https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=GanS+NIS 2026-07-03T01:44:24Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2018-05-31T10:14:25Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Әмеди Хасенов''' ([[19 қазан]] [[1927 жыл]], [[Жаңаарқа ауданы]], [[Қарағанды облысы]] - [[26 мамыр]] [[1990 жыл]], [[Алматы]]) – [[филология|филолог]], филиологиялық ғылым кандидадты ([[1955 жыл]]), профессор (1988 жыл). [[Қазақстан Педагогикалық Институты]]ның (ҚазҰПУ) филология факультетініңтін (1949), кейін осы институттың аспирантурасын (1952) бітірген. 1952-54 жылдары шет ел тілдері кафедрасының меңгерушісі, 1953-54 жылдары жоғары партия мектебінде, Ы.Алтынсарин атындағы ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, 1957 жылдан Мемлекеттік әлем тілдері университетінің (қазіргі Абылайхан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және тәлем тілдері университеті) қазақ-орыс тілдері және жалпы тіл білімінің кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Республикалық «Халық ағарту үздігі» атағы берілген. <br /> <br /> == Шығармашылығы ==<br /> * ''Имена числительные в современном казахском языке'', АКД., А., 1954;<br /> * ''Жай сөйлемдер синтаксисін оқытудың кейбір мәселелері'', А., 1957;<br /> * ''Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер'', А., 1957;<br /> * ''Синтаксис пен пунктуацияның кейбір мәселелері. Көмекші оқу құралы'', А., 1957;<br /> * ''Тіл білімінің теориялық және практикалық мәселелері. Оқу құралы'', А., 1958;<br /> * ''Тіл біліміне кіріспе.Оқу құралы'', А., 1990.&lt;ref&gt;Қазақстан. Ұлттық энциклопедиясы/Бас ред. Б.Аяған. – Алматы:«Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы,2007.688 бет&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:1927 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:19 қазанда туғандар]]<br /> [[Санат:Қарағанды облысында туғандар]]<br /> [[Санат:26 мамырда қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:1990 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан филологтары]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2018-03-05T07:31:16Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Құйқалақ''' — [[аң]]ды аулап, оны сойып, пісіргенше әбден ашыққан аңшылардың жүрек жалғау үшін жедел дайындалатын [[тағам]]ы. Аңды сойғанша отты жағады да, олжаларының ішек-қарнын ақтармалап тастап, майлы [[тоқ ішек|тоқ ішегіне]] тұз сеуіп, аударады да, қос [[бүйрек|бүйрегін]], [[көк бауыр]]ын, [[бауыр]]ын оттың қоламтасына көме қояды. Бұл — төстік қақтағанша-ақ орындалатын шаруа.<br /> <br /> Төстік қақтауды да, құйқалақ көмуді де тек [[аңшы]]лар жейтін тағам түрі екен деген ұғым тумаса керек, бұларды мал сойғанда да жасауға болады. Мұның бәрі де о баста аңшылардан бастау алған, әрі даярлау тәсілі өте қарапайым тағам түрі.<br /> <br /> [[Санат:Қазақ асханасы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%AB%D1%80%D2%93%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2017-06-22T14:42:54Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Ырғақты қара сөз''' немесе '''Ритмикалық проза''' деп шешендік қара сөзді айтады. Сөйлем, сөйлемшелердің өренкті ықшамдылығынан ырғақ реттілігі байқалып тұрады. Бұл термин ежелгі грек, латын және орта ғасыр әдебиетінде қалыптасты, сөйтіп 16-19 ғасырларда Еуропа прозасына әсер етті. Бұл әсіресе [[Николай Михайлович Карамзин|Карамзин]] және [[Николай Васильевич Гоголь|Гогольдің]] шығармаларынан байқалады. Ритмикалық прозаны өлеңмен шатастыруға болмайды. Қазақтың шешендік қара сөздерінде ырғақ бар. Қазақ әдебиетінде, мысалы, [[Жүсіпбек Аймауытов|Аймауытовтың]] шығармаларында ырғақты қар сөз үлгісі кездеседі<br /> &lt;ref&gt;Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ әдебиеті]]<br /> [[Санат:Көркемдегіш құралдар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2017-06-14T11:06:44Z

<p>GanS NIS: «Азаматтық құқық» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Шектеулі жауапкершілік''' - іске [[капитал]] салған [[меншік иесі]]не кәсіпорын пассивтері үшін тек өзі салған капитал мөлшерінде ғана жауапкершілік жүктелетін заңи ереже. &lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> {{бастама}}<br /> <br /> [[Санат:Экономикалық терминдер]]<br /> [[Санат:Заңды тұлғалар]]<br /> [[Санат:Азаматтық құқық]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E%D1%8B 2017-06-05T13:33:24Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Infinite.svg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Тұйық оюы''' — дәстүрлі талғам-танымымыз бойынша [[Шексіздік]]тің белгісін білдіреді. [[Еуропа]] жұртында шексіздік белгісі көлденең жатқан 8 саны түрінде берілсе, қазақта шексіздік белгісі тұйық ою түрінде беріледі. Оның бастауы да жоқ, аяқталар шегі де жоқ. Сол арқылы мәңгілік өмір-тіршілікті бейнелейді. Соңғы кезге дейін тұйық оюы баянды бақыт, ұзақ өмір белгісі ретінде ер адам киімінің жауырынына, батырдың қалқанына, ердің қасына, тұс киіздің маңдайына салынатын. Бұл оюды қазақ «[[тасбақа]]» деп те атайды. Тасбақаны ұзақ жасайтыны үшін, төзімділігі үшін бабаларымыз кие тұтқан. Көне түркінің тасқашау ескерткіштерінің тұғыры тасбақа болатын.<br /> <br /> [[Санат:Қазақ өнері]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 2017-03-09T08:36:38Z

<p>GanS NIS: Санат шебері: Санат:Тоқылдақтәрізділер → Санат: Тоқылдақтәріздестер отряды</p> <hr /> <div>'''Қара тоқылдақ''' - Қазақстанда мекендейтін 8 [[тоқылдақ]]тың ішіндегі ең ірісі (салмағы 300-400 грамм), осылардың ішінде жалғыз осы ғана түгелдей қара түсті, тек басында ашық қызыл түсті ''телпегі'' бар. Қазақстанда тек Алтай ормандарында және Республикамыздың солтүстігінің кей жерлерінде тіршілік етеді. Ескі биік діңді қылқан жапырақты ормандарды таңдайды, оның қатты мұңды ''кли-и-и-и-а'' ағайын немесе ерекеше ''барабанның даңғыр дүңгірін'' жиі естуге болады. Тұмсығы ұзын және үшкір болып келеді. Дене бітімі әдемі әрі сүйкімді болып келеді. Жеке болып жүреді, тек ұялау кезінде ғана жұптасады. Ешқандай жерде көп болмайды, яғни қоныстанбайды. Қарағай діңін ұңғылап тесіп, ұя жасайды. Ұясының шығу тесігі созылған тікбұрыш сияқты. Қазақстандағы тіршілігі әлі де зерттелмеген. Бірақ та Қара тоқылдақ құсын зерттеу алдағы жылдардағы зерттеуге мақсатқа қойылған.&lt;ref&gt;&quot;Қазақстандағы жануарлар әлемі&quot; энциклопедиясы, Алматыкітап баспасы 2012 жыл, Анатолий Федорович. Виктория Анатольевна&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан құстары]]<br /> [[Санат: Тоқылдақтәріздестер отряды]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D1%82%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D1%82%D1%80%D1%8F%D0%B4%D1%8B 2017-03-09T08:35:58Z

<p>GanS NIS: GanS NIS Санат:Тоқылдақтәрізділер бетін Санат:Тоқылдақтәріздестер отряды бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): қате ([[Уикипедия:Гадже...</p> <hr /> <div>{{Cat main}}<br /> {{Commonscat|Piciformes}}<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%A5%D0%BE%D0%B1%D0%B1%D0%B8 2017-02-03T08:24:33Z

<p>GanS NIS: «Ойын-сауық» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{catmain}}<br /> {{commonscat|Hobbies}}<br /> <br /> [[Санат:Ойын-сауық]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9D%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2017-02-03T08:21:54Z

<p>GanS NIS: «Коллекциялау» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{Commons category|Numismatics|Нумизматика}}<br /> <br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Ақша]]<br /> [[Санат:Коллекциялау]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D1%83%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%88%D1%83 2017-01-19T09:11:01Z

<p>GanS NIS: «Қазақ асханасы» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Тулақ шашу''' - [[жүн]] сабарда, сабап болған соң берілетін шашу табағы&lt;ref&gt;С.Қасиманов&lt;/ref&gt;. Халқымыздың əрбір іс, шаруаның басталу, аяқталу сəтін жай өткізбей, оны атап өтіп және соған сәйкес [[əдет-ғұрып]]тар, [[ырым]]дар жасап отырған. Соның бірі - жұрттың бəрі біле бермейтін тулақ шашу салты. Мұны көбінесе əйелдер жасайды. [[Киіз]], [[текемет]] басатын үй оған қатысатын əйелдерге жүн сабар алдында «тулақ шашуын шашып» тамақ береді.&lt;ref&gt;Қазақтың дарқан дастарқаны. -Алматы: &quot;Алматыкітап баспасы&quot;, 2010.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D1%88%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2017-01-04T11:15:16Z

<p>GanS NIS: «Қазақстан құстары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> | name = Теңбіл шырғалақ<br /> | status = LC<br /> | status_system = IUCN3.1<br /> | status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=22693162 |title=''Limosa fedoa'' |assessor=BirdLife International |assessor-link=BirdLife International |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;<br /> | image = MarbledGodwit.jpg<br /> | regnum = [[Жануарлар]]<br /> | phylum = [[Хордалылар|Chordata]]<br /> | classis = [[Құстар|Aves]]<br /> | ordo = [[Татреңтәрізділер]]<br /> | familia = [[Тауқұдірет тұқымдастар]]<br /> | genus = ''[[Шырғалақтар туысы|Limosa]]''<br /> | species = '''''L. fedoa'''''<br /> | binomial = ''Limosa fedoa''<br /> | binomial_authority = Carl Linnaeus, 1758<br /> | range_map = Limosa_fedoa_map.svg<br /> | range_map_caption = Range of ''L. fedoa'' {{leftlegend|#E0584E|Breeding Range|outline=gray}}{{leftlegend|#F07568|Non-breeding Range|outline=gray}}<br /> }}<br /> '''Теңбіл шырғалақ''' ({{lang-la|Limosa fedoa}}) — [[Татреңтәрізділер]] отрядының [[Тауқұдірет тұқымдастар]]ына жататын [[кәдімгі шырылдақ]]тан сыртқы көрінісі аумайтын [[Шырғалақтар туысы|шырылдақ]]. Оларды бірінен-бірін дауысы бойынша (теңбіл шырылдақтың «чирр-чирр» деген дауысы қатты), сондай-ақ денесінің екі қапталында бойлай созылған қощқыл алабажақтардың бар немес жоқтығымен ажыратуға болады, оларды тек қана құсты қолға ұстағанда (кәдімгі шырылдақтың екі қапталы – біркелкі түсті) байқалады. Теңбіл шырылдақ [[Обь]]тің шығысына қарай [[Сібір]]де орын тебеді. [[Қазақстан]]да Азияның оңтүстігіне маусымдық жылыстау кезінде ғана болады.&lt;ref&gt;Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Татреңтәрізділер]]<br /> [[Санат:Еуразия құстары]]<br /> [[Санат:Қазақстан құстары]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 2016-12-22T08:57:11Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>{{Қорық аймақ<br /> | name = Тораңғылысай қорықшасы<br /> | iucn_category = <br /> | image = <br /> | caption = <br /> | base_width = <br /> | locator_x = <br /> | locator_y = <br /> | location = [[Қызылорда облысы]], [[Сырдария ауданы]]&lt;br /&gt;[[Жаңадария]] өзенінің оң жақ жағалауы<br /> | nearest_city = [[Қызылорда]] қаласы<br /> | lat_degrees= |lat_minutes= |lat_seconds= |lat_direction= <br /> | long_degrees= |long_minutes= |long_seconds= |long_direction=<br /> | area = 17,9 мың га<br /> | established = 1978 жыл<br /> | visitation_num =<br /> | visitation_year = <br /> | governing_body = <br /> | world_heritage_site =<br /> }}<br /> '''Тораңғылысай мемлекеттік қорықшасы''' - [[қырғауыл]], [[құмқоян]] және [[жабайы шошқа]] санын қалпына келтіріп, одан әрі көбейту мақсатымен 10 жылға арналып, [[1978 жыл]]ы құрылған. Облыстық мәні бар. Қызылорда қаласы, Сырдария ауданының 17,9 мың га жерін алып жатыр. Жаңадария өзенінің оң жақ жағалауындағы шөл өңірде орналасқан. Жер бедері көсілген жазық, орта шенінде бірен саран құм төбелер кездеседі. Жағалауын қамыс, қоғағ қияқ басқан кішігірім өзен көлдер ағып өтеді. <br /> <br /> Құмда сексеуіл өте тығыз өскен. Жаңадария өзенін бойлай қына, тал, терек, тораңғыдан тұратын тізбекті орман және тоғай өскен. Қорықшада жоғарыда аталған аңдардан басқа борсық, түлкі, қарсақ мекендейді.&lt;ref&gt;Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан қорықтары]]<br /> [[Санат:Қызылорда облысы географиясы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F 2016-12-21T05:44:59Z

<p>GanS NIS: «Қазақстан ақындары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Татьяна Азовская''' ([[8 қазан]] [[1948 жыл]], [[Орал]] қаласы) — ақын. <br /> <br /> Татьяна Азовская 1973 жылы ҚазҰУ-тін бітіреді. Одан ары қарай Семей облысындағы «Иртыш» газетінде тілші, Ақтөбе драма театрында әдеби қызметкер болып істейді. Сонымен қатар, ол Батыс Қазақстандағы «Приуралье» газетінде тілші қызметін атқарған және де бірқатар өлеңдердің авторы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://orendomlit.ru/novosty/azovskaya-tatyana-nikolaevna.html | title=Азовская Татьяна Николаевна}}&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Жарық көрген өлең жинақтары:<br /> * Благодарю судьбу (1980 жыл),<br /> * Письмо из осени (1981 жыл),<br /> * Смуглое лето (1985 жыл). Сондай ақ ол «Жігер» жастар шығармашылық фестивалінің лауреаты (1981 жыл).&lt;ref&gt;Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ақындары]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80 2016-12-21T05:32:32Z

<p>GanS NIS: GanS NIS Татреңдердің негізгі туысы бетін Татреңдер бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> | image = Pluvialis dominica1.jpg<br /> | image_width = 250px<br /> | image_caption = ''Pluvialis dominica''<br /> | regnum = [[Жануарлар]]<br /> | phylum = [[Хордалылар|Chordata]]<br /> | classis = [[Құстар|Aves]]<br /> | ordo = [[Татреңтәрізділер]]<br /> | familia = [[Татрең тұқымдасы]]<br /> | subfamilia = [[Татреңдер|Charadriinae]]<br /> | genus = '''''Pluvialis'''''<br /> | genus_authority = [[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]], 1760<br /> | subdivision_ranks = species<br /> | subdivision = *''P. apricaria''<br /> *''P. fulva''<br /> *''P. dominica''<br /> *''P. squatarola''<br /> }}<br /> '''Татреңдер''' ({{lang-la|Pluvialis}}) — [[Татреңтәрізділер]] отрядының [[Татрең тұқымдасы]]ның негізгі туысы.<br /> <br /> Түрлері:<br /> * [[маусымқұс]] ({{lang-la|Pluvialis squatarola}}) <br /> * [[алтынжон татрең]] ({{lang-la|Pluvialis apricaria}})<br /> * [[қошқылқанат татрең]] ({{lang-la|Pluvialis fulva}})<br /> * Pluvialis dominica<br /> <br /> Бұлардың барлығы Қазақстанда кездеседі&lt;ref&gt;Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Татреңтәрізділер]]<br /> [[Санат:Қазақстан фаунасы]]<br /> [[Санат:Еуразия құстары]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2016-12-20T09:21:51Z

<p>GanS NIS: /* Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану шаралары */</p> <hr /> <div>[[Сурет:Katun.jpg|thumb|right]]<br /> '''Табиғатты қорғау''' - қазіргі кезде өмір сүрушілер ғана емес сондай-ақ, болашақ [[ұрпақ]]тардың да [[Денсаулық|денсаулығы]] мен хал-жағдайы дұрыс және өз уақытындағы шешімдерге тәуелді болатын қазіргі кездегі мәселелердің бірі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.<br /> ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Табиғатты қорғау - бұл табиғи жер және су ресурстарын ұтымды пайдаланып, сақтауды және ұдайы өсіруді қамтамасыз етуге<br /> бағытталған мемлекеттік, қоғамдық, әкімшілік-шаруашылық, техникалық-өндірістік, экономикалық және заңды шаралар жүйесі.<br /> Қазақстанның табиғи ресурстарын қорғау және ұтымды пайдалану. [[Мәжіліс|Қазақстан Республикасының Мәжілісі]] және Үкіметінде табиғатты қорғауды күшейтуге, республикамыздың табиғи ресурстарын ұдайы өсіруге бағытталған бірқатар [[заңнамалық акт]]ілер<br /> қабылданып, пайдаланылуда. Әрбір облыстардың жанында осы<br /> актілердің орындалуын бақылайтын арнаулы мекемелер бар. Республикада табиғат қорғау прокуратурасы құрылды. Ол Қазақстан<br /> Республикасының табиғат қорғау туралы заңдарының орындалуын қатаң кадағалайды. Қазақстанда мемлекеттік ұйымдар торабы<br /> құрылған, олардың қызметі бірегей құрамды флоралар мен фауналары бар үлкен аумақты барынша ұзақ сақтауға арнайы бағытталған. Бұл ұйымдар - қорықтар, ұлттық табиғи саябақтар және<br /> ерекше қорғалатын аумақтар. Қазақстан Республикасында 2003<br /> жылы ерекше қорғалатын 25 аумақ бар деп есептеледі, олардың<br /> қорықтары 10, табиғи ұлттық саябақтары - 10. Бұл табиғат қорғау<br /> мекемелері шамамен 3 млн гектар ауданға орналасқан.<br /> ==Әлемге әйгілі қорықтар ==<br /> Мына қорықтар әлемге әйгілі:<br /> &lt;br&gt;'''[[Наурызым қорығы]]''' - дала флоралары мен фауналарын қорғау<br /> үшін 1934 жылы құрылды. Мұнда бірегей дала қарағайлы орманы<br /> бар.<br /> &lt;br&gt;'''[[Қорғалжын қорығы]]''' - дүниежүзілік маңызы бар суда жүзетін<br /> құстардың мекен орны ретінде Теңіз-Қорғалжын көлдерінің табиғи<br /> кешенін қорғау үшін 1968 жылы құрылды. Бұл жылыстайтын құстар<br /> мен әлемде өте көп ұя салатын [[қоқиқаздар]]дың тынығу орны болып<br /> табылады.<br /> Бұл екі қорық әлемдегі жалғыз ғана бірегей үлгі өлшемді ([[эталон]]) аумақ болып табылады. Онда сан алуан дала келбеті сақталған. [[БҰҰ]]-[[ЮНЕСКО]] жанындағы білім, ғылым және мәдениет<br /> жөніндегі дүниежүзілік ұйым оларға Дүниежүзілік мұра нысан<br /> мәртебесін берді.<br /> &lt;br&gt;'''[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]''' - Батыс [[Тәңіртау]]дың солтүстік аудандарының табиғи кешендерін қорғау үшін 1926 жылы құрылған.<br /> Қорықта [[марал]], елік, арқар, сібірлік таутеке, ақтырнақ аю, [[ілбіс]], доңыз, [[жайра]], ұлар өмір сүреді.<br /> &lt;br&gt;'''[[Барсакелмес қорығы]]''' - бұл шөл кешенін қорғау және соған тән<br /> жануарлардың санын қалпына келтіру үшін [[Арал теңізі]]ндегі аралда 1939 жылы құрылды. Аралда құлан, бөкен, қарақұйрық өмір<br /> сүреді;<br /> &lt;br&gt;'''[[Алматы қорығы]]''' - бұл [[Іле Алатауы]]ның табиғи кешенін қорғау<br /> үшін 1964 жылы құрылды. Қорықта марал, ілбіс, арқар, сібірлік<br /> таутеке, ақтырнақ аю, [[ұлар]], қырғауыл, кекілік, [[құр]] өмір сүреді.<br /> &lt;br&gt;'''[[Марқакөл қорығы]]''' - бұл Марқакөл көлімен қоса Оңтүстік [[Алтай]]дың табиғи кешенін қорғау үшін 1976 жылы құрылды. Мұнда [[сүтқоректілер]]дің 40 түрі өмір сүреді. Олардың ішінде қоңыр аю, [[бұлғын]],<br /> марал, құстардың 200-ге жуық түрлері және жергілікті түр - эндомик<br /> осқы балығы бар болатын<br /> <br /> ==Ұлттық саябақтар==<br /> Ұлттық саябақтар да табиғат қорғауда үлкен қызмет атқарады, оларда орасан зор шектеулі шаруашылық әрекеттер шешімін<br /> тапқан және таныстыруға арналған танымжорықтары өткізіледі.<br /> Мұнда тынығып, денсаулықты қалпына келтіруге, [[туризм]] және<br /> спортпен шұғылдануға болады. Солардың ішінде Іле Алатауы, [[Баянауыл]], [[Қарқаралы]] және [[Көкшетау]] мемлекеттік ұлттық табиғи<br /> саябақтар кеңінен таныс. Ұлттық саябақтарда өсімдіктер мен жануарлар әлемі қатаң қорғауға алынған. Республикада мейірімсіздікпен аулаудан саны кеміген дала киігі - ақбөкендерді ұдайы<br /> өсіруге, [[Каспий]] және [[Жайық]] өзені алабындағы бекіре тұқымдас<br /> балықтарды қорғау және тездетіп ұдайы өсіру бойынша шұғыл шаралар қабылданды.<br /> == Табиғат қорғау шаралары ==<br /> '''Табиғат қорғау шаралары''' - қоршаған табиғат ортасына жағымсыз әсерді азайтуға, жоюға, елдің табиғат-ресурстық әлеуетін сақтауға, жақсартуға және ұтымды пайдалануға бағытталған шаруашылық қызмет түрлері. Табиғат қорғау мақсатындағы жобаланатын және жоспарланатын шаралар кешені өндірісті дамытумен және демографиялық ахуалмен байланысты перспективалық өзгерістерді ескере отырып адамдардың денсаулығын қорғау және қоршаған ортаны қорғау мүдделеріне сай келетін қалыпты талаптардың сақталуын қамтамасыз етуге, қоршаған ортаның жағдайын жақсартудан, табиғат ресурстарын үнемдеуден және неғұрлым толық пайдаланудан барынша тиімді экономикалық нәтиже алуды көздейді. Шаруашылық қызметті жоспарлау кезінде оның экологиялық талаптармен қатаң түрде байланыстырылуы қажет&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану шаралары===<br /> Жер бетіндегі тіршілік иелері атаулылар қорегі және энергияның<br /> негізгі көзі болғандықтан, табиғи және су ресурстарын ұтымды пайдалану кез келген елдер үшін негізгі мәселелердің бірі болып табылады. Қазақстанда шөл, қуаң (аридті) және сортаң жерлердің орасан зор аумағы бар. Мұнда табиғи ресурстар шектеулі, соның салдарынан бұл аумақтарды ұтымды пайдалану республикамыз үшін ерекше көкейкесті мәселе болып есептеледі. Сондықтан республика ғалымдарының алдына өсімдіктердің жаңа іріктемелерін жоғары температура және [[сортаңдық]] сияқты қолайсыз факторларға төзімділігі артқан жануарлар қолтұқымдарын шығаруды тездету міндеті жүктелуде.<br /> <br /> [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстанның]] топырақ өнімділігін шұғыл шектеу факторларының бірі топырақты шаңға айналдырып, жеңіл ұшыратын [[жел эрозиясы]] болып табылады. Мұндай жерді жыртқан кезде топырақтың жыртылатын құнарлы қабатын жел ұшырып әкетеді. Атап айтқанда академик А. И. Бараев Қазақстанда топырақ өңдеудің эрозияға қарсы топырақ қорғайтын қайырмасыз жырту жүйесін жасап, кеңінен<br /> пайдалануда. Бұл жүйеге сәйкес жырту кезінде топырақ қабатын аудармай, арнаулы сыдыра қопсытқыш (плоскорез) арқылы өңдеп, тек<br /> [[арамшөп]]тердің 4 - 5 см тереңдіктегі тамырын қияды, мұндайда өсімдік (паясы) аңызында кесілген сабақтар тік қалпында қалады. Сөйтіп топырақ құрылымы сақталады да, шаңға айналмайды. Топырақты осылай өңдеген кезде ауаға шаң көтерілмейді. Осы технологияның арқасында Қазақстан жыртылатын жерді сақтап, Қазақстанның солтүстігінде астықтан жоғары түсім алуға қол жеткізді.&lt;ref&gt;Биология: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген / М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2009 жыл. ISBN 9965-34-927-4&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> [[Санат:Саясат әлеуметтануы]]<br /> [[Санат:Биология]]<br /> [[Санат:Табиғатты қорғау]]<br /> <br /> <br /> {{Biosci-stub}}<br /> {{stub}}<br /> <br /> [[af:Natuurbewaring]]<br /> [[bg:Консервация]]<br /> [[cs:Ochrana přírody]]<br /> [[cy:Cadwraeth]]<br /> [[de:Naturschutz]]<br /> [[en:Conservation (ethic)]]<br /> [[eo:Naturprotekto]]<br /> [[et:Looduskaitse]]<br /> [[fr:Conservation de la nature]]<br /> [[hi:संरक्षण (नैतिक)]]<br /> [[hy:Բնապահպանություն]]<br /> [[is:Náttúruvernd]]<br /> [[jv:Konsèrvasi]]<br /> [[ko:자연환경보호]]<br /> [[lb:Naturschutz]]<br /> [[nl:Natuurbescherming]]<br /> [[nn:Miljøvern]]<br /> [[no:Miljøvern]]<br /> [[pl:Ochrona przyrody]]<br /> [[qu:Sallqa amachay]]<br /> [[ru:Охрана природы]]<br /> [[sk:Ochrana prírody]]<br /> [[sv:Naturskydd]]<br /> [[uk:Охорона природи]]<br /> [[zh-min-nan:Pó-io̍k]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB 2016-12-20T09:19:11Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Сұржағал''' - үлкен сұқсырдан ғана аздап кішірек едәуір ірі денелі (520-1000 г) құс. Қара реңді төбесі, құлақ будасы және тік қиылған қара айдарына қарама-қарсы екі жағы мен иегі сұрғылт түске боялған. Мойны- қызғылтсары. Қазақстанда барлық жерге дерлік ұялайды. Негізінде су жәндіктерімен қоректенетін болғандықтан, ұялауға іздестірілетін суқойма таңдауда онда балықтардың болуы міндетті емес. <br /> <br /> Сыртқы көрінісі және қылығы үлкен сұқсырды еске түсіргенімен қалың өскен жерлер жиегінде жиі жүреді. Ұяларды қалқыма аралшаларға, сондай- ақ жығылған қамыстарға да орналастырады. Салындыда 6 жұмыртқаға дейін болса да, ұялас балапандар саны аз болады. Сірә, жұмыртқалардың барлығынан балапан жарып шықпайтын болса керек. Одан басқа тіршілігінің алғашқы күнінде олардың көпшілігі өліп қалады. Жұмыртқаларды ата- енелер 23 күнге жуық басады, бұдан соң тағы бір ай балапандар қанатына көтерілгенше қамқорлығына алады. Балапандар 2,5 ай шамасында өз бетімен жүре алатын болады. Ұялау орындарында сәуірден қазан айы бойы жүреді&lt;ref&gt;Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 2016-12-20T01:20:07Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Сөз құрамын талдау''' - сөздің негізгі түбірін тауып, қай сөз табына қатыстылығын, мағынасына, қарай түрін анықтау. <br /> == Талдау ==<br /> # Туынды түбірді белгілеу арқылы сөз табын көрсету.<br /> # Сөз құрамындағы әрбір қосымшаны жеке-жеке алып, қандай қосымша екенін белгілеу керек, жалғаудың түрін көрсетіп, жұрнақтың қай сөз табына тиістілігін анықтау қажет.<br /> # Сөздің негізгі түбірін тауып, қай сөз табына қатыстылығын, мағынасына, құрамына қарай түрін анықтау қажет.<br /> <br /> ;Үлгі:<br /> ''Болатбектен'' - зат есім, жалқы, деректі.<br /> * Сөз екі түбірден тұрады, күрделі, оның ішінде біріккен сөз:<br /> ** Болат - зат есім, дара, жалпы;<br /> ** бек - зат есім, дара, жалпы.<br /> * -тен - шығыс септік жалғауы.&lt;ref&gt;Оқушы анықтамасы: 5-11 сыныптар. 1-кітап - Астана: &lt;&lt;Арман-ПВ&gt;&gt; баспасы, 2012 ж. - 472 бет. ISBN 9965-861-71-4&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D0%BB%D1%83-%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%83 2016-12-20T00:56:51Z

<p>GanS NIS: «Азаматтық құқық» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Сатып алу-сату''' — [[азаматтық құқық]]та сатушы сатып алушының меншігіне мүлікті сатуға, ал сатып алушы — [[мүлік]]ті қабылдауға және ол үшін белгілі бір [[сома]]ны төлеуге міндеттенетін барынша кеңінен таралған шарттардың бірі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Сатып алу-сату шарты ==<br /> Сатып алу-сату шарты ({{lang-en| sale agreement}}) — біртарап (сатушы) мүлікті (тауарды) екінші тараптың (сатып алушының) меншігіне беруге міндеттенеді, ал сатып алушы бұл мүлікті (тауарды) қабылдауға және ол үшін белгілі бір ақша сомасын (бағасын) төлеуге міндеттенетін [[азамат]]тық-құқықтық [[шарт]].&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Сатып алушылық қабілеттің бара-барлығы===<br /> Сатып алушылық қабілеттің бара-барлығы - екі валютаның тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің белгілі бір жиынына қатысты сатып алушылық қабілеті бойынша арасалмағы; әдетте, ол нарықтық валюта бағамымен үйлеспейді.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Сатудан кейінгі қызмет көрсету ==<br /> Сатудан кейінгі қызмет көрсету - нарықтық стратегия нышаны, оны өнеркәсіптік жабдық, автомобильдер, тұрмыстық техниканы шығарушы компаниялар сатып алушылардың оларды сатып алғаннан кейін пайдалануы барысындағы қолайлылығын жақсарту мақсатымен қолданады&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Азаматтық құқық]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_(%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B) 2016-11-03T12:00:57Z

<p>GanS NIS: GanS NIS Сұңқарлар бетін Сұңқарлар (айрық) бетіне жылжытты</p> <hr /> <div>'''Сұңқарлар''' - 1. әскери қоркытушылық пен әскери [[күш]]тің көмегімен халықаралық [[қақтығыс]]тарын шешетін империалистік [[саясаткер]]лер мен [[Саясаткер|генералдар]]; 2. [[билік]]ке конституциялық жолмен келмеген көптеген [[ел]]дерде кеңінен тараған топтар атауы. Олардың реакцияшылдарымен бірқатар [[мемлекет]]терде фашистік тұрғыдағы әскери диктатуралардың [[пайда]] болуы [[байланыс]]ты&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.<br /> ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> [[Санат:Саясат әлеуметтануы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B8%D1%8E%D0%B9_%D0%A8%D1%83%D0%B9_%D0%94%D0%B0%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8 2016-10-18T08:33:56Z

<p>GanS NIS: «Кітаптар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Сиюй Шуй Дау Цзи''' — 1811-1821 жылдар аралығында қылмыс жазасын Іледе ([[Құлжа]]да) өтеп жүрген қытай шенеунігі [[Сюй Сун]] Іледегі манчжур ұлығы [[Сун Цзюнь]]нің тапсырысымен құрастырған кітабі. Кітап 5 цзюаньнан құралады. Автор [[Орта Азия]]дағы 11 ірі көлге құйылатын өзен жүйелерін картаға түсіріп, оларға тәптіштеп түсіндірме бере отырып, сол өзен-көлдердің бойындағы көлік жлдары, елді мекендер, әскери бекіністер, өнімдер, тарихи ескерткіштер және этностық жағдай сияқты мәселерді де баяндайды. Бұл кітаптағы қазақ, қырғыз жерлері туралы мәліметтерді біз кітаптың 4-ші цзюанындағы &quot;Балқаш норға ([[Балқаш]] көліне) құйылатын өзендер&quot;, 5-ші цзюанындағы &quot;Теміртау норға (Ыстық көлге) құйылатын өзендер&quot;, &quot;Алақту норға ([[Алакөл]]ге) құйылатын өзендер&quot; деген тарауларынан көре аламыз.<br /> <br /> Алдынғы тарауда көрсетілген &quot;Сиюц ту чжи&quot; кітабындағыдай, бұл еңбекте «Алматы» атауын өзендерімен байланыстырып, бір жерде &quot;Гурбан Алимату шуй (Үш Алматы өзені)&quot; деп алса, тағы бір жерде &quot;Алимату (Алматы)&quot; деп тікелей атаған. Осыған қоса кітапта &quot;Гурбан Алимату өзен&quot; бойында орналасқан тағы бір &quot;Алимату Шалаболэ&quot; деген жердің атауын көрсетеді. Автор бұл жер туралы мынадай мәлімет береді: Жоңғардың билеушісі Галдан Церен өз кезінде қазақтардан қорғану үшін осы &quot;Алимату Шалаболэ&quot; жеріне 10 000 әскер шоғырландырылған. Бұдан тыс автор &quot;Сиюй вэнь цзянь лу&quot; атты кітабында сақталған осы &quot;Шалаболэ&quot; жеріне қатысты мынадай бір деректі келтіреді: [[1770 жыл]]ы Торғауыт қалмақтар [[Еділ]] өзенінің бойынан [[Қытай]]ға көшіп бара жатқанда қазақтвң хандары [[Абылай]], [[Әбілпейіз]], [[Әбілмәмбет]] және сұлтандары Ералы, Нұралылардың соққысына ұшырап Шалаболэның солтүстік шекарасына келгенде алдынан 100 000-нан астам бұрыттар (қырғыздар) жаулап келеді, сонда Торғауыт қалмақтар Шалаболэның солтүстік шекарасынан қашып өтіп 1000 ли-ден астам қашықтыққа барғанда шөлді жерде қаңсығандықтан жылқы мен сиырдың қанын ішіп, сол себептен оба тарап 300 000-нан астам адамынан, 6/10 немесе 7/10 мал басынан айырылып қалған. Осы деректерге қарағанда қытайша &quot;Шалаболэ&quot; деп транскипцияланған бұл жер тарихта көшпелілердің шоғырланатын әйгілі мекені, XVIII ғасырдың бірінші жартысында (Галдан Цереннің өмір сүрген уақыты 1695-1745 жылдар аралығы) үлкен әскери бекініс болған. &quot;Алимату Шалаболэ&quot; деп қосарлап көрсетіліп тұрған атаудан аталмыш жер Алматы өзені бойында орналасқан деп айта аламыз.<br /> <br /> [[Санат:Кітаптар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD 2016-10-13T15:35:25Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>{{otheruses|Балапан (айрық)}}<br /> [[Сурет:Nestling.jpg|thumb|200px|right|Балапан]]<br /> '''Балапан''' — [[орнитология]]да [[құс]] баласының атауы. Басқа жануарлардың балаларынан балапан өзінің ырыққа денесімен, салыстырмалы үлкен басымен, ірі тұмсығымен және үлкен көздерімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Қауырсыны==<br /> Көп жұмыртқа нәтижесінде түр немесе түр тармағының өте икемді түсті қауырсын қақпағы, байланысты балапан көпшілігі. Тұмсықты балапан қабық сызаты бойынша арнайы ұшымен. Өмірдің алғашқы күнінен балапандардың себебі жұмыртқа қоректік заттардың есебінен қанықтыру, жемейді. Туу кезінде Мамықтың кезде құрғақ Chick жарықтар кератиннің жұқа қабаты, жабылған және алыс құлайды отыр. Осы цыпленок оның тән пушистый көрінісін алады, бірақ бұл ұзақ уақыт бойы сақталады. Өмірінің бірінші апта ішінде орын алған бірінші оперения үшін, төмен өзгертіңіз, ол Chick бірнеше аяқталмаған, жүндері жұлынған көрінісін береді.<br /> <br /> == Сары ауыз балапан ==<br /> Сары ауыз балапан - өмірге келгенімен әлі дүниені толық танып білмеген балапан түрі. Сарыауыз балапанның алғашқы туған сәттен бастап тұмсығының жиектері, яғни еріндерінде сары жолақ болады. Өсе келе сол сары жолақтың жойылып, сұр немесе қара түске айналғанын байқау қиын емес. Ол балапанның өзі ұша алмайды, қанаты қатаймаған, әлжуаз болады. Кез келген құстың балапаны алғаш туғанда сары ауыз балапан болып туылады.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2016-08-12T04:33:57Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Prostacyclin-2D-skeletal.png|thumb|right|200px|Простациклин]]<br /> '''Простациклин''' (простагландин I2) — [[Арахидон қышқылы]]ның<br /> <br /> [[Артерия]] мен [[күре тамыр]]ға төсеніш жасушаларда '''простациклин''' түзіледі. <br /> <br /> == Қызметі ==<br /> Простациклиндер қан ұюына кедергі болады, [[қан]] ұюын тежейді. [[Жасуша]]ларда простациклин концентрациясы тромбоксандар мөлшерінен көбірек болады. Сондықтан тромбоксан [[жүрек]], [[қан тамыр]]ларының ауруларынан сақтау үшін жəне оны емдеу үшін өте маңызды. Простациклиндер қан тамырларында липидтік түйіршіктер (бляшкалар) пайда болуынан қорғайды, жүрек-қан тамырлары ауруларының басталуынан, атеросклероз тууынан сақтайды.<br /> <br /> == Маңызы ==<br /> Простагландиндер, тромбоксандар, простациклиндер жəне лейкотриендердің биохимиялық процестердің осы бір қуатты реттеушілерінің атқаратын қызметіне жасалған қысқа шолудан полиқанықпаған май қышқылдарының, ең алдымен арахидон қышқылының қаншалықты маңызды екені байқалады. Осыған орай, [[адам]]дар мен [[жануар]]лардың денсаулығын сақтау, жұмыс қабілетін арттыру жəне мал өнімін көбейту үшін олардың қорегінің құрамына ауыстырылмайтын май қышқылдарын қосу керек деген күттірмейтін қажеттілік туады. <br /> <br /> == Дереккөз ==<br /> &lt;ref&gt;Биохимия. Медицина университеті баспасы. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[Санат:Биология]]<br /> [[Санат:Биохимия]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2016-08-11T11:14:02Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>{{Ambox<br /> |type = style<br /> |image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]<br /> |text = Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін '''[[Үлгі:Архипелаг]]''' үлгі-инфобоксын енгізу қажет.<br /> }}<br /> [[Сурет:Sztuczne_wyspy_w_Dubaju.png|thumb|right|300px|]]<br /> [[Сурет:The universe.jpg|thumb|right|300px|]]<br /> '''Пальма аралдары''' ({{lang-ar|جزر النخيل}}) — Біріккен Араб Әмірліктерінің Дубай эмиратында орналасқан үш жасанды арал:<br /> * [[Пальма Джумейра]],<br /> * [[Пальма Джебель Али]],<br /> * [[Пальма Дейра]]. <br /> <br /> 2014 жылдың қараша айында, тек Palm Jumeirah аяқталды. Бұл арал жарты ай қондырған құрма ағашына, нысанын қабылдайды. Аяқталған кезде, Palm Jebel Ali ұқсас пішінді өтеді; екі аралдар тұрғын үй, демалыс және ойын-сауық орталықтарының үлкен санына хост болады және Дубай қаласына емес қоғамдық жағажайлар 520 шақырым жалпы қосады. Palm Jumeirah құру кейін көп ұзамай 2001 жылы маусым айында басталды, Palm Jebel Ali жариялады және мелиорациялық жұмыстар басталды. Үшінші арал жоспарланған және құрылысы басталды, бірақ бұл жоба кейінірек және қайта Дейра аралы өзгертілді болатын.<br /> <br /> == Құрылысы ==<br /> Palm Islands бельгиялық компаниясы, Ян De Nul және Нидерланды компаниясы, Ван Oord арқылы Парсы шығанағы түбінен тереңдету құм салынған жасанды аралдар бар. құм қажетті аймағына, жаһандық позициялау жүйесі басшылыққа түбін тереңдететін кемелерден, бастап шашатын. бүрку процесс, өйткені құм шашатын кезде ауада өндірілген кемпірқосақ сияқты доғалар сипаттамасы, приборларды ретінде белгілі. Әр Palm ның айналма Жарты сыртқы жиегі үлкен рок толқын тосқы болып табылады. Palm Jumeirah туралы толқын тосқы жартастың миллион жеті тоннадан астам бар; әрбір жыныс кран жеке орналастырылды, оның лауазымы сүңгуір қол қойып және жаһандық позициялау жүйесі үйлестіру берілген.<br /> <br /> Jan De Nul Group 2001 жылы Palm Джебель Али бойынша жұмыс істей бастады және Palm Джебель Али үшін мелиоративтік жоба 200-meter- қорғалатын, төрт шақырымға түбегінің құру кіреді 2006 жылдың соңына дейін аяқталады болды кең, он жеті шақырымдық ұзақ дөңгелек толқын тосқы. (Ішінара Jebel Ali кіреберіс арна түбін тереңдету жұмыстан шығарылған) мадақтауын болды рок, құм және әк 210.000.000 текше метр бар. Slope қорғау Works жыныстарының шамамен 10,000,000 текше метр бар.<br /> <br /> == Экологиялық мәселелер ==<br /> <br /> Пальма аралдарының құрылыс шөгінді көлік және толқындық заңдылықтары бойымен, ауданы жануарлар әлемін өзгерістер нәтижесінде, жағалау эрозиясы қоршаған ортаға айтарлықтай әсер етті. Құрылысы бойынша қоздырып шөгінділер тұншықтырып мен зардап шеккендер жергілікті теңіз фаунасы мен өсімдіктер теңізінің жағалауында, төмен сүзеді күн сәулесінің саны азайды. Бойымен тұнба көлікте Нұсқалар, сондай-ақ аралдар жаңа обструкции жылжыту үшін шығанағы әрекет су өзгерген толқын үлгілерге күшейе түсті БАӘ жағалауының бойымен эрозияға құрылымындағы өзгерістер, әкеп соқты. <br /> <br /> Дубайдағы табылатындықтан экологтардың сүйікті себеп болды. Гринпис тұрақтылығын болмауына Palm Islands сынға алды, және Mongabay.com, орман сақтау жаңбыр арналған сайт, мәлімдей отырып, агрессивті Дубайдағы жасанды аралдар шабуыл болды:<br /> <br /> Дубай теңіз қоршаған ортаға елеулі өзгерістер көрнекі шрам қалдырып жатқан аралдар салу үшін құм тереңдету және redepositing нәтижесінде, Дубай шығанағы әдетте кристалдық су қатты бұлттанып айналды ила. Құрылыс қызметі жергілікті теңіз түрлерін, сондай-ақ азық-түлік үшін оларға тәуелді басқа да түрлерін қауіп төндіретін, маржан тастары, устрица төсек және теңіз шөп жер асты кен орындарын көму, теңіз тіршілік ету ортасын бүлдіру. Су Жоғарыда, жағажайлар табиғи ағымдардың бұзылуы бар нұқсан келтіреді, ал Oyster төсек, тұнба сонша екі дюйм қамтылған болатын.<br /> <br /> == Галерея ==<br /> &lt;gallery&gt;<br /> PalmIslandDubai.JPG<br /> Palm Island ISS006-E-35516 large.jpg<br /> Palm Jumeirah's Fronds on 1 May 2007 Pict 1.jpg<br /> Palm Jumeirah's Fronds on 1 May 2007 Pict 2.jpg<br /> Palm Jumeirah's Palm Leaf on 1 May 2007.jpg<br /> Palm Jumeirah on 1 May 2007 Pict 1.jpg<br /> Palm Jumeirah on 1 May 2007 Pict 2.jpg<br /> Palm Jumeirah on 19 January 2008.jpg<br /> Palm jumeirah core.jpg<br /> Palm Jumeirah on 8 May 2008 Pict 6.jpg<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> {{commons|Category:The Palm}}<br /> <br /> [[Санат:Аралдар]]<br /> [[Санат:БАӘ]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D0%BF%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC 2016-08-11T09:29:45Z

<p>GanS NIS: «Бизнес» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Опциондық келісім''' ({{lang-lat|optio — тандау, қалау}}) — алдын ала жасалған лицензиялық келісім, бұл келісімге сәйкес лицензиат өзі назар аударған техника объектісімен неғұрлым ұзақ танысу құқығын алды. Әдетте, келісім ноу-хау беру кезінде жасалады, мұнда лицензиар лицензиялық келісімге қол қойылғанға дейін өндірістің құпиясын ашқысы келмейді, ал лицензиат мәні өзіне мәлім емес ғылыми-техникалық жетістікті сатып алғысы келмейді. Белгілі бір соманы төлегеннен кейін лицензиат техника объектісімен танысу, оны сынақтан өткізу құқығын алады.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Азаматтық құқық]]<br /> [[Санат:Құнды қағаздар нарығы]]<br /> [[Санат:Бизнес]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2016-08-11T09:10:20Z

<p>GanS NIS: «Ойын бизнесі» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Ойын бизнесі''' - [[құмар ойын]]дарды ([[бильярд]], [[казино]]) ұйымдастырудан, [[лотерея]] өткізуден, [[ойын-сауық]]-эстрадалық қойылымдарды, сахналық көрсетімдерді, т.б. ұйымдастырудан пайда алуға бағытталған [[бизнес]]. Ойын бизнесі өнім ([[тауар]]) өткізумен, жұмыстарды орындаумен, қызметтер көрсетумен айналыспайтын жəне [[ойынхана]]ның құмар ойындар мен бəстесулерге қатысудан ұтыс жəне оларды өткізгені үшін төлемақы түрінде табыс алумен байланысты кəсіпкерлік қызмет. &quot;Ойынхана&quot; - ойын бизнесі саласындағы кəсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға берілген лицензия негізінде құмар ойындар өткізілетін жəне бəске тігілетін заттар қабылданатын кəсіпорын: казино, тотализатор, букмекерлік кеңсе, ойын автоматтары құжырасы жəне басқа ойын үйлері (орындары).&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы баспасы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Ойындар]]<br /> [[Санат:Ойын бизнесі]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D1%80_(%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0) 2016-08-11T06:27:15Z

<p>GanS NIS: «Кітапхана» деген санатты аластады; «Кітапханалар» деген санатты қосты (HotCat құралының к...</p> <hr /> <div>[[Сурет:BIBLI-ZL.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Негізгі қор''' — [[кітапхана]]ның профилінде карай кұжаттардын мейлінше толық жиынтығы болып келетін кітапхана қорының белігі- Оның қызметі - әдебиеттерді тұрақты сақтап, түрлі мезгілдік терендіктегі құжаттармен оқырман сұранысын қанағаттандыру.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006.ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Кітапханалар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2016-08-09T10:56:54Z

<p>GanS NIS: «Қазақстан тарихы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>Моңғолдық жаулап алуы еуразиялық аймақтарда құрылған қарым-қатынасты және оны мекендеген тайпалар мен халықтар өзара байланыстарын бұзды, олардың этносаяси және шаруашылық-мәдени дамудың барысын өзгертті.<br /> <br /> Моңғол тайпалары ХІІ ғ. ортасына қарай [[Моңғол Алтайы|Моңғол Алтайының]] аумақтарынан және Ертіс жоғары басынан [[наймандар]], [[Қыпшақтар|қыпшақтарды]] ығыстырып, түркітілдес топтарды өзіне ұқсатып, түріктерден материалдық мәдениет, шаруашылық және тұрмыстың нысандары, көшпелі салттар мен мал тұқымдарының көптеген элементтерін өзіне алып, [[Орхон жазба ескерткіштері|Орхон]] мен [[Керулен|Керуленнен]] [[Батыс|батысқа]] қарай бет бұрды. Осы уақыттан бастап, көптеген уақыт бойы сақталған түрік пен моңғолдарды орналастыру шекаралары орнатылды. Моңғолдар мекенденген аумақ солтүстікте [[Байкөл|Байқалдан]] Ертіс және Енисей жоғарғы жағынан оңтүстікте Гоби шөл даласына дейін созылып жатты. <br /> <br /> [[1218 жыл|1218]]-[[1219 жыл|1219]] жылға қарай моңғолдар көрші елдердің көптеген халықтарына өзіне бағындырды. Енисей қырғыздары мен буряттардыңжерлері жаулап алынды, танғұттардың мемлекеті құлады, [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] Турфан патшалығының билеушісі моңғол азаматтығын өз еркімен қабылдады. Цинь империясының әскерлерін құлдырағаннан кейін моңғолдар Солтүстік Қытайды мекендеді. Шыңғысханның келесі мақсаты – [[Орта Азия]], [[Иран]], [[Таяу Шығыс]], [[Күнгей Кавказ]], [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаны]] жаулап алу. [[Ертіс]], [[Арал теңізі]] және [[Әмудария|Әмудариядан]] батысқа қарай Шыңғысхан өзінің үлкен ұлы және оның ұрпақтарына ұлысқа әлі жаулап алынбаған жерлерді берді. <br /> <br /> [[Моңғолдар]] Жетісуді тойтарыссыз жаулап алды. [[1210 жыл|1210]]-[[1211 жыл|1211]] жж. [[Қарлұқ облысы|қарлұқ облысының]] иленушісі [[Арыслан-хан]] Шыңғысхан билігіне ауысты. [[1217 жыл|1217]] ж. қарлұқ билеушісі Алмалық Бұзар да моңғол ханына тәуелді болды, ал келесі жылы [[Баласағұн]] қаласы моңғол қолбасшысы [[Жебе|Жебеге]] күрессіз берілді. <br /> <br /> [[Найман]] қолбасшысы [[Кұшлық|Кұшлықтың]] сегіз жылдық билігі, хорезмшах [[Мұхаммед|Мұхаммад]] және қарлұқ иеленушісімен соғысы нәтижесінде Жетісу тұрғындары соңында кедейленді. Көбінесе көпшілік табынуға тыйымы Құшлықтың мұсылмандарға қатысты қатты ашу мен қудалауды шақырды, сондықтан дінге еріктілікті көрсеткен моңғолдарды халық құтқарушы ретін қарсы алды. Жетісу халқын өз жағына бағындырғысы келген [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] осы аймақта тонаушылық пен қырғынға тыйым салды. Құшлық [[Орта Азия|Орта Азияға]] қашты, ал нәтижесінде оны Бадахшанда моңғолдар қуып жетіп, өлтірді. <br /> <br /> [[Шығыс Түркістан]] және [[Жетісу|Жетісудің]] жаулап алуы [[Оңтүстік Қазақстан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] арқылы [[Орта Азия|Орта Азияға]] жолды ашты. [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] Мәуеренахрдағы жағдайды білу мақсатымен, ең алдымен, хорезмшах [[Мұхаммед|Мұхаммадқа]] [[Солтүстік Қытай|Солтүстік Қытайдағы]] өзінің жеңісі және «түркі елдерінің» жаулап алуы туралы, сонымен қатар бейбітшілік келісім ұсынысы бар хабарламаны жіберді. Бұл болашақ әскери жорықтың дипломатиялық дайынығы болд. [[1218 жыл|1218]] ж. жазда шыңғысхан жіберге [[Отырар|Отырар қаласындағы]] сауда керуенінің опат болуы хорезмшах иелігіне басып кіру себебі болды. Отырар қаласындағы хоремзшах [[Ғайыр-хан]] билеушінің өкілі Иналшық көпестерді тыңшылықта күдіктеніп, оның бұйрығы бойынша оларды өлтірді. Шыңғысхан әскерінің жорығы [[1219 жыл|1219]] ж. қыркүйекте басталды. Моңғол әскері Ертістен Жетісу арқылы жүрді. Олар 150 мың адамды құрады, олардың ішінде 111 мың моңғол, әскердің қалған бөлігін Шыңғысхан билігіндегі жауынгерлер – [[Ұйғырлар|ұйғыр]] мен [[қарлұқтар]] құрады. <br /> <br /> [[1219 жыл|1219]] ж. моңғол әскерінің Мәуеренахрға Орта және Төменгі [[Сырдария]] қалаларының аудандарына қозғалыс бағдары Қазақстанның шаруашылық қатынаста ең қоныстанған және меңгерілген аудандары – [[Жетісу]] арқылы жатты. Оңтүстік Қазақстан аумағының жергілікті тұрғындары моңғол әскеріне батыл соққы берді және олар жаппай лаңкестік, зорлық, көптеген облыстарды талқандау, қалаларды бұзу әдістерін қолданды. [[Араб тілі|Араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] деректерінде әр түрлі елдердің отыз шақты қалалар келтіріліген, оның тұрғындарын моңғолдар түгелдей қырып тастады. Олардың ішінде үш оңтүстік қазақстандық қалалар бар: [[Отырар]], [[Сығанак]] және [[Ашнас]]. <br /> <br /> Отырар қаласының билеушісі Ғайыр хан өзінің 80 мың әскерімен қаланың қорғаныс 5 ай бойы ұстай алды. Тек гарнизон әскербасының бірі Қараджа-хаджиб моңғолдарға беріліп, [[Суфи хан|Суфи ханның]] дарбазы арқылы бекіністен кеткеннен кейін ғана, жау әскері түнде қалаға кірді. Тағы бір бойы Ғайыр хан қамалды соңғы әскері қалғанша дейін қорғады. Ол тұтқынға алынып, жаза тартылды, а бүкіл тұрғындар бір үйір қойлар сияқты қаладан қуылды және өлтірілді, ал тірі қалғандар тұтқынға алынды.<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D2%B1%D2%9B%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2016-08-09T10:23:29Z

<p>GanS NIS: «Жұқпалы аурулар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Жұқтыру''' немесе '''Инфекция''' — ауру қоздырғыштарының [[адам]] немесе [[жануарлар]] ағзасына енуінен туындайтын әр түрлі жұқпалы үрдістердің түрлері (ауру, кесел қоздырғыштарын өзімен тасымалдау).&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Әрбір жұқпалы аурудың дерттенуі (патогенезі) сол аурудың қоздырушысы мен ағзаның оған жауап қайтаруының өзіне тән ерекшеліктерімен айқындалады және де ол осы микро және макроағзалардың бір-біріне әсер еткен кездегі ортаның жағдайына тәуелді болады. Бұл жағдайда қоздырушының денеге ену және таралу жолдарының да маңызы аз емес. <br /> <br /> == Инфекция қақпасы ==<br /> Зардапты микробтың жануар ағзасына енген орнын &quot;инфекция қақпасы&quot; деп атайды. Инфекция қақпасы қызметін тері, көз коньюнктивасы, тыныс, ас қорыту және несеп жолдарының кілегейлі қабықтары, ал эмбриональдік кезеңде плацента атқарады. <br /> Әрбір жұқпалы ауру қоздырушысы өз эволюциясында бейімделу арқылы ағзаға ену кезеңінде өзінің өсіп-өнуіне, денеде тарауына ең бір қолайлы жағдаяттарды қамтамасыз етеді. Сондықтан инфекцияның кіру қақпасы әр қоздырушыға телімді болып келеді. Кейбір микроағзалардың денеге белгілі бір жолмен енгенде ғана уыттылығы байқалады (мысалы, құтырықтың вирусы зақымданған тері мен кілегейлі қабық арқылы енгенде), ал басқаларының (олар көптеп саналады) бірнеше кіру жолдары болады. <br /> Нақтылы жұқпалы ауруды дауалау үшін қоздырушының өзіне тән инфекция қақпасын білу қажет, жылқының инфекциялық анемиясының вирусы қан сорғыш жәндіктер шаққанда тері арқылы өтеді, ал мандам ауруы кезінде де қоздырушы тері арқылы енеді, бірақ бұл үшін терінің зақымдануы шарт. Ал туберкулез бен топалаңның қоздырушыларының кіретін жолдары сан алуан да, жануарларды жұғудан сақтандыру үлкен қиындыққа соғады. <br /> <br /> == Қоздырушының денеге енуіне байланысты инфекцияның түрлері ==<br /> Басым көпшілік жағдайда инфекция қоздырушысы ағзаға сырттан - қоршаған ортадан енеді. Мұндай жағдайдан туындаған жұқпалы ауруды &quot;экзогендік инфекция&quot; деп атайды. Сау малдар микроб паразитті алып жүріп, қорғаныс күштерінің әлсіреген кезінде, әлгі микробтың уыттылығының күшеюінің нәтижесінде ауруға шалдығуы мүмкін. Мұндай құбылыс &quot;эндогендік инфекция&quot;, болмаса &quot;аутоинфекция&quot; деп аталады. Ол төлдің пастереллез, сальмонеллез, колибактериоз, шошқаның тілме, жылқының сақау ауруларының шығ кездерінде жиі байқалады. Эндогендік инфекция кезінде күщейіп алған микробтың экзогендік инфекция тудыруы жиі байқалады. <br /> <br /> Егер инфекцияның енген жолы белгісіз болғанда оны &quot;криптогенді инфекция&quot; деп атайды. Табиғи жолмен адамның араласуынсыз болған инфекция &quot;спонтандық&quot;, қолдан қоздырылған жағдайда &quot;моноинфекция&quot;, немесе қарапайым (жай) инфекция деп, ал бірнеше қоздырушылардың ағзаға ену нәтжесінде тиісінше бірнеше ауру пайда болса, ол &quot;аралас&quot; (қабаттасқан) &quot;инфекция&quot; деп аталады. Мысалы, бруцеллез бен туберкулез сиырда, оба мен пастереллез шошқада аралас инфекция ретінде байқалады. <br /> Кейбір аурулар кезінде сауығып кеткен жануар сол инфекцияға қайтадан шалдығуы мүмкін. Осындай инфекцияның қайталануын &quot;реинфекция&quot; деп атайды. Ал микроб мал жазылмай тұрып қайта жұқса, ол - &quot;суперинфекция&quot; болып келеді.<br /> <br /> Кей жағдайда ауру сылбыр, клиникалық белгілері білінбестен өтеді. Осындай жағдайда ағза әлсірейтін болса ауру асқынып кетеді. Дерттің осылайша өршуін &quot;рецидив&quot; деп, ал екі рецидивтің арасындағы кезеңді &quot;ремиссия&quot; деп атайды. Рецидивтер созылмалы аурулар (бруцеллез, туберкулез, маңқа, мандам) кезінде жиі байқалады. <br /> <br /> == Қоздырушының денеде тұрақтануына байланысты инфекцияның түрлері ==<br /> Микроб ағзаға инфекция қақпасы арқылы енгеннен кейін сол байланысты туындайтын инфекцияның да екі түрі болады. <br /> * Біріншісі - &quot;шектелген&quot; немесе &quot;ошақты инфекция&quot; да;<br /> * Екіншісі &quot;жайылған, денені жайлаған&quot; (генерализацияланған) инфекция. <br /> <br /> Ал кейбір жұқпалы аурулар кезінде микроб енген жерінде қалып, сол жерде ғана шоғырлана өсіп-өнсе де, оның уының қан арқылы денеге тарауының нәтижесінде дерт бүкіл ағзаны жайлап алады. Мұндай құбылысты &quot;токсикоинфекция&quot; деп атайды. Микроб өзінің өсіп-өнген бірінші ошағынан қанға түсіп, қанда өсіп-өнбесе де қан ағысымен бүкіл денеге тараса, мұндай жағдайды &quot;бактериемия&quot; деп атайды. Ол бруцеллез, маңқа, туберкулез кезінде байқалады. Мұндай жағдай вирустық инфекциялар кезінде &quot;вирусемия&quot; немесе &quot;виремия&quot; деп аталады. Ал енді қанға түскен микроб қанда өсіп-өнсе, ол бүкіл ағзаны тез жайлап алады да, дертті тым асқындырып жібереді. Мұндай жағдайда &quot;сепсис&quot; немесе &quot;септицемия&quot; деп атайды. Ол қазақтың халықтық ветеринариясында &quot;өлітію&quot; деп аталады. <br /> <br /> Жұқпалы аурулардың таралуына бейімділігі, оның ауру малдан сау малға жұғу қасиеті &quot;жұғымталдығы&quot; (орысша - контагиозность, заразность, заразительность) деп аталады. Ең жұғымтал аурулар сонымен бірге тым жіті өтетін тез тарайтын аурулар. Олар аусыл, оба, тұмау, т.б.<br /> <br /> == Жұқпалы аурулардың сатылылығы ==<br /> Жұқпалы ауруларға тін қасиеттердің бірі - олардың өршуінің &quot;сатылылығы&quot;. Яғни ауру білінгеннен кейін, бірінен соң бірі бірнеше кезеңдер өтеді. Ол кезеңдер &quot;жасырын&quot; (инкубациялық), &quot;бастапқы&quot; немесе клиника алдындағы (продромальдік), &quot;клиникалық&quot; және &quot;ақырғы&quot; болып бөлінеді.<br /> <br /> Зардапты микроб жануар ағзасына енгеннен соң ауру бірақ уақыт өткеннен кейін барып білінеді. Осы микробтың енуі мен аурудың алғашқы белгілері басталғанға дейінгі уақыт аралығын &quot;жасырын&quot; немесе &quot;инкубациялық кезең&quot; деп атайды. Созылмалы түрде өтетін аурулар (бруцеллез, туберкулез, маңқа) үшін жасырын кезеінің соңы ретінде арнайы (аллергиялық немесе серологиялық) зерттеулердің оң нәтижесі белгілі болған мерзім алынады. Инкубациялық кезең бірнеше сағаттан бастап (ботулизм, тұмау, топалаң) бірнеше аптаға (бурцеллез, туберкулез) немесе айға (құтырық, лейкоз) созылады. Тіпті бір аурудың өзінде де жасырын кезеңнің ұзақтығы әр түрлі болады. Ол түскен микробтың дозасы мен уыттылығына, микроағзалардың төзімдлігіне, қоршаған ортаның факторларына байланысты өзгеріп отырады. Инкубациялық кезең кезінде микроб өсіп-өнеді, тіпті кейбір жұқпалы аурулар (ауысыл, құтырық) кезінде сыртқы ортаға бөлініп шығады. Сондықтан оның ұзақтығын індетке қарсы шараларды белгілегенде ескеру қажет. &lt;ref&gt;Сайдулин Т. Індеттану және жануарлардың жұқпалы аурулары. &quot;Оқулық&quot; - Алматы, 518 бет&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Жұқпалы аурулар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 2016-08-09T04:07:14Z

<p>GanS NIS: /* Металл құралымдар */</p> <hr /> <div>[[File:Metal movable type.jpg|thumb|alt=A.| ''Металдар'']]<br /> <br /> <br /> '''Металдар'''– [[Электр тоғы]] мен жылуды жақсы өткізетін, пластикалық қасиеті жоғары, жылтыр заттар. Мұндай қасиеттердің болуы металдардың ішкі құрылымымен байланысты.<br /> <br /> Металдардың (сынаптан басқа) [[кристалдық тор]] көздерінде металл [[атом]]дары орналасқан. Олар бір-бірімен металдық байланыспен байланысады. Металдардың иондану энергиясы аз болғандықтан олардың валенттік электрондары оңай бөлініп, бүкіл кристалдың бойында еркін қозғала алады. Сондықтан олардың жиынтығын [[электрон газы]] деп те атайды. Су ерітінділеріндегі реакциялар үшін металдың активтілігі оның активті қатардағы орнына байланысты.<br /> <br /> Металдардың қаттылығы, температураға төзімділігі күнделікті тәжірибеде шешуші рөл атқарады. Егер шыны [[хром]]мен кесілсе, ал [[цезий]]ді адам тырнағымен-ақ кесе алады. Кейбір металдар жұмсақ ([[күміс]], [[алтын]], т.б.) болғандықтан таза металдардың орнына олардың бір-бірімен құймалары қолданылады. Ең алғаш алынған құймалардың бірі – [[қола]].<br /> <br /> Темір мен оның құймалары ([[шойын]], [[болат]]) қара металдар, ал қалғандары түсті металдар; [[алтын]], [[күміс]], [[платина]] химиялық [[реактив]]терге төзімділігіне байланысты асыл металдар; сумен әрекеттесіп сілті түзетін металдарды сілтілік (Lі, Na, K, Rb, Cs), ал [[жер қыртысы]]ның негізін құрайтындарын сілтілік жер металдар; массалық үлесі 0,01%-дан аспайтындарын сирек металдар деп атайды. Өнеркәсіпте металдарды негізінен [[пирометаллургия]], [[гидрометаллургия]] және [[электрметаллургия]] әдістерімен алады. Металдар электр сымдарын, тұрмысқа қажет бұйымдар ([[қазан]], [[балға]], т.б.) жасауда, т.б. кеңінен қолданылады.<br /> <br /> ===Кейбір металдар===<br /> [[Сурет:Osmium crystals.jpg|thumb|200px|[[Осмий]]]] [[Сурет:Aluminium bar surface etched.jpg|thumb|200px|[[Алюминий]]]]<br /> #[[Сілтілік металдар]]:<br /> #*[[Литий]]<br /> #*[[Натрий]]<br /> #* [[Калий]]<br /> #* [[Рубидий]]<br /> #*[[Цезий]]<br /> #* [[Франций]]<br /> #[[Сілтілік-жер металдар]]:<br /> #*[[Магний]]<br /> #*[[Кальций]]<br /> #*[[Стронций]]<br /> #*[[Барий]]<br /> #*[[Радий]]<br /> # [[Амфотерлі металдар]] (екідайлы):<br /> #* [[Алюминий]]<br /> #* [[Галлий]]<br /> #* [[Қорғасын]]<br /> #* [[Қалайы]]<br /> #*[[Бериллий]]<br /> #*[[Мырыш]]<br /> #[[Бағалы металдар]]:<br /> #*[[Рутений]]<br /> #*[[Родий]]<br /> #*[[Палладий]]<br /> #*[[Осмий]]<br /> #*[[Иридий]]<br /> #*[[Платина]]<br /> <br /> ===Табиғатта көп кездесетін металдар қатарына жатады:=== <br /> {{main|Табиғи металдар}}<br /> * Al (8,1%)<br /> * Fe (4,65%)<br /> * Ca (3,6%)<br /> * Na (2,64%)<br /> * K (2,5%)<br /> * Mg (2,1%)<br /> * Tі (0,57%)<br /> *Mn (0,1%)<br /> *Ba (0,05%)<br /> *Sr (0,03%)<br /> *Қалғандары (0,1365%)<br /> <br /> == Металдардың физикалық қасиеттері ==<br /> Металл кристалындағы атомдар, иондар &quot;электрон газымен&quot; берік ұсталып, металдық байланыс түзеді дедік. Кристалдағы бос электрондарға тəуелді металдар белгілі бір ортақ қасиеттерге ие болады. Бұл қасиеттерге жылу жəне электрөткізгіштік, металдық жылтыры, иілімділігі, т.б қасиеттері жатады.<br /> === Электр жəне жылуөткізгіштігі===<br /> Электр өрісінің əсерінен электрондар бағытты қозғалысқа ие болады, сөйтіп, электр тогя пайда болады. Электрөткізгіштігі ең жоғары металдар күміс пен мыс, одан кейін алтын, алюминий, темір болып келеді. Ең аз электрөткізгіштік сынапқа тəн<br /> === Металдық жылтыры ===<br /> Бұл металдардың өзіне тəн қасиеттерінің бірі-оны адамдар өте жоғары бағалап, кейбір көркемөнер туындыларын жасауға пайдаланады. Металдың бəрі де мөлдір емес, өзіндік жылтыры бар. Олар көбінесе сұр түсті болып келеді.<br /> === Иілімділігі (пластикалығы) ===<br /> Металдарды соққанда, ұсақ түйіршіктерге бөлініп шашырап қалмайды, небəрі пішінін өзгертіп тапталады не жанашылады, яғни соғуға төзімді пластикалық қасиетін, иілімділігін көрсетеді.<br /> === Балқу температурасы ===<br /> 1000° жоғары температурада балқитын металдарды ''қиын балқитын'', ал одан төмен болса, ''оңай балқитын'' деп бөлінеді. Ең оңай балқитын металл-сынап оның балқу температурасы 38,9 градус. Ең қиын балқитын металл-'''вольфрам''', оның балқу температурасы 3390 градус, сондықтан оны элеткр шамынынң сымын дайындау үшін қолданады.<br /> <br /> <br /> ==Металдардың химиялық қасиеттері==<br /> Металдардың көпшілігі химиялық активті элементтер болғандықтан жай және күрделі заттармен әрекеттеседі:<br /> <br /> ===Жай заттармен:===<br /> # 2Mg + 0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 2MgO + Q жану реакциясы<br /> # Fe + S = FeS темір (II) сульфиді<br /> # Са + Сl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = СаСl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; кальций хлориді<br /> <br /> Металл [[гидридтер]]і тұз сияқты қатты заттар. Металл гидридтерінде ғана сутегінің тотығу дәрежесі - 1 болады, себебі металдар [[электрон]]дарын сутектің атомдык [[радиус]]ы кіші болғандықтан оңай береді.<br /> <br /> ===Күрделі заттармен:===<br /> '''Сілтілік және сілтілік жер металдар сумен''' куатты әрекеттесіп, судағы сутекті ығыстырып шығарады.<br /> : 2Na + 2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O = 2NaOH + Н&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;↑<br /> <br /> '''Металдар қышқылдармен әрекеттеседі.''' Реакция нәтижесінде түзілетін өнімнің табиғаты металдың белсенділігіне жөне қышқылдардың концентрациясына тәуелді<br /> : Zn + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (сұйык) = ZnSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;<br /> : Zn + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(конц.) = ZnSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑ + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O<br /> : 4Mg + 10HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (сұйық) = 4Mg(NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ NH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 3H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O<br /> : Ag + 2HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (конц.) = AgNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑ + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O<br /> <br /> '''Металдар тұздармен әрекеттеседі.''' Белсендірек металдар (химиялық белсенді металл) белсенділігі темен металды оның қосылыстарынан ығыстырып шығарады.<br /> : Cu + Hg (NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = Cu (NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+Hg<br /> : Zn + CuSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; = ZnSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + Cu<br /> : 2Mg + TiCl&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; = 2MgCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + Ti<br /> <br /> '''Металдар оксидтермен әрекеттеседі:'''<br /> : 2Al + Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 2Fe<br /> : Mg + CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=MgO + CO<br /> Металдар органикалық қосылыстармен де әрекеттеседі:<br /> : Na + C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH = C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;ONa + 0,5H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;<br /> : 2Na + CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Cl = C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; + 2NaCl<br /> <br /> ==Металдарды алу әдістері==<br /> Құрамында металл қосылыстары бар минералдар мен тау жыныстарынан металды өнеркөсіптік жолмен беліп алу экономикалық тиімді болса, олар кен деп аталады.<br /> <br /> Металдар табиғи кендерден алынады. Кендегі металды бос жынысынан айыру арқылы байыту жүргізіледі — олардың бірі флотацияәдісі. Алу әдістері металдардың химиялық белсенділіктеріне негізделген.<br /> <br /> Қазақстандагы металл кендері және металл өндірісі аймақтарда төмендегідей болып шоғырланған.<br /> * [[Қорғасын|Pb]], [[Мырыш|Zn]] - [[Текелі қорғасын-мырыш комбинаты|Текелі]], Малеевск, [[Ащысай қорғасын-мырыш кен орны|Ащысай]];<br /> * [[Магний|Mg]], [[Титан|Ti]], Zn, In, Be, Ta, [[Ниобий|Nb]] - [[Өскемен]]де өндіріледі ''([[Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты|Қорғасын-мырыш]], [[Өскемен титан-магний комбинаты|Титан-магний комбинат]]тары, [[Қазмырыш]] АҚ)'';<br /> * [[Родонит|Мn]] - [[Қаражал темір-марганец кен орны|Қаражал]], [[Жезді марганец кен орны|Жезді]];<br /> * [[Уваровит|Сr]] - Хромтау ([[Кемпірсай кенді алқабы|Кемпірсай]]да), [[Ақтөбе облысы]];<br /> * [[Мыс|Cu]] - [[Жезқазған мыс кен орны|Жезқазған]], [[Ақтоғай мыс кен орны|Ақтоғай]], Айдарлы;<br /> * [[Темір|Fe]] - Қарағанды, Орал, Рудный, [[Соколов темір кен орны|Соколов]], [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]], [[Лисаков темір кен орны|Лисаковск]];<br /> * [[Вольфрам|W]], Мо - Ағадыр, Катонқарағайда ([[Шығыс Қазақстан облысы]]);<br /> * [[Қалайы|Sn]] - Көкшетау (Сырымбет), Қорғалжын;<br /> * [[Алтын|Аu]] - [[Бақыршық алтын кен орны|Бақыршық]], [[Майқайың алтын кен орны|Майқайың]], [[Жітіқара алтын кен орны|Жітіқара]].<br /> <br /> Металлургия өндірісі үш топқа бөлінеді: <br /> # [[пирометаллургия]], <br /> # [[гидрометаллургия]],<br /> # [[электрометаллургия]].<br /> <br /> Бұл өндірістерде сәйкес жылу, су және электр куаты пайдаланылады.<br /> <br /> ===Металлургия===<br /> {{main|Металлургия}}<br /> [[Сурет:VysokePece1.jpg|200px|thumb|right]]<br /> Металлургия – [[ғылым]]ның, техниканың, [[өнеркәсіп]]тің кеннен немесе басқа да материалдардан металл алу процестерін, сондай-ақ металл қорытпаларға олардың химиялық құрамы мен құрылымын өзгерту арқылы қажетті қасиеттер беру процестерін қамтитын саласы.<br /> <br /> * Металлургияға кендерден металдарды ажыратып алуға дайындау мақсатымен кентастарды өңдеу процестері ([[уату]], [[байыту]], [[кесектеу]], т.б.); <br /> * кентастар мен басқа материалдардан металды бөліп алу процестері, металдарды қажетсіз қоспалардан тазарту; <br /> * металдар мен қорытпалар өндіру; <br /> * металдарды термиялық, химия-термиялық және термомеханикалық өңдеу; <br /> * металдарды қысыммен және құймалап өңдеу; <br /> * металл бұйымдардың бетін әрлеу не қорғау мақсатында басқа металл қабатымен қаптау, т.б. жатады.<br /> <br /> Түсті және қара металлургия, галламды, өте жоғары температурада (2000 – 20000 К) өтетін [[плазма]]лы және [[лазер]]мен өңделетін металлургия болып ажыратылады; орындалатын процестерге байланысты пирометаллургия және гидрометаллургияға бөлінеді.<br /> <br /> Қара металлургия – қара металдар өндіру барысында кен шикізатын қазып алудан бастап, оны өңдеп [[шойын]], [[ферроқорытпа]], [[болат]], [[илек]], [[құбыр]], [[рельс]], т.б. өнімдерді алуды қамтитын металлургия саласы. [[Қазақстан]] қара металлургиясының байлығы мен болашағы – темір [[кен]]дері. Оның негізгі қорлары [[Қостанай]], [[Қарағанды]] және [[Жезқазған]] облыстарында шоғырланған. Қара металл шикізатының базасы [[Соколов-Сарыбай]] және [[Лисаков]] кен байыту комбинаттарында комбинатында өндіріледі.<br /> <br /> Түсті металлургия – кен шикізаттарын өндіру мен өңдеуден бастап, дайын өнім алуға дейінгі түсті металдар мен олардың қорытпаларын алу өндірісін қамтиды. Түсті металдардың вакуумдық металлургия саласы жақсы жолға қойылды.<br /> <br /> Галламды металлургия – су ерітінділерінен галламдарды (галлийдің электрлік теріс зарядталған басқа металдармен сұйық қорытпасы) химиялық жолмен қалпына келтіру арқылы металдар мен олардың қосылыстарын алу процестерін зерттейді. Металлургияның бұл жаңа саласы дүние жүзінде алғаш рет [[Қазақстан]]да [[1960]] жылдары жасалды.<br /> <br /> [[Алюминий]] галламындағы сілтілі ерітінділерден алынған галлийдің цементтелуін зерттеу жөнінде үлкен ғылыми жұмыстар жүргізілді. Плазма металл бетін тазалауда және әр түрлі беттерді металмен қаптау технологиясында, [[термоядролық зерттеу]]лерде, плазма химиясында, т.б. қолданылады. Плазма металлургияда қиын балқитын металдар мен олардың қосылыстарын алуда аса қажет.&lt;ref&gt;[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Металл аққыштығы==<br /> {{main|Металл аққыштығы}} <br /> Металл аққыштығы– жүктеме берілу кезінде металдың [[пластик]]алық пішінсіздену қасиеті. Металл аққыштығы – жартылай өңделген өнімдерден дайындамалардың сырт пішінін құру кезінде, [[қысым]]мен өңдеуге қабілеттігінің барлығын анықтайтын металдардың қажетті [[технология]]лық қасиеті.<br /> <br /> Суықтай созу кезінде металл аққыштығын анықтау үшін технологиялық сынама түріндегі сынақтардан ''(бүгу, сығу, жаншу, т.б. сынақтар)'' өткізеді. Металл аққыштығы балқытылған металдың [[құйма]] қалыпты толтыру қабілеттілігі болып табылады. Ол [[құйма]] қорытпалардың ең маңызды технологиялық қасиеттерінің бірі.<br /> <br /> Металл аққыштығы жоғары болғанда құйма қалыптың құрама пішінін неғұрлым дәл қайталайды; жұқа қабырғалы бұйымдар дайындауда бұл ерекше маңызды рөл атқарады. Құю [[температура]]сы жоғарылаған сайын қорытпаның сұйықтай аққыштығы артады. Металл аққыштығы металдың аққыштық шегі деп аталатын [[кернеу]]мен сипатталады.<br /> <br /> ==Металдардың активтілік қатары==<br /> Eu, Sm, Li, Cs, Rb, K, Ra, Ba, Sr, Ca, Na, Ac, La, Ce, Pr, Nd, Pm, Gd, Tb, Mg, Y, Dy, Am, Ho, Er, Tm, Lu, Sc, Pu, Th, Np, U, Hf, Be, Al, Ti, Zr, Yb, Mn, V, Nb, Pa, Cr, Zn, Ga, Fe, Cd, In, Tl, Co,<br />  Ni,Te, Mo, Sn, Pb, (H2), W, Sb, Bi, Ge, Re, Cu, Tc, Te, Rh, Po, Hg, Ag, Pd, Os, Ir, Pt, Au<br /> <br /> ==Металл ақша==<br /> {{main|Металл ақша}}<br /> [[Сурет:Tenge coins.jpg|thumb|230px|left|1, 2, 5, 10, 20, 50 және 100 теңге шақалар]]<br /> Металл ақша – [[алтын]], [[күміс]] немесе [[биметалл]] стандарттары кезеңінде асыл металдардан ''(алтын, күмістен)'' жасалған ақша белгілері. Олардың атаулы құны мен нақты құны сай келеді. Металл ақша [[Қазына]]ны құрайды әрі [[ақша]] [[функция]]сын атқарады.<br /> <br /> Қазіргі кезде мәнетті (шақаны), яғни қағаз ақша белгілерінен өзгеше түрде металдан шекілген ақша белгілерін металл ақша деп атайды. Әдетте ұсақ мәнет түрінде болады. Сонымен бірге [[коллекция]]лық ([[нумизматика]]лық) мәнеттер, соның ішінде асыл металдардан шекілген мәнеттер де шығарылады, мұндай мәнеттердің атаулы құнына сәйкес заңды төлемдік күші болады, бірақ олар рынокта нумизмат құны бойынша сатылады.<br /> <br /> [[Сурет:Gold1oz.jpg|150px|right|thumb]]<br /> Асыл металдан шекілген мәнеттер, көбінесе қазына ретінде жиналады, бұл орайда олардың бағасы тайтұяқ алтынның ''(құйма алтын)'' бағасына бағдарланады. Мәнет арнаулы кәсіпорында – мәнет сарайында шекіледі. Мәнетті айналысқа шығару туралы шешім елдегі ақша айналысын реттеу шеңберінде қабылданады.<br /> <br /> ==Металл беріктігі==<br /> {{main|Металл беріктігі}}<br /> Металл беріктігі – металдардың белгілі бір жағдайлар мен шектерде қандай да бір әсерлерді ''(түскен жүктемелер, әр түрлі [[температура]]лық, [[Магнит өрісі|магниттік]], [[Электр Өрісі|электрлік]], т.б. өрістер, әркелкі кебу немесе ісіну, физикалық-химиялық процестердің дененің әр түрлі бөлігінде әркелкі өтуі, т.б.)'' бұзылмай қабылдау қасиеті.<br /> <br /> Әр түрлі жағдайлар үшін металл беріктігінің критерийлері: <br /> * пропорционалдық шегі, <br /> * аққыштық шегі, беріктік шегі, <br /> * сырғымалық шегі, т.б.<br /> <br /> Металл беріктігі бірнеше түрге (теориялық, техникалық, құралымдық, динамикалық, ұзаққа созылатын беріктік) ажыратылады. Металдарды беріктендіру үшін [[термия]]лық, [[химия]]-термиялық, [[термомеханика]]лық, [[механика]]лық әдістер қолданылады. Бірліктердің [[Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі|халықаралық жүйесінде (СИ)]] металл беріктігінің өлшем бірлігі – Н.м/кг.<br /> <br /> ==Металдар коррозиясы==<br /> Металдардың басым көпшілігі қоршаған орта (су, ауа) әсерінен жемірілуге (коррозияға) ұшырайды. Металдарды жемірілуден қорғау - қазіргі заманның ең негізгі мәселесі болып отыр. Жемірілуден қорғаудың негізгі әдістері:<br /> * лактау, бояумен бояу<br /> * Электрохимиялық қорғау<br /> * Катодтық, анодтық қорғау<br /> * Электр қорғау, т.б.<br /> <br /> ==Металл құралымдар==<br /> {{main|Металл құралымдар}}<br /> Металл құралымдар – әр түрлі металдардан (көбінесе [[болат]]тардан) жасалған құрылыстық заттар. Металл құралымдардың әрі берік, әрі жеңіл түрлері де болады. Жеңіл алюминий қорытпаларынан жасалған құралымдарды пайдаланудың маңызы зор. Олар жеңіл, [[коррозия]]ға төзімді, оңай өңделеді әрі әсемдік береді. <br /> [[Сурет:Eiffelturm1.jpg|right|200px|thumb|[[Эйфель мұнарасы]]]]<br /> Металл құралымдар зауыттарда дайындалады да құрылыс алаңында құрастырылады. Оларды басқадай құрылыс материалдарымен аралас пайдалануға (мысалы, [[темір]]-[[бетон]]) болады. Металл құралымдар [[ғимарат]]тар мен басқадай құрылыстарда ([[мұнара]], [[көпір]] салу, т.б.) кеңінен пайдаланылады. Пайдалану мақсаттарына қарай олар әр түрлі болып, басым көпшілігі табақ темір түрінде пайдаланылады.&lt;ref&gt;Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Металдардың тіршіліктегі маңызы ==<br /> Жер бетіндегі тіршілік металдарсыз мүмкін емес болар еді. Жасыл өсімдіктерде фотосинтез процесі жүру үшін хлорофилл керек, ал хлорофилдің қалыптасуы үшін магний қажет. Кальций сүйектер мен тістерді мықты және берік қылатын кальций қосылыстарын алуда маңызды рөл атқарады. Ал оттегіні бүкіл ағзаға эритроциттер арқылы тасымалдайтын гемоглобин ақуызын және бұлшықеттерде оттегіні байланыстыратын миоглобин ақуызын өндіру үшін темір қажет. Мыс ұлулар, өрмекшілер және ірі теңіз шаяндарының қанында оттегін тасымалдап, гемоглобин сияқты рөл атқаратын гемоцианин ақуызы үшін қажет. Мырыш ағзамыздағы ферменттердің тиімді жұмыс жасауы үшін қажет, ал кобальт атомдары В12 дәруменінде кездеседі. Молибден мен темір кейбір өсімдіктердің тамыр түйнектерінде атмосферадағы азотты “өңдеуші” бактериялар қолданатын нитрогеназ ферменті үшін маңызды рөл атқарады.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> <br /> [[Санат:Химия]]<br /> [[Санат:Химиялық элементтер]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2016-08-08T10:14:08Z

<p>GanS NIS: «Тропиктер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>&lt;div class=&quot;tright&quot; style=&quot;clear:none&quot;&gt;[[File:Maldives-Vakarufalhi.JPG|thumb|Maldives-Vakarufalhi|Мальдив аралдары]]&lt;/div&gt;<br /> &lt;div class=&quot;tright&quot; style=&quot;clear:none&quot;&gt;[[File:Amedee Lighthouse - New Caledonia.jpg|thumb|Amedee Lighthouse - New Caledonia|Жаңа Каледония]]&lt;/div&gt;<br /> <br /> '''Маржан аралы''' теңіз әктас түйіршіктері мен [[маржан]]дар шоғырларынан құралған. Негізгі формалары — [[атолл]]. Олар қалыпты дамуы үшін ''теңіз суының температурасы жоғары'' және т.б. жағдайлар болуы керек. Маржан аралы негізінен жылы климаттық аймақтардың [[мұхит]]тары мен [[теңіз]]дерінде (''[[Үнді мұхит|Үнді]], [[Тынық мұхит]]тарының тропиктік белдемінде'') жақсы дамыған. <br /> <br /> Ірілері — [[Маршалл аралдары]] (аумағы 181,3 км²), [[Соломон аралдары]] (27556 км²), [[Жаңа Каледония]] (19103 км²), [[Мальдив аралдары]] (298 км²), т.б. көптеген аралдар кіреді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Аралдар]]<br /> [[Санат:Тропиктер]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D1%96 2016-08-08T09:58:08Z

<p>GanS NIS: «Қазақ ұлттық киімдері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>Ертедегі қазақтарда жұмыстары өте ауыр, таңның атысынан күннің батысына дейін иен далада жүргендіктен қойшы, сиыршы, жылқышы, түйешілер жыл маусымдарына байланысты киінген. Үскірік аяз бен ызғырық желден, жауын-шашыннан қорғаныш киім ретінде үстеріне тон, бастарына малақай, қолдарына жылы қолғап, аяқтарына тағалы етік, киіз байпақ киді. Жылы болуы үшін матаға қой мен түйе жүні, мақта қосып күсіп, бидайылап тыстаған, қой терісінен жүні ішіне қаратылып тігілген шалбарлар да малшыларды суықтан қорғады.<br /> <br /> Сонымен қатар қысқы киімнің сыртынан кебенек, аба сияқты су да, жел де өткізбейтін сулық киімдерді киді. Бақташылардың киімдерінің бірі қазіргі кезде кездесе өоймайтын жадбағай, башлық, далбай, күләпара деген су өтпес үшін, қатты боранда жел мен қардан қорғайтын, тымақтың сыртынан киетін баскиімдер болған. Мұндай баскиімдер жаз айларында күннің аптабы мен шаңнан қорғаған. Бұл жаздық баскиімге тек мата астар салынып тігілген. Ол әрі жеңіл, әрі қолайлы болған. Қыста киетін жалбағайға түйе жүні немесе мақта салып сырып, бір түсті матамен астарлаған.&lt;ref&gt;&quot;Қазақтың ұлттық киімдері&quot; энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ ұлттық киімдері]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 2016-08-08T08:43:36Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Venous system en.svg|thumb|Көктамырдың денеде орналасу схемасы]]'''Көктамыр (вена)''' — қанды [[организм]] мүшелер жүйелерінен жүрекке алып келетін ірі [[қан]] тамыры. Түтікше мүше ретінде венаның қабырғасы үш қабықтан тұрады: ішкі қабығы — ''[[интима]]'', ортаңғы қабығы — ''[[медиа]]'' және сыртқы қабығы — ''[[адвентиция]]''. Интиманың ішкі бетін жұқа жалаң қабат - [[эндотелий]] астарлайды. Эндотелийдің астындағы шекаралас жатқан — эңдотелийасты қабатын жіңішке талшықты [[борпылдақ дәнекер ұлпасы]] құрайды. Бұл қабатта [[эластин]] талшықтарының торы және жетілмеген пішіні [[жұлдыз]] тәрізді жас жасушалар болады. Зақымдалған эндотелиоциттер жұлдызша жасушалардың есебінен қалпына келеді. Бұл қабаттың аморфты заты гликозамингликандарға бай. Көкгамырдың интимасында ішкі эластинді жарғақ қабаты болмайды.<br /> <br /> Медианы бірыңғай салалы [[ет]] ұлпасы құрайды. Венаның сыртқы [[адвентиция]] қабығы қоректендіргіш тамырларға бай борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. [[Медиа]] қабығының болу-болмауына байланысты [[вена]]: етті және етсіз көктамырлар болып екіге бөлінеді. Етті немесе миотипті көктамырларға аяқ пен қолдың, жануарлардың бас және [[мойын]] веналары жатады. Ал етсіз көктамырлардың қабырғалары тек [[эндотелий]] және эндотелийасты қабаттарынан тұрады. Бұларға мидың, көздің тамырлы қабығының, сүйектердің, көкбауыр перделіктерінің, [[бауыр]] бөлікшелерінің орталық көктамырлары жатады. Етсіз көкгамырларды фибротипті көктамырлар деп атайды.&lt;ref&gt;Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Майда көктамыр ==<br /> Майда көктамыр - ең кішкентай көктамырлар; қылтамырлардың қосылуынан түзіледі. Майда көктамырлар қосылып ірі көктамырлар түзеді.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Биоморфология]]<br /> [[Санат:Биология]]<br /> [[Санат:Морфология]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D1%82%D0%B5 2016-08-08T07:49:57Z

<p>GanS NIS: «Қазақтың ұлттық киімдері» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақ ұлттық киімдері|Қазақ ұлттық киімдер...</p> <hr /> <div>'''Көнте''' (синонимдері: '''кемер белбеу''', '''деңмент''') — қазақтың сәндік белбеуі. Оны малдың берік жон терісінен немесе аң терілерінен істейді. Көнтені қазақта &quot;күдері белбеу&quot; деп те атайды. Көнте жуан, қалың жалпақ белдік, қарапайым тіршілікте буынып жүреді. Сәнденген құймаланған көнтені мансапты, лауазымды адамдар да буынады. Көнте-белбеудің ең сапалы, асыл түрі, неше түрлі көзі, бағдары, әлеміші бар күмістеген белбеу, күмістеген бағдарлы ботаның көзіне ұқсас.<br /> <br /> ''Деңмент'' (→''деңбет'') - күміс жапқан белбеу. Бұл да жергілікті сөйлеу тілінде қолданылады. Атырау, Маңғыстау облыстарында дегмент - әрі белбеу, әрі қылыш, оның бір түрі бұрама деңбет деп аталады. Атырау төңірегінде деңмент - күміс жапқан белбеу түрі: жалпақтығы төрт елі барқытқа күмістен ою орнатып жасаған белбеу ,алтынмен әшекейленген, алтын жапқан белбеуді сары ала деңмент деп атаған.&lt;ref&gt;&quot;Қазақтың ұлттық киімдері&quot; кітабы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ ұлттық киімдері]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2016-08-08T05:24:11Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Rabid dog.jpg|right|thumb|Құтырған ит]]<br /> '''Құтыру''' ({{lang-la|rabies}}) — құтырған хайуанаттардың: иттің, мысықтың, түлкінің, қасқырдың шакалдың қабуынан немесе тістеуінен пайда болады. Жарқанат және басқа хайуандар да құтыруды таратушы болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, I том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Тарихи деректер ==<br /> Құтыру өте ерте заманнан, адамзаттың мәдени тарихи қалыптаса бастаған кезден белгілі. Ол туралы мәліметтер Вавилонның б.з.д. 2300 жылы жасалған заңдар жинағында кездеседі. Демокрит иттің құтырығын жан-жақты баяндаса, Аристотель әртүрлі жануарларға құтырықтың ит қапқанға жұғатындығын жазды. І.Есенберлиннің &quot;Алтын Орда&quot; романында Әмір Темірдің Алтын Орданың болашақ ханы Тоқтамыстың құтырған ит талаған әйелі мен баласын өртетіп жібергені суреттелген. <br /> Құтырған ит сілекейінің жұғымталдығын алғаш рет тәжірибе жүзінде 1804 жылы Францияда Цинке дәлелдеді. Оның отандасы Лион ветеринария мектебінің профессоры В.Гальте үй қоянына құтырық жұқтырып, қойды ауырған жануардың сілекейімен иммундеуге тырысты. Бұл деректерді пайдаланған Л.Пастер үй қоянының миына бірнеше рет өткізу арқылы аурудың қоздырушысын әлсіретіп, өзінің дүниежүзіне әйгілі вакцинасын алды. Құтырық қоздырушысының вирус екендігін бұдаен көп кейін 1903 жылы Ремленже мен Риффат-бей делелдеді. Румын ғалымы В.Бабеш және италяндық А.Негри кейіннен Бабеш-Негри денешігі деп аталып кеткен құтырыққа шалдыққан жануардың ми нейрондарының протоплазмасында болатын ерекше құрылымды ашты.<br /> <br /> == Қоздырушысы ==<br /> ''Pabies lyssavirus'' - [[рабдовирустар]] тұқымдастығының [[лиссавирустар]] туыстастығына жатады. Барлық рабдовирустар секілді оқ пішінді. Вириондарының ұзындығы 180 нм, көлденеңі 75-80 нм. Өсіп келе жатқан тауық және үйрек эмбриондарында, кейбір торшалардың өсінінде өсіруге болады. Бұл вирустың екі негізгі антигендері бар. Еритін S-антиген (капсид нуклеопротеиді) - барлық құтырық вирустарына ортақ және V-антиген (вирионның сыртқы қабығындағы гликопротеид) вирустың әрбір жеке титріне тән. Соңғы антигенге байланысты құтыру вирустары 4 сереворға бөлінеді. Індет кезінде кездесетін және лабороториялық құтыру вирустарының көпшілігі бірінші сереворға жатады. Басқа сереворлары әзірше тек Африкада бөлініп алынған. <br /> <br /> === Төзімділігі ===<br /> Құтыру вирусы 60 градус кезінде 10 минут өткенде 100 градустан бірден белсенділігін жоғалтады. Төменгі температураға төзімді болады да, тоңазылтқыш қатырылған мида айлап сақталады. Шіри бастаған материалда 2-3 апта бойы тіршілігін жоймайды. Қолданып жүрген дезинфектанттардың кәдуілігі концентрациясы: 1-2% лизол ерітіндісі, 2-3% сілтілер, формалин және хлорамин вирусты тез арада белсенділігін айырады.<br /> <br /> == Індеттік ерекшеліктері ==<br /> Құтырықпен барлық жылы қанда үй және жабайы жануарлар, сонымен бірге адам да ауырады. Ит тектестер, сусар тектестер, жарқанат, кемірушілердің көптеген түрлері және үй мысығы аса бейім. Бұлардан адам мен төрт түлік малдың бейімділігі төмен, ал құстардың бейімділігі өте төмен. Жас жануарлар ересектерінен гөрі құтырық вирусына сезімтал келеді. <br /> Құтырық табиғи ошақты жұқпалы аурулардың қатарына жатады, оның қоздырушысының табиғатта сақталатын қорламасы үй және жабайы ет қоректілер, ал кейбір өлкелерде - жарқанат. Қорламасына байланысты құтырық індетінің табиғи және қалалық түрлері болады. Инфекция қоздырушысының бастауы қалалық індет кезінде иесіз иттер мен мысықтар, ал табиғи індет кезінде жабайы ет қоректі жануарлар. <br /> <br /> == Дерттенуі ==<br /> Вирус денеге түскен соң аз уақыт енген жерінде сақталады да, жүйке талшықтары арқылы орталық жүйке жүйесі бағытында алдымен жұлынға, соғынан миға өтеді. Қоздырушының мидың сұр затында өсіп-өнуі іріңсіз шашыранды энцефалиттің өрбуіне әкеп соғады. Мидан вирус қайтадан орталықтан кері бағытта сілекей бездеріне келіп түседі. Онда жүйке торшалары бүлінген кезде вирус бездің түтігіне өтіп, сілекеймен араласады. Мидан қоздырушы сонымен қатар көздің тор қабаты мен мүйіз қабатына, бүйрек үсті безіне жетеді, бәлкім оларда да өсіп өнеді. <br /> <br /> == Өтуі мен симптомдары ==<br /> Жасырын кезеңі бірнеше күннен бір жылға дейін, кейде одан да арттыққа созылады, әдетте 2-3 апта аралығындай болады. Оның ұзақтығы құтырған жыртқыштың тісінен болған жарақаттың шамасы мен түскен орнына, вирустың мөлшері мен уыттылығында, таланған малдың төзімділігіне байланысты. Инкубациялық кезең жас төлде ересек малға қарағанда әдетте қысқарақ болады. <br /> Құтырық жіті өтетін ауру. Әр түрлі жануарларда оның клиникалық белгілері ұқсас болады, әсіресе иттің құтыруы жан-жақты зерттелген. Итте құтырық өршіген және бәсең түрде өтеді. <br /> &quot;Өршіген құтырықтың&quot; 3 кезеңі болады: <br /> * біліне бастаған;<br /> * көтерліген; <br /> * дел*дал.<br /> Біліне бастаған кезең 12 сағаттан 3 тәулікке дейін созылады, бұл кезде жануардың мінезінің өзгеруі байқалады. Ит көңілсіз немқұрайлы болып, қараңғы бұрышқа немесе үйшігіне тығылады, иесінің шақуруына ықылас білдірмейді. Кей жағдайда иесіне тым еркелеп, қолын бетін жалауға тырысады.Бұл кезде иттің сілекейінде вирус болтаныдықтан, өте сақ болған жөн. <br /> <br /> == Патологиялық өзгерістер ==<br /> &quot;Патологиялық өзгерістердің&quot; құтырық кезінде айтарлықтай ерекшеліктері болмайды, клиникалық белгілерімен қарастырғанда ғана айтарлықтай диагностикалық маңызы бар. Өлексені сырттай қарағанда арықтағаны, тістелінген, үйкелген орындары көрінеді. Басындағы, мойынындағы жүндері сілекейленген. Сойып қарағанда ішкі ағзаларында қан іркілген. Қарыны бос, ет қоректі жануарлардың қарынында жеуге жарамсыз заттар болады.<br /> <br /> == Емі ==<br /> Құтырған жануарды емдемейді, тез арада өлтіреді, өйткені оның адамға ауру жұқтыру қаупі зор. &lt;ref&gt;Сайдулин Т. Індеттану және жануарлардың жұқпалы аурулары. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Құтырудың белгілері==<br /> ===Хайуандарда===<br /> <br /> * Бір түрлі күйде болады, кейде сұлық жатады, мазасызданады, ашуланшақ болады;<br /> * Аузы көбіктенеді — ішіп-жей алмайды;<br /> * Жанына жолағанның бәрін қауып, тістеуі мүмкін.<br /> * Хайуан 5 күн 7 күннің аралығында өледі.<br /> <br /> ===Адамдарда===<br /> <br /> * Тістеген жер ауырып, ысиды;<br /> * Алқынып демалады, түрі жаңа гана жылаған адам сияқты болады;<br /> * Ауырсынып және қиналып жутынады, аузының сілекейі қоюланып, желімдесе береді;<br /> * Адамды үрей билейді, ашуланшақ келеді, құтырынып, алас урады;<br /> * Өлім алдында талма үстап, дене құрысып сал болып қалады.<br /> <br /> ''Егер сізге біреуді тістеген немесе қапқан хайуан қутырған болуы мүмкін деген ой келсе:''<br /> <br /> * Хайуанды байлаңыз немесе бір апта сыртқа шығармай ұстаңыз;<br /> * Тістеген жерді сабынмен, сумен және сутегі асқын тотығымен (перекисьпен) жақсылап тазартыңыз, жараны жаппай, ашық қалдырыңыз;<br /> * Егер хайуан бір аптага жетпей өлсе (егер ол өлтірілген болса немесе ұстатпай кетсе) зардап шеккен адамды ауруханаға апарыңыз, сол жерде оған қатарынан бірнеше рет құтыруға қарсы дәрі шанышады.<br /> Құтырудың алғашқы белгілері тістегеннен кейін 10 күннен 2 жылға дейінгі уақыт аралығында (әдетте 3—7 аптадан кейін) байқалады. Емдеуді алғашқы белгілері білінгенге дейін бастау керек. Ал ол белгілер көрінгеннен кейін ештеңе де, тіпті осы заманғы медицина да адам өмірін құтқара ала алмайды.<br /> <br /> ==Алдын алу==<br /> * Құтыруды деп сезік туғызған кез келген хайуанды өлтіріп, көміп тастаңыз (немесе бір апта бойы үйшікте ұстаңыз);<br /> * Иттерді вакцина жасау жөніндегі шараларға қатысыңыз;<br /> * Ауырған сияқты көрінген немесе мінезінде өзгеріс болган кез келген хайуаннан бала-ларды аулақ үстаңыз.<br /> <br /> Ауырған сияқты көрінетін немесе мінезінде өзгеріс бар хайуандарға көңіл бөліп, барлық сақтық шараларын қолданыңыз. Тіпті ол ешкімді тістеп қаппағанда да оның сілекейі дененің кесілген немесе жырылған жеріне түссе құтыру туғызады.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Аурулар]]<br /> [[Санат:Вирустық аурулар]]<br /> [[Санат:Жануарлар аурулары]]<br /> [[Санат:Жүйке жүйесі аурулары]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%98%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2016-08-02T11:13:19Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Иелену құқығы''' — мүлікті нақты иеленудің заң жүзінде қамтамасыз етілген мүмкіндігі.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы, экономика институты&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{бастама}}<br /> <br /> [[Санат:Азаматтық құқық]]<br /> [[Санат:Меншік]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA 2016-08-01T11:36:44Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Заңсыз кәсіпкерлік''' — кәсіпкерлік қызметті тіркеуден өтпей не рұқсат(лицензия) алу міндетті болған жағдайларда арнаулы рұқсатсыз немесе лицензиялау шарттарын бұзып жүзеге асыру. Сол сияқты кәсіпкерліктің тыйым салынған түрлерімен шұғылдану, егер осы әрекеттер азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі зиян келтірсе, не ірі мөлшерде табыс табумен немесе акцизделетін тауарларды елеулі мөлшерде өндірумен, сақтаумен және өткізумен байланысты болса, экономикалық қызмет саласындағы қылмыс болып табылады. &lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қылмыс]]<br /> [[Санат:Экономика]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 2016-07-28T09:40:48Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Burabai.jpg|thumb|right|300px|Жұмбақтас]]<br /> '''Жұмбақтас''' – [[Әулиекөл]]дің сол жағында, [[Көкше]] мен [[Теміртау]] тауларының айырығында орналасқан жартас. Пішіні [[пирамида]] тәріздес, жиектері дөңгеленген граниттен тұрады. биіктігі 18 м. Жұмбақтастың пайда болу тарихы туралы халық жадында сақталған аңызда:17-жастағы тұтқынға түскен қалмақ қызы [[Оқжетпес]] шыңынан [[Бурабай]] (ескі атауы Әулиекөл) комитене секіріп кетеді де, сұлудың түскен жерінен таңғажайып жартас пайда болған. Егер Жұмбақтасқа көгілдір шығанақтан қараса, қыздың бейнесі байқалады, ал қарама-қарсы жағынан қараса мыстан кемпірдің бейнесін көруге болады. Орыс тілді авторлар Жұмбақтасты «[[Сфинкс]]» деп атап кеткен.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Жұмбақтас туралы аңыз ==<br /> Ертеде, мыңды айдаған, азуы алты қарыс бір бай болған екен дейді. Байдың ұлы көп, ал қызы жалғыз–ақ екен дейді. Қызы бет біткеннің көріктісі, асып туған перизат. Өзі және ақылды, өнерлі. Ата-анасы әлпештеп өсіреді. Әкенің ойы қызың хан баласына немесе ақылгөй би баласына беру.<br /> <br /> Күндердің күні сол елге бір сері жігіт келеді. Өзі сұлу, өзі әнші, өзі күйші. Сегіз қырлы, бір сырлы. Жігіттің сұлтаны. Үлкен де, кіші де оны ауыздарынан тастамай мақтаумен болады. Бірде жігіт байдың қызымен жүздеседі. Екеуі де махаббат отына жанып, жас жүректер жалындап табысады. Бірақ қыздың әкесі олардың қосылуына өлмейінше ризашылық берер ме? Соны білгендіктен, қос ғашық ретін табады да, екі сәйгүлікке мініп, түн жамылып, қашып кете барады. Талай күн, талай түн бел шешпестен суыт жүріп, Бурабайға келіп жетеді. Қуғыннан қара үзіп кеттік, ізімізден адастардық деген қуанышты көңілмен осы араға тоқтайды. Күміскөлдің жағасына хош иісі аңқыған жасыл жапырақ, көк балаусадан қос тұрғызады. Жігіт анау-мынау шағын кемеге бергесіз үлкен, сәнді қайық жасайды. Онымен екеуі көл бетіне шығып сайрандайды. Күміскөлдің теріскей – шығысы тұсындағы әдемі иінге жиі барып, ұзақ-ұзақ аялдайды. Көкшенің көлеңкесі үнемі түсіп тұратындықтан ба, әлде басқадай бір сыры бар ма, әйтеуір қолтыққа ұқсаған бұл иін алқара көк тартып, күміс судан бөлек бояумен әдемі әсер туғызады. Сол реңкіне қарай оны ата-бабаларымыз Көгілдір қолтық деп атаған екен. Екі жас осы Көгілдір қолтық айдынында тамылжыған табиғатқа тәнті болады. Суда шоршып ойнаған байлықтарды қызықтайды. Махаббат періштесіндей аққуларды тамашалайды.<br /> <br /> Қосылған қос аққудай екі жастың махаббатқа мас, қызықты күндері осылайша өтіп жатады. Бұл кезде оларды қыздың ағалары шарқ ұрып іздеп жүр еді. Қызының салт басты, сабау қамшылы бір &quot;әуейімен&quot; қашып кеткенін білгенде әкесі жер тепкілеп күркіреген болатын. Бүкіл елін қырып жібере жаздаған. Ұлдарына жасақ қосып беріп, қуғынға аттандырған. Жігітті өлтіріп, қызын қайтып әкелуге қатал әмір еткен. Әке қаһарынан қорыққан ұлдарының бармаған жері, баспаған тауы жоқ. Айлардан-айлар өткен бір кездері қашқандар ізінің сорабын дәл тауып, қауіп-қатерсізде төбеден түсуге шақ қалады. Әйтеуір, құдай сақтағанда, екеуінің көзі олардың қарасын ертерек шалып қалған еді. Оны-мұны керектерін ала жан ұшырып қайыққа жетіп үлгіреді. Бөгелместен көлге шығып кете барады. Қуғыншылар бармақ шайнап қала береді. Бірақ кейін қайтпайды. Бай қаһары қатты. Жағалауды торуылдап жүреді де қояды. Олар қайықтың Көгілдір қолтыққа жиі соғатынын байқайды. «Қайық бір табылса осы арадан табылар» деп аңдиды. Қалың жапырақ жамылып, жасырынып, садақ ыңғайлап тұрады. Оларды екі жас аңғармайды. Бір жолы жағалауға тым жақын келіп тоқтамай ма. Оңтайлы сәтті пайдаланған қыз ағалары қапы жібермейді. Жігітті кеудеден көздеп, садақты тартып кеп қалады. Найзағайдай зу еткен сұр жебе жігіттің тура жүрегіне қадалады. Жігіт қайықтан ауып құлап түседі. Күміс суды қызыл қанға бояп, шым батып кете барады. Ғашық жарынан арманда айырылған аяулы ару қайғыдан зар еңірейді. Сүйгенінің артында қалған тіршіліктен безінеді. Екі кеш зауал шақта таудан асып бара жатқан күн көзіне қарап, екі қолын бірдей созып, тәңірге жалбарынады. Өзін қайғымен бірге тасқа айналдырып жіберуін тілек етеді. Жасаған ие оның шын төгілген көз жасын қабыл қылады.<br /> <br /> Кейінде ата-бабаларымыз кіршіксіз махаббатқа куә сол тасты Жұмбақтас деп атапты. Бір жағынан қарасаң кәдімгі кеме, екінші жағынан – шашын жел жұлқылап тұрған пісте мұрын қыз. Сәл бұрыстау жылжысаң, ару қызымыз қайғыдан мүжілген кемпірге ұқсап кетер еді. <br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Ақмола облысы географиясы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 2016-07-25T09:43:48Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Belt_Arnegund_MAN87431.jpg|thumb|right|300px|]]<br /> '''Ерлердің белдігі''' — [[Қазақ]]тың және [[Еуразия]] даласының басқа да [[көшпенді халықтар]]ы киімінің міндетті элементі. Белдікке түрлі қару-сайман, жолға қажетті заттар ілумен қатар, ол атқа отырғанда ыңғайлы әрі қажетті бұйым болды, біріншіден, белдікпен киімді тез және мықтап жауып, қымтауға болады, екіншіден, ол белді қынап, қарын тұсты қатты шайқалудан қорғап тұрады. Сондықтан белдікті көшіп-қонғанда, жауға шапқанда және ат жарысынде ерлер де, әйелдерде міндетті тұрде тапқан. Белдік жинағының мазмұны әрбір ер адамның беделіне, әлеуметтік орнына байланысты, ол практикалық және талғамдық тұрғыдан ғана емес, мән-мағыналық жағынан дасипатталады; белдікке магиялық, әдет-ғұрыптық және басқа да мағыналар жинақталған.<br /> <br /> Ерлер белдігі 3 топқа бөлінеді:<br /> * күнделікті,<br /> * әскери,<br /> * салтанатты. <br /> <br /> Күнделікті тағатын белдік жіңішкелеу, сәндік шытыра аз қолданылады, тек күміс жалатылған айылбасы болады. Кейде мұндай белдіктің төменгі жағына жолға қажетті заттар байланатын сақиналар орнатылады. Оны ''сақиналы белдік'' деп те атайды. Жауынгерлік белдіктің 2 түрі бар: қылыш белдік және кісе белдік. Белдіктің бірінші түріне қылыш, қанжар салатын былғары қын немесе садаққа арналған қорамсақ ілінген. Белдіктің бетіне зерлі өрнек түсіріліп, мыс немесе күміспен қапталған.<br /> <br /> Екінші түрі ''кісе белдік'' жіңішкелеу келеді, оған түрлі мақсаттарға арналған былғары қалташалар ілінеді. Олар: қын, оттық салатын қалта немесе кісе, оқшантай, құты, қорамсақ, кездік салатын – қандауыр.<br /> <br /> Ал ''салтанатты белдікті'' тек той-томалақтарда ғана киетін болған. Олар өте әдемі металл көздемелермен әсемделеді және олар ауыр болып келеді.<br /> <br /> [[Санат:Қазақ ұлттық киімдері]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_(%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB) 2016-07-25T06:42:00Z

<p>GanS NIS: GanS NIS Европа аралы бетін Еуропа (арал) бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</p> <hr /> <div>{{Ambox<br /> |type = style<br /> |image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]<br /> |text = Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін '''[[Үлгі:Арал]]''' үлгі-инфобоксын енгізу қажет.<br /> }}<br /> [[Сурет:Ile europa 76.jpg|thumb|right|200px|Европа аралының көрінісі]]<br /> '''Еуропа аралы''' ({{lang-fr|Europa}}) — [[Мозамбик бұғазы]]нда [[Африка]] материгі мен [[Мадагаскар]] аралының ортасында орналасқан. Ол [[Франция]] елінің құрамына кіреді.<br /> <br /> == Еуропа аралы жайлы мәлімет ==<br /> Жалпы аумағы 28 км², теніздің жағасы 22,2 км. Орналасқан координаты 22° 20′ о. е., 40° 22′ ш. б. Арал барлық жағынан кораллды жағажайлармен және рифтермен қоршалған, бұларды 9 км² болатын теңіздік лагуналар теңізден бөліп жатыр. Лагуна мен оның жағасында мангролық түрге кіретін өсімдіктер өседі. Мангролық өсімдіктерден басқа аралда құрғақ орман мен бұталар, сондай - ақ ежелгі дәуірден өсіп келе жатқан өсімдіктерді осы жерден көре аламыз. Еуропа аралы қорықтарға кіреді. Аралда теңіз құстары ұя салады. Бұл арал жасыл тасбақалардың көбейетін бірден - бір орны және де бірнеше мың африкалық коздар өмір сүреді. Олар бұл жерге 18 ғасырда әкелінген. Еуропа аралының ландшафты, флорасы мен фаунасы солтүстік - шығысындағы [[Басас-да-Индия]] аралына ұқсайды. Жер көлемі - 127 300 км².<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> Бұл арал өз атын британиялық Еуропа кемесінен алды. Бұл кеме [[1774 жыл]]ы ең бірінші болып осы аралды ашты. Арал 1897 жылдан бастап, Францияға тиесілі болды, алайда негізгі териториясын Мадагаскар өзіміздікі деп есептейді. Аралдағы көптеген көрлер бұл жерді 1860-1920 жылдары жаулап алуға тырысқандағы сәтсіздікті көрсетеді.<br /> <br /> == Экономикасы ==<br /> Арал тұруға жарамағандықтан, мұнда ешқандай экономикалық қарым - қатынастар жоқ. Сондықтанда, аралға метеорологиялық станция салған. Аралды жиі-жиі ғалымдар зерттейді. Аралда кішкене француздық гарнизон орналасқан&lt;ref&gt;Африка жағасындағы елдер Энциклопедиялық сөздік Брокгауз және Ефрон : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Аралдар]]<br /> [[Санат:Франция аралдары]]<br /> [[Санат:Африка географиясы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2016-07-23T04:09:56Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Дауыс құқығы''' - компания капиталындағы өзінің үлесін ескере отырып, компания істері мәселелері бойынша дауыс беруге жай ацияларды ұстаушылардың қатысу құқығы. Акцияларды ұстаушылар дауыс беру құқығын басқа адамға табыстау мүмкін.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы, экономика институты&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Адам құқықтары]]<br /> [[Санат:Сайлау]]<br /> [[Санат:Конституциялық құқық]]<br /> <br /> [[ru:Избирательное право]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%C9%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%83 2016-07-22T11:27:14Z

<p>GanS NIS: «Қазақ салт-дәстүрлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Дəмету''' — Қазақтың ескіден келе жатқан ырымы.<br /> <br /> Дəметудің əр түрі бар. Ал ырымда жас-келіншектердің дəметуінің жөні бөлек. Жас балалар мен келіндер ата-енелері қонақтан келсе, олардан тәтті дəмететін əдеті бар. Əсіресе, балалы жас келіндер дəметсе - оның мəселін қайтаруға болмайды. Өйткені, дәметіп отырып ойындағысы болмаса, оның емшегі ісіп кетеді. Ал үлкен кісілер, аналар, əжелер жас келіншегі бар үйге &quot;дәметіп қалар&quot; деп, қашанда қалтасына дəм-тұзын сала жүреді. Бұл - əркім ескере жүретін ескіден келе жатқан ырым.&lt;ref&gt;Қазақтың дарқан дастарқаны. - Алматы: &quot;Алматыкітап баспасы&quot;, 2010.&lt;/ref&gt;<br /> {{Дәйексөз|Дəметкен сары майдан кеудең құрсын. (халық өлеңі)<br /> }}<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%93%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2016-07-22T10:09:47Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[File:Laurasia-Gondwana-ru.svg|thumb|alt=A.]]<br /> '''Гондвана'''&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2&lt;/ref&gt;— көбіне [[палеозой]]да және [[мезозой]]дың басында Оңтүстік жартышарда болған деп болжанатын алып суперконтиненті. Гондвананың Солтүстік жарты шардағы антиподы — [[Лавразия]].<br /> <br /> Гондвана (Орталық Үндістандағы тарихи атыраптың атауынан алынған) — орта және [[соңғы палеозой]] мен [[мезозойдың]] бастапқы кезінде болған, негізінен, [[Оңтүстік жарты шар]]ды және Оңтүстік Американың басым бөлігін ([[Анд таулары]]нан шығысқа қарай), [[Африка]]ны (Атлас тауынан басқа), [[Арабия]]ны, [[Үндістан түбегі]]н ([[Гималай]]дың оңтүстігіне карай), [[Аустралия]]ны (шығысындағы таулардан батысқа қарай) және [[Антарктида]]ны қамтыған және екіншілік туындыларын өлшеу әдістерін зерттейін ғылым.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Гондвана флорасы ==<br /> Триастың соңы, юра кезеңінің басында Гондвана бірнешеге бөлініп, одан осы күнгі Оңтүстік Америка, Африка, Арабия, Үндістан, Австралия жəне Антарктида құрлықтары пайда болды. Сондықтан Гондвана флорасының көптеген түрлері, туыстары мен тұқымдастары əр түрлі құрлықта кездескенімен, шығу тегі бір жерден екендігін көрсетеді. Мысалы, протеиндер тұқымдасының кездесу ареалы - Австралияда 700-ге жуық түр, Оңтүстік Африкада 300-ге жуық түр, Оңтүстік Америкада 7 түрі кездеседі. Осылайша осы құрықтардың бастапқыда біртұтас болғандығын біле аламыз.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Геология]]<br /> <br /> <br /> {{Geology-stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B0 2016-07-21T10:30:12Z

<p>GanS NIS: /* Валюта Тәуекелдігі */</p> <hr /> <div>[[Сурет:All-currency-symbol.svg|thumb|Бүкіл әлем валюта символы]]<br /> '''Валюта'''({{lang-it|voluta}} — [[құн]], [[баға]]) — [[тауар]]лар құнының шамасын өлшеу үшін пайдаланылатын [[ақша]] [[өлшем]]і. Халықаралық валюталық [[қаржы]] операциялары тәжірибесінде ол мынадай мәндерде қолданылады: 1) [[мемлекет]]тің ақша өлшемі және оның типі ([[алтын]], [[күміс]], [[қағаз]] ақша),&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдык түсіндірме сөздік-анық тамалық. - Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt; мысалы, [[Қазақстан]]ның ұлттық ақшасы — [[теңге]], [[Ресей]]дікі — [[рубль]]; 2) шет мемлекеттердің ақшасы; 3) халықаралық (аймақтық) есеп айырысу өлшемі (вексель, чек, банкнот) және төлем құралы. 19 ғ-ға дейін күміс валюта мен биметаллизм кең тарады. 19 ғ-дың басында [[Ұлыбритания]]да, 19 ғ-дың 2-жартысынан басқа елдерде алтын валюта енгізілді. Валютаның жалпы [[дағдарыс]]ы кезеңінде (1-дүниежүзілік соғыс кезінде) қағаз валюта кеңінен қолданыла бастады. Алтын мен күміске айырбасталмайтын [[банкнот]]тар қағаз ақша түрінде болды. Ел [[экономика]]сында ауық-ауық [[инфляция]] болғанда, қағаз валюта құнсызданып отырды. Мұндай жағдайда кейбір елдер өз валютасының номиналды алтындық баламын тұрақтандыруға тырысады. Көптеген елдерде валюта курсы валюталық шектеу арқылы реттеледі. Валюталар пайдаланылу тәртібіне қарай айырбасталымды (конверсияланатын), ішінара толық айырбасталымды және айырбасталмайтын (томаға тұйық) валюта болып үшке бөлінеді. <br /> &lt;ref name = &quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Бірінші топқа валюталық шектеу жойылған елдердің валютасы (АҚШ доллары, т.б.) жатады. Ол кез келген шет ел валютасына айырбасталады. Ішінара айырбасталымды валютаға валюта операцияларын жасауға толықтай валюталық шектеу жойылмаған елдердің валютасы (мысалы, [[Ұлыбритания]]ның, [[Франция]]ның, [[Италия]]ның, сондай-ақ [[ТМД]] елдерінің) жатса, соңғы топқа барлық операциялар бойынша валюталық шектеу сақталған елдердің валютасы жатады. Томаға-тұйық валюта өз мемлекеті шегінде ғана айналыста болады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;/&gt;<br /> <br /> == Валюталандыру ==<br /> Клиенттің немесе корреспонденттің жеке есептік шоты бойынша, банк жазған әрбір сомаға пайыздар есептелетін датаны белгілеу үшін колданылатын термин.<br /> == Валюталық реттеу ==<br /> Елдің төлемдік балансын нығайтуды, ұлттық валютаның тұрақтылығын, ішкі валюталық рыноктың дамуын және оны қадағалап, бақылауды қамтамасыз ету мақсатында валюталық операцияларды өткізу тәртібін тұрақтандыру бойынша өкілеттелген мемлекеттік органдардың (валюталық реттеу органдары) қызметі.<br /> === Валюталық реттеудің мақсаттары мен міндеттері ===<br /> * Валюталық, реттеудің мақсаты тұрақты экономикалық өсуге қол жеткізу және экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттің саясатына жәрдемдесу болып табылады.<br /> '''Валюталық реттеудің міндеттері''':<br /> * Қазақстан Республикасында валюталық құндылықтардың айналысының тәртібін белгілеу;<br /> * Қазақстан Республикасының дүниежүзілік экономикаға одан әрі кірігуі үшін жағдайлар жасау;<br /> * Валюталық операциялар мен капитал легі жөніндегі ақпараттық базаны қамтамасыз ету болып табылады.<br /> <br /> == Валюталық басқыншылық ==<br /> Шетелдік валютаның комақты партиясын банктің сатып алуы немесе сату жолымен жүзеге асырылатын валюталық рынок пен валюта курсына әсер ету үшін елдің Ұлттық банкісінің мақсатты түрде бағытталған бір реттік елеулі әрекеті. Валюталық басқыншылық мемлекеттің мүддесіне орай, шетелдік валюталардың бағамын реттеу үшін жүзеге асырылады.&lt;ref&gt;Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9<br /> &lt;/ref&gt;<br /> == Валюта операциялары ==<br /> Валюталық құндылықтарға меншік құқығының және өзге де құқықтардың көшуіне, сондай-ақ валюталық, құндылықтарды төлем қаражаты ретінде пайдалануға байланысты операциялар; валюталық құндылықтарды, ұлттық валютаны, номиналы ұлттық валютамен көрсетілген бағалы қағаздарды және төлем құжаттарын, резиденттер шығарған номиналы жоқ бағалы қағаздарды [[Қазақстан Республикасы]]на әкелу, жіберу және аудару, сондай-ақ Қазақстан Республикасынан әкету, жіберу және аудару.<br /> == Валюта құндылықтары ==<br /> Валюталық заңнамаға сәйкес, елдің аумағында айналысқа түсуге қатысты ерекше режим бекітілген құндылықтар. Мыналар валюта құндылықтары болып табылады: <br /> *шетел валютасы;<br /> *номиналы шетел валютасымен көрсетілген бағалы қағаздар және төлем құжаттары;<br /> *резидент еместер шығарған номиналы жоқ бағалы қағаздар;<br /> *тазартылған құйма алтын;<br /> *резиденттер мен [[резидент]] еместер арасында, сондай-ақ резидент еместер арасында операциялар жасалған жағдайда қолданылған ұлттық. валюта, номиналы ұлттық. валютамен көрсетілген бағалы қағаздар және төлем құжаттары;<br /> *резиденттер мен резидент еместер арасында, сондай-ақ резидент еместер арасында операциялар жасалған жағдайда қолданылған резидент шығарған номиналы жоқ бағалы қағаздар.<br /> == Валюта тәуекелдігі ==<br /> Қор және тауар биржаларында сыртқы сауда, кредиттік және валюталық операцияларды өткізу кезінде, ұлттық валютаға қатынасы бойынша шетелдік валюта курсынын өзгеруімен байланысты валюталық құндылықтарды жоғалту қаупі. Ашық валюталық ұстанымы бар болған кезде пайда болады.<br /> <br /> == Валютаның қайтымдылығы ==<br /> Валютаның қайтымдылығы - бір ел валютасының басқа бір елдердің валютасына қолданыстағы валюталық бағам бойынша айырбасталу мүмкіндігі; алтын стандартында - банк билеттерін алтынға айырбастаудың әртүрлі нысандары. Аралық режимдегі валютаны ішінара қайтымды валюта деп атайды. Мұндай жағдайда қайтымдылық белгілі бір валютаның нақты иелеріне және операциялардың жекелеген түрлеріне қолданылады.<br /> <br /> == Валютаның бағамын белгілеу ==<br /> Валютаның бағамын белгілеу - валютаның бағамын айқындау. Валютаның бағамын белгідеудің тарихи тұрғыда екі әдісі қалыптасқан, олар тікелей белгілеу, мұнда шетел валютасы өлшемінің бағамы ұлттық валютаның белгілі бір сомасымен көрсетіледі (мыс., 1 АҚШ доллары = 6,8 француз франкі); жанама түрде белгілеу, мұнда валюта өлшемі ретінде валютаның белгілі бір сомасына теңестірілетін ұлттық валюта қабылданады (мыс., 1 стерлинг фунт = 1,55 АҚШ доллары). Кең таралғаны валютаның бағамын тікелей белгілеу әдісі. Валютаның бағамын ресми түрде орталық банк белгілейді, бейресми түрде банкілер банкілер белгілейді. Валюта биржалары сақталған елдерде валютаның бағамын бегілеу күннің белгіл бір уаытында тіркеледі. Алайда биржалық белгіленім негізінен анықтамалық сипатта болады. Валюта нарығының көбінде бағам белгілеу кезінде фиксинг - валютаның банк аралық бағамын әрбір валюта бойынша сұраным мен ұсынымды салыстыру жолымен айқындау рәсімі қолданылады. Сонан соң сатушының бағамы (жоғары) мен сатып алушының бағамы (төмен) белгіленеді. Банкілер сатылатын шетел валютасын сатып алынатын валютадан гөрі қымбатқа бағалайды.Қ&lt;ref&gt;аржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Экономика]]<br /> [[Санат:Құқық]]<br /> [[Санат:Заң]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%92%D1%83%D0%B4%D1%83 2016-07-20T09:50:12Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Вуду''' ({{lang-en|Voodoo}}) — [[Африка]] аумағындағы кейбір елдерде мемлекеттерде мемлекеттік дін болып саналатын Африканың үлттық діні.<br /> <br /> Вуду дінінің басты мақсаты аруақтармен байланысты болып келеді. Бұл [[Гаити]] аралындағы вуду адамдарынан айқын көрінеді. Қазіргі таңда вуду дінін [[фон]] және [[эве]] халықтары ғана ұстанады. Әрине басқа халықтардың да діні вуду. Дегенмен кейбір Африка мемлекеттерінде көптеген халық араласып, әркім өз дінін ұсынады. Осының әсерінен вуду дініне басқа діннің рәсімдері кіріп кетеді.<br /> <br /> == Вуду дінінің лауазымдары ==<br /> * ''Хунган'' (діни қызметкер) және ''мамбо'' (әйел діни қызметкер — олардың қызметтері вуду дініне сәйкес рухтардың көмегімен адамның болашағын болжау.<br /> * ''Бокор'' (сиқыршы) — Қара сиқырмен айналысатын вуду дінінің діни қызметкері.<br /> <br /> Қалған діни қызметкерлер вуду дінінің араласқан бөлігінің адамдары болып табылады.<br /> <br /> == Вуду дініне тән діни рәсімдер ==<br /> [[Сурет:JacmelVodou.jpg|320 × 214 px|нобай|оңға|Вуду дінінің рәсімі]]<br /> * Вуду діні бойынша жамандықтан тек [[бойтұмар]] ғана құтқара алады. Олардың бойтұмарлары кішкентай қапшық ішіндегі белгілі бір зат болып келеді. Олар бұл бойтұмарды [[гри-гри]] деп атайды.<br /> * Би және өлең — Вуду дінінің басты рәсімінің бірі.<br /> * Табынатын жер ретінде олар қарапайым үйді таңдайды. Ең басты табынатын жерлер хунфор،митан болып табылады. Рәсімді бастамас бұрын бес дауылпазшы өлеңді бастап кетеді. Осылайша олар рәсімді ашады.<br /> <br /> == Вуду дінінің құдайлары ==<br /> === Бондьё ===<br /> Бондьё французша ''bon Dieu'' деген сөзден шыққан. Мағынасы «Жақсы Құдай». Бұл вуду дінінің жоғары сатысында орналасқан құдай болып саналады. Дегенмен бұл құдай адамның істеріне мүлдем араласпайды.<br /> <br /> === Лоа ===<br /> Африка тілінде «рухты ұстаздар». Бұл вуду дінінің төменгі сатысында орналасқан құдай болып саналады. Дегенмен вуду дінінің бүкіл рәсімі лоа арқылы жасалады. Себебі олардың діні сиқырмен тығыз байланысты. Ал сиқырды қолдану үшін құдай қажет.<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[Зомби]]<br /> * [[Гри-гри]]<br /> <br /> [[Санат:Діндер]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%8B 2016-07-19T08:41:02Z

<p>GanS NIS: «Құстар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> | name = ''Бүркіттер''<br /> | fossil_range = [[Middle Miocene]] <br /> | image =Aquila chrysaetos Flickr.jpg<br /> | image_caption = ''[[Aquila chrysaetos]]''<br /> | regnum = [[Animal]]ia<br /> | phylum = [[Chordata]]<br /> | classis = [[Aves]]<br /> | ordo = [[Accipitriformes]]<br /> | familia = [[Accipitridae]]<br /> | subfamilia = [[Aquilinae]]&lt;ref&gt;http://www.biodiversityexplorer.org/birds/accipitridae/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.beautyofbirds.com/accipitridae.html&lt;/ref&gt;<br /> | genus = '''''Aquila'''''<br /> | genus_authority = [[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]], 1760<br /> | subdivision_ranks = [[Species]]<br /> | subdivision =<br /> See text<br /> | synonyms =<br /> ''Hieraaetus'' &lt;small&gt;[[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1844&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;<br /> and see text<br /> }}<br /> '''Бүркіттер туысы''' ({{lang-la|Aquila}}) – жыртқыштар отрядының қаршыға тұқымдастарға жататын 63 туысының бір туысына жататын құстар. Бұлар – қуқыл қызыл сарыдан қара түске дейін едәуір біркелкі реңді, көптеген түрлері – қошқыл қоңыр, негізінде ірі денелі құстар. Түрлер арасындағы айырмашылықтар онша байқалмайды, сондықтан әр алуан бүркіттерді ажырату үшін жақсы дағды қажет. Орталық және Оңтүстік Америкадан басқа бүкіл әлемде дерлік таралған. Негізгі қоректері – сүтқоректілер. Қазақстанда 4 түрі – бүркіт, қарақұс, шаңқылдақ қыранша және дала қыран кездеседі.&lt;ref&gt;Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 2016-07-15T09:19:36Z

<p>GanS NIS: «Нейробиология» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Белл-Мажанди заңы''' ({{lang-en|Bell–Magendie law}}) — афференттік талшықтар жұлынға оның артқы түбірлері арқылы кіреді, эфференттік талшықтар алдыңғы түбірлер арқылы одан шығады. Рефлекстің анатомиялық осы қағидасын алғаш 19 ғасырдың басында [[Чарлз Белл|Ч.Белл]] ұсынған. Мұндай шешімге өзінің зерттеу жұмыстарының нәтижесінде [[Франсуа Мажанди|Ф.Маржанди]] де келген. Сондықтан Белл-Маржанди заңы деп аталады. Іс-қимыл рефлекстерінің реттелуі де осы заң бойынша іске асады. Алдыңғы түбірлердің құрамына денелері жұлынның сұр затының алдыңғы мүйізінде жататын қозғағыш нейрондардың сезгіш ассон талшықтары кіреді. Артқы түбірлердің құрамына денесі сол түбірдің өзінде орналасқан эфференттік нейрондардың талшықтары кіреді. Тәжірибеде Белл-Мажанди заңын жұлынның алдыңғы және артқы түбірлерін кесу арқылы байқауға болады. Артқы түбірлерді кескеннен кейін жануар кесілген жағындағы сирағымен қозғала алады, бірақ бұл жағындағы сирағының сезу қабілеті толығымен жойылады. Алдыңғы түбірлерді кескеннен кейін, сезу қабілеті сақталғанымен, сирақтары мүлде қозғалмайды, сәл болады. Артқы түбірлерді тітіркендіргенде жалпы қозғалыс реакциясын тудырады да, алдыңғы түбірлерді тітіркендіргенде қозғалыс пайда болмайды.&lt;ref&gt; Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2002.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Нейрофизиология]]<br /> [[Санат:Нейроанатомия]]<br /> [[Санат:Нейробиология]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC 2016-07-15T06:33:50Z

<p>GanS NIS: «Ұйымдар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Бейкоммерциялық ұйым''' — жарғылық қорды қатысушылар арасында бөлісу мақсатымен пайда алуды көздемейтін заңды тұлға. Бұл ұйымдар кәсіпкерлік қызметті өздері құрылған негізгі мақсаттарға қол жеткізгенше жүзеге асыруы мүмкін және осы қызметтен түскен табыс тек осы мақсаттарға ғана жұмсалуға тиіс. Бейкоммерциялық ұйым әділет органдарында осындай ұйым ретінде ресми тіркелуге тиіс. Аталмыш шарттар болған жағдайда бейкоммерциялық ұйымдардың салық салу жөнінен, атап айтқанда: табыс салығы, мүлік салығы, қосылған күн салығы, көлік құралдары салығы, автомобиль жолдарын пайдаланушылардың аударымдары бойынша жеңілдіктері болады. Әрбір нақты жағдайда бейкоммерциялық ұйым тиісті жеңілдіктерге құқықтарды құжат жүзінде негіздейді.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Ұйымдар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%96%D1%80%D1%96 2016-07-14T11:13:30Z

<p>GanS NIS: «Жануарлар анатомиясы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Сурет:Pigeon portrait 4861.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Балсірі''' — кейбір құстардың ([[сұңқар]]лар, [[жапалақ]]тар, [[кептер]]лер, [[тотықұс]]тар) үстіңгі тұмсығының түп жағында болатын қалыңдау терілі қатпар, онда сыртқы танау тесіктері орналасқан. Балсіріде қауырсын болмайды және оның түсі ашық реңді, үстіңгі тұмсықтың қорғалуын жеңілдетеді.&lt;ref&gt; Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]<br /> [[Санат:Жануарлар анатомиясы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B4%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2016-07-14T10:58:23Z

<p>GanS NIS: «Аспаптар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Сурет:Сибэст_ОБС_М2.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Бактерицидтік шырақтар''' — қуаты 15-30 ватт болатын, төменгі қысымда жарық беретін сынапты-зарядты шырақтар. Шырақтар бөлетін ультракүлгін сәулелер микроорганизмдерге жойқын əсер етеді; медицинада, ветеринарияда және тағы басқа ауаны микробтардан тазарту, яғни залалсыздандыру мақсатында көп қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2002.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Медицина]]<br /> [[Санат:Аспаптар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BD 2016-07-13T09:22:54Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Бітеу буын''' — ортасындағы дауыстыны екі жағынан дауыссыз дыбыстар қоршаған буын. Мысалы: ''бал, таң, көз, тарс, төрт, қант, бұлт, штамп, класс, грамм, мектеп, балдай, жылдам, балдырған, бірлестік.''&lt;ref&gt;Қазақ тілі: жоғары оқу орындарына арналған түсушілерге арналған оқулық-тест.Алматы:ШЫҢ-КІТАП, 2006-304б.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]<br /> [[Санат:Фонетика]]</div>

GanS NIS