайын ширығып қатая түседі. Тоғанақ басы иір келетін бастырғы арқан босаған кезде ширықтыру үшін қолданылады.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%81 2012-08-14T17:26:54Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Баспа тігіс''' - [[тігіс|тігістің]] бір түрі. Бұл тігіс көбінесе өңіржиектің астына [[астар]] салып баспалап тіккенде қолданылады. Сондай-ақ кең етекті [[көйлек|көйлектің]] етегі астар салынып бастырмаланып тігілсе, біртегіс және салмақтылау болады да, көйлектің етегі төгіліп, дөңгеленіп тұрады.<br /> <br /> Сонымен қатар әжелер жаулықтарының немесе кимешектерінің жағын, өңірін қиғаштап кестелегенде баспа тігіс әдісімен тігеді. Шебер баспа тігіспен іс тігу барысында инені бас бармақ және сұқ саусағының көмегімен ұстай отырып, ортаңғы саусағының бірінші буынына жатқызып, яғни инені оңға қарай аздап қисайта отырып тігеді. Тігістің арасы жиі болғандықтан, мықты да болады.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 2012-08-14T17:19:41Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Басқалдақ''' - өзен суына қойылған бөгеттің қамыстан тоқылған түрі. Басқалдаққа [[балық]] көп жиналады. Кезінде [[Сырдария|Сырдарияға]] басқалдақ құрып, жиналған балықты шөміш аумен сүзіп алған екен. Бір түнде балық жиналған басқалдақтан бір- екі мың аққайран аулаған кездер болған. Сонымен бірге көл, теңіз жағасынан қыста [[балық аулау]] үшін [[үкі]] салуға сайланған орынды да басқалдақ дейді. Мұндай басқалдақты екі-үш [[түйе]] [[қамыс]] пен топырақты араластырып жасаған. Үкі салатын жерде басқалдақ болмаса, ол жердің иесі жоқ дегенді білдірген. Басқаша айтқанда, басқалдақ балық аулау жұмысын реттеу құралы ретінде де қолданылған.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2012-08-14T17:16:29Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Басына қара салу''' - жақын адамы қайтыс болғанда қара жамылып, жыл бойы өлген адамды аза тұту. Аза тұту марқұмның асы берілгенге дейін созылады.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 2012-08-14T17:15:58Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Басына ақ тас қою''' - [[қайтыс болу|қайтыс болған]] адамның [[мола|моласының]] басына белгі, [[ескерткіш]] орнату. Ақ тас, көк тac қою деген тіркес «басына ескерткіш орнатты» дегенді білдіреді.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B 2012-08-14T17:15:03Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Бастырғы''' - [[күміс]] жалатылған бедерлі құйманың бір атауы. Ұзындығы бір құлашқа жететін кісе белдіктің бетіне қондырылған екі немесе үш елі болатын күміс.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5 2012-08-14T17:14:24Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Баспа кесте''' - екі түрлі ине тігісімен тігілетін [[кесте]], материалдың ашық жерін қалдырмай немесе асты-үстіне бірдей [[жіп]] түсіріп, тұтас кестеленетін шымқай кесте.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B9 2012-08-14T17:13:52Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Батагөй''' - көпті көрген, әрқашан игі [[тілек]] пен [[бата|батасын]] беріп, тілектес болып отыратын адам; ел ішінде де, ел билеушілері алдында беделі зор, аузы дуалы, көреген, тілегі қабыл болатын жасы үлкен адам.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B3%D1%96 2012-08-14T17:12:53Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Басбілгі''' - [[түйе|түйені]] бұйдасы, [[өгіз|өгізді]] мұрындығы арқылы әрлі-берлі (оңға-солға) бұрғанда бөгетсіз жүретін, [[мініс|мініске]] үйренген жуас өгіз немесе түйе, яғни үйретілген [[мал]]. Малды алмастыру, сату кезінде қайрат-күшімен бірге, аттың жуас, басбілгі екендігі де ескеріледі.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B 2012-08-14T17:11:16Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Басбақ''' - [[мал|малдың]] танау кеужіріне енген балпақ [[бөртпе]] құрттардың кесірінен өршитін және бөгелек, сәйгел, сона қоздыратын мал ауруының атауы. Шілдеде сары бөгелек жұқтыратын бұл ауру асқынса, танаудан ірің ағады, мал басын сілкілеп тынышсызданады. Егер құрт миға шапса, ауру малдың аяғы шалынысып, шалқақтап, бір орында айналып қалатын ауруға ұшырайды, мұны қойда айналма деп атаған. Қазақ емсектері мұндай ауру түрлерін емдеу, дауалау үшін күйдірілген тотияйын ертіндісін, у қорғасын қайнатындысын танауға құйып, меңдуана түтінімен ыстауды қатар жасайды. Қыста қорада ұзақ тұрған мал басбаққа көп шалдығатындықтан, қораның көңін алмастырып, аударыстырып тұрған.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80_(%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD) 2012-08-14T17:06:34Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>Басар — [[эвфемизм]], яғни [[қақпан|қақпанның]] тұспал атауы. [[Аңшы|Аңшылар]] [[аң|аңға]] шыққан кезде қақпан деп тура атамай, оның атауын тұспалдап атамаса аң олжаға ілікпейді деп ырымдайды.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%82%D1%83 2012-08-14T17:03:01Z

<p>GulzhanOmarova: </p> <hr /> <div>'''Бас сирақ ұйту''' - дәстүрлі ас тағам мәдениетіндегі мал өнімдерін өңдеу, кәдеге жаратуға лайықтау тәсілі. Сойылған [[мал]] басын, [[сирақ|сирағын]] жүнінен, қылшық түгінен тазарту үшін от жалынына қақтау. Ол үшін отты шақтан маздатып жағады. Басты арнайы даярланған ағаш таяққа бауыздау өңеш тұсынан түйрей шаншып алып, оттың жалынына ұстай отырып, күйген түктері мен терісінің кездік немесе ағаш жаңқасы сияқты қырлы затпен әлсін-әлсін тазартып, қайталай отқа ұстап отырады. Ал сирақтарын жанып жатқан оттың үстіне тастап, не болмаса темір істікке буын жақ терісінен түйрей шаншып жалынға қақтайды. Сирақ буынынан жоғары қаратып отқа кақтаса, сирақ түзу қалыпқа енеді. Үйтіп жатқан мезетте бастың мүйізі болған жағдайда мүйізінен, сирақтарды тұяқ қабығынан, қолаңсасы мен оның ортасындағы қылшықтарынан тазартады. Бас, сирақ біркелкі жақсы үйтілу үшін жалынға тым көп ұстап, құйқаның күйіп, жанып, яғни тілініп, айырылып кетпеуін қадағалайды. Үйткен кезде от жалыны дұрыс тимейтін тұстарының түгін отқа қыздырылған істікпен қарып арылтады. Үйтіліп болған бастың екі езуін жақ сүйекке жеткізе тіліп бастан астыңғы жақ сүйекті ажыратып алады да мұқият жуып тазартады. Басты сонымен қатар тандырға (ішіне толтыра сабан, қурай жағып) үйтетін тәсіл де бар. Үйтіліп болған соң сумен жақсылап жуып, қырып тазартылады. Үйтілген [[қой]], [[ешкі]] сирағын балалар мен әйелдердің табағына салады.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

GulzhanOmarova