https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=GanS+NIS 2026-04-18T07:58:54Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D1%82%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D1%82%D1%80%D1%8F%D0%B4%D1%8B 2017-03-09T08:35:58Z

<p>GanS NIS: GanS NIS Санат:Тоқылдақтәрізділер бетін Санат:Тоқылдақтәріздестер отряды бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): қате ([[Уикипедия:Гадже...</p> <hr /> <div>{{Cat main}}<br /> {{Commonscat|Piciformes}}<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%A5%D0%BE%D0%B1%D0%B1%D0%B8 2017-02-03T08:24:33Z

<p>GanS NIS: «Ойын-сауық» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{catmain}}<br /> {{commonscat|Hobbies}}<br /> <br /> [[Санат:Ойын-сауық]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9D%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2017-02-03T08:21:54Z

<p>GanS NIS: «Коллекциялау» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{Commons category|Numismatics|Нумизматика}}<br /> <br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Ақша]]<br /> [[Санат:Коллекциялау]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 2016-12-22T08:57:11Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>{{Қорық аймақ<br /> | name = Тораңғылысай қорықшасы<br /> | iucn_category = <br /> | image = <br /> | caption = <br /> | base_width = <br /> | locator_x = <br /> | locator_y = <br /> | location = [[Қызылорда облысы]], [[Сырдария ауданы]]&lt;br /&gt;[[Жаңадария]] өзенінің оң жақ жағалауы<br /> | nearest_city = [[Қызылорда]] қаласы<br /> | lat_degrees= |lat_minutes= |lat_seconds= |lat_direction= <br /> | long_degrees= |long_minutes= |long_seconds= |long_direction=<br /> | area = 17,9 мың га<br /> | established = 1978 жыл<br /> | visitation_num =<br /> | visitation_year = <br /> | governing_body = <br /> | world_heritage_site =<br /> }}<br /> '''Тораңғылысай мемлекеттік қорықшасы''' - [[қырғауыл]], [[құмқоян]] және [[жабайы шошқа]] санын қалпына келтіріп, одан әрі көбейту мақсатымен 10 жылға арналып, [[1978 жыл]]ы құрылған. Облыстық мәні бар. Қызылорда қаласы, Сырдария ауданының 17,9 мың га жерін алып жатыр. Жаңадария өзенінің оң жақ жағалауындағы шөл өңірде орналасқан. Жер бедері көсілген жазық, орта шенінде бірен саран құм төбелер кездеседі. Жағалауын қамыс, қоғағ қияқ басқан кішігірім өзен көлдер ағып өтеді. <br /> <br /> Құмда сексеуіл өте тығыз өскен. Жаңадария өзенін бойлай қына, тал, терек, тораңғыдан тұратын тізбекті орман және тоғай өскен. Қорықшада жоғарыда аталған аңдардан басқа борсық, түлкі, қарсақ мекендейді.&lt;ref&gt;Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан қорықтары]]<br /> [[Санат:Қызылорда облысы географиясы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F 2016-12-21T05:44:59Z

<p>GanS NIS: «Қазақстан ақындары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Татьяна Азовская''' ([[8 қазан]] [[1948 жыл]], [[Орал]] қаласы) — ақын. <br /> <br /> Татьяна Азовская 1973 жылы ҚазҰУ-тін бітіреді. Одан ары қарай Семей облысындағы «Иртыш» газетінде тілші, Ақтөбе драма театрында әдеби қызметкер болып істейді. Сонымен қатар, ол Батыс Қазақстандағы «Приуралье» газетінде тілші қызметін атқарған және де бірқатар өлеңдердің авторы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://orendomlit.ru/novosty/azovskaya-tatyana-nikolaevna.html | title=Азовская Татьяна Николаевна}}&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Жарық көрген өлең жинақтары:<br /> * Благодарю судьбу (1980 жыл),<br /> * Письмо из осени (1981 жыл),<br /> * Смуглое лето (1985 жыл). Сондай ақ ол «Жігер» жастар шығармашылық фестивалінің лауреаты (1981 жыл).&lt;ref&gt;Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан ақындары]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2016-12-20T09:21:51Z

<p>GanS NIS: /* Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану шаралары */</p> <hr /> <div>[[Сурет:Katun.jpg|thumb|right]]<br /> '''Табиғатты қорғау''' - қазіргі кезде өмір сүрушілер ғана емес сондай-ақ, болашақ [[ұрпақ]]тардың да [[Денсаулық|денсаулығы]] мен хал-жағдайы дұрыс және өз уақытындағы шешімдерге тәуелді болатын қазіргі кездегі мәселелердің бірі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.<br /> ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Табиғатты қорғау - бұл табиғи жер және су ресурстарын ұтымды пайдаланып, сақтауды және ұдайы өсіруді қамтамасыз етуге<br /> бағытталған мемлекеттік, қоғамдық, әкімшілік-шаруашылық, техникалық-өндірістік, экономикалық және заңды шаралар жүйесі.<br /> Қазақстанның табиғи ресурстарын қорғау және ұтымды пайдалану. [[Мәжіліс|Қазақстан Республикасының Мәжілісі]] және Үкіметінде табиғатты қорғауды күшейтуге, республикамыздың табиғи ресурстарын ұдайы өсіруге бағытталған бірқатар [[заңнамалық акт]]ілер<br /> қабылданып, пайдаланылуда. Әрбір облыстардың жанында осы<br /> актілердің орындалуын бақылайтын арнаулы мекемелер бар. Республикада табиғат қорғау прокуратурасы құрылды. Ол Қазақстан<br /> Республикасының табиғат қорғау туралы заңдарының орындалуын қатаң кадағалайды. Қазақстанда мемлекеттік ұйымдар торабы<br /> құрылған, олардың қызметі бірегей құрамды флоралар мен фауналары бар үлкен аумақты барынша ұзақ сақтауға арнайы бағытталған. Бұл ұйымдар - қорықтар, ұлттық табиғи саябақтар және<br /> ерекше қорғалатын аумақтар. Қазақстан Республикасында 2003<br /> жылы ерекше қорғалатын 25 аумақ бар деп есептеледі, олардың<br /> қорықтары 10, табиғи ұлттық саябақтары - 10. Бұл табиғат қорғау<br /> мекемелері шамамен 3 млн гектар ауданға орналасқан.<br /> ==Әлемге әйгілі қорықтар ==<br /> Мына қорықтар әлемге әйгілі:<br /> &lt;br&gt;'''[[Наурызым қорығы]]''' - дала флоралары мен фауналарын қорғау<br /> үшін 1934 жылы құрылды. Мұнда бірегей дала қарағайлы орманы<br /> бар.<br /> &lt;br&gt;'''[[Қорғалжын қорығы]]''' - дүниежүзілік маңызы бар суда жүзетін<br /> құстардың мекен орны ретінде Теңіз-Қорғалжын көлдерінің табиғи<br /> кешенін қорғау үшін 1968 жылы құрылды. Бұл жылыстайтын құстар<br /> мен әлемде өте көп ұя салатын [[қоқиқаздар]]дың тынығу орны болып<br /> табылады.<br /> Бұл екі қорық әлемдегі жалғыз ғана бірегей үлгі өлшемді ([[эталон]]) аумақ болып табылады. Онда сан алуан дала келбеті сақталған. [[БҰҰ]]-[[ЮНЕСКО]] жанындағы білім, ғылым және мәдениет<br /> жөніндегі дүниежүзілік ұйым оларға Дүниежүзілік мұра нысан<br /> мәртебесін берді.<br /> &lt;br&gt;'''[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]''' - Батыс [[Тәңіртау]]дың солтүстік аудандарының табиғи кешендерін қорғау үшін 1926 жылы құрылған.<br /> Қорықта [[марал]], елік, арқар, сібірлік таутеке, ақтырнақ аю, [[ілбіс]], доңыз, [[жайра]], ұлар өмір сүреді.<br /> &lt;br&gt;'''[[Барсакелмес қорығы]]''' - бұл шөл кешенін қорғау және соған тән<br /> жануарлардың санын қалпына келтіру үшін [[Арал теңізі]]ндегі аралда 1939 жылы құрылды. Аралда құлан, бөкен, қарақұйрық өмір<br /> сүреді;<br /> &lt;br&gt;'''[[Алматы қорығы]]''' - бұл [[Іле Алатауы]]ның табиғи кешенін қорғау<br /> үшін 1964 жылы құрылды. Қорықта марал, ілбіс, арқар, сібірлік<br /> таутеке, ақтырнақ аю, [[ұлар]], қырғауыл, кекілік, [[құр]] өмір сүреді.<br /> &lt;br&gt;'''[[Марқакөл қорығы]]''' - бұл Марқакөл көлімен қоса Оңтүстік [[Алтай]]дың табиғи кешенін қорғау үшін 1976 жылы құрылды. Мұнда [[сүтқоректілер]]дің 40 түрі өмір сүреді. Олардың ішінде қоңыр аю, [[бұлғын]],<br /> марал, құстардың 200-ге жуық түрлері және жергілікті түр - эндомик<br /> осқы балығы бар болатын<br /> <br /> ==Ұлттық саябақтар==<br /> Ұлттық саябақтар да табиғат қорғауда үлкен қызмет атқарады, оларда орасан зор шектеулі шаруашылық әрекеттер шешімін<br /> тапқан және таныстыруға арналған танымжорықтары өткізіледі.<br /> Мұнда тынығып, денсаулықты қалпына келтіруге, [[туризм]] және<br /> спортпен шұғылдануға болады. Солардың ішінде Іле Алатауы, [[Баянауыл]], [[Қарқаралы]] және [[Көкшетау]] мемлекеттік ұлттық табиғи<br /> саябақтар кеңінен таныс. Ұлттық саябақтарда өсімдіктер мен жануарлар әлемі қатаң қорғауға алынған. Республикада мейірімсіздікпен аулаудан саны кеміген дала киігі - ақбөкендерді ұдайы<br /> өсіруге, [[Каспий]] және [[Жайық]] өзені алабындағы бекіре тұқымдас<br /> балықтарды қорғау және тездетіп ұдайы өсіру бойынша шұғыл шаралар қабылданды.<br /> == Табиғат қорғау шаралары ==<br /> '''Табиғат қорғау шаралары''' - қоршаған табиғат ортасына жағымсыз әсерді азайтуға, жоюға, елдің табиғат-ресурстық әлеуетін сақтауға, жақсартуға және ұтымды пайдалануға бағытталған шаруашылық қызмет түрлері. Табиғат қорғау мақсатындағы жобаланатын және жоспарланатын шаралар кешені өндірісті дамытумен және демографиялық ахуалмен байланысты перспективалық өзгерістерді ескере отырып адамдардың денсаулығын қорғау және қоршаған ортаны қорғау мүдделеріне сай келетін қалыпты талаптардың сақталуын қамтамасыз етуге, қоршаған ортаның жағдайын жақсартудан, табиғат ресурстарын үнемдеуден және неғұрлым толық пайдаланудан барынша тиімді экономикалық нәтиже алуды көздейді. Шаруашылық қызметті жоспарлау кезінде оның экологиялық талаптармен қатаң түрде байланыстырылуы қажет&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану шаралары===<br /> Жер бетіндегі тіршілік иелері атаулылар қорегі және энергияның<br /> негізгі көзі болғандықтан, табиғи және су ресурстарын ұтымды пайдалану кез келген елдер үшін негізгі мәселелердің бірі болып табылады. Қазақстанда шөл, қуаң (аридті) және сортаң жерлердің орасан зор аумағы бар. Мұнда табиғи ресурстар шектеулі, соның салдарынан бұл аумақтарды ұтымды пайдалану республикамыз үшін ерекше көкейкесті мәселе болып есептеледі. Сондықтан республика ғалымдарының алдына өсімдіктердің жаңа іріктемелерін жоғары температура және [[сортаңдық]] сияқты қолайсыз факторларға төзімділігі артқан жануарлар қолтұқымдарын шығаруды тездету міндеті жүктелуде.<br /> <br /> [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстанның]] топырақ өнімділігін шұғыл шектеу факторларының бірі топырақты шаңға айналдырып, жеңіл ұшыратын [[жел эрозиясы]] болып табылады. Мұндай жерді жыртқан кезде топырақтың жыртылатын құнарлы қабатын жел ұшырып әкетеді. Атап айтқанда академик А. И. Бараев Қазақстанда топырақ өңдеудің эрозияға қарсы топырақ қорғайтын қайырмасыз жырту жүйесін жасап, кеңінен<br /> пайдалануда. Бұл жүйеге сәйкес жырту кезінде топырақ қабатын аудармай, арнаулы сыдыра қопсытқыш (плоскорез) арқылы өңдеп, тек<br /> [[арамшөп]]тердің 4 - 5 см тереңдіктегі тамырын қияды, мұндайда өсімдік (паясы) аңызында кесілген сабақтар тік қалпында қалады. Сөйтіп топырақ құрылымы сақталады да, шаңға айналмайды. Топырақты осылай өңдеген кезде ауаға шаң көтерілмейді. Осы технологияның арқасында Қазақстан жыртылатын жерді сақтап, Қазақстанның солтүстігінде астықтан жоғары түсім алуға қол жеткізді.&lt;ref&gt;Биология: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген / М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2009 жыл. ISBN 9965-34-927-4&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> [[Санат:Саясат әлеуметтануы]]<br /> [[Санат:Биология]]<br /> [[Санат:Табиғатты қорғау]]<br /> <br /> <br /> {{Biosci-stub}}<br /> {{stub}}<br /> <br /> [[af:Natuurbewaring]]<br /> [[bg:Консервация]]<br /> [[cs:Ochrana přírody]]<br /> [[cy:Cadwraeth]]<br /> [[de:Naturschutz]]<br /> [[en:Conservation (ethic)]]<br /> [[eo:Naturprotekto]]<br /> [[et:Looduskaitse]]<br /> [[fr:Conservation de la nature]]<br /> [[hi:संरक्षण (नैतिक)]]<br /> [[hy:Բնապահպանություն]]<br /> [[is:Náttúruvernd]]<br /> [[jv:Konsèrvasi]]<br /> [[ko:자연환경보호]]<br /> [[lb:Naturschutz]]<br /> [[nl:Natuurbescherming]]<br /> [[nn:Miljøvern]]<br /> [[no:Miljøvern]]<br /> [[pl:Ochrona przyrody]]<br /> [[qu:Sallqa amachay]]<br /> [[ru:Охрана природы]]<br /> [[sk:Ochrana prírody]]<br /> [[sv:Naturskydd]]<br /> [[uk:Охорона природи]]<br /> [[zh-min-nan:Pó-io̍k]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB 2016-12-20T09:19:11Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Сұржағал''' - үлкен сұқсырдан ғана аздап кішірек едәуір ірі денелі (520-1000 г) құс. Қара реңді төбесі, құлақ будасы және тік қиылған қара айдарына қарама-қарсы екі жағы мен иегі сұрғылт түске боялған. Мойны- қызғылтсары. Қазақстанда барлық жерге дерлік ұялайды. Негізінде су жәндіктерімен қоректенетін болғандықтан, ұялауға іздестірілетін суқойма таңдауда онда балықтардың болуы міндетті емес. <br /> <br /> Сыртқы көрінісі және қылығы үлкен сұқсырды еске түсіргенімен қалың өскен жерлер жиегінде жиі жүреді. Ұяларды қалқыма аралшаларға, сондай- ақ жығылған қамыстарға да орналастырады. Салындыда 6 жұмыртқаға дейін болса да, ұялас балапандар саны аз болады. Сірә, жұмыртқалардың барлығынан балапан жарып шықпайтын болса керек. Одан басқа тіршілігінің алғашқы күнінде олардың көпшілігі өліп қалады. Жұмыртқаларды ата- енелер 23 күнге жуық басады, бұдан соң тағы бір ай балапандар қанатына көтерілгенше қамқорлығына алады. Балапандар 2,5 ай шамасында өз бетімен жүре алатын болады. Ұялау орындарында сәуірден қазан айы бойы жүреді&lt;ref&gt;Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 2016-12-20T01:20:07Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Сөз құрамын талдау''' - сөздің негізгі түбірін тауып, қай сөз табына қатыстылығын, мағынасына, қарай түрін анықтау. <br /> == Талдау ==<br /> # Туынды түбірді белгілеу арқылы сөз табын көрсету.<br /> # Сөз құрамындағы әрбір қосымшаны жеке-жеке алып, қандай қосымша екенін белгілеу керек, жалғаудың түрін көрсетіп, жұрнақтың қай сөз табына тиістілігін анықтау қажет.<br /> # Сөздің негізгі түбірін тауып, қай сөз табына қатыстылығын, мағынасына, құрамына қарай түрін анықтау қажет.<br /> <br /> ;Үлгі:<br /> ''Болатбектен'' - зат есім, жалқы, деректі.<br /> * Сөз екі түбірден тұрады, күрделі, оның ішінде біріккен сөз:<br /> ** Болат - зат есім, дара, жалпы;<br /> ** бек - зат есім, дара, жалпы.<br /> * -тен - шығыс септік жалғауы.&lt;ref&gt;Оқушы анықтамасы: 5-11 сыныптар. 1-кітап - Астана: &lt;&lt;Арман-ПВ&gt;&gt; баспасы, 2012 ж. - 472 бет. ISBN 9965-861-71-4&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D0%BB%D1%83-%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%83 2016-12-20T00:56:51Z

<p>GanS NIS: «Азаматтық құқық» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Сатып алу-сату''' — [[азаматтық құқық]]та сатушы сатып алушының меншігіне мүлікті сатуға, ал сатып алушы — [[мүлік]]ті қабылдауға және ол үшін белгілі бір [[сома]]ны төлеуге міндеттенетін барынша кеңінен таралған шарттардың бірі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Сатып алу-сату шарты ==<br /> Сатып алу-сату шарты ({{lang-en| sale agreement}}) — біртарап (сатушы) мүлікті (тауарды) екінші тараптың (сатып алушының) меншігіне беруге міндеттенеді, ал сатып алушы бұл мүлікті (тауарды) қабылдауға және ол үшін белгілі бір ақша сомасын (бағасын) төлеуге міндеттенетін [[азамат]]тық-құқықтық [[шарт]].&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Сатып алушылық қабілеттің бара-барлығы===<br /> Сатып алушылық қабілеттің бара-барлығы - екі валютаның тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің белгілі бір жиынына қатысты сатып алушылық қабілеті бойынша арасалмағы; әдетте, ол нарықтық валюта бағамымен үйлеспейді.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Сатудан кейінгі қызмет көрсету ==<br /> Сатудан кейінгі қызмет көрсету - нарықтық стратегия нышаны, оны өнеркәсіптік жабдық, автомобильдер, тұрмыстық техниканы шығарушы компаниялар сатып алушылардың оларды сатып алғаннан кейін пайдалануы барысындағы қолайлылығын жақсарту мақсатымен қолданады&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Азаматтық құқық]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_(%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B) 2016-11-03T12:00:57Z

<p>GanS NIS: GanS NIS Сұңқарлар бетін Сұңқарлар (айрық) бетіне жылжытты</p> <hr /> <div>'''Сұңқарлар''' - 1. әскери қоркытушылық пен әскери [[күш]]тің көмегімен халықаралық [[қақтығыс]]тарын шешетін империалистік [[саясаткер]]лер мен [[Саясаткер|генералдар]]; 2. [[билік]]ке конституциялық жолмен келмеген көптеген [[ел]]дерде кеңінен тараған топтар атауы. Олардың реакцияшылдарымен бірқатар [[мемлекет]]терде фашистік тұрғыдағы әскери диктатуралардың [[пайда]] болуы [[байланыс]]ты&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.<br /> ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> [[Санат:Саясат әлеуметтануы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B8%D1%8E%D0%B9_%D0%A8%D1%83%D0%B9_%D0%94%D0%B0%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8 2016-10-18T08:33:56Z

<p>GanS NIS: «Кітаптар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Сиюй Шуй Дау Цзи''' — 1811-1821 жылдар аралығында қылмыс жазасын Іледе ([[Құлжа]]да) өтеп жүрген қытай шенеунігі [[Сюй Сун]] Іледегі манчжур ұлығы [[Сун Цзюнь]]нің тапсырысымен құрастырған кітабі. Кітап 5 цзюаньнан құралады. Автор [[Орта Азия]]дағы 11 ірі көлге құйылатын өзен жүйелерін картаға түсіріп, оларға тәптіштеп түсіндірме бере отырып, сол өзен-көлдердің бойындағы көлік жлдары, елді мекендер, әскери бекіністер, өнімдер, тарихи ескерткіштер және этностық жағдай сияқты мәселерді де баяндайды. Бұл кітаптағы қазақ, қырғыз жерлері туралы мәліметтерді біз кітаптың 4-ші цзюанындағы &quot;Балқаш норға ([[Балқаш]] көліне) құйылатын өзендер&quot;, 5-ші цзюанындағы &quot;Теміртау норға (Ыстық көлге) құйылатын өзендер&quot;, &quot;Алақту норға ([[Алакөл]]ге) құйылатын өзендер&quot; деген тарауларынан көре аламыз.<br /> <br /> Алдынғы тарауда көрсетілген &quot;Сиюц ту чжи&quot; кітабындағыдай, бұл еңбекте «Алматы» атауын өзендерімен байланыстырып, бір жерде &quot;Гурбан Алимату шуй (Үш Алматы өзені)&quot; деп алса, тағы бір жерде &quot;Алимату (Алматы)&quot; деп тікелей атаған. Осыған қоса кітапта &quot;Гурбан Алимату өзен&quot; бойында орналасқан тағы бір &quot;Алимату Шалаболэ&quot; деген жердің атауын көрсетеді. Автор бұл жер туралы мынадай мәлімет береді: Жоңғардың билеушісі Галдан Церен өз кезінде қазақтардан қорғану үшін осы &quot;Алимату Шалаболэ&quot; жеріне 10 000 әскер шоғырландырылған. Бұдан тыс автор &quot;Сиюй вэнь цзянь лу&quot; атты кітабында сақталған осы &quot;Шалаболэ&quot; жеріне қатысты мынадай бір деректі келтіреді: [[1770 жыл]]ы Торғауыт қалмақтар [[Еділ]] өзенінің бойынан [[Қытай]]ға көшіп бара жатқанда қазақтвң хандары [[Абылай]], [[Әбілпейіз]], [[Әбілмәмбет]] және сұлтандары Ералы, Нұралылардың соққысына ұшырап Шалаболэның солтүстік шекарасына келгенде алдынан 100 000-нан астам бұрыттар (қырғыздар) жаулап келеді, сонда Торғауыт қалмақтар Шалаболэның солтүстік шекарасынан қашып өтіп 1000 ли-ден астам қашықтыққа барғанда шөлді жерде қаңсығандықтан жылқы мен сиырдың қанын ішіп, сол себептен оба тарап 300 000-нан астам адамынан, 6/10 немесе 7/10 мал басынан айырылып қалған. Осы деректерге қарағанда қытайша &quot;Шалаболэ&quot; деп транскипцияланған бұл жер тарихта көшпелілердің шоғырланатын әйгілі мекені, XVIII ғасырдың бірінші жартысында (Галдан Цереннің өмір сүрген уақыты 1695-1745 жылдар аралығы) үлкен әскери бекініс болған. &quot;Алимату Шалаболэ&quot; деп қосарлап көрсетіліп тұрған атаудан аталмыш жер Алматы өзені бойында орналасқан деп айта аламыз.<br /> <br /> [[Санат:Кітаптар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD 2016-10-13T15:35:25Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>{{otheruses|Балапан (айрық)}}<br /> [[Сурет:Nestling.jpg|thumb|200px|right|Балапан]]<br /> '''Балапан''' — [[орнитология]]да [[құс]] баласының атауы. Басқа жануарлардың балаларынан балапан өзінің ырыққа денесімен, салыстырмалы үлкен басымен, ірі тұмсығымен және үлкен көздерімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Қауырсыны==<br /> Көп жұмыртқа нәтижесінде түр немесе түр тармағының өте икемді түсті қауырсын қақпағы, байланысты балапан көпшілігі. Тұмсықты балапан қабық сызаты бойынша арнайы ұшымен. Өмірдің алғашқы күнінен балапандардың себебі жұмыртқа қоректік заттардың есебінен қанықтыру, жемейді. Туу кезінде Мамықтың кезде құрғақ Chick жарықтар кератиннің жұқа қабаты, жабылған және алыс құлайды отыр. Осы цыпленок оның тән пушистый көрінісін алады, бірақ бұл ұзақ уақыт бойы сақталады. Өмірінің бірінші апта ішінде орын алған бірінші оперения үшін, төмен өзгертіңіз, ол Chick бірнеше аяқталмаған, жүндері жұлынған көрінісін береді.<br /> <br /> == Сары ауыз балапан ==<br /> Сары ауыз балапан - өмірге келгенімен әлі дүниені толық танып білмеген балапан түрі. Сарыауыз балапанның алғашқы туған сәттен бастап тұмсығының жиектері, яғни еріндерінде сары жолақ болады. Өсе келе сол сары жолақтың жойылып, сұр немесе қара түске айналғанын байқау қиын емес. Ол балапанның өзі ұша алмайды, қанаты қатаймаған, әлжуаз болады. Кез келген құстың балапаны алғаш туғанда сары ауыз балапан болып туылады.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2016-08-12T04:33:57Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Prostacyclin-2D-skeletal.png|thumb|right|200px|Простациклин]]<br /> '''Простациклин''' (простагландин I2) — [[Арахидон қышқылы]]ның<br /> <br /> [[Артерия]] мен [[күре тамыр]]ға төсеніш жасушаларда '''простациклин''' түзіледі. <br /> <br /> == Қызметі ==<br /> Простациклиндер қан ұюына кедергі болады, [[қан]] ұюын тежейді. [[Жасуша]]ларда простациклин концентрациясы тромбоксандар мөлшерінен көбірек болады. Сондықтан тромбоксан [[жүрек]], [[қан тамыр]]ларының ауруларынан сақтау үшін жəне оны емдеу үшін өте маңызды. Простациклиндер қан тамырларында липидтік түйіршіктер (бляшкалар) пайда болуынан қорғайды, жүрек-қан тамырлары ауруларының басталуынан, атеросклероз тууынан сақтайды.<br /> <br /> == Маңызы ==<br /> Простагландиндер, тромбоксандар, простациклиндер жəне лейкотриендердің биохимиялық процестердің осы бір қуатты реттеушілерінің атқаратын қызметіне жасалған қысқа шолудан полиқанықпаған май қышқылдарының, ең алдымен арахидон қышқылының қаншалықты маңызды екені байқалады. Осыған орай, [[адам]]дар мен [[жануар]]лардың денсаулығын сақтау, жұмыс қабілетін арттыру жəне мал өнімін көбейту үшін олардың қорегінің құрамына ауыстырылмайтын май қышқылдарын қосу керек деген күттірмейтін қажеттілік туады. <br /> <br /> == Дереккөз ==<br /> &lt;ref&gt;Биохимия. Медицина университеті баспасы. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[Санат:Биология]]<br /> [[Санат:Биохимия]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2016-08-11T11:14:02Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>{{Ambox<br /> |type = style<br /> |image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]<br /> |text = Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін '''[[Үлгі:Архипелаг]]''' үлгі-инфобоксын енгізу қажет.<br /> }}<br /> [[Сурет:Sztuczne_wyspy_w_Dubaju.png|thumb|right|300px|]]<br /> [[Сурет:The universe.jpg|thumb|right|300px|]]<br /> '''Пальма аралдары''' ({{lang-ar|جزر النخيل}}) — Біріккен Араб Әмірліктерінің Дубай эмиратында орналасқан үш жасанды арал:<br /> * [[Пальма Джумейра]],<br /> * [[Пальма Джебель Али]],<br /> * [[Пальма Дейра]]. <br /> <br /> 2014 жылдың қараша айында, тек Palm Jumeirah аяқталды. Бұл арал жарты ай қондырған құрма ағашына, нысанын қабылдайды. Аяқталған кезде, Palm Jebel Ali ұқсас пішінді өтеді; екі аралдар тұрғын үй, демалыс және ойын-сауық орталықтарының үлкен санына хост болады және Дубай қаласына емес қоғамдық жағажайлар 520 шақырым жалпы қосады. Palm Jumeirah құру кейін көп ұзамай 2001 жылы маусым айында басталды, Palm Jebel Ali жариялады және мелиорациялық жұмыстар басталды. Үшінші арал жоспарланған және құрылысы басталды, бірақ бұл жоба кейінірек және қайта Дейра аралы өзгертілді болатын.<br /> <br /> == Құрылысы ==<br /> Palm Islands бельгиялық компаниясы, Ян De Nul және Нидерланды компаниясы, Ван Oord арқылы Парсы шығанағы түбінен тереңдету құм салынған жасанды аралдар бар. құм қажетті аймағына, жаһандық позициялау жүйесі басшылыққа түбін тереңдететін кемелерден, бастап шашатын. бүрку процесс, өйткені құм шашатын кезде ауада өндірілген кемпірқосақ сияқты доғалар сипаттамасы, приборларды ретінде белгілі. Әр Palm ның айналма Жарты сыртқы жиегі үлкен рок толқын тосқы болып табылады. Palm Jumeirah туралы толқын тосқы жартастың миллион жеті тоннадан астам бар; әрбір жыныс кран жеке орналастырылды, оның лауазымы сүңгуір қол қойып және жаһандық позициялау жүйесі үйлестіру берілген.<br /> <br /> Jan De Nul Group 2001 жылы Palm Джебель Али бойынша жұмыс істей бастады және Palm Джебель Али үшін мелиоративтік жоба 200-meter- қорғалатын, төрт шақырымға түбегінің құру кіреді 2006 жылдың соңына дейін аяқталады болды кең, он жеті шақырымдық ұзақ дөңгелек толқын тосқы. (Ішінара Jebel Ali кіреберіс арна түбін тереңдету жұмыстан шығарылған) мадақтауын болды рок, құм және әк 210.000.000 текше метр бар. Slope қорғау Works жыныстарының шамамен 10,000,000 текше метр бар.<br /> <br /> == Экологиялық мәселелер ==<br /> <br /> Пальма аралдарының құрылыс шөгінді көлік және толқындық заңдылықтары бойымен, ауданы жануарлар әлемін өзгерістер нәтижесінде, жағалау эрозиясы қоршаған ортаға айтарлықтай әсер етті. Құрылысы бойынша қоздырып шөгінділер тұншықтырып мен зардап шеккендер жергілікті теңіз фаунасы мен өсімдіктер теңізінің жағалауында, төмен сүзеді күн сәулесінің саны азайды. Бойымен тұнба көлікте Нұсқалар, сондай-ақ аралдар жаңа обструкции жылжыту үшін шығанағы әрекет су өзгерген толқын үлгілерге күшейе түсті БАӘ жағалауының бойымен эрозияға құрылымындағы өзгерістер, әкеп соқты. <br /> <br /> Дубайдағы табылатындықтан экологтардың сүйікті себеп болды. Гринпис тұрақтылығын болмауына Palm Islands сынға алды, және Mongabay.com, орман сақтау жаңбыр арналған сайт, мәлімдей отырып, агрессивті Дубайдағы жасанды аралдар шабуыл болды:<br /> <br /> Дубай теңіз қоршаған ортаға елеулі өзгерістер көрнекі шрам қалдырып жатқан аралдар салу үшін құм тереңдету және redepositing нәтижесінде, Дубай шығанағы әдетте кристалдық су қатты бұлттанып айналды ила. Құрылыс қызметі жергілікті теңіз түрлерін, сондай-ақ азық-түлік үшін оларға тәуелді басқа да түрлерін қауіп төндіретін, маржан тастары, устрица төсек және теңіз шөп жер асты кен орындарын көму, теңіз тіршілік ету ортасын бүлдіру. Су Жоғарыда, жағажайлар табиғи ағымдардың бұзылуы бар нұқсан келтіреді, ал Oyster төсек, тұнба сонша екі дюйм қамтылған болатын.<br /> <br /> == Галерея ==<br /> &lt;gallery&gt;<br /> PalmIslandDubai.JPG<br /> Palm Island ISS006-E-35516 large.jpg<br /> Palm Jumeirah's Fronds on 1 May 2007 Pict 1.jpg<br /> Palm Jumeirah's Fronds on 1 May 2007 Pict 2.jpg<br /> Palm Jumeirah's Palm Leaf on 1 May 2007.jpg<br /> Palm Jumeirah on 1 May 2007 Pict 1.jpg<br /> Palm Jumeirah on 1 May 2007 Pict 2.jpg<br /> Palm Jumeirah on 19 January 2008.jpg<br /> Palm jumeirah core.jpg<br /> Palm Jumeirah on 8 May 2008 Pict 6.jpg<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> {{commons|Category:The Palm}}<br /> <br /> [[Санат:Аралдар]]<br /> [[Санат:БАӘ]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D0%BF%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC 2016-08-11T09:29:45Z

<p>GanS NIS: «Бизнес» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Опциондық келісім''' ({{lang-lat|optio — тандау, қалау}}) — алдын ала жасалған лицензиялық келісім, бұл келісімге сәйкес лицензиат өзі назар аударған техника объектісімен неғұрлым ұзақ танысу құқығын алды. Әдетте, келісім ноу-хау беру кезінде жасалады, мұнда лицензиар лицензиялық келісімге қол қойылғанға дейін өндірістің құпиясын ашқысы келмейді, ал лицензиат мәні өзіне мәлім емес ғылыми-техникалық жетістікті сатып алғысы келмейді. Белгілі бір соманы төлегеннен кейін лицензиат техника объектісімен танысу, оны сынақтан өткізу құқығын алады.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Азаматтық құқық]]<br /> [[Санат:Құнды қағаздар нарығы]]<br /> [[Санат:Бизнес]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2016-08-11T09:10:20Z

<p>GanS NIS: «Ойын бизнесі» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Ойын бизнесі''' - [[құмар ойын]]дарды ([[бильярд]], [[казино]]) ұйымдастырудан, [[лотерея]] өткізуден, [[ойын-сауық]]-эстрадалық қойылымдарды, сахналық көрсетімдерді, т.б. ұйымдастырудан пайда алуға бағытталған [[бизнес]]. Ойын бизнесі өнім ([[тауар]]) өткізумен, жұмыстарды орындаумен, қызметтер көрсетумен айналыспайтын жəне [[ойынхана]]ның құмар ойындар мен бəстесулерге қатысудан ұтыс жəне оларды өткізгені үшін төлемақы түрінде табыс алумен байланысты кəсіпкерлік қызмет. &quot;Ойынхана&quot; - ойын бизнесі саласындағы кəсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға берілген лицензия негізінде құмар ойындар өткізілетін жəне бəске тігілетін заттар қабылданатын кəсіпорын: казино, тотализатор, букмекерлік кеңсе, ойын автоматтары құжырасы жəне басқа ойын үйлері (орындары).&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы баспасы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Ойындар]]<br /> [[Санат:Ойын бизнесі]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D1%80_(%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0) 2016-08-11T06:27:15Z

<p>GanS NIS: «Кітапхана» деген санатты аластады; «Кітапханалар» деген санатты қосты (HotCat құралының к...</p> <hr /> <div>[[Сурет:BIBLI-ZL.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Негізгі қор''' — [[кітапхана]]ның профилінде карай кұжаттардын мейлінше толық жиынтығы болып келетін кітапхана қорының белігі- Оның қызметі - әдебиеттерді тұрақты сақтап, түрлі мезгілдік терендіктегі құжаттармен оқырман сұранысын қанағаттандыру.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006.ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Кітапханалар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2016-08-09T10:56:54Z

<p>GanS NIS: «Қазақстан тарихы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>Моңғолдық жаулап алуы еуразиялық аймақтарда құрылған қарым-қатынасты және оны мекендеген тайпалар мен халықтар өзара байланыстарын бұзды, олардың этносаяси және шаруашылық-мәдени дамудың барысын өзгертті.<br /> <br /> Моңғол тайпалары ХІІ ғ. ортасына қарай [[Моңғол Алтайы|Моңғол Алтайының]] аумақтарынан және Ертіс жоғары басынан [[наймандар]], [[Қыпшақтар|қыпшақтарды]] ығыстырып, түркітілдес топтарды өзіне ұқсатып, түріктерден материалдық мәдениет, шаруашылық және тұрмыстың нысандары, көшпелі салттар мен мал тұқымдарының көптеген элементтерін өзіне алып, [[Орхон жазба ескерткіштері|Орхон]] мен [[Керулен|Керуленнен]] [[Батыс|батысқа]] қарай бет бұрды. Осы уақыттан бастап, көптеген уақыт бойы сақталған түрік пен моңғолдарды орналастыру шекаралары орнатылды. Моңғолдар мекенденген аумақ солтүстікте [[Байкөл|Байқалдан]] Ертіс және Енисей жоғарғы жағынан оңтүстікте Гоби шөл даласына дейін созылып жатты. <br /> <br /> [[1218 жыл|1218]]-[[1219 жыл|1219]] жылға қарай моңғолдар көрші елдердің көптеген халықтарына өзіне бағындырды. Енисей қырғыздары мен буряттардыңжерлері жаулап алынды, танғұттардың мемлекеті құлады, [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] Турфан патшалығының билеушісі моңғол азаматтығын өз еркімен қабылдады. Цинь империясының әскерлерін құлдырағаннан кейін моңғолдар Солтүстік Қытайды мекендеді. Шыңғысханның келесі мақсаты – [[Орта Азия]], [[Иран]], [[Таяу Шығыс]], [[Күнгей Кавказ]], [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаны]] жаулап алу. [[Ертіс]], [[Арал теңізі]] және [[Әмудария|Әмудариядан]] батысқа қарай Шыңғысхан өзінің үлкен ұлы және оның ұрпақтарына ұлысқа әлі жаулап алынбаған жерлерді берді. <br /> <br /> [[Моңғолдар]] Жетісуді тойтарыссыз жаулап алды. [[1210 жыл|1210]]-[[1211 жыл|1211]] жж. [[Қарлұқ облысы|қарлұқ облысының]] иленушісі [[Арыслан-хан]] Шыңғысхан билігіне ауысты. [[1217 жыл|1217]] ж. қарлұқ билеушісі Алмалық Бұзар да моңғол ханына тәуелді болды, ал келесі жылы [[Баласағұн]] қаласы моңғол қолбасшысы [[Жебе|Жебеге]] күрессіз берілді. <br /> <br /> [[Найман]] қолбасшысы [[Кұшлық|Кұшлықтың]] сегіз жылдық билігі, хорезмшах [[Мұхаммед|Мұхаммад]] және қарлұқ иеленушісімен соғысы нәтижесінде Жетісу тұрғындары соңында кедейленді. Көбінесе көпшілік табынуға тыйымы Құшлықтың мұсылмандарға қатысты қатты ашу мен қудалауды шақырды, сондықтан дінге еріктілікті көрсеткен моңғолдарды халық құтқарушы ретін қарсы алды. Жетісу халқын өз жағына бағындырғысы келген [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] осы аймақта тонаушылық пен қырғынға тыйым салды. Құшлық [[Орта Азия|Орта Азияға]] қашты, ал нәтижесінде оны Бадахшанда моңғолдар қуып жетіп, өлтірді. <br /> <br /> [[Шығыс Түркістан]] және [[Жетісу|Жетісудің]] жаулап алуы [[Оңтүстік Қазақстан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] арқылы [[Орта Азия|Орта Азияға]] жолды ашты. [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] Мәуеренахрдағы жағдайды білу мақсатымен, ең алдымен, хорезмшах [[Мұхаммед|Мұхаммадқа]] [[Солтүстік Қытай|Солтүстік Қытайдағы]] өзінің жеңісі және «түркі елдерінің» жаулап алуы туралы, сонымен қатар бейбітшілік келісім ұсынысы бар хабарламаны жіберді. Бұл болашақ әскери жорықтың дипломатиялық дайынығы болд. [[1218 жыл|1218]] ж. жазда шыңғысхан жіберге [[Отырар|Отырар қаласындағы]] сауда керуенінің опат болуы хорезмшах иелігіне басып кіру себебі болды. Отырар қаласындағы хоремзшах [[Ғайыр-хан]] билеушінің өкілі Иналшық көпестерді тыңшылықта күдіктеніп, оның бұйрығы бойынша оларды өлтірді. Шыңғысхан әскерінің жорығы [[1219 жыл|1219]] ж. қыркүйекте басталды. Моңғол әскері Ертістен Жетісу арқылы жүрді. Олар 150 мың адамды құрады, олардың ішінде 111 мың моңғол, әскердің қалған бөлігін Шыңғысхан билігіндегі жауынгерлер – [[Ұйғырлар|ұйғыр]] мен [[қарлұқтар]] құрады. <br /> <br /> [[1219 жыл|1219]] ж. моңғол әскерінің Мәуеренахрға Орта және Төменгі [[Сырдария]] қалаларының аудандарына қозғалыс бағдары Қазақстанның шаруашылық қатынаста ең қоныстанған және меңгерілген аудандары – [[Жетісу]] арқылы жатты. Оңтүстік Қазақстан аумағының жергілікті тұрғындары моңғол әскеріне батыл соққы берді және олар жаппай лаңкестік, зорлық, көптеген облыстарды талқандау, қалаларды бұзу әдістерін қолданды. [[Араб тілі|Араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] деректерінде әр түрлі елдердің отыз шақты қалалар келтіріліген, оның тұрғындарын моңғолдар түгелдей қырып тастады. Олардың ішінде үш оңтүстік қазақстандық қалалар бар: [[Отырар]], [[Сығанак]] және [[Ашнас]]. <br /> <br /> Отырар қаласының билеушісі Ғайыр хан өзінің 80 мың әскерімен қаланың қорғаныс 5 ай бойы ұстай алды. Тек гарнизон әскербасының бірі Қараджа-хаджиб моңғолдарға беріліп, [[Суфи хан|Суфи ханның]] дарбазы арқылы бекіністен кеткеннен кейін ғана, жау әскері түнде қалаға кірді. Тағы бір бойы Ғайыр хан қамалды соңғы әскері қалғанша дейін қорғады. Ол тұтқынға алынып, жаза тартылды, а бүкіл тұрғындар бір үйір қойлар сияқты қаладан қуылды және өлтірілді, ал тірі қалғандар тұтқынға алынды.<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D2%B1%D2%9B%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2016-08-09T10:23:29Z

<p>GanS NIS: «Жұқпалы аурулар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Жұқтыру''' немесе '''Инфекция''' — ауру қоздырғыштарының [[адам]] немесе [[жануарлар]] ағзасына енуінен туындайтын әр түрлі жұқпалы үрдістердің түрлері (ауру, кесел қоздырғыштарын өзімен тасымалдау).&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Әрбір жұқпалы аурудың дерттенуі (патогенезі) сол аурудың қоздырушысы мен ағзаның оған жауап қайтаруының өзіне тән ерекшеліктерімен айқындалады және де ол осы микро және макроағзалардың бір-біріне әсер еткен кездегі ортаның жағдайына тәуелді болады. Бұл жағдайда қоздырушының денеге ену және таралу жолдарының да маңызы аз емес. <br /> <br /> == Инфекция қақпасы ==<br /> Зардапты микробтың жануар ағзасына енген орнын &quot;инфекция қақпасы&quot; деп атайды. Инфекция қақпасы қызметін тері, көз коньюнктивасы, тыныс, ас қорыту және несеп жолдарының кілегейлі қабықтары, ал эмбриональдік кезеңде плацента атқарады. <br /> Әрбір жұқпалы ауру қоздырушысы өз эволюциясында бейімделу арқылы ағзаға ену кезеңінде өзінің өсіп-өнуіне, денеде тарауына ең бір қолайлы жағдаяттарды қамтамасыз етеді. Сондықтан инфекцияның кіру қақпасы әр қоздырушыға телімді болып келеді. Кейбір микроағзалардың денеге белгілі бір жолмен енгенде ғана уыттылығы байқалады (мысалы, құтырықтың вирусы зақымданған тері мен кілегейлі қабық арқылы енгенде), ал басқаларының (олар көптеп саналады) бірнеше кіру жолдары болады. <br /> Нақтылы жұқпалы ауруды дауалау үшін қоздырушының өзіне тән инфекция қақпасын білу қажет, жылқының инфекциялық анемиясының вирусы қан сорғыш жәндіктер шаққанда тері арқылы өтеді, ал мандам ауруы кезінде де қоздырушы тері арқылы енеді, бірақ бұл үшін терінің зақымдануы шарт. Ал туберкулез бен топалаңның қоздырушыларының кіретін жолдары сан алуан да, жануарларды жұғудан сақтандыру үлкен қиындыққа соғады. <br /> <br /> == Қоздырушының денеге енуіне байланысты инфекцияның түрлері ==<br /> Басым көпшілік жағдайда инфекция қоздырушысы ағзаға сырттан - қоршаған ортадан енеді. Мұндай жағдайдан туындаған жұқпалы ауруды &quot;экзогендік инфекция&quot; деп атайды. Сау малдар микроб паразитті алып жүріп, қорғаныс күштерінің әлсіреген кезінде, әлгі микробтың уыттылығының күшеюінің нәтижесінде ауруға шалдығуы мүмкін. Мұндай құбылыс &quot;эндогендік инфекция&quot;, болмаса &quot;аутоинфекция&quot; деп аталады. Ол төлдің пастереллез, сальмонеллез, колибактериоз, шошқаның тілме, жылқының сақау ауруларының шығ кездерінде жиі байқалады. Эндогендік инфекция кезінде күщейіп алған микробтың экзогендік инфекция тудыруы жиі байқалады. <br /> <br /> Егер инфекцияның енген жолы белгісіз болғанда оны &quot;криптогенді инфекция&quot; деп атайды. Табиғи жолмен адамның араласуынсыз болған инфекция &quot;спонтандық&quot;, қолдан қоздырылған жағдайда &quot;моноинфекция&quot;, немесе қарапайым (жай) инфекция деп, ал бірнеше қоздырушылардың ағзаға ену нәтжесінде тиісінше бірнеше ауру пайда болса, ол &quot;аралас&quot; (қабаттасқан) &quot;инфекция&quot; деп аталады. Мысалы, бруцеллез бен туберкулез сиырда, оба мен пастереллез шошқада аралас инфекция ретінде байқалады. <br /> Кейбір аурулар кезінде сауығып кеткен жануар сол инфекцияға қайтадан шалдығуы мүмкін. Осындай инфекцияның қайталануын &quot;реинфекция&quot; деп атайды. Ал микроб мал жазылмай тұрып қайта жұқса, ол - &quot;суперинфекция&quot; болып келеді.<br /> <br /> Кей жағдайда ауру сылбыр, клиникалық белгілері білінбестен өтеді. Осындай жағдайда ағза әлсірейтін болса ауру асқынып кетеді. Дерттің осылайша өршуін &quot;рецидив&quot; деп, ал екі рецидивтің арасындағы кезеңді &quot;ремиссия&quot; деп атайды. Рецидивтер созылмалы аурулар (бруцеллез, туберкулез, маңқа, мандам) кезінде жиі байқалады. <br /> <br /> == Қоздырушының денеде тұрақтануына байланысты инфекцияның түрлері ==<br /> Микроб ағзаға инфекция қақпасы арқылы енгеннен кейін сол байланысты туындайтын инфекцияның да екі түрі болады. <br /> * Біріншісі - &quot;шектелген&quot; немесе &quot;ошақты инфекция&quot; да;<br /> * Екіншісі &quot;жайылған, денені жайлаған&quot; (генерализацияланған) инфекция. <br /> <br /> Ал кейбір жұқпалы аурулар кезінде микроб енген жерінде қалып, сол жерде ғана шоғырлана өсіп-өнсе де, оның уының қан арқылы денеге тарауының нәтижесінде дерт бүкіл ағзаны жайлап алады. Мұндай құбылысты &quot;токсикоинфекция&quot; деп атайды. Микроб өзінің өсіп-өнген бірінші ошағынан қанға түсіп, қанда өсіп-өнбесе де қан ағысымен бүкіл денеге тараса, мұндай жағдайды &quot;бактериемия&quot; деп атайды. Ол бруцеллез, маңқа, туберкулез кезінде байқалады. Мұндай жағдай вирустық инфекциялар кезінде &quot;вирусемия&quot; немесе &quot;виремия&quot; деп аталады. Ал енді қанға түскен микроб қанда өсіп-өнсе, ол бүкіл ағзаны тез жайлап алады да, дертті тым асқындырып жібереді. Мұндай жағдайда &quot;сепсис&quot; немесе &quot;септицемия&quot; деп атайды. Ол қазақтың халықтық ветеринариясында &quot;өлітію&quot; деп аталады. <br /> <br /> Жұқпалы аурулардың таралуына бейімділігі, оның ауру малдан сау малға жұғу қасиеті &quot;жұғымталдығы&quot; (орысша - контагиозность, заразность, заразительность) деп аталады. Ең жұғымтал аурулар сонымен бірге тым жіті өтетін тез тарайтын аурулар. Олар аусыл, оба, тұмау, т.б.<br /> <br /> == Жұқпалы аурулардың сатылылығы ==<br /> Жұқпалы ауруларға тін қасиеттердің бірі - олардың өршуінің &quot;сатылылығы&quot;. Яғни ауру білінгеннен кейін, бірінен соң бірі бірнеше кезеңдер өтеді. Ол кезеңдер &quot;жасырын&quot; (инкубациялық), &quot;бастапқы&quot; немесе клиника алдындағы (продромальдік), &quot;клиникалық&quot; және &quot;ақырғы&quot; болып бөлінеді.<br /> <br /> Зардапты микроб жануар ағзасына енгеннен соң ауру бірақ уақыт өткеннен кейін барып білінеді. Осы микробтың енуі мен аурудың алғашқы белгілері басталғанға дейінгі уақыт аралығын &quot;жасырын&quot; немесе &quot;инкубациялық кезең&quot; деп атайды. Созылмалы түрде өтетін аурулар (бруцеллез, туберкулез, маңқа) үшін жасырын кезеінің соңы ретінде арнайы (аллергиялық немесе серологиялық) зерттеулердің оң нәтижесі белгілі болған мерзім алынады. Инкубациялық кезең бірнеше сағаттан бастап (ботулизм, тұмау, топалаң) бірнеше аптаға (бурцеллез, туберкулез) немесе айға (құтырық, лейкоз) созылады. Тіпті бір аурудың өзінде де жасырын кезеңнің ұзақтығы әр түрлі болады. Ол түскен микробтың дозасы мен уыттылығына, микроағзалардың төзімдлігіне, қоршаған ортаның факторларына байланысты өзгеріп отырады. Инкубациялық кезең кезінде микроб өсіп-өнеді, тіпті кейбір жұқпалы аурулар (ауысыл, құтырық) кезінде сыртқы ортаға бөлініп шығады. Сондықтан оның ұзақтығын індетке қарсы шараларды белгілегенде ескеру қажет. &lt;ref&gt;Сайдулин Т. Індеттану және жануарлардың жұқпалы аурулары. &quot;Оқулық&quot; - Алматы, 518 бет&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Жұқпалы аурулар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 2016-08-09T04:07:14Z

<p>GanS NIS: /* Металл құралымдар */</p> <hr /> <div>[[File:Metal movable type.jpg|thumb|alt=A.| ''Металдар'']]<br /> <br /> <br /> '''Металдар'''– [[Электр тоғы]] мен жылуды жақсы өткізетін, пластикалық қасиеті жоғары, жылтыр заттар. Мұндай қасиеттердің болуы металдардың ішкі құрылымымен байланысты.<br /> <br /> Металдардың (сынаптан басқа) [[кристалдық тор]] көздерінде металл [[атом]]дары орналасқан. Олар бір-бірімен металдық байланыспен байланысады. Металдардың иондану энергиясы аз болғандықтан олардың валенттік электрондары оңай бөлініп, бүкіл кристалдың бойында еркін қозғала алады. Сондықтан олардың жиынтығын [[электрон газы]] деп те атайды. Су ерітінділеріндегі реакциялар үшін металдың активтілігі оның активті қатардағы орнына байланысты.<br /> <br /> Металдардың қаттылығы, температураға төзімділігі күнделікті тәжірибеде шешуші рөл атқарады. Егер шыны [[хром]]мен кесілсе, ал [[цезий]]ді адам тырнағымен-ақ кесе алады. Кейбір металдар жұмсақ ([[күміс]], [[алтын]], т.б.) болғандықтан таза металдардың орнына олардың бір-бірімен құймалары қолданылады. Ең алғаш алынған құймалардың бірі – [[қола]].<br /> <br /> Темір мен оның құймалары ([[шойын]], [[болат]]) қара металдар, ал қалғандары түсті металдар; [[алтын]], [[күміс]], [[платина]] химиялық [[реактив]]терге төзімділігіне байланысты асыл металдар; сумен әрекеттесіп сілті түзетін металдарды сілтілік (Lі, Na, K, Rb, Cs), ал [[жер қыртысы]]ның негізін құрайтындарын сілтілік жер металдар; массалық үлесі 0,01%-дан аспайтындарын сирек металдар деп атайды. Өнеркәсіпте металдарды негізінен [[пирометаллургия]], [[гидрометаллургия]] және [[электрметаллургия]] әдістерімен алады. Металдар электр сымдарын, тұрмысқа қажет бұйымдар ([[қазан]], [[балға]], т.б.) жасауда, т.б. кеңінен қолданылады.<br /> <br /> ===Кейбір металдар===<br /> [[Сурет:Osmium crystals.jpg|thumb|200px|[[Осмий]]]] [[Сурет:Aluminium bar surface etched.jpg|thumb|200px|[[Алюминий]]]]<br /> #[[Сілтілік металдар]]:<br /> #*[[Литий]]<br /> #*[[Натрий]]<br /> #* [[Калий]]<br /> #* [[Рубидий]]<br /> #*[[Цезий]]<br /> #* [[Франций]]<br /> #[[Сілтілік-жер металдар]]:<br /> #*[[Магний]]<br /> #*[[Кальций]]<br /> #*[[Стронций]]<br /> #*[[Барий]]<br /> #*[[Радий]]<br /> # [[Амфотерлі металдар]] (екідайлы):<br /> #* [[Алюминий]]<br /> #* [[Галлий]]<br /> #* [[Қорғасын]]<br /> #* [[Қалайы]]<br /> #*[[Бериллий]]<br /> #*[[Мырыш]]<br /> #[[Бағалы металдар]]:<br /> #*[[Рутений]]<br /> #*[[Родий]]<br /> #*[[Палладий]]<br /> #*[[Осмий]]<br /> #*[[Иридий]]<br /> #*[[Платина]]<br /> <br /> ===Табиғатта көп кездесетін металдар қатарына жатады:=== <br /> {{main|Табиғи металдар}}<br /> * Al (8,1%)<br /> * Fe (4,65%)<br /> * Ca (3,6%)<br /> * Na (2,64%)<br /> * K (2,5%)<br /> * Mg (2,1%)<br /> * Tі (0,57%)<br /> *Mn (0,1%)<br /> *Ba (0,05%)<br /> *Sr (0,03%)<br /> *Қалғандары (0,1365%)<br /> <br /> == Металдардың физикалық қасиеттері ==<br /> Металл кристалындағы атомдар, иондар &quot;электрон газымен&quot; берік ұсталып, металдық байланыс түзеді дедік. Кристалдағы бос электрондарға тəуелді металдар белгілі бір ортақ қасиеттерге ие болады. Бұл қасиеттерге жылу жəне электрөткізгіштік, металдық жылтыры, иілімділігі, т.б қасиеттері жатады.<br /> === Электр жəне жылуөткізгіштігі===<br /> Электр өрісінің əсерінен электрондар бағытты қозғалысқа ие болады, сөйтіп, электр тогя пайда болады. Электрөткізгіштігі ең жоғары металдар күміс пен мыс, одан кейін алтын, алюминий, темір болып келеді. Ең аз электрөткізгіштік сынапқа тəн<br /> === Металдық жылтыры ===<br /> Бұл металдардың өзіне тəн қасиеттерінің бірі-оны адамдар өте жоғары бағалап, кейбір көркемөнер туындыларын жасауға пайдаланады. Металдың бəрі де мөлдір емес, өзіндік жылтыры бар. Олар көбінесе сұр түсті болып келеді.<br /> === Иілімділігі (пластикалығы) ===<br /> Металдарды соққанда, ұсақ түйіршіктерге бөлініп шашырап қалмайды, небəрі пішінін өзгертіп тапталады не жанашылады, яғни соғуға төзімді пластикалық қасиетін, иілімділігін көрсетеді.<br /> === Балқу температурасы ===<br /> 1000° жоғары температурада балқитын металдарды ''қиын балқитын'', ал одан төмен болса, ''оңай балқитын'' деп бөлінеді. Ең оңай балқитын металл-сынап оның балқу температурасы 38,9 градус. Ең қиын балқитын металл-'''вольфрам''', оның балқу температурасы 3390 градус, сондықтан оны элеткр шамынынң сымын дайындау үшін қолданады.<br /> <br /> <br /> ==Металдардың химиялық қасиеттері==<br /> Металдардың көпшілігі химиялық активті элементтер болғандықтан жай және күрделі заттармен әрекеттеседі:<br /> <br /> ===Жай заттармен:===<br /> # 2Mg + 0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 2MgO + Q жану реакциясы<br /> # Fe + S = FeS темір (II) сульфиді<br /> # Са + Сl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = СаСl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; кальций хлориді<br /> <br /> Металл [[гидридтер]]і тұз сияқты қатты заттар. Металл гидридтерінде ғана сутегінің тотығу дәрежесі - 1 болады, себебі металдар [[электрон]]дарын сутектің атомдык [[радиус]]ы кіші болғандықтан оңай береді.<br /> <br /> ===Күрделі заттармен:===<br /> '''Сілтілік және сілтілік жер металдар сумен''' куатты әрекеттесіп, судағы сутекті ығыстырып шығарады.<br /> : 2Na + 2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O = 2NaOH + Н&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;↑<br /> <br /> '''Металдар қышқылдармен әрекеттеседі.''' Реакция нәтижесінде түзілетін өнімнің табиғаты металдың белсенділігіне жөне қышқылдардың концентрациясына тәуелді<br /> : Zn + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (сұйык) = ZnSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;<br /> : Zn + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(конц.) = ZnSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑ + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O<br /> : 4Mg + 10HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (сұйық) = 4Mg(NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ NH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 3H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O<br /> : Ag + 2HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (конц.) = AgNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑ + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O<br /> <br /> '''Металдар тұздармен әрекеттеседі.''' Белсендірек металдар (химиялық белсенді металл) белсенділігі темен металды оның қосылыстарынан ығыстырып шығарады.<br /> : Cu + Hg (NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = Cu (NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+Hg<br /> : Zn + CuSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; = ZnSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + Cu<br /> : 2Mg + TiCl&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; = 2MgCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + Ti<br /> <br /> '''Металдар оксидтермен әрекеттеседі:'''<br /> : 2Al + Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 2Fe<br /> : Mg + CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=MgO + CO<br /> Металдар органикалық қосылыстармен де әрекеттеседі:<br /> : Na + C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH = C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;ONa + 0,5H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;<br /> : 2Na + CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Cl = C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; + 2NaCl<br /> <br /> ==Металдарды алу әдістері==<br /> Құрамында металл қосылыстары бар минералдар мен тау жыныстарынан металды өнеркөсіптік жолмен беліп алу экономикалық тиімді болса, олар кен деп аталады.<br /> <br /> Металдар табиғи кендерден алынады. Кендегі металды бос жынысынан айыру арқылы байыту жүргізіледі — олардың бірі флотацияәдісі. Алу әдістері металдардың химиялық белсенділіктеріне негізделген.<br /> <br /> Қазақстандагы металл кендері және металл өндірісі аймақтарда төмендегідей болып шоғырланған.<br /> * [[Қорғасын|Pb]], [[Мырыш|Zn]] - [[Текелі қорғасын-мырыш комбинаты|Текелі]], Малеевск, [[Ащысай қорғасын-мырыш кен орны|Ащысай]];<br /> * [[Магний|Mg]], [[Титан|Ti]], Zn, In, Be, Ta, [[Ниобий|Nb]] - [[Өскемен]]де өндіріледі ''([[Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты|Қорғасын-мырыш]], [[Өскемен титан-магний комбинаты|Титан-магний комбинат]]тары, [[Қазмырыш]] АҚ)'';<br /> * [[Родонит|Мn]] - [[Қаражал темір-марганец кен орны|Қаражал]], [[Жезді марганец кен орны|Жезді]];<br /> * [[Уваровит|Сr]] - Хромтау ([[Кемпірсай кенді алқабы|Кемпірсай]]да), [[Ақтөбе облысы]];<br /> * [[Мыс|Cu]] - [[Жезқазған мыс кен орны|Жезқазған]], [[Ақтоғай мыс кен орны|Ақтоғай]], Айдарлы;<br /> * [[Темір|Fe]] - Қарағанды, Орал, Рудный, [[Соколов темір кен орны|Соколов]], [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]], [[Лисаков темір кен орны|Лисаковск]];<br /> * [[Вольфрам|W]], Мо - Ағадыр, Катонқарағайда ([[Шығыс Қазақстан облысы]]);<br /> * [[Қалайы|Sn]] - Көкшетау (Сырымбет), Қорғалжын;<br /> * [[Алтын|Аu]] - [[Бақыршық алтын кен орны|Бақыршық]], [[Майқайың алтын кен орны|Майқайың]], [[Жітіқара алтын кен орны|Жітіқара]].<br /> <br /> Металлургия өндірісі үш топқа бөлінеді: <br /> # [[пирометаллургия]], <br /> # [[гидрометаллургия]],<br /> # [[электрометаллургия]].<br /> <br /> Бұл өндірістерде сәйкес жылу, су және электр куаты пайдаланылады.<br /> <br /> ===Металлургия===<br /> {{main|Металлургия}}<br /> [[Сурет:VysokePece1.jpg|200px|thumb|right]]<br /> Металлургия – [[ғылым]]ның, техниканың, [[өнеркәсіп]]тің кеннен немесе басқа да материалдардан металл алу процестерін, сондай-ақ металл қорытпаларға олардың химиялық құрамы мен құрылымын өзгерту арқылы қажетті қасиеттер беру процестерін қамтитын саласы.<br /> <br /> * Металлургияға кендерден металдарды ажыратып алуға дайындау мақсатымен кентастарды өңдеу процестері ([[уату]], [[байыту]], [[кесектеу]], т.б.); <br /> * кентастар мен басқа материалдардан металды бөліп алу процестері, металдарды қажетсіз қоспалардан тазарту; <br /> * металдар мен қорытпалар өндіру; <br /> * металдарды термиялық, химия-термиялық және термомеханикалық өңдеу; <br /> * металдарды қысыммен және құймалап өңдеу; <br /> * металл бұйымдардың бетін әрлеу не қорғау мақсатында басқа металл қабатымен қаптау, т.б. жатады.<br /> <br /> Түсті және қара металлургия, галламды, өте жоғары температурада (2000 – 20000 К) өтетін [[плазма]]лы және [[лазер]]мен өңделетін металлургия болып ажыратылады; орындалатын процестерге байланысты пирометаллургия және гидрометаллургияға бөлінеді.<br /> <br /> Қара металлургия – қара металдар өндіру барысында кен шикізатын қазып алудан бастап, оны өңдеп [[шойын]], [[ферроқорытпа]], [[болат]], [[илек]], [[құбыр]], [[рельс]], т.б. өнімдерді алуды қамтитын металлургия саласы. [[Қазақстан]] қара металлургиясының байлығы мен болашағы – темір [[кен]]дері. Оның негізгі қорлары [[Қостанай]], [[Қарағанды]] және [[Жезқазған]] облыстарында шоғырланған. Қара металл шикізатының базасы [[Соколов-Сарыбай]] және [[Лисаков]] кен байыту комбинаттарында комбинатында өндіріледі.<br /> <br /> Түсті металлургия – кен шикізаттарын өндіру мен өңдеуден бастап, дайын өнім алуға дейінгі түсті металдар мен олардың қорытпаларын алу өндірісін қамтиды. Түсті металдардың вакуумдық металлургия саласы жақсы жолға қойылды.<br /> <br /> Галламды металлургия – су ерітінділерінен галламдарды (галлийдің электрлік теріс зарядталған басқа металдармен сұйық қорытпасы) химиялық жолмен қалпына келтіру арқылы металдар мен олардың қосылыстарын алу процестерін зерттейді. Металлургияның бұл жаңа саласы дүние жүзінде алғаш рет [[Қазақстан]]да [[1960]] жылдары жасалды.<br /> <br /> [[Алюминий]] галламындағы сілтілі ерітінділерден алынған галлийдің цементтелуін зерттеу жөнінде үлкен ғылыми жұмыстар жүргізілді. Плазма металл бетін тазалауда және әр түрлі беттерді металмен қаптау технологиясында, [[термоядролық зерттеу]]лерде, плазма химиясында, т.б. қолданылады. Плазма металлургияда қиын балқитын металдар мен олардың қосылыстарын алуда аса қажет.&lt;ref&gt;[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Металл аққыштығы==<br /> {{main|Металл аққыштығы}} <br /> Металл аққыштығы– жүктеме берілу кезінде металдың [[пластик]]алық пішінсіздену қасиеті. Металл аққыштығы – жартылай өңделген өнімдерден дайындамалардың сырт пішінін құру кезінде, [[қысым]]мен өңдеуге қабілеттігінің барлығын анықтайтын металдардың қажетті [[технология]]лық қасиеті.<br /> <br /> Суықтай созу кезінде металл аққыштығын анықтау үшін технологиялық сынама түріндегі сынақтардан ''(бүгу, сығу, жаншу, т.б. сынақтар)'' өткізеді. Металл аққыштығы балқытылған металдың [[құйма]] қалыпты толтыру қабілеттілігі болып табылады. Ол [[құйма]] қорытпалардың ең маңызды технологиялық қасиеттерінің бірі.<br /> <br /> Металл аққыштығы жоғары болғанда құйма қалыптың құрама пішінін неғұрлым дәл қайталайды; жұқа қабырғалы бұйымдар дайындауда бұл ерекше маңызды рөл атқарады. Құю [[температура]]сы жоғарылаған сайын қорытпаның сұйықтай аққыштығы артады. Металл аққыштығы металдың аққыштық шегі деп аталатын [[кернеу]]мен сипатталады.<br /> <br /> ==Металдардың активтілік қатары==<br /> Eu, Sm, Li, Cs, Rb, K, Ra, Ba, Sr, Ca, Na, Ac, La, Ce, Pr, Nd, Pm, Gd, Tb, Mg, Y, Dy, Am, Ho, Er, Tm, Lu, Sc, Pu, Th, Np, U, Hf, Be, Al, Ti, Zr, Yb, Mn, V, Nb, Pa, Cr, Zn, Ga, Fe, Cd, In, Tl, Co,<br />  Ni,Te, Mo, Sn, Pb, (H2), W, Sb, Bi, Ge, Re, Cu, Tc, Te, Rh, Po, Hg, Ag, Pd, Os, Ir, Pt, Au<br /> <br /> ==Металл ақша==<br /> {{main|Металл ақша}}<br /> [[Сурет:Tenge coins.jpg|thumb|230px|left|1, 2, 5, 10, 20, 50 және 100 теңге шақалар]]<br /> Металл ақша – [[алтын]], [[күміс]] немесе [[биметалл]] стандарттары кезеңінде асыл металдардан ''(алтын, күмістен)'' жасалған ақша белгілері. Олардың атаулы құны мен нақты құны сай келеді. Металл ақша [[Қазына]]ны құрайды әрі [[ақша]] [[функция]]сын атқарады.<br /> <br /> Қазіргі кезде мәнетті (шақаны), яғни қағаз ақша белгілерінен өзгеше түрде металдан шекілген ақша белгілерін металл ақша деп атайды. Әдетте ұсақ мәнет түрінде болады. Сонымен бірге [[коллекция]]лық ([[нумизматика]]лық) мәнеттер, соның ішінде асыл металдардан шекілген мәнеттер де шығарылады, мұндай мәнеттердің атаулы құнына сәйкес заңды төлемдік күші болады, бірақ олар рынокта нумизмат құны бойынша сатылады.<br /> <br /> [[Сурет:Gold1oz.jpg|150px|right|thumb]]<br /> Асыл металдан шекілген мәнеттер, көбінесе қазына ретінде жиналады, бұл орайда олардың бағасы тайтұяқ алтынның ''(құйма алтын)'' бағасына бағдарланады. Мәнет арнаулы кәсіпорында – мәнет сарайында шекіледі. Мәнетті айналысқа шығару туралы шешім елдегі ақша айналысын реттеу шеңберінде қабылданады.<br /> <br /> ==Металл беріктігі==<br /> {{main|Металл беріктігі}}<br /> Металл беріктігі – металдардың белгілі бір жағдайлар мен шектерде қандай да бір әсерлерді ''(түскен жүктемелер, әр түрлі [[температура]]лық, [[Магнит өрісі|магниттік]], [[Электр Өрісі|электрлік]], т.б. өрістер, әркелкі кебу немесе ісіну, физикалық-химиялық процестердің дененің әр түрлі бөлігінде әркелкі өтуі, т.б.)'' бұзылмай қабылдау қасиеті.<br /> <br /> Әр түрлі жағдайлар үшін металл беріктігінің критерийлері: <br /> * пропорционалдық шегі, <br /> * аққыштық шегі, беріктік шегі, <br /> * сырғымалық шегі, т.б.<br /> <br /> Металл беріктігі бірнеше түрге (теориялық, техникалық, құралымдық, динамикалық, ұзаққа созылатын беріктік) ажыратылады. Металдарды беріктендіру үшін [[термия]]лық, [[химия]]-термиялық, [[термомеханика]]лық, [[механика]]лық әдістер қолданылады. Бірліктердің [[Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі|халықаралық жүйесінде (СИ)]] металл беріктігінің өлшем бірлігі – Н.м/кг.<br /> <br /> ==Металдар коррозиясы==<br /> Металдардың басым көпшілігі қоршаған орта (су, ауа) әсерінен жемірілуге (коррозияға) ұшырайды. Металдарды жемірілуден қорғау - қазіргі заманның ең негізгі мәселесі болып отыр. Жемірілуден қорғаудың негізгі әдістері:<br /> * лактау, бояумен бояу<br /> * Электрохимиялық қорғау<br /> * Катодтық, анодтық қорғау<br /> * Электр қорғау, т.б.<br /> <br /> ==Металл құралымдар==<br /> {{main|Металл құралымдар}}<br /> Металл құралымдар – әр түрлі металдардан (көбінесе [[болат]]тардан) жасалған құрылыстық заттар. Металл құралымдардың әрі берік, әрі жеңіл түрлері де болады. Жеңіл алюминий қорытпаларынан жасалған құралымдарды пайдаланудың маңызы зор. Олар жеңіл, [[коррозия]]ға төзімді, оңай өңделеді әрі әсемдік береді. <br /> [[Сурет:Eiffelturm1.jpg|right|200px|thumb|[[Эйфель мұнарасы]]]]<br /> Металл құралымдар зауыттарда дайындалады да құрылыс алаңында құрастырылады. Оларды басқадай құрылыс материалдарымен аралас пайдалануға (мысалы, [[темір]]-[[бетон]]) болады. Металл құралымдар [[ғимарат]]тар мен басқадай құрылыстарда ([[мұнара]], [[көпір]] салу, т.б.) кеңінен пайдаланылады. Пайдалану мақсаттарына қарай олар әр түрлі болып, басым көпшілігі табақ темір түрінде пайдаланылады.&lt;ref&gt;Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Металдардың тіршіліктегі маңызы ==<br /> Жер бетіндегі тіршілік металдарсыз мүмкін емес болар еді. Жасыл өсімдіктерде фотосинтез процесі жүру үшін хлорофилл керек, ал хлорофилдің қалыптасуы үшін магний қажет. Кальций сүйектер мен тістерді мықты және берік қылатын кальций қосылыстарын алуда маңызды рөл атқарады. Ал оттегіні бүкіл ағзаға эритроциттер арқылы тасымалдайтын гемоглобин ақуызын және бұлшықеттерде оттегіні байланыстыратын миоглобин ақуызын өндіру үшін темір қажет. Мыс ұлулар, өрмекшілер және ірі теңіз шаяндарының қанында оттегін тасымалдап, гемоглобин сияқты рөл атқаратын гемоцианин ақуызы үшін қажет. Мырыш ағзамыздағы ферменттердің тиімді жұмыс жасауы үшін қажет, ал кобальт атомдары В12 дәруменінде кездеседі. Молибден мен темір кейбір өсімдіктердің тамыр түйнектерінде атмосферадағы азотты “өңдеуші” бактериялар қолданатын нитрогеназ ферменті үшін маңызды рөл атқарады.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> <br /> [[Санат:Химия]]<br /> [[Санат:Химиялық элементтер]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2016-08-08T10:14:08Z

<p>GanS NIS: «Тропиктер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>&lt;div class=&quot;tright&quot; style=&quot;clear:none&quot;&gt;[[File:Maldives-Vakarufalhi.JPG|thumb|Maldives-Vakarufalhi|Мальдив аралдары]]&lt;/div&gt;<br /> &lt;div class=&quot;tright&quot; style=&quot;clear:none&quot;&gt;[[File:Amedee Lighthouse - New Caledonia.jpg|thumb|Amedee Lighthouse - New Caledonia|Жаңа Каледония]]&lt;/div&gt;<br /> <br /> '''Маржан аралы''' теңіз әктас түйіршіктері мен [[маржан]]дар шоғырларынан құралған. Негізгі формалары — [[атолл]]. Олар қалыпты дамуы үшін ''теңіз суының температурасы жоғары'' және т.б. жағдайлар болуы керек. Маржан аралы негізінен жылы климаттық аймақтардың [[мұхит]]тары мен [[теңіз]]дерінде (''[[Үнді мұхит|Үнді]], [[Тынық мұхит]]тарының тропиктік белдемінде'') жақсы дамыған. <br /> <br /> Ірілері — [[Маршалл аралдары]] (аумағы 181,3 км²), [[Соломон аралдары]] (27556 км²), [[Жаңа Каледония]] (19103 км²), [[Мальдив аралдары]] (298 км²), т.б. көптеген аралдар кіреді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Аралдар]]<br /> [[Санат:Тропиктер]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 2016-08-08T08:43:36Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Venous system en.svg|thumb|Көктамырдың денеде орналасу схемасы]]'''Көктамыр (вена)''' — қанды [[организм]] мүшелер жүйелерінен жүрекке алып келетін ірі [[қан]] тамыры. Түтікше мүше ретінде венаның қабырғасы үш қабықтан тұрады: ішкі қабығы — ''[[интима]]'', ортаңғы қабығы — ''[[медиа]]'' және сыртқы қабығы — ''[[адвентиция]]''. Интиманың ішкі бетін жұқа жалаң қабат - [[эндотелий]] астарлайды. Эндотелийдің астындағы шекаралас жатқан — эңдотелийасты қабатын жіңішке талшықты [[борпылдақ дәнекер ұлпасы]] құрайды. Бұл қабатта [[эластин]] талшықтарының торы және жетілмеген пішіні [[жұлдыз]] тәрізді жас жасушалар болады. Зақымдалған эндотелиоциттер жұлдызша жасушалардың есебінен қалпына келеді. Бұл қабаттың аморфты заты гликозамингликандарға бай. Көкгамырдың интимасында ішкі эластинді жарғақ қабаты болмайды.<br /> <br /> Медианы бірыңғай салалы [[ет]] ұлпасы құрайды. Венаның сыртқы [[адвентиция]] қабығы қоректендіргіш тамырларға бай борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. [[Медиа]] қабығының болу-болмауына байланысты [[вена]]: етті және етсіз көктамырлар болып екіге бөлінеді. Етті немесе миотипті көктамырларға аяқ пен қолдың, жануарлардың бас және [[мойын]] веналары жатады. Ал етсіз көктамырлардың қабырғалары тек [[эндотелий]] және эндотелийасты қабаттарынан тұрады. Бұларға мидың, көздің тамырлы қабығының, сүйектердің, көкбауыр перделіктерінің, [[бауыр]] бөлікшелерінің орталық көктамырлары жатады. Етсіз көкгамырларды фибротипті көктамырлар деп атайды.&lt;ref&gt;Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Майда көктамыр ==<br /> Майда көктамыр - ең кішкентай көктамырлар; қылтамырлардың қосылуынан түзіледі. Майда көктамырлар қосылып ірі көктамырлар түзеді.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Биоморфология]]<br /> [[Санат:Биология]]<br /> [[Санат:Морфология]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2016-08-08T05:24:11Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Rabid dog.jpg|right|thumb|Құтырған ит]]<br /> '''Құтыру''' ({{lang-la|rabies}}) — құтырған хайуанаттардың: иттің, мысықтың, түлкінің, қасқырдың шакалдың қабуынан немесе тістеуінен пайда болады. Жарқанат және басқа хайуандар да құтыруды таратушы болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, I том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Тарихи деректер ==<br /> Құтыру өте ерте заманнан, адамзаттың мәдени тарихи қалыптаса бастаған кезден белгілі. Ол туралы мәліметтер Вавилонның б.з.д. 2300 жылы жасалған заңдар жинағында кездеседі. Демокрит иттің құтырығын жан-жақты баяндаса, Аристотель әртүрлі жануарларға құтырықтың ит қапқанға жұғатындығын жазды. І.Есенберлиннің &quot;Алтын Орда&quot; романында Әмір Темірдің Алтын Орданың болашақ ханы Тоқтамыстың құтырған ит талаған әйелі мен баласын өртетіп жібергені суреттелген. <br /> Құтырған ит сілекейінің жұғымталдығын алғаш рет тәжірибе жүзінде 1804 жылы Францияда Цинке дәлелдеді. Оның отандасы Лион ветеринария мектебінің профессоры В.Гальте үй қоянына құтырық жұқтырып, қойды ауырған жануардың сілекейімен иммундеуге тырысты. Бұл деректерді пайдаланған Л.Пастер үй қоянының миына бірнеше рет өткізу арқылы аурудың қоздырушысын әлсіретіп, өзінің дүниежүзіне әйгілі вакцинасын алды. Құтырық қоздырушысының вирус екендігін бұдаен көп кейін 1903 жылы Ремленже мен Риффат-бей делелдеді. Румын ғалымы В.Бабеш және италяндық А.Негри кейіннен Бабеш-Негри денешігі деп аталып кеткен құтырыққа шалдыққан жануардың ми нейрондарының протоплазмасында болатын ерекше құрылымды ашты.<br /> <br /> == Қоздырушысы ==<br /> ''Pabies lyssavirus'' - [[рабдовирустар]] тұқымдастығының [[лиссавирустар]] туыстастығына жатады. Барлық рабдовирустар секілді оқ пішінді. Вириондарының ұзындығы 180 нм, көлденеңі 75-80 нм. Өсіп келе жатқан тауық және үйрек эмбриондарында, кейбір торшалардың өсінінде өсіруге болады. Бұл вирустың екі негізгі антигендері бар. Еритін S-антиген (капсид нуклеопротеиді) - барлық құтырық вирустарына ортақ және V-антиген (вирионның сыртқы қабығындағы гликопротеид) вирустың әрбір жеке титріне тән. Соңғы антигенге байланысты құтыру вирустары 4 сереворға бөлінеді. Індет кезінде кездесетін және лабороториялық құтыру вирустарының көпшілігі бірінші сереворға жатады. Басқа сереворлары әзірше тек Африкада бөлініп алынған. <br /> <br /> === Төзімділігі ===<br /> Құтыру вирусы 60 градус кезінде 10 минут өткенде 100 градустан бірден белсенділігін жоғалтады. Төменгі температураға төзімді болады да, тоңазылтқыш қатырылған мида айлап сақталады. Шіри бастаған материалда 2-3 апта бойы тіршілігін жоймайды. Қолданып жүрген дезинфектанттардың кәдуілігі концентрациясы: 1-2% лизол ерітіндісі, 2-3% сілтілер, формалин және хлорамин вирусты тез арада белсенділігін айырады.<br /> <br /> == Індеттік ерекшеліктері ==<br /> Құтырықпен барлық жылы қанда үй және жабайы жануарлар, сонымен бірге адам да ауырады. Ит тектестер, сусар тектестер, жарқанат, кемірушілердің көптеген түрлері және үй мысығы аса бейім. Бұлардан адам мен төрт түлік малдың бейімділігі төмен, ал құстардың бейімділігі өте төмен. Жас жануарлар ересектерінен гөрі құтырық вирусына сезімтал келеді. <br /> Құтырық табиғи ошақты жұқпалы аурулардың қатарына жатады, оның қоздырушысының табиғатта сақталатын қорламасы үй және жабайы ет қоректілер, ал кейбір өлкелерде - жарқанат. Қорламасына байланысты құтырық індетінің табиғи және қалалық түрлері болады. Инфекция қоздырушысының бастауы қалалық індет кезінде иесіз иттер мен мысықтар, ал табиғи індет кезінде жабайы ет қоректі жануарлар. <br /> <br /> == Дерттенуі ==<br /> Вирус денеге түскен соң аз уақыт енген жерінде сақталады да, жүйке талшықтары арқылы орталық жүйке жүйесі бағытында алдымен жұлынға, соғынан миға өтеді. Қоздырушының мидың сұр затында өсіп-өнуі іріңсіз шашыранды энцефалиттің өрбуіне әкеп соғады. Мидан вирус қайтадан орталықтан кері бағытта сілекей бездеріне келіп түседі. Онда жүйке торшалары бүлінген кезде вирус бездің түтігіне өтіп, сілекеймен араласады. Мидан қоздырушы сонымен қатар көздің тор қабаты мен мүйіз қабатына, бүйрек үсті безіне жетеді, бәлкім оларда да өсіп өнеді. <br /> <br /> == Өтуі мен симптомдары ==<br /> Жасырын кезеңі бірнеше күннен бір жылға дейін, кейде одан да арттыққа созылады, әдетте 2-3 апта аралығындай болады. Оның ұзақтығы құтырған жыртқыштың тісінен болған жарақаттың шамасы мен түскен орнына, вирустың мөлшері мен уыттылығында, таланған малдың төзімділігіне байланысты. Инкубациялық кезең жас төлде ересек малға қарағанда әдетте қысқарақ болады. <br /> Құтырық жіті өтетін ауру. Әр түрлі жануарларда оның клиникалық белгілері ұқсас болады, әсіресе иттің құтыруы жан-жақты зерттелген. Итте құтырық өршіген және бәсең түрде өтеді. <br /> &quot;Өршіген құтырықтың&quot; 3 кезеңі болады: <br /> * біліне бастаған;<br /> * көтерліген; <br /> * дел*дал.<br /> Біліне бастаған кезең 12 сағаттан 3 тәулікке дейін созылады, бұл кезде жануардың мінезінің өзгеруі байқалады. Ит көңілсіз немқұрайлы болып, қараңғы бұрышқа немесе үйшігіне тығылады, иесінің шақуруына ықылас білдірмейді. Кей жағдайда иесіне тым еркелеп, қолын бетін жалауға тырысады.Бұл кезде иттің сілекейінде вирус болтаныдықтан, өте сақ болған жөн. <br /> <br /> == Патологиялық өзгерістер ==<br /> &quot;Патологиялық өзгерістердің&quot; құтырық кезінде айтарлықтай ерекшеліктері болмайды, клиникалық белгілерімен қарастырғанда ғана айтарлықтай диагностикалық маңызы бар. Өлексені сырттай қарағанда арықтағаны, тістелінген, үйкелген орындары көрінеді. Басындағы, мойынындағы жүндері сілекейленген. Сойып қарағанда ішкі ағзаларында қан іркілген. Қарыны бос, ет қоректі жануарлардың қарынында жеуге жарамсыз заттар болады.<br /> <br /> == Емі ==<br /> Құтырған жануарды емдемейді, тез арада өлтіреді, өйткені оның адамға ауру жұқтыру қаупі зор. &lt;ref&gt;Сайдулин Т. Індеттану және жануарлардың жұқпалы аурулары. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Құтырудың белгілері==<br /> ===Хайуандарда===<br /> <br /> * Бір түрлі күйде болады, кейде сұлық жатады, мазасызданады, ашуланшақ болады;<br /> * Аузы көбіктенеді — ішіп-жей алмайды;<br /> * Жанына жолағанның бәрін қауып, тістеуі мүмкін.<br /> * Хайуан 5 күн 7 күннің аралығында өледі.<br /> <br /> ===Адамдарда===<br /> <br /> * Тістеген жер ауырып, ысиды;<br /> * Алқынып демалады, түрі жаңа гана жылаған адам сияқты болады;<br /> * Ауырсынып және қиналып жутынады, аузының сілекейі қоюланып, желімдесе береді;<br /> * Адамды үрей билейді, ашуланшақ келеді, құтырынып, алас урады;<br /> * Өлім алдында талма үстап, дене құрысып сал болып қалады.<br /> <br /> ''Егер сізге біреуді тістеген немесе қапқан хайуан қутырған болуы мүмкін деген ой келсе:''<br /> <br /> * Хайуанды байлаңыз немесе бір апта сыртқа шығармай ұстаңыз;<br /> * Тістеген жерді сабынмен, сумен және сутегі асқын тотығымен (перекисьпен) жақсылап тазартыңыз, жараны жаппай, ашық қалдырыңыз;<br /> * Егер хайуан бір аптага жетпей өлсе (егер ол өлтірілген болса немесе ұстатпай кетсе) зардап шеккен адамды ауруханаға апарыңыз, сол жерде оған қатарынан бірнеше рет құтыруға қарсы дәрі шанышады.<br /> Құтырудың алғашқы белгілері тістегеннен кейін 10 күннен 2 жылға дейінгі уақыт аралығында (әдетте 3—7 аптадан кейін) байқалады. Емдеуді алғашқы белгілері білінгенге дейін бастау керек. Ал ол белгілер көрінгеннен кейін ештеңе де, тіпті осы заманғы медицина да адам өмірін құтқара ала алмайды.<br /> <br /> ==Алдын алу==<br /> * Құтыруды деп сезік туғызған кез келген хайуанды өлтіріп, көміп тастаңыз (немесе бір апта бойы үйшікте ұстаңыз);<br /> * Иттерді вакцина жасау жөніндегі шараларға қатысыңыз;<br /> * Ауырған сияқты көрінген немесе мінезінде өзгеріс болган кез келген хайуаннан бала-ларды аулақ үстаңыз.<br /> <br /> Ауырған сияқты көрінетін немесе мінезінде өзгеріс бар хайуандарға көңіл бөліп, барлық сақтық шараларын қолданыңыз. Тіпті ол ешкімді тістеп қаппағанда да оның сілекейі дененің кесілген немесе жырылған жеріне түссе құтыру туғызады.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Аурулар]]<br /> [[Санат:Вирустық аурулар]]<br /> [[Санат:Жануарлар аурулары]]<br /> [[Санат:Жүйке жүйесі аурулары]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%98%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2016-08-02T11:13:19Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Иелену құқығы''' — мүлікті нақты иеленудің заң жүзінде қамтамасыз етілген мүмкіндігі.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы, экономика институты&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{бастама}}<br /> <br /> [[Санат:Азаматтық құқық]]<br /> [[Санат:Меншік]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA 2016-08-01T11:36:44Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Заңсыз кәсіпкерлік''' — кәсіпкерлік қызметті тіркеуден өтпей не рұқсат(лицензия) алу міндетті болған жағдайларда арнаулы рұқсатсыз немесе лицензиялау шарттарын бұзып жүзеге асыру. Сол сияқты кәсіпкерліктің тыйым салынған түрлерімен шұғылдану, егер осы әрекеттер азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі зиян келтірсе, не ірі мөлшерде табыс табумен немесе акцизделетін тауарларды елеулі мөлшерде өндірумен, сақтаумен және өткізумен байланысты болса, экономикалық қызмет саласындағы қылмыс болып табылады. &lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қылмыс]]<br /> [[Санат:Экономика]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 2016-07-28T09:40:48Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Burabai.jpg|thumb|right|300px|Жұмбақтас]]<br /> '''Жұмбақтас''' – [[Әулиекөл]]дің сол жағында, [[Көкше]] мен [[Теміртау]] тауларының айырығында орналасқан жартас. Пішіні [[пирамида]] тәріздес, жиектері дөңгеленген граниттен тұрады. биіктігі 18 м. Жұмбақтастың пайда болу тарихы туралы халық жадында сақталған аңызда:17-жастағы тұтқынға түскен қалмақ қызы [[Оқжетпес]] шыңынан [[Бурабай]] (ескі атауы Әулиекөл) комитене секіріп кетеді де, сұлудың түскен жерінен таңғажайып жартас пайда болған. Егер Жұмбақтасқа көгілдір шығанақтан қараса, қыздың бейнесі байқалады, ал қарама-қарсы жағынан қараса мыстан кемпірдің бейнесін көруге болады. Орыс тілді авторлар Жұмбақтасты «[[Сфинкс]]» деп атап кеткен.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Жұмбақтас туралы аңыз ==<br /> Ертеде, мыңды айдаған, азуы алты қарыс бір бай болған екен дейді. Байдың ұлы көп, ал қызы жалғыз–ақ екен дейді. Қызы бет біткеннің көріктісі, асып туған перизат. Өзі және ақылды, өнерлі. Ата-анасы әлпештеп өсіреді. Әкенің ойы қызың хан баласына немесе ақылгөй би баласына беру.<br /> <br /> Күндердің күні сол елге бір сері жігіт келеді. Өзі сұлу, өзі әнші, өзі күйші. Сегіз қырлы, бір сырлы. Жігіттің сұлтаны. Үлкен де, кіші де оны ауыздарынан тастамай мақтаумен болады. Бірде жігіт байдың қызымен жүздеседі. Екеуі де махаббат отына жанып, жас жүректер жалындап табысады. Бірақ қыздың әкесі олардың қосылуына өлмейінше ризашылық берер ме? Соны білгендіктен, қос ғашық ретін табады да, екі сәйгүлікке мініп, түн жамылып, қашып кете барады. Талай күн, талай түн бел шешпестен суыт жүріп, Бурабайға келіп жетеді. Қуғыннан қара үзіп кеттік, ізімізден адастардық деген қуанышты көңілмен осы араға тоқтайды. Күміскөлдің жағасына хош иісі аңқыған жасыл жапырақ, көк балаусадан қос тұрғызады. Жігіт анау-мынау шағын кемеге бергесіз үлкен, сәнді қайық жасайды. Онымен екеуі көл бетіне шығып сайрандайды. Күміскөлдің теріскей – шығысы тұсындағы әдемі иінге жиі барып, ұзақ-ұзақ аялдайды. Көкшенің көлеңкесі үнемі түсіп тұратындықтан ба, әлде басқадай бір сыры бар ма, әйтеуір қолтыққа ұқсаған бұл иін алқара көк тартып, күміс судан бөлек бояумен әдемі әсер туғызады. Сол реңкіне қарай оны ата-бабаларымыз Көгілдір қолтық деп атаған екен. Екі жас осы Көгілдір қолтық айдынында тамылжыған табиғатқа тәнті болады. Суда шоршып ойнаған байлықтарды қызықтайды. Махаббат періштесіндей аққуларды тамашалайды.<br /> <br /> Қосылған қос аққудай екі жастың махаббатқа мас, қызықты күндері осылайша өтіп жатады. Бұл кезде оларды қыздың ағалары шарқ ұрып іздеп жүр еді. Қызының салт басты, сабау қамшылы бір &quot;әуейімен&quot; қашып кеткенін білгенде әкесі жер тепкілеп күркіреген болатын. Бүкіл елін қырып жібере жаздаған. Ұлдарына жасақ қосып беріп, қуғынға аттандырған. Жігітті өлтіріп, қызын қайтып әкелуге қатал әмір еткен. Әке қаһарынан қорыққан ұлдарының бармаған жері, баспаған тауы жоқ. Айлардан-айлар өткен бір кездері қашқандар ізінің сорабын дәл тауып, қауіп-қатерсізде төбеден түсуге шақ қалады. Әйтеуір, құдай сақтағанда, екеуінің көзі олардың қарасын ертерек шалып қалған еді. Оны-мұны керектерін ала жан ұшырып қайыққа жетіп үлгіреді. Бөгелместен көлге шығып кете барады. Қуғыншылар бармақ шайнап қала береді. Бірақ кейін қайтпайды. Бай қаһары қатты. Жағалауды торуылдап жүреді де қояды. Олар қайықтың Көгілдір қолтыққа жиі соғатынын байқайды. «Қайық бір табылса осы арадан табылар» деп аңдиды. Қалың жапырақ жамылып, жасырынып, садақ ыңғайлап тұрады. Оларды екі жас аңғармайды. Бір жолы жағалауға тым жақын келіп тоқтамай ма. Оңтайлы сәтті пайдаланған қыз ағалары қапы жібермейді. Жігітті кеудеден көздеп, садақты тартып кеп қалады. Найзағайдай зу еткен сұр жебе жігіттің тура жүрегіне қадалады. Жігіт қайықтан ауып құлап түседі. Күміс суды қызыл қанға бояп, шым батып кете барады. Ғашық жарынан арманда айырылған аяулы ару қайғыдан зар еңірейді. Сүйгенінің артында қалған тіршіліктен безінеді. Екі кеш зауал шақта таудан асып бара жатқан күн көзіне қарап, екі қолын бірдей созып, тәңірге жалбарынады. Өзін қайғымен бірге тасқа айналдырып жіберуін тілек етеді. Жасаған ие оның шын төгілген көз жасын қабыл қылады.<br /> <br /> Кейінде ата-бабаларымыз кіршіксіз махаббатқа куә сол тасты Жұмбақтас деп атапты. Бір жағынан қарасаң кәдімгі кеме, екінші жағынан – шашын жел жұлқылап тұрған пісте мұрын қыз. Сәл бұрыстау жылжысаң, ару қызымыз қайғыдан мүжілген кемпірге ұқсап кетер еді. <br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Ақмола облысы географиясы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_(%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB) 2016-07-25T06:42:00Z

<p>GanS NIS: GanS NIS Европа аралы бетін Еуропа (арал) бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</p> <hr /> <div>{{Ambox<br /> |type = style<br /> |image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]<br /> |text = Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін '''[[Үлгі:Арал]]''' үлгі-инфобоксын енгізу қажет.<br /> }}<br /> [[Сурет:Ile europa 76.jpg|thumb|right|200px|Европа аралының көрінісі]]<br /> '''Еуропа аралы''' ({{lang-fr|Europa}}) — [[Мозамбик бұғазы]]нда [[Африка]] материгі мен [[Мадагаскар]] аралының ортасында орналасқан. Ол [[Франция]] елінің құрамына кіреді.<br /> <br /> == Еуропа аралы жайлы мәлімет ==<br /> Жалпы аумағы 28 км², теніздің жағасы 22,2 км. Орналасқан координаты 22° 20′ о. е., 40° 22′ ш. б. Арал барлық жағынан кораллды жағажайлармен және рифтермен қоршалған, бұларды 9 км² болатын теңіздік лагуналар теңізден бөліп жатыр. Лагуна мен оның жағасында мангролық түрге кіретін өсімдіктер өседі. Мангролық өсімдіктерден басқа аралда құрғақ орман мен бұталар, сондай - ақ ежелгі дәуірден өсіп келе жатқан өсімдіктерді осы жерден көре аламыз. Еуропа аралы қорықтарға кіреді. Аралда теңіз құстары ұя салады. Бұл арал жасыл тасбақалардың көбейетін бірден - бір орны және де бірнеше мың африкалық коздар өмір сүреді. Олар бұл жерге 18 ғасырда әкелінген. Еуропа аралының ландшафты, флорасы мен фаунасы солтүстік - шығысындағы [[Басас-да-Индия]] аралына ұқсайды. Жер көлемі - 127 300 км².<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> Бұл арал өз атын британиялық Еуропа кемесінен алды. Бұл кеме [[1774 жыл]]ы ең бірінші болып осы аралды ашты. Арал 1897 жылдан бастап, Францияға тиесілі болды, алайда негізгі териториясын Мадагаскар өзіміздікі деп есептейді. Аралдағы көптеген көрлер бұл жерді 1860-1920 жылдары жаулап алуға тырысқандағы сәтсіздікті көрсетеді.<br /> <br /> == Экономикасы ==<br /> Арал тұруға жарамағандықтан, мұнда ешқандай экономикалық қарым - қатынастар жоқ. Сондықтанда, аралға метеорологиялық станция салған. Аралды жиі-жиі ғалымдар зерттейді. Аралда кішкене француздық гарнизон орналасқан&lt;ref&gt;Африка жағасындағы елдер Энциклопедиялық сөздік Брокгауз және Ефрон : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Аралдар]]<br /> [[Санат:Франция аралдары]]<br /> [[Санат:Африка географиясы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2016-07-23T04:09:56Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Дауыс құқығы''' - компания капиталындағы өзінің үлесін ескере отырып, компания істері мәселелері бойынша дауыс беруге жай ацияларды ұстаушылардың қатысу құқығы. Акцияларды ұстаушылар дауыс беру құқығын басқа адамға табыстау мүмкін.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы, экономика институты&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Адам құқықтары]]<br /> [[Санат:Сайлау]]<br /> [[Санат:Конституциялық құқық]]<br /> <br /> [[ru:Избирательное право]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%93%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2016-07-22T10:09:47Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>[[File:Laurasia-Gondwana-ru.svg|thumb|alt=A.]]<br /> '''Гондвана'''&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2&lt;/ref&gt;— көбіне [[палеозой]]да және [[мезозой]]дың басында Оңтүстік жартышарда болған деп болжанатын алып суперконтиненті. Гондвананың Солтүстік жарты шардағы антиподы — [[Лавразия]].<br /> <br /> Гондвана (Орталық Үндістандағы тарихи атыраптың атауынан алынған) — орта және [[соңғы палеозой]] мен [[мезозойдың]] бастапқы кезінде болған, негізінен, [[Оңтүстік жарты шар]]ды және Оңтүстік Американың басым бөлігін ([[Анд таулары]]нан шығысқа қарай), [[Африка]]ны (Атлас тауынан басқа), [[Арабия]]ны, [[Үндістан түбегі]]н ([[Гималай]]дың оңтүстігіне карай), [[Аустралия]]ны (шығысындағы таулардан батысқа қарай) және [[Антарктида]]ны қамтыған және екіншілік туындыларын өлшеу әдістерін зерттейін ғылым.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Гондвана флорасы ==<br /> Триастың соңы, юра кезеңінің басында Гондвана бірнешеге бөлініп, одан осы күнгі Оңтүстік Америка, Африка, Арабия, Үндістан, Австралия жəне Антарктида құрлықтары пайда болды. Сондықтан Гондвана флорасының көптеген түрлері, туыстары мен тұқымдастары əр түрлі құрлықта кездескенімен, шығу тегі бір жерден екендігін көрсетеді. Мысалы, протеиндер тұқымдасының кездесу ареалы - Австралияда 700-ге жуық түр, Оңтүстік Африкада 300-ге жуық түр, Оңтүстік Америкада 7 түрі кездеседі. Осылайша осы құрықтардың бастапқыда біртұтас болғандығын біле аламыз.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Геология]]<br /> <br /> <br /> {{Geology-stub}}</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B0 2016-07-21T10:30:12Z

<p>GanS NIS: /* Валюта Тәуекелдігі */</p> <hr /> <div>[[Сурет:All-currency-symbol.svg|thumb|Бүкіл әлем валюта символы]]<br /> '''Валюта'''({{lang-it|voluta}} — [[құн]], [[баға]]) — [[тауар]]лар құнының шамасын өлшеу үшін пайдаланылатын [[ақша]] [[өлшем]]і. Халықаралық валюталық [[қаржы]] операциялары тәжірибесінде ол мынадай мәндерде қолданылады: 1) [[мемлекет]]тің ақша өлшемі және оның типі ([[алтын]], [[күміс]], [[қағаз]] ақша),&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдык түсіндірме сөздік-анық тамалық. - Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt; мысалы, [[Қазақстан]]ның ұлттық ақшасы — [[теңге]], [[Ресей]]дікі — [[рубль]]; 2) шет мемлекеттердің ақшасы; 3) халықаралық (аймақтық) есеп айырысу өлшемі (вексель, чек, банкнот) және төлем құралы. 19 ғ-ға дейін күміс валюта мен биметаллизм кең тарады. 19 ғ-дың басында [[Ұлыбритания]]да, 19 ғ-дың 2-жартысынан басқа елдерде алтын валюта енгізілді. Валютаның жалпы [[дағдарыс]]ы кезеңінде (1-дүниежүзілік соғыс кезінде) қағаз валюта кеңінен қолданыла бастады. Алтын мен күміске айырбасталмайтын [[банкнот]]тар қағаз ақша түрінде болды. Ел [[экономика]]сында ауық-ауық [[инфляция]] болғанда, қағаз валюта құнсызданып отырды. Мұндай жағдайда кейбір елдер өз валютасының номиналды алтындық баламын тұрақтандыруға тырысады. Көптеген елдерде валюта курсы валюталық шектеу арқылы реттеледі. Валюталар пайдаланылу тәртібіне қарай айырбасталымды (конверсияланатын), ішінара толық айырбасталымды және айырбасталмайтын (томаға тұйық) валюта болып үшке бөлінеді. <br /> &lt;ref name = &quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Бірінші топқа валюталық шектеу жойылған елдердің валютасы (АҚШ доллары, т.б.) жатады. Ол кез келген шет ел валютасына айырбасталады. Ішінара айырбасталымды валютаға валюта операцияларын жасауға толықтай валюталық шектеу жойылмаған елдердің валютасы (мысалы, [[Ұлыбритания]]ның, [[Франция]]ның, [[Италия]]ның, сондай-ақ [[ТМД]] елдерінің) жатса, соңғы топқа барлық операциялар бойынша валюталық шектеу сақталған елдердің валютасы жатады. Томаға-тұйық валюта өз мемлекеті шегінде ғана айналыста болады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;/&gt;<br /> <br /> == Валюталандыру ==<br /> Клиенттің немесе корреспонденттің жеке есептік шоты бойынша, банк жазған әрбір сомаға пайыздар есептелетін датаны белгілеу үшін колданылатын термин.<br /> == Валюталық реттеу ==<br /> Елдің төлемдік балансын нығайтуды, ұлттық валютаның тұрақтылығын, ішкі валюталық рыноктың дамуын және оны қадағалап, бақылауды қамтамасыз ету мақсатында валюталық операцияларды өткізу тәртібін тұрақтандыру бойынша өкілеттелген мемлекеттік органдардың (валюталық реттеу органдары) қызметі.<br /> === Валюталық реттеудің мақсаттары мен міндеттері ===<br /> * Валюталық, реттеудің мақсаты тұрақты экономикалық өсуге қол жеткізу және экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттің саясатына жәрдемдесу болып табылады.<br /> '''Валюталық реттеудің міндеттері''':<br /> * Қазақстан Республикасында валюталық құндылықтардың айналысының тәртібін белгілеу;<br /> * Қазақстан Республикасының дүниежүзілік экономикаға одан әрі кірігуі үшін жағдайлар жасау;<br /> * Валюталық операциялар мен капитал легі жөніндегі ақпараттық базаны қамтамасыз ету болып табылады.<br /> <br /> == Валюталық басқыншылық ==<br /> Шетелдік валютаның комақты партиясын банктің сатып алуы немесе сату жолымен жүзеге асырылатын валюталық рынок пен валюта курсына әсер ету үшін елдің Ұлттық банкісінің мақсатты түрде бағытталған бір реттік елеулі әрекеті. Валюталық басқыншылық мемлекеттің мүддесіне орай, шетелдік валюталардың бағамын реттеу үшін жүзеге асырылады.&lt;ref&gt;Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9<br /> &lt;/ref&gt;<br /> == Валюта операциялары ==<br /> Валюталық құндылықтарға меншік құқығының және өзге де құқықтардың көшуіне, сондай-ақ валюталық, құндылықтарды төлем қаражаты ретінде пайдалануға байланысты операциялар; валюталық құндылықтарды, ұлттық валютаны, номиналы ұлттық валютамен көрсетілген бағалы қағаздарды және төлем құжаттарын, резиденттер шығарған номиналы жоқ бағалы қағаздарды [[Қазақстан Республикасы]]на әкелу, жіберу және аудару, сондай-ақ Қазақстан Республикасынан әкету, жіберу және аудару.<br /> == Валюта құндылықтары ==<br /> Валюталық заңнамаға сәйкес, елдің аумағында айналысқа түсуге қатысты ерекше режим бекітілген құндылықтар. Мыналар валюта құндылықтары болып табылады: <br /> *шетел валютасы;<br /> *номиналы шетел валютасымен көрсетілген бағалы қағаздар және төлем құжаттары;<br /> *резидент еместер шығарған номиналы жоқ бағалы қағаздар;<br /> *тазартылған құйма алтын;<br /> *резиденттер мен [[резидент]] еместер арасында, сондай-ақ резидент еместер арасында операциялар жасалған жағдайда қолданылған ұлттық. валюта, номиналы ұлттық. валютамен көрсетілген бағалы қағаздар және төлем құжаттары;<br /> *резиденттер мен резидент еместер арасында, сондай-ақ резидент еместер арасында операциялар жасалған жағдайда қолданылған резидент шығарған номиналы жоқ бағалы қағаздар.<br /> == Валюта тәуекелдігі ==<br /> Қор және тауар биржаларында сыртқы сауда, кредиттік және валюталық операцияларды өткізу кезінде, ұлттық валютаға қатынасы бойынша шетелдік валюта курсынын өзгеруімен байланысты валюталық құндылықтарды жоғалту қаупі. Ашық валюталық ұстанымы бар болған кезде пайда болады.<br /> <br /> == Валютаның қайтымдылығы ==<br /> Валютаның қайтымдылығы - бір ел валютасының басқа бір елдердің валютасына қолданыстағы валюталық бағам бойынша айырбасталу мүмкіндігі; алтын стандартында - банк билеттерін алтынға айырбастаудың әртүрлі нысандары. Аралық режимдегі валютаны ішінара қайтымды валюта деп атайды. Мұндай жағдайда қайтымдылық белгілі бір валютаның нақты иелеріне және операциялардың жекелеген түрлеріне қолданылады.<br /> <br /> == Валютаның бағамын белгілеу ==<br /> Валютаның бағамын белгілеу - валютаның бағамын айқындау. Валютаның бағамын белгідеудің тарихи тұрғыда екі әдісі қалыптасқан, олар тікелей белгілеу, мұнда шетел валютасы өлшемінің бағамы ұлттық валютаның белгілі бір сомасымен көрсетіледі (мыс., 1 АҚШ доллары = 6,8 француз франкі); жанама түрде белгілеу, мұнда валюта өлшемі ретінде валютаның белгілі бір сомасына теңестірілетін ұлттық валюта қабылданады (мыс., 1 стерлинг фунт = 1,55 АҚШ доллары). Кең таралғаны валютаның бағамын тікелей белгілеу әдісі. Валютаның бағамын ресми түрде орталық банк белгілейді, бейресми түрде банкілер банкілер белгілейді. Валюта биржалары сақталған елдерде валютаның бағамын бегілеу күннің белгіл бір уаытында тіркеледі. Алайда биржалық белгіленім негізінен анықтамалық сипатта болады. Валюта нарығының көбінде бағам белгілеу кезінде фиксинг - валютаның банк аралық бағамын әрбір валюта бойынша сұраным мен ұсынымды салыстыру жолымен айқындау рәсімі қолданылады. Сонан соң сатушының бағамы (жоғары) мен сатып алушының бағамы (төмен) белгіленеді. Банкілер сатылатын шетел валютасын сатып алынатын валютадан гөрі қымбатқа бағалайды.Қ&lt;ref&gt;аржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Экономика]]<br /> [[Санат:Құқық]]<br /> [[Санат:Заң]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%92%D1%83%D0%B4%D1%83 2016-07-20T09:50:12Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Вуду''' ({{lang-en|Voodoo}}) — [[Африка]] аумағындағы кейбір елдерде мемлекеттерде мемлекеттік дін болып саналатын Африканың үлттық діні.<br /> <br /> Вуду дінінің басты мақсаты аруақтармен байланысты болып келеді. Бұл [[Гаити]] аралындағы вуду адамдарынан айқын көрінеді. Қазіргі таңда вуду дінін [[фон]] және [[эве]] халықтары ғана ұстанады. Әрине басқа халықтардың да діні вуду. Дегенмен кейбір Африка мемлекеттерінде көптеген халық араласып, әркім өз дінін ұсынады. Осының әсерінен вуду дініне басқа діннің рәсімдері кіріп кетеді.<br /> <br /> == Вуду дінінің лауазымдары ==<br /> * ''Хунган'' (діни қызметкер) және ''мамбо'' (әйел діни қызметкер — олардың қызметтері вуду дініне сәйкес рухтардың көмегімен адамның болашағын болжау.<br /> * ''Бокор'' (сиқыршы) — Қара сиқырмен айналысатын вуду дінінің діни қызметкері.<br /> <br /> Қалған діни қызметкерлер вуду дінінің араласқан бөлігінің адамдары болып табылады.<br /> <br /> == Вуду дініне тән діни рәсімдер ==<br /> [[Сурет:JacmelVodou.jpg|320 × 214 px|нобай|оңға|Вуду дінінің рәсімі]]<br /> * Вуду діні бойынша жамандықтан тек [[бойтұмар]] ғана құтқара алады. Олардың бойтұмарлары кішкентай қапшық ішіндегі белгілі бір зат болып келеді. Олар бұл бойтұмарды [[гри-гри]] деп атайды.<br /> * Би және өлең — Вуду дінінің басты рәсімінің бірі.<br /> * Табынатын жер ретінде олар қарапайым үйді таңдайды. Ең басты табынатын жерлер хунфор،митан болып табылады. Рәсімді бастамас бұрын бес дауылпазшы өлеңді бастап кетеді. Осылайша олар рәсімді ашады.<br /> <br /> == Вуду дінінің құдайлары ==<br /> === Бондьё ===<br /> Бондьё французша ''bon Dieu'' деген сөзден шыққан. Мағынасы «Жақсы Құдай». Бұл вуду дінінің жоғары сатысында орналасқан құдай болып саналады. Дегенмен бұл құдай адамның істеріне мүлдем араласпайды.<br /> <br /> === Лоа ===<br /> Африка тілінде «рухты ұстаздар». Бұл вуду дінінің төменгі сатысында орналасқан құдай болып саналады. Дегенмен вуду дінінің бүкіл рәсімі лоа арқылы жасалады. Себебі олардың діні сиқырмен тығыз байланысты. Ал сиқырды қолдану үшін құдай қажет.<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[Зомби]]<br /> * [[Гри-гри]]<br /> <br /> [[Санат:Діндер]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%8B 2016-07-19T08:41:02Z

<p>GanS NIS: «Құстар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> | name = ''Бүркіттер''<br /> | fossil_range = [[Middle Miocene]] <br /> | image =Aquila chrysaetos Flickr.jpg<br /> | image_caption = ''[[Aquila chrysaetos]]''<br /> | regnum = [[Animal]]ia<br /> | phylum = [[Chordata]]<br /> | classis = [[Aves]]<br /> | ordo = [[Accipitriformes]]<br /> | familia = [[Accipitridae]]<br /> | subfamilia = [[Aquilinae]]&lt;ref&gt;http://www.biodiversityexplorer.org/birds/accipitridae/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.beautyofbirds.com/accipitridae.html&lt;/ref&gt;<br /> | genus = '''''Aquila'''''<br /> | genus_authority = [[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]], 1760<br /> | subdivision_ranks = [[Species]]<br /> | subdivision =<br /> See text<br /> | synonyms =<br /> ''Hieraaetus'' &lt;small&gt;[[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1844&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;<br /> and see text<br /> }}<br /> '''Бүркіттер туысы''' ({{lang-la|Aquila}}) – жыртқыштар отрядының қаршыға тұқымдастарға жататын 63 туысының бір туысына жататын құстар. Бұлар – қуқыл қызыл сарыдан қара түске дейін едәуір біркелкі реңді, көптеген түрлері – қошқыл қоңыр, негізінде ірі денелі құстар. Түрлер арасындағы айырмашылықтар онша байқалмайды, сондықтан әр алуан бүркіттерді ажырату үшін жақсы дағды қажет. Орталық және Оңтүстік Америкадан басқа бүкіл әлемде дерлік таралған. Негізгі қоректері – сүтқоректілер. Қазақстанда 4 түрі – бүркіт, қарақұс, шаңқылдақ қыранша және дала қыран кездеседі.&lt;ref&gt;Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 2016-07-15T09:19:36Z

<p>GanS NIS: «Нейробиология» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Белл-Мажанди заңы''' ({{lang-en|Bell–Magendie law}}) — афференттік талшықтар жұлынға оның артқы түбірлері арқылы кіреді, эфференттік талшықтар алдыңғы түбірлер арқылы одан шығады. Рефлекстің анатомиялық осы қағидасын алғаш 19 ғасырдың басында [[Чарлз Белл|Ч.Белл]] ұсынған. Мұндай шешімге өзінің зерттеу жұмыстарының нәтижесінде [[Франсуа Мажанди|Ф.Маржанди]] де келген. Сондықтан Белл-Маржанди заңы деп аталады. Іс-қимыл рефлекстерінің реттелуі де осы заң бойынша іске асады. Алдыңғы түбірлердің құрамына денелері жұлынның сұр затының алдыңғы мүйізінде жататын қозғағыш нейрондардың сезгіш ассон талшықтары кіреді. Артқы түбірлердің құрамына денесі сол түбірдің өзінде орналасқан эфференттік нейрондардың талшықтары кіреді. Тәжірибеде Белл-Мажанди заңын жұлынның алдыңғы және артқы түбірлерін кесу арқылы байқауға болады. Артқы түбірлерді кескеннен кейін жануар кесілген жағындағы сирағымен қозғала алады, бірақ бұл жағындағы сирағының сезу қабілеті толығымен жойылады. Алдыңғы түбірлерді кескеннен кейін, сезу қабілеті сақталғанымен, сирақтары мүлде қозғалмайды, сәл болады. Артқы түбірлерді тітіркендіргенде жалпы қозғалыс реакциясын тудырады да, алдыңғы түбірлерді тітіркендіргенде қозғалыс пайда болмайды.&lt;ref&gt; Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2002.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Нейрофизиология]]<br /> [[Санат:Нейроанатомия]]<br /> [[Санат:Нейробиология]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC 2016-07-15T06:33:50Z

<p>GanS NIS: «Ұйымдар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Бейкоммерциялық ұйым''' — жарғылық қорды қатысушылар арасында бөлісу мақсатымен пайда алуды көздемейтін заңды тұлға. Бұл ұйымдар кәсіпкерлік қызметті өздері құрылған негізгі мақсаттарға қол жеткізгенше жүзеге асыруы мүмкін және осы қызметтен түскен табыс тек осы мақсаттарға ғана жұмсалуға тиіс. Бейкоммерциялық ұйым әділет органдарында осындай ұйым ретінде ресми тіркелуге тиіс. Аталмыш шарттар болған жағдайда бейкоммерциялық ұйымдардың салық салу жөнінен, атап айтқанда: табыс салығы, мүлік салығы, қосылған күн салығы, көлік құралдары салығы, автомобиль жолдарын пайдаланушылардың аударымдары бойынша жеңілдіктері болады. Әрбір нақты жағдайда бейкоммерциялық ұйым тиісті жеңілдіктерге құқықтарды құжат жүзінде негіздейді.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. Алматы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Ұйымдар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%96%D1%80%D1%96 2016-07-14T11:13:30Z

<p>GanS NIS: «Жануарлар анатомиясы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Сурет:Pigeon portrait 4861.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Балсірі''' — кейбір құстардың ([[сұңқар]]лар, [[жапалақ]]тар, [[кептер]]лер, [[тотықұс]]тар) үстіңгі тұмсығының түп жағында болатын қалыңдау терілі қатпар, онда сыртқы танау тесіктері орналасқан. Балсіріде қауырсын болмайды және оның түсі ашық реңді, үстіңгі тұмсықтың қорғалуын жеңілдетеді.&lt;ref&gt; Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Құстар]]<br /> [[Санат:Жануарлар анатомиясы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B4%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2016-07-14T10:58:23Z

<p>GanS NIS: «Аспаптар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Сурет:Сибэст_ОБС_М2.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Бактерицидтік шырақтар''' — қуаты 15-30 ватт болатын, төменгі қысымда жарық беретін сынапты-зарядты шырақтар. Шырақтар бөлетін ультракүлгін сәулелер микроорганизмдерге жойқын əсер етеді; медицинада, ветеринарияда және тағы басқа ауаны микробтардан тазарту, яғни залалсыздандыру мақсатында көп қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2002.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Медицина]]<br /> [[Санат:Аспаптар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BD 2016-07-13T09:22:54Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Бітеу буын''' — ортасындағы дауыстыны екі жағынан дауыссыз дыбыстар қоршаған буын. Мысалы: ''бал, таң, көз, тарс, төрт, қант, бұлт, штамп, класс, грамм, мектеп, балдай, жылдам, балдырған, бірлестік.''&lt;ref&gt;Қазақ тілі: жоғары оқу орындарына арналған түсушілерге арналған оқулық-тест.Алматы:ШЫҢ-КІТАП, 2006-304б.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]<br /> [[Санат:Фонетика]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BD 2016-07-12T11:40:23Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Ашық буын''' — не бір дауысты дыбыстан тұратын немесе дауысыздан басталып бауыстыға аяқталатын буын түрі. <br /> <br /> Мысалы: ''аға, ана, әке, ата, бала, қала, кері, шананы, босаға.''&lt;ref&gt;Қазақ тілі: жоғары оқу орындарына арналған түсушілерге арналған оқулық-тест.Алматы:ШЫҢ-КІТАП, 2006-304б.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{бастама}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]<br /> [[Санат:Фонетика]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2016-07-12T08:34:31Z

<p>GanS NIS: «Билеушілер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Абдаллах-хан''' (?—30.10.1675) — [[Турфана|Турфана,]] [[Шалыш]] (1635-1668), Мамлакат-и Моголийе және Орталық [[Моғолстан мемлекеті|Моғолстан]] ханы(1638-1668). [[Абдар-Рахим]] ханның баласы.Жеті жасында, мырза [[Абу-л-Хади|Абу-л-Хадидың]] тәрбиесінде өсті. Абдар-Рахим ханның өлімінен кейін, Абу-л-Хади оны Шалышқа әкелді. Ол жерде, барбилікті өзіне інісі [[Абу-л-Мухаммад]] алғысы келген. Бірақ, ол тақты туған ағасына бере салды да, Турфанаға хаким ретінде кетті. Біраз уақыттан соң, Абдаллах хан амирлерге, билікке қол жеткізгісі келген Абу-л-Хадині, оған 2 ұл тауып берген оның үлкен қызымен тұрмысына қарамастан оны өлтіруге ант берген. Аталық таққа отырға соң, ол тура сол 1634 жылы Ақсуды жаулап алды. Бұған қарамастан да, оның келесі Қашғаруға баратын жолын, Тұрғайдағы шайқаста Сұлтан-Ахмад II ханмен бұзылды. Ол сол жерде жеңіліс көрді.<br /> <br /> 1636 жылы, өзі мен інісі Абу-л-Мұхаммад ұйымдыстырған жорықтың нәтижесі [[Қашғария|Қашғар]] мен Хотанның жаулауын және Султан-Ахмад II ханның [[Мәуренахр|Мәуренахрға]] қашуына әкелді. Кейін, Абдаллах хан қайтадан Мамлакат-и Моголийе тағына отыруына 1638 жылы әкелді. Султан-Ахмад II ханның әскерінің жақындауын естіп, 200-дей Қашғарда және100-дей Яркенде бай шенеуніктерді өлтірді.<br /> <br /> [[Қазақ хандары|Қазақ хандарымен]] достық қарым-қатынасты ұзақ уақыт бойы ұстап тұрды. 1640-41 жылдары [[Бадахшан]] мен [[Балор|Балорды]] жаулап алды. 1668 жылы тақтан бас тартып [[Үндістан|Үндістанға]] қашып, жеті жылдан кейін сонда қайтыс болды.<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * ''Акимушкин О. Ф.'' Средневековый Иран: Культура, история, филология. — СПб.: Санкт-Петербург &quot;Наука&quot;, 2004. — С. 230-264. — 403 с. — (Восток: Общество, культура, религия). — 1200 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-02-027059-8&lt;/nowiki&gt;.<br /> * Шах Махмуд ибн мирза Фазил Чурас. Хроника. М. Наука. 1976<br /> <br /> [[Санат:Азия тарихы]]<br /> [[Санат:1675 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Билеушілер]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_XVI-XVII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2016-07-12T08:30:23Z

<p>GanS NIS: «Қазақстан тарихы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Қазақ халқының XVI-XVII ғасырлардағы шаруашылығы''' — Қазақ халқында тек бірыңғай көшпелі мал шарушылығына ғана болған емес. Халықтың мал шаруашылығымен басым айналысқанда ешбір дау жоқ. Оған қарап оларды мал соңында ұдайы көшіп жүрді, деп айтуға болмайды. Қазақ халқының көшіп-қонуына белгілі бір бағыт, әрбір ру-тайпаның өз көші-қон аумағы болады.<br /> Кейбір орыс және [[Еуропа]] [[ғалым]] дарының қазақтар отты жерді қуалап [[жаз]], [[қыс]] демей көшіп жүрді деген пікірлері ешбір шындыққа жанаспайды. Олар қазақ халқының маусымды көшіп-қонуын түсінбегендіктен айтқан. Маусымды көші-қон дегеніміз, жыл мезгілінің ерекшелігіне қарай мал басын аман сақтау үшін көшіп-қону жайылымды жерді дұрыс пайдалануға мүмкіндік береді. <br /> <br /> Маусымды көші-қон 4 мезгілге бөлінеді:<br /> # Қысқы көш немесе қыстауға көшу;<br /> # Көктемгі көш;<br /> # Жазғы көш;<br /> # Күзгі көш;<br /> <br /> == Қазақ халқының егін шаруашылығы ==<br /> Археологиялық зерттеулерден қазақтардың қыстауларының жанында егін шаруашылығымен айналысқан арық-тоғандарының іздері табылған. Жетісу аймағы мен Оңтүстік Қазақстанда ертеден-ақ егіншілік кәсібі дамыды. Әсіресе Сырдария, Шу, Арыс, Талас, Іле өзендерінің алқабында суармалы егін шаруашылығы гүлденді.<br /> <br /> Қазақтарда егін шарушылығы болғандығын жер суғаратын атпа, шығыр сияқты тағы да басқа құралдардан шығыр,жер жыртатын соқа, жер тырмалайтын тырма, айыр, бидай суаратын ағаш күрек сияқты тағы да басқа құралдардан анық байқауға болады. Отырар қаласының аймағындағы Арыс тағы да басқа құралдардан анық байқауға болады. Отырар қаласыңың аймағындағы Арыс өзенінен тартылған Саңғыларық, Сырдариядан Төменарык, Шу өзенінен Қалмаарық сияқты т.б көптеген арық-тоғандардың іздері халқымыздың егін шаруашылығымен айналысқанын көрсетеді. Қаратау, Ұлытау етегінде, Ертіс өзені бойында, Зайсан көлінің айналасында да егіншілік айтарлықтай дамыды. Қазақ егіншілері бидай,арпа,тары,сұлы екті. Оңтүстік жақтағылар күріш пен жүгері де өсірді. Жер жырту саймандары тесе,кетпен,ағаш соқа,тіс ағаш,тырна,қол орақ,күрек болады. Дәнді тұю, ұн тарту үшін ағаш келіні,қол диірменді пайдаланды. Егін егетін жерді атпен, өгізбен, түйемен жыртты. Астықты сақтау үшін жерден ұра қазып, ішінде ылғал болмауы үшін, отпен күйдіретін. Тары көшпелі халықтың қысы-жазы жейтін, ұзақ сақтауға шыдайтын бағалы тағамы болды. Қазақтар дәнді қолмен септі. Піскен астықты қол орақпен орды. Қырманды атпен,өгізбен бастырды. Бұл қазақтар тек көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан деген пікірдің дұрыс еместігін айғақтайды.<br /> <br /> == Қазақ халқының қолөнері ==<br /> Қазақ халқының қолөнері ежелгі ру-тайпалардан бері келе жатқан өнердің жалғасы болып табылады. Қазақ халқы тұрмыс-тіршілігіне қажетті барлық бұйымдарды өздері жасап алып отырды. Қазақ халқында үй ішілік, ұсталық, зерегерлік, өрімшілік, көншілік, тігіншілік, етікшілік т.б. қолөнер кәсіптері дамыды. Қазақ шеберлері қолөнердің белгілі бір саласына маманданды. Мәселен, ағаш шеберлері тұрмысқа қажетті ағаштан жасалатын бұйымдардың бәрін жасаған. Әсіресе тамақ ішуге және оны дайындауға қажетті ағаш тостағандарды әдемілеп оюлап, өрнектер салған. [[Домбыра]],[[қобыз]] сияқты [[музыка]] аспаптарын жасаған. Ал тері илеу немесе етікшілік тәрізді т.б қолөнердің түрлерін басқа шеберлер меңгерген.<br /> <br /> Қазақ халқының ішінде зергерлік іс өте жоғары бағаланды.Олар қыз-келіншек,әйелдерге қажетті [[сақина]],[[сырға]],[[білезік]],[[шолпы]] сияқты әшекей бұйымдар соқты. Зергерлер қыздардың сәукелесін әсем өрнектеді. XVII ғасырдағы деректерге қарағанда кейбір алтындап, қымбат тастармен әшекейлеп жасаған [[сәукеле]] лердің құны бір үйір [[жылқы]] мен бағаланған.<br /> <br /> Қазақ халқында өрнектеп ши тоқу,кілем,алаша тоқу,ою-өрнек салынған текеметке басу кең тарады.Қазақ халқының тұрмысы мал шаруашылығымен байланысты болғандықтан, ыдыстың кейбір түрлерін теріден жасаған. Мәселен, [[қымыз]] ашытатын саба,мес,торсық,көнек т.б жасаған. Ал [[етік]] тігетін шеберлер ерлердің етіктермен,мәсімен,әйелдерді басы қайқы,сәндеп тігілген [[кебіс]] сияқты аяқ киімдерімен қамтамасыз етіп отырған. Қазақ шеберлері сүйектен,асыл тастардан да тұрмысқа қажетті сәнді бұйымдар жасаған. Теміршілікпен айналысатын ұсталар мал шаруашылығы мен егіншілікке қажетті құрал саймандар соқты.&lt;ref&gt;Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы, 6-сынып, &quot;Атамұра&quot; баспасы 2012ж, ISBN 978-282-424-7&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 2016-07-12T08:27:21Z

<p>GanS NIS: «Қазақстан Республикасының заңдары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Қазақстан Республикасындағы тiл туралы 1997 ж. 11 шiлдедегі № 151-I Қазақстан Республикасының Заңы 2008.21.11.''' - Қазақстанның мемлекеттік тілі - қазақ тілі, ұлтаралық тілі орыс тілі және тағы басқа тілдердің ережелері мен заңдастықтарын растайтын және реттейтін нормалар жиынтығы.<br /> <br /> ==Тарихы==<br /> Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тiл туралы» Заңы 1997 жылғы 11 шiлдеде қабылданды.Атап айтқанда, 1998 жылғы 14 тамызда «Мемлекеттiк органдарда мемлекеттiк тiлдiң қолданылу аясын кеңейту туралы», Елбасының 1998 жылғы 5 қазаңдағы № 4106 Жарлығымен бекiтiлген «Тiлдердi қолдану мен дамытудың мемлекеттiк бағдарламасы» тағы басқалары. Бас-аяғы 4-5 жылдың iшiнде тiл жөнiнде 17 құжат қабылданыпты.<br /> <br /> ==Тілімізді сақтау үшін жасалынған ұсыныстар==<br /> # Мемлекеттiк органдарда iс қағаздарын жүргiзуде қос тiлдiлiктен, бiр тiлдiлiкке, яғни қазақ тiлiнде жүргiзуге көшу керек. Ол үшiн тiл туралы Заңның тиiстi баптарына өзгерiс енгiзу қажет.<br /> # Ата Заңымыздың 7-шi бабының «Мемлекеттiк ұйымдарда және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми түрде қазақ тiлiмен тең қолданылады» деген 2-шi тармағын алып тастау қажет.<br /> # Тiл туралы Заңның 24-шi бабында «Қазақстан Республикасының тiл туралы Заңының бұзылуына кiнәлi мемлекеттiк органдардың, кез келген меншiк нысанындағы ұйымдардың 1-шi басшылары, сондай-ақ заңды және жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының Заңдарына сәйкес жауапты болады» делiнген. Заңның осы қағидасына сәйкес әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы Кодексiне өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу қажет.<br /> # Аталған Заңның 25-шi бабына және Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң биылғы жылғы 8-шi қаңтардағы №16 Қаулысымен бекiтiлген Ережеге сәйкес, тiлдер туралы Заңдардың сақталуына бақылау жасауды өз әөзыретiнiҰ шегiнде Қазақстан Республикасының ақпарат және қоғамдық келiсiм Министрлiгi жүзеге асырады. Осы Ережеге сәйкес облыстық аәпарат және қоғамдық келiсiм Департаментi, прокуратура органдарымен бiрiгiп, тiл туралы Заң талаптарының орындалуына дЎйектi тұрде бақылау жасауды қамтамасыз ету керек.<br /> # Мемлекеттiк органдарда бос лауазымдарға қызметкерлер қабылдағанда, олардың бiлiктiлiк талаптарының тiзбесiне мiндеттi түрде қазақ тiлiнде iс қағаздарын жүргiзе алатындығы енгiзiлуi тиiс.&lt;ref&gt;Қазақ тілі: жоғары оқу орындарына арналған түсушілерге арналған оқулық-тест.Алматы:ШЫҢ-КІТАП, 2006-304б&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kaznu.kz/kz/1969 | title=Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]<br /> [[Санат:Қазақстан Республикасының заңдары]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%BC 2016-07-12T08:12:24Z

<p>GanS NIS: /* Өтінім белгілері */</p> <hr /> <div>'''Өтінім''' – көп жағдайда мекеме ішінде қажетті жағдайларды алу мақсатында [[бланк]] түрінде де, жазбаша түрде де толтырылып, жазылатын [[іс қағазы]]ның бір түрі. <br /> <br /> ==Өтінім белгілері==<br /> # Мекемеішілік қатынаста<br /> # Келісімшарт жасау міндетті емес.<br /> # Кепілдік көрсетілмейді.<br /> # Біржақты болады<br /> # [[Тауар бағасы]] мен саны нақты.<br /> # Төлем шарты көрсетілмейді.<br /> # Жеткізілі шартым көрсетілмейді.<br /> <br /> [[Санат:Іс қағаздар]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2016-07-12T07:56:08Z

<p>GanS NIS: /* Шаруашылығы */</p> <hr /> <div>{{Қазақстан тарихы}}<br /> '''Үйсін мемлекеті''' - (б.з.д. VIIIғ - б.з. V ғасырда [[Қазақстан]]ды мекендеген тайпаларда [[мемлекет]]тіктің алғашқы белгілері болды. <br /> <br /> <br /> Бұлар сақтардың этномәдени мұрагерлері [[үйсіндер]] болатын. Қазақ мемлекеттігінің тағы бір қайнар көзі '''үйсіндер''' мемлекеті болып есептеледі. Үйсіндерде ежелгі өркениетке тән дамудың барлық белгілері байқалды. Бұл қалыпты даму белгілеріне мемлекеттік билік жүйесін, жазудың болғандығын, тұрақты әскерді, елшілік жоралғыларын және т.б. жатқызуға болады. Сақ дәуірінде болған малға, еңбек құралдарына және тұрмыс бұйымдарына деген жеке меншік үйсіндерде де кең қанат жайды. Қоғамның билеуші және бағынышты топтарға бөлінуі мейлінше айқын байқалды. Қоғам — ру ақсүйектері мен тәуелді ұсақ өндірушілер, жартылай тәуелді [[құл|құлдарға]] бөлінді. Жерді жеке иеленумен қатар [[Иерархия|иерархиялық]] иелену түрі де дамыды (рулық, тайпалық, қауымдық). Ежелгі үйсіндерде әлеуметтік-экономикалық қатынастар өтпелі кезеңге тән сипатта болды. Дамудың мұндай ерекше түрінің болу себебі экономикалық кұрылысқа байланысты. Жартылай көшпелі және жартылай отырықшы үйсін коғамында өндірістің екі негізгі түрі болды: '''мал''' және '''жер'''. Мал түріндегі байлықтың жиналуы, мал-мүлік, жиһазға жеке меншіктің, тауар алмасудың дамуына әкелді. Әйтсе де көшпелі қоғам ерекшелігіне сай — әлеуметтік қатынастар аса ірі және шағын дәулетті мал иелерінің жеке меншік қатынастары түрінде дамыды. Рулық құрылыстың ыдырауы барысында туындаған таптық қатынастар құлиеленушілік сипатқа ие болды. Дегенмен ежелгі үйсін қоғамында құлдың еңбегін пайдалану өзіндік ерекше түрде дамыды; яғни, құл еңбегі өндірістің негізгі тірегіне айналған жоқ, ал құл иелену классикалық түрге жете алмады. Жазбаша және археологиялық деректерден ежелгі үйсін қоғамында б.з.д. II—I ғасырлардың өзінде-ақ жекелеген адамдардың қолында байлықтың шоғырланғандығы байқалды. Қытай деректерінде: &quot;Үйсіндерде жылқы көп. Олардың ең бай адамдарында төрт-бес мың жылқы болады&quot;, — деп көрсетілген.<br /> <br /> Демек, малы көп дәулеттілер болса, малы аз немесе жоқ кедейлер тобының да болғандығы даусыз. Сонымен қатар үй малдарына салынған таңбалар, металдан, тастан және қыштан жасалған мөрлер де жеке меншіктің пайда болғандығын көрсетеді. Ертедегі жылнамашылардың мәліметіне қарағанда, үйсіндердің кейбір әскербасылары мен шенеуніктерінде, күнби сарайы жанындағы тағы да басқа лауазымды адамдардың алтын және мыс мөрлері болған. Үйсін мемлекетінің басында үлкен күнби тұрды. Кей зерттеушілер үйсін мемлекетінің ел-басын [[күнби]] деп те атап жүр. Қытай тілінде үйсін патшасын [[гуньмо]] деп атаған. Үлкен күнбиден кейінгі мемлекеттік лауазым күнби болды. Бұл — бас уәзір. Одан кейіңгі лауазым — [[тулы]] (дулы), бұл Қытай мемлекетіндегі үлкен уәзірмен дәрежелес болды. Әскер оң және сол қанатқа бөлінді, оларды екі қолбасы басқарды. Елдің жоғарғы сотының қызметін билер деп аталатын екі орынбасары атқарды, оларды [[даруға]] (дарту) деп атады. Абыз атанған лауазым діни басшылықты іске асырды. Бұдан кейінгі мемлекеттік лауазым — бүкіл ұлыстың [[шыбег|шыбегі]] (биі) болды. Оның екі орынбасары болған. Ел билейтін лауазым иелерінің тапсырмаларын орындатып отыратын [[атқосшы]] мансаптары болды. Үйсін мемлекетінің астанасы Ыстықкөл жағалауындағы [[Чигучэн]] қаласы болды.&lt;ref&gt;Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Жағрапиясы ==<br /> [[Сурет:ZhangQianTravel.jpg|thumb|349px|right|Үйсіндер тұрған жер]]<br /> [[Жетісу]] аймағында орналасты. Шекарасы батысында [[Шу]], [[Талас]] өзендеріне, шығысында [[Тянь-Шань|Тянь Шанның]] шығыс атырауларына, солтүстігінде [[Балқаш]] көлінен [[Ыстықкөл]]дің оңтүстік жағалауына дейін созылған. Үйсін бірлестігі жайыңдағы алғашқы [[мәлімет]]тер б.з.б. 1 ғасырдағы қытай жылнамаларында кездеседі ([[Үйсін]]). 630 мың халқы болған. 189 мың адамдай жасақ құрған. Бірлестіктің бекіністі астанасы — Шығу қ. Батыс пен Шығыс елдері аралығындағы &quot;[[Ұлы Жібек Жолы|Ұлы Жібек жолы]]&quot; торабына орналасқан. Мұның өзі бірлестіктің көрші елдермен (кытаймен, ғүн, қаңлы, алан, ұйғыр, қырғыз тайпаларымен) саяси, экономиялық және мәдени [[байланыс]]ты дамытуына мүмкіндік жасады. Астанасы Чигучен (Қызыл алқап) Ыстықкөлдің жағасына орналасты.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> Үйсіндер туралы жазба деректі қытайлар қалдырды. Б.д.д. 2 ғасырда Жетісуға Чжан Цянь бастапан елші келді. Ол көптеген мәліметтер әкелді. Үйсіндер туралы (усунь-го) «уйсін мемлекеті» деп айтты. Мемлекетте 630 мың адам, 188 мың әскер барын да көрсетті. Үйсін патшасы ''гуньмо'' деп аталды. Мықты ел болған. [[Орталық Азия]] аумағындағы ертедегі алғашқы таптық бірлестіктердің бірі. Егер VIII ғасырдағы жазушылардың [[Бесбалықты]] «[[Үйсін]] князінің шекарасы» деп атайтынын ескерсек, үйсіндердің шығыс шегі бір кездерде Бесбалық ауданы арқылы өткен деген қорытынды жасау керек. Үйсіндер иеліктерінің шекарасы батысында [[Шу]] және [[Талас]] өзендерінің бойымен өткен. [[Қаратау]]дың шығыс беткейлеріне дейін созылып жатса керек. Үйсіндер иеліктерінің орталығы — Іле аңғары, дегенмен олардың ордасы — «Қызыл Аңғар қаласы» [[Ыстықкөл]] мен [[Іле]] өзенінің оңтүстік жағалауы аралығында орналасты. Чжан Цянның (б. з. б. II г.) хабарлауына қарағанда, үйсіндердін «бұрын» мекендеген жері шығыстағы алыс бір жерде болған, мұның шындықка жанаспайтыны анық.<br /> <br /> «Үйсін» терминінің мағынасы осы кезге дейін анықталмай отыр. Ол қытайдың иероглифтік жазбаларынан ғана мәлім, оның қазіргі айтылуы қазақ этнонимдерінің бірі — ұлы жүз қазақтарының басты этникалық компоненті болып табылатын тайпаның өзін атайтынындай «үйсін» сөзіне сәйкес келеді. Бірқатар зерттеушілер бұл транскрипцияны Орта Азия тарихынан мәлім асиан этнонимі деп білуге бейім. Алайда соңғы зерттеулерде асиан термині ятии этнонимінің диалектілік нұскалары- ның бірі болуы мүмкін деген басқаша түсініктеме айтылады, ал оның транс- крипциясының дәстүрлі ертедегі кытайша түрі казіргі қытай тілінде айтылатын (юечжи) иероглифтері болған.<br /> <br /> Үйсін терминінің транскрипциясын түсіндірудің тағы бір нұсқасы бар. Қазір үйсіен деп айтылатын екі иероглиф ертедегі қытай тілінде асман, яғни асман, «аспан» делініп айтылған деп жорамалданады. Бұл айтылғандарды үйсінн гуньмосына күйеуге берілген қытай ханшасының хатындағы: «Менің үйім мені... Аспан Еліне... күйеуге берді» деген сездер растауы мүмкін. Бұл тұрғыдан алғанда, «көк тіреген таулар» дегенді білдіретін тянь-шань деген сөздің өзі де жергілікті атаудың аудармасы сияқты екенін атап өту маңызды.<br /> <br /> Үйсіндердің ертедегі этникалық-саяси тарихына байланысты оқиғалар жеткілікті зерттелмеген.<br /> <br /> Үйсіндер туралы алғашқы хабарлар б. з. б. II ғасырдың аяғында пайда болады. Қытай императорының сарайындағылар ғұндарға қарсы күресте одақтас іздеп, Батыс өлкеге Чжан Цянь бастаған елшілік жіберген. Чжан Цяньды сюнну-ғұндар тұтқынға алып, олардың елінде он шақты жылдай болады. Алайда ол кейіннен қашып шығып, Жетісуға барады, үйсіндер туралы алғашқы хабарды еліне сол жақтан апарған. Оның кезінде үйсіндер арасында сэ (сақтар) «тармағы» мен юечжилер мекендеген. Юечжилер туралы хабарлар Чжанье ауданындағы сюннулерден алынғандықтан, Чжан Цянь үйсіндердің өзі де бұрын Цилянь- шань мен Дуньхуан аралығында мекендеген деген қорытынды жасаған. <br /> <br /> Қазіргі деректер бойынша, үйсінндер Жетісуды қосқанда неғұрлым байтақ аумақты алып жатқан. Қытай үйсіндердің сюннулерге Ордоста соққы беруін қалады. Бұл пікір үйсіндердің нақ сол Чжан Цянь жазып алып, кейіннен шежіреге енгізілген генеалогиялық аңызының редакциясында да әз көрінісін тапқан. Оның айтуынша, үйсіндердің билеушісің бір кезде көршілері юечжилер өлтірген де, оның қаншық қасқыр мен қарға күзетіп жалғыз қалгһған ұлы есейген шағына дейін шаньюй ордасында тәрбиеленген. Ер жеткен соң гуньмо әкесін өлтіргені үшін кек қайтаруға шаньюйден рұқсат сұрап, юечжилерді талқандапты. Өз кезегінде Орта Азия юечжилерінің аман қалған бөлігі басқа тайпалармен одақтасып, б. з. б. 140 жылы Грек-Бактрия мемлекетін талқандаған.<br /> Үйсіндерде үштік жүйе болса керек. Сюннулер сияқты, олар да үш бөлікке: сол қанат, орталық және оң қанат болып бөлінген (олардың әрқайсысында он мыңнан жауынгер болган). <br /> <br /> Үйсіндер бірсыпыра уақыт бойы сюнну-ғұндарға саяси жағынан тәуелді болғандықтан, соңғы этноним белгілі бір уақыт бойы үйсіндердің өзін де тасасында ұстап келген деп санауга болады. Мүны грек-рим жазушыларының ертедегі гұндар туралы хабарлары дәлелдейді. Мәселен, ғұндар туралы хронологиялық жағынан алғаш рет Страбонның айтқандарында Бактрия патшалары «өз иеліктерін серлер мен фаундарға дейін жайды» делінген. Тегінде, Грек-Бактриясының иеліктері бір кезде Тарым ойпатының батыс шегінен әріге созылып жатса керек, демек, бұлайша салыстыру тарихи-географиялық тұрғыдан даулы.<br /> Кейінгі уақыттағы үйсіндер тарихы сақтармен және юечжилермен байланысты. Грек-рим авторлары енді «ғұн-үйсіндар» жайында айтады.<br /> <br /> Ғұндар атауының үйсіндерге де таралғанына қарамастан, олардың этникалық туыстығы туралы айтуға берік негіз жоқ, дегенмен мұны толық, бекерге шығаруға болмайды. Сюннулердің тілі әзірше белгісіз. Зерттеушілер қазіргі уақытта сюннулер тілін ежелгі түрік тіліне бәрінен де жақын «алтай» тобыныңтіліне жатқызуға бейім.&lt;ref&gt;«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3&lt;/ref&gt; <br /> Үйсіндер [[қазақ халқы]]ның қалыптасуына негіз болған ежелгі түркі тайпаларының бірі. Ежелгі қытай жазбаларында Үйсін атауы б.з.б. 2 ғасырдан бастап кездеседі. [[Ғұндар]]дың күшеюінен қорыққан [[Қытай]] үкіметі өзіне одақтас іздеп, батыс елдеріне елшілік жіберді. Қытай елшісі келген кезде Үйсіндер Қытаймен және ғұндармен терезесі тең қуатты мемлекет болды (қ. [[Үйсін мемлекеті]]). Үйсіннің шығу тегі, таралуы, халықтардың тарихындағы рөлі жайында тарихи-генеалогиялық зерттеулерде талас пікірлер азды-кемді ұшырасады. Оған себеп жазба дерек көздері. Оларда адамдардың есімі, лауазымы, қытай транскрипциясы бойынша жазылған. Атап айтқанда, 7 ғасырдағы Қытай жазушысы [[Чин-гу]], “Батыс өлкенің өзге шетелдіктерінен Үйсіндердің едәуір айырмашылығы бар, олардың көзі көк, жирен сақалды” деп жазады (қ. [[Үйсін антропологиялық типі]]). Үйсіндердің шаруашылық жағдайы мен мәдениеті жайындағы деректер археол. қазбалардан анықталып отыр (қ. [[Үйсін дәуірінің ескерткіштері]]). <br /> <br /> Б.з.б. 105 жылдарда Үйсін күнбиіне ұзатылған Қытай императорының қызы киізбен ораған дөңгелек үйде тұратынын, ет, сүтпен қоректенетінін айтып, өлеңмен зарлы хат жазған. Жазба деректемелерде б.з.б. 1 ғасырда Үйсін халқының жалпы саны 630 мың адам (120 мың түтін) болғаны айтылады. Олар 188 мың 800 адамнан тұратын әскер ұстаған. Алғашында Бұлыңғыр өзеннің бойын мекендеген. Б.з.б. 2 ғасырдың орта шенінде [[Жетісу]]ға, [[Іле]] бойына ығысқан. Дегенмен, олардың барлығы көшпеген деген ғыл. жорамал бар. Оны шығыстанушы С.Е. Малов [[Тоныкөк]] ескерткіштеріндегі Үйсін есімінің жазылуымен дәлелдейді. Жетісу Үйсіндерінің шығу тегін анықтау жолында А.Н. Бернштам, К.А. Ақышев, Г.А. Кушаевтар археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Шығыстағы [[Орхон-Енисей]] жазба ескерткіштеріндегі деректер де осындай бұлтартпас қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Бұл деректерге сүйенген [[Ресей]] ғалымдары Үйсіннің [[исседондар]]мен туыс екенін дәлелдеп, оларды [[Тянь-Шань]] және Шығыс Түркістан тармағы деп бөледі. Б.з. 6 ғасырдан бастап Үйсін этнонимі тарихи әдебиетте кездеспейді. Бірақ одан тараған [[рулар]] [[дулат]], [[албан]], [[Шігіл]] (жікіл) [[Түрік қағандығы]] кезіндегі мемлекеттерді құруға қатысқан. 13 ғасырда [[Рашид-Әд-Дин Фазлаллах Ибн Әбу-Ль-Хайр Хамадани|Рашид әд-Диннің]] шығармасында [[Шағатай Ұлысы|Шағатай ұлысындағы]] Үйсін халқы туралы айтылады. Жетісу, [[Оңтүстік Қазақстан]]ды мекендеген [[Ұлы жүз]] құрамындағы тайпалардың жалпы атауы ретінде халық арасында да, жазба әдебиетте де қолданылды. Қазақтың дәстүрлі шежіре деректері Үйсінді [[Шыңғыс хан]] заманындағы Майқы биден таратады. [[Ботбай]] руынан шыққан [[Диқанбай батыр]]дың шежіресінде ([[Аристов Николай Александрович|Н.Аристов]] жазбасында) Майқы биден: [[Қаңлы]], [[Бақтияр]], [[Қырықжүз]], [[Мыңжүз]]. Бақтиярдан: [[Үйсін руы|Үйсін]], [[Ойсыл]]. Үйсіннен: [[Ақсақал]] ([[Абақ]]), [[Жансақал]] ([[Тарақ]]). Абақтан — Қараша, одан [[Бәйдібек]], [[Байтулы]]. Ұлы жүздің негізін құраған тайпалар Бәйдібектің балалары болып саналады. Олар: [[албан]], [[дулат]], [[суан]], [[шапырашты]], [[сарыүйсін]], [[ошақты]], [[ысты]]. [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Ш.Уәлихановтың]] жазбаларында Үйсін — бұл тайпалардың ғана емес, Ұлы жүздің барлық тайпасының түп атасы. Онда Төбейден — Үйсін, одан — Қойылдыр ([[Қатаған]], [[Шанышқылы]]), Мекрейіл ([[Жалайыр]]), Майқы (Абақ), Қоғам ([[Қаңлы руы|Қаңлы]]) тарайды. Үйсін қырғыз халқының құрамында да бар. Солты тайпасының бір тармағы Усон, Қаракесек тармағы Сарыүйсін, Бағышындағы Қалша аталары Үйсін деп аталады. Сол сияқты Үйсін қарақалпақтардың құрамына да енген.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Б.з.б. 73 жылға дейін үйсіндердің жері үш бөлікке: сол (шығыс) бөлікке, оң (батыс) бөлікке және гуньмоның өзіне қарайтын орталыққа бөлінген. Бұлар өзара қақтығысқа толы болды. <br /> <br /> Қытай ханшалары үйсін гуньмоларына ұзатылған. Олар Қытайдың Орта Азия, Батыс Азия және Европамен сауда байланысында маңызды роль атқарды. Б.Д.д. 2 ғасырда пайда болған [[Ұлы Жібек жолы]]н ұстап тұрған осы үйсіндер болды. Үйсіндер туралы қытай деректерінде б.з. 3 ғасырына дейін айтылады.<br /> <br /> ==Мәдениеті==<br /> Үйсін ескерткіштерін зерттеу барысында бұл [[мәдениет]]тің үш кезеңнен өткені анықталды: алғашқы кезең — б.з.б. 3-1 ғасырлар; орта кезең — б.з. 1-2 ғасырлар; соңғы кезең — б.з. 3-5 ғасырлар. Бұл кезеңдердегі бейіттердің қазылуында, жобалануында, қару-жарақ, сәндік [[бұйым]]дар мен тұрмыстық заттардың түрінде, жасалуында ерекшеліктер бар. Мал, [[егін шарушылығы]]мен қатар қолөнер, үй кәсіпшілігі өркендеді. Әсіресе қыштан ыдыс-аяқ, құмыра жасау ісі өріс алды. Өндеу кәсібі дамыды. Темір мен қоладан [[еңбек]] құралдары, қару-жарақ, сәндік бұйымдар, алтын мен күмістен алқа, сырға, түрлі әшекейлі заттар жасалды. Тоқыма кәсібі, тері илеу, тас қашау, сүйек өңдеу өнері дамыды.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Үйсіндердің салт-дəстүрі ==<br /> Үйсіндердің салт-дəстүрі туралы ғылыми деректер аз. Ертедегі үйсіндердің түсінігінше, өлген адам тіріледі деп сенген. Сондықтан да адамды жерлегегде оған о дүниеде керек болады-ау деген заттардың бəрін қосып көмген. Тірі кезінде пайдаланып жүрген заттардың бəрін қоса көмген. Көптеген бейіттерді қазғанда табылған заттар осыны дəлелдейді. Тамақ ішетін ыдыс-аяқтар, тұрмысқа қажетті басқа да бұйымдар жиі кездеседі. Ер адамдардың жанына сауыт-саймандар, қару-жарағы: садақ, жебелер, қанжар, найза, қамшы, пышақ секілді заттар қойылған.<br /> <br /> == Діни нанымдары ==<br /> Табылған заттары мен əшекейлері, қару-жарағы жоғарғы көркемдігімен қатар үйсіндердің діни ұғымын, өмірге көзқарасын да көрсетеді. <br /> <br /> Диадемадағы жапырақтар əлемді тіршілік ағашының көзі, өмір нəрі, жан беруші əйел бейнесі болып табылады. Бұл ағаш жер ортасындағы тау шыңына өсіп, дүниенің төрт бұрышын жəне əлемнің үш бөлігін: тамыры тереңге кететін жер астын- о дүниені, адамдар мен жан-жануарлар өмір сүретін жер үстін- бұл дүниені, құдайлар мен құстар мекені- аспан əлемін жалғастырып тұр.<br /> <br /> == Жерлеу орындары ==<br /> Бейіт басына тұрғызылған обаның үлкен-кішілігі марқұмның қоғамдағы алған орнының, байлығының қандай болғанын білдірген. Қазба жұмыстары кезінде үлкен обалардан үлкен əшекейлер, қару-жарақ, ыдыс-аяқ түрлері көп шығады. Теңлік қорымындағы қабірден киімге тігілген алтын қапсырмалар, алтын сырғалар, алтын сыммен оралған темір түйреуіш, қола айна табылды. Көлемі жағынан орташа обадан бірнеше қыш құмыралар, ағаш тостаған, қола сырға, түйреуіш, білезік шықты. Қару-жарақтан темір қанжар, пышақ, үш қырлы жалпақ жебе ұштары бар. Кішкентай обалардан бір-екі қыш ыдыс, темір пышақ, қола сырға, моншақ табылды.&lt;ref&gt;Ежелгі Қазақстан тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : &quot; Атамұра &quot; 2009&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Археологиялық ескерткіштері ==<br /> Жетісу жерінде үйсіндердің обалары, қорымдары мекенжайлары зерттелді. Обалардың көбісі диаметрі 6-20 және биіктігі 0,5-1,5 м. Топырақ, тас қиыршық немесе топырақ-тас аралас үйінділер болып келеді. <br /> <br /> Қорымдары б.з.д.3-2 ғғ. жататындары '''ерте кезеңі'''.-Қапшағай 3, Өтеген 3, Қызыл еспе. Оларға ортақ сипат қорымдар теріскейден түстікке қарай, әрқайсысында 5-6-дан обасы бар тізбек болып, созылып жататындай жоспарланған. <br /> <br /> '''Орта кезеңге''' жататындар б.з.б. 1 ғ-б.з. 1 ғ. деп есептеледі. Бұған Өтеген 1,2, Тайғақ 1, Қарлақ 1, Алтын Емел қорымдары. Олар жүйесіз түрде, үш обадан тізбектеліп орналасқан.<br /> <br /> '''Соңғы кезеңі''' 2-3 ғғ. деп саналатын кейінгі кезеңге Қапшағай 2, Шолақ Жиде 1, 2, Гүр қора 2, Қалқан 4 қорымдары жатады. Бұлардағы обалар жүйесіз, ретсіз жасалған, қабырлар жерден қазылған, үстері ағашпен бастырылмаған.<br /> <br /> Үйсіндердің алғашқы қонысы Шу алқабынан, Луговое аулынан табылды. Қабырғалары қам кірпіштен жасалған, едендері балшықпен сыланған, ортасынад жер ошақ болған.<br /> <br /> == Шаруашылығы ==<br /> <br /> Үйсін бірлестігінің халқы жартылай көшпелі ел болған. [[Мал]] бағып, [[жер]] өңдеуді [[кәсіп]] еткен. Археологиялық қазбалардан табылған материалдарға қарағанда, сол кездің өзінде-ақ жер өндейтін тас тырма, тастан қашап жасалған қол диірменнің табылуы — сол [[заман]]дағы тұрғындардың [[егіншілік]]пен айналысып, оның өнімдерін өндей білгендігінің бір дәлелі. [[Іле]], Шу, Талас алабынан суландыру жүйесінің іздері табылды. Ежелгі үйсіндер б.з.б. 1 ғасырда, әсіресе б.з. 3-5 ғасырда егіншілікпен, [[бау-бақша]], [[жеміс]]-[[жидек]] өсірумен шұғылданып, отырықшылыққа үйрене бастаған. Олар көшпелілер болғанымен, үй маңында егін де салған. Оған дән дақылдары салынған ыдыс-аяқтар, дәнүккіштер тас кетпендер табылуы дәлел. Киімдері байлары жібек пен биязы жүн матадан, кедейлері жай қалың жүннен, былғары, қой терісінен тіктірген.Шу, Іле бойындағы елді мекендердің орнынан күйдірілмеген кірпіштен қаланың, таға тәрізді жасалған жер ошақтар, тік [[бұрыш]]ты тұрғын үйлер табылды.<br /> <br /> === Мал шаруашылығы ===<br /> Үйсіндердің шаруашылығы аралас болған, яғни мал шаруашылығымен де, егіншілікпен де айналысқан. Дегенмен үйсіндердің негізгі шаруашылығы - жартылай көшпелі мал шаруашылығы болды. Жетісудың жайлы табиғаты оларға көп мал ұстауға мүмкіндік берді. Үйсіндер қой, жылқы, сиыр, қос өркешті түйе, ешкі ұстаған. Көп өсіргені жылқы мен қой болды. Жылқының неше түрлі тұқымын өсірген. Оның ішінде асыл тұқымды арғымақтар да болған. Мысалы, Жетісудағы Теңлік қорымынан табылған алтын қапсырмада құйрық-жалы өрілген, омырауы шығыңқы, тұрқы ұзын нағыз сəйгүлік мінген салт атты бейнелеген.<br /> === Егіншілік ===<br /> Үйсіндер суармалы егіншілікпен де, тəлімді егіншілікпен де айналысқан. Дəнді дақылдардан арпа, тары өсірген. Олардың егіншілікпен айналысқандығын қазба жұмысы кезінде тас кетпендер, орақтар мен дəнүккіштер табылуы дəлелдей түседі. <br /> Үйсіндер егіс алқабын өзен бойларына салған. Егісті суаруға арық суларын да қолданған. Ертедегі деректердің мəлімдеуінше, үйсіндер &quot;ағаш егіп&quot;, &quot;қалалар мен елді мекендер салған&quot;. Суармаля егістіктер, суландыру жүйесі, бау-бақшалар үйсіндердің астанасы Чигу қаласының айналасында орналасты.&lt;ref&gt;Ежелгі Қазақстан тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : &quot; Атамұра &quot; 2015&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Қоғамы ==<br /> Үйсін қоғамында байлар, жасауылдар, абыздар, кедейлер болған. Әскер басылары мен шенеуніктердің қолында мөрі болған. Жеке меншік те өскен.<br /> Үйсін бірлестігінде малға жеке меншік болды. Ру-тайпаларының жайылымдары иелікке бөлініп, [[байлық]] тайпа көсемдерінің қолы на жинақталды; тайпааралық қарым-қатынас өсті. Жеке меншіктің болғанын кыш ыдыстарға, сүйектен, металдан жасалған әр түрлі заттарға түсірілген таңбалардан байқаймыз. Қазылған обалардың аумағы әр түрлі. Кейбіреулерінің биіктігі 10-12 м, [[Аумақ|аумағы]] 40 м-ге дейін жетеді. [[Адам]] сүйегімен бірге көмілген заттардың санына, сапасына қарағанда, үлкен қорғандарға тайпа көсемдері, ақсүйектер, одан кішісіне қауымның қарапайым мүшелері жерленген. Билік мұрагерлік [[жол]]мен әкеден балаға ауысып отырған. Оған &quot;бек&quot; аталған ру, [[тайпа]] көсемдері бағынған. Үйсін бірлестігінде басқарудың ондық жүйесі қолданылды. Билеуші өзіне қарайтын жұртын балаларына бөліп, әрқайсысына он мыңнаң жасақ, көші-кон жерін еншілеген. Үйсін бірлестігінде мемлекетке тән белгілер болды. Бектер өздерінің жайылымдық жерлерін өзгелерден қарулы күшпен қорғағаны жайында деректер бар. Мұның өзі әлеуметтік топтардың қалыптаса бастағанын аңғартады.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Үйсіндер]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Еуразия көшпелі тайпалары]]<br /> [[Санат:Азияның бұрынғы елдері]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2016-07-12T07:45:58Z

<p>GanS NIS: /* Шаруашылығы */</p> <hr /> <div>[[Сурет:Huns empire.png|thumb|325px|Батыс Ғұн Империясының территориясы Орталық Азия даласынан бастап қазіргі кездегі Германия жерлеріне дейін, және Қара теңіз бен Балтық теңізіне дейін созылған.]]<br /> [[Сурет:HunSiege-ChroniconPictum.jpg|thumb|325px|14-ші ғасырда салынған &quot;Ғұндар&quot; деген сурет. Бұл суретте ғұндардың өздері, олардың қару жарақтары және сол кездегі қала түрі сипатталған, 1360.]]<br /> [[Сурет:Hunnen.jpg|thumb|325px|Ғұндар Аландармен соғыста]]<br /> {{Қазақстан тарихы}}<br /> <br /> '''Ғұндар''' — көшпелі халық. <br /> Ғұндар [[тәңіршілдік]] дінді ұстанып, [[түркі жазуы]]н пайдаланған. Сөйлеу тілі де [[түркі тілдері|түркі тілі]] болған.<br /> Шығыста Мөде «шыгыс ху» тайпаларын бағындырды, ал оның құрамына, шамамен алғанда, Керулен және Онон алқаптарында мекендеген сянби және ухуань тайпалары кіретін еді. Мөде батыста юеди (юечжи) тайпаларына қарсы жорықтар жасады. Бұл кезде қазіргі Кореядан Тибетке және Шығыс Түркістаннан Хуанхэнің орта ағысына дейін созылып жатқан аумақ ғұн шаньюйлерінің қол астына түсті, ал солтүстікте ғұн конфедерациясына біріккен тайпалар Байкалдан арғы оңтүстік аудандарға дейінгі аумақты алып жатты.<br /> Деректемелерде ғұндардың Саян-Алтай тайпаларына жасаған жорықтары туралы да айтылған. Шежіреші б. з. б. 201 жылы сюннулердің солтүстікке және солтүстік-батысқа қарай жорығын жалғастырып, Хуньюй, Цюйшэ, Динлин, Гэкунь және Синьли елдерін бағындырғанын хабарлайды. Мәтінде берілген түсініктемеде әлгі айтылған бес елдің сюннулердің солтүстік жағында жатқаны айтылады, ол батысында Кем (Енисей) өзенінен Іле алқабына дейін созылып жатса керек.<br /> Б. з. б. 201 жылғы жорықта ғұндар Алтай тайпаларын түгелдей дерлік бағындырды, бірақ олар бұл аумақты толық қол астына каратқан жоқ. Қалай дегенмен де, сол кезде осылай болғанын жазбаша деректемелер де, архео-логиялык материалдар да көрсете алмады.<br /> <br /> Одан кейінгі онжылдықтарда ғұн тайпаларының күшеюіне қоса олар батыста да қызу кимыл көрсете бастайды. Б. з. б. 177 жылы Мөде көршілеріне қарсы оз бетімен қимыл жасады деген сылтаумен өзінің батыстағы туктерін (князьдарын) юедилерге қарсы жорыққа аттандырды. Ғұндардың атты әскерлері Чжанье-Ганьчжоу ауданы маңында юедилерді жеңіліске ұшыратты және сонымен бірге ғұндардың қалыптасып жаткан бірлестігінің шет аймағындағы бірнеше үлесті бағындырды. Келесі жылғы жазда бұл жөнінде шаньюй былай деген: «Аспанның рақымымен жауынгерлер аман, ал аттар мықты шықты: олар юедилерді жойып, жуасытты; семсердің ұшына іліп немесе багындырып, (оз билігін) ныгайтты. Лоулань, Усун, Хуцзе және оларга шектес 36 үлес (князьдік) сюннулерге қаратылды. Олардын бәрі сюннулердің армиясына кіріп, бір әулетке айналды».<br /> <br /> Бұл құжат өте маңызды, бірақ сын көзбен қарауды талап етеді. «Отыз алты мемлекет» деп қазіргі Шығыс Түркістан аумағына орналаскан князьдіктер, яғни жалпы алғанда батыстағы Каспий теңізінің жағалауына дейінгі бүкіл жер айтылған. «Тарихи жазбалардың» (Шицзи) авторы Сыма Цянь юедилердің «толық» талқандалғаны туралы хабарды құп алып, бұл орайда б. з. б. 177 жылы қытайларға юедилердің (юечжилердің) Хуанхэнің солтүстік ойпатынан батысырақта мекендеген бір бөлігінің ғана белгілі болғанын ескермеген. Қытай деректемелерінде юеди деп аталған көшпелі тайпалар Грек-Бактрияны талқандаганнан кейін олар туралы мәліметтер өзінен-өзі бүкіл Орта Азияға да тарала бастайды.<br /> <br /> Сірә, б. з. б. 177 жылы сюнну-гұндардың Тынық мүхиттан Каспий теңізінің жағалауына дейінгі барлық елдерді бір князьдің атты әскері күшімен бағындыруын шындыққа жанаспайды деп санау керек. Дегенмен де, шығыстағы юедилердің бағындырылғанына күмән жоқ, нақ сол сияқты Лоулан, Усун және Хуцзэ бірлестіктерінің юедилерге тәуелді болғаны туралы хабар да рас. Бұл этникалық-саяси атаулардың географиялық орны онша айқын емес. Қазіргі картаға Лобнор ауданындагы Лоулан (Крораина) князьдігі ғана азды-көпті сәйкес келеді. Қытай жазбаларындагы басқа деректердің есімен теңестірілген Хуцзе жерінің немесе тайпасының этнонимі жергілікті Айғыр атауынан шығуы мүмкін. Ол Усун және Цзянь- кунь елдерінің арасында, яғни шамамен Оңтүстік Алтайда болған. Геродоттың аргиппейлер тайпасы осы маңайда орналасқан деп саналады. И. X. Дворещсийдің пікірінше, аргиппейлер деген сөз ертедегі гректерше «арғамақ», «тұлпар» дегенді білдірді, демек нақ сол ұғымға жақын әлдебір жергілікті атаудың аудармасы болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, ертедегі қытай тілінің жоғарыда аталған транскрипцияларын түркілердің «арғымақ» немесе «айғыр» деген сөздерімен салыстыру дұрыс сияқты.&lt;ref&gt;«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3&lt;/ref&gt;<br /> Ғұндар бірлестігіне шыкқан тегі әр түрлі тайпалар немесе этникалық- саяси құрылымдар кірген. Конфедерацияның қоғамдық өміріне бір орталықка бағынғысы келмейтін куатты күштер, кең-байтақ жердің әр түрлі аудандары арасында берік саяси және экономикалық байланыстардың болмауы зор ықпал жасады. Алғашқы кезде біршама бірлік ғұн коғамындағы фратрияаралық ұйымның ерекше түрі болуы арқылы орнаған.<br /> <br /> Сюнну-ғұн тарихынан әулеттік бірлестіктің үш, ал кейін төрт экзогамиялық билеуші рулардан (фратриялардан) тұрғаны мәлім. Деректемеде былай делінген: «Хуянь руы, Лань руы, олардан кейін Сюйбу руы пайда болды; оларда ең атақты тармақтар да нақ осы үш әулет»11. Бұл орайда сол қанатты құрайтын Хуянь руы ең атақтысы болган, ал Лань және оған еншілес Сюйбу он қанат болга. Бір қызығы, шаньюйлік Люаньти руы атақты ру деп аталмаған. Ал Хуянь мен Лань шаньюймен құдандалы туыс болған. Біздің заманымызға жақындағанда құдандалы туыстық біраз өзгерген. Оңтүстік сюннулерде шаньюй руы Сюй-Лянь-ти деп атала бастады, баска ақсүйектер әулетінен Хуянь, Сюйбу, Цюлинь және Лань аталған. «Осы төрт әулет олардың елінде атақты рулар болды және әдетте шаньюймен құдандалы туыс еді». Онда бұдан әрі былай делінген: «Хуянь руы сол (яғни шығыс және үлкен) қанат, ал Лань және Сюйбу рулары оң (яғни батыс және кіші) канат болды». Тағы екі ғасырдан кейін олардың патшалық руы алмасқан және өз атауын өзгерткен. Тізіп келтірілген ең атақтысы енді Дугэ (Туглаг) руы болып шыгады, ол «ең батыр және ұлығы болды, сондықтан шаньюйлер солардан шықты. Олардың атақты төрт руы Хуянь руы, Сюйбу руы, Лань руы, Цяо (Цюлинь) руы болды, бірақ ең атақтысы — Хуянь руы, одан канцлерлер, сол және оң қанаттағы жичжулер шықкан». Уақыт өте келе шаньюй руының белгісіз рудан «ең ержүрек» болуы негізінде «ең ұлық» руга айналған эволюциясы ерекше көрінеді. Тегінде, мұнда белгілі бір кезенде сол кезде-ақ болған ер адам жағынан мұрага қалатын принципті көрсеткен еркек (патриархаттық) тегінің іс жүзінде үстемдік етуімен дуалдық ұйым қалыптасқан болса керек.<br /> <br /> Б. з. б. I ғасырдың орта шенінде-ақ сюнну қоғамы өзінің вассалдық иеліктерінен айырылумен бірге «байырғы» құрамында екі топқа — Хуханьешаньюй бастаған оңтүстік және Чжичжи басшылық еткен солтүстік топтарға бөлінді. Оңтүстік сюннулер Ордос аумағында мекендеп қалды да, солтүстік сюннулер өз тайпаластарының қысымымен Саян мен Байкал өңіріне ыгысты, яғни солтүстік пен батысқа қоныс аударды.<br /> <br /> Б. з. б. 49 жылы Чжичжи көрші князьдікке дипломатиялық сапарға кеткен Хуханьенің аз уақыт болмауын пайдаланып, оның жерін басып алып, сол арқылы конфедерацияның бірлігін қайта орнатуға әрекет жасады. Алайда оның күші жетпейтін еді. Шежірешінің айтқанындай, «Чжичжидің өзі сюннуде күшпен нығая алмайтынын білді». Ол үйсін гуньмосы Уцзютудан көмек сұрады, бірақ соңғысы оның елшісінің басын алып, Чжичжиге шабуыл жасауға 8000 атты әскер жіберді. Чжичжидің атты әскері үйсіндердің отрядын талқандады, бірақ одақтассыз қалған Чжичжи оңтүстік ғұндар- дың жерінен кетуге мөжбүр болды. Одан әрі деректемеде бұл және одан кейінгі оқиғалар былайша суреттеледі: «Чжичжи үйсін әскерінің көп екенін, өз елшісінің әлі оралмағанын көріп, өз әскерін орналастырды да, үйсіндерге лап қойып, оларды тас-талқан етті; солтүстікке бет бұрып, Уцзеге соққы берді, Уцзе бағынды. Чжичжи өз әскерінің кәмегімен батыста Цзянькуньді қиратты, ал солтүстікте Данлинді бағындырды. Үш князьдікті бағындырған соң ол бірнеше рет үйсінге әскер жіберіп, әдетте оны жеңіп жүрді»<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> Біздің заманымызға дейін 1 мыңжылдықтың 2-жартысынан бастап [[Еуразия]]ның этникалық-саяси тарихында [[Орталық Азия]]ның көшпелі тайпалары ролі артты. Біздің заманымызға дейін 4-3 ғасырларда [[Қытай]]дың солтүстігі мен Орталық Азияда ғұндар деген тайпалар бірлестігі (сюнну, дунху) пайда болды. Нақты айтқанда, біздің заманымыздың дейін 209 жылы бой көтеріп, біздің заманымызда 216 жылы дейін дәурен сүрді.<br /> <br /> Шаңырағын көтерген әйгілі [[Мөде қаған|Мөде]] (Мотэ) батыр. Біздің заманымызға дейін 209 жылы [[Мөде қаған|Мөде]] әкесін өлтіріп, таққа ие болады.<br /> <br /> Осы заманнан бастап, ғұн мемлекеті күшейе бастады (атап айтсақ, біздің заманымызға дейін 188 жылы ғұндар өзіне [[қытай]] [[император]]ы [[Гао-Ди]]ды бағындырады, хань [[династия]]сы ғұндарға салық төлеп тұрғаны белгілі. Юечжи, ловфань, байянь, үйсүн тағы да басқа тайпалардың жерін тартып алады.)<br /> <br /> Ғұндар [[Байкал]]дан [[Тибет]]ке, [[Шығыс Түркістан]]нан [[Хуанхэ]] өзеніне дейінгі жерде мемлекет құрды. Оның әскері 300-400 мың болды.<br /> <br /> [[Мөде қаған|Мөде]] қайтыс болғаннан кейін өзара қырқыс басталды. Хулагу кезінде, біздің заманымызға дейін 47 жылы ғұндар оңтүстік және солтүстік болып екіге бөлінді. Оңтүстік ғұндар [[Қытай]] бодандығын қабылдады, ал солтүстігіндегілер орталық азиялық тайпалармен одақтасып батысқа кетіп, өз тәуелсіздіктерін сақтады. Алайда, үнемі [[Қытай]]дың қысымына түскендіктен [[Тянь-Шань]]ды асып өтіп, қаңлыларға келді. Бұл ғұндардың [[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]]ға алғашқы қоныс аударуы болды.<br /> <br /> Екінші қоныс аудару біздің заманымыздың 1 ғасырында болды. 93 жылы [[Қытай]]лар ығыстырған солтүстік ғұндар тағы да батысқа қарай жылжыды. Олар [[Қазақстан]] территориясы арқылы батысқа бет алды. Бұл көшпенділердің Қазақстанға енуіне байланысты шығыс иранның [[қаңлы]] тайпаларының түріктенуі басталады.<br /> <br /> Біздің заманымыздың 1 мыңжылдығы басында [[Жетісу]], оңтүстік қазақстан тайпаларының кескін-келбеті монғолдана бастады. Ғұндар жергілікті тайпаларды бағындырып, [[Сырдария]] бойымен [[Арал]] өңіріне, орталық және батыс Қазақстан аймақтарына барып енеді. Ғұндардың біздің заманымыздың 4 ғасырда Шығыс және Орталық [[Еуропа]] жеріне келуіне үш ғасыр [[уақыт]] керек болды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Ғұндар [[Рим империясы]]на қауіп төндірді. 5 ғасырдың 30-жылдары ғұндардың басшысы [[Аттила]] [[Еуропа]] халқының үрейін ұшырды. 375-376 жылдары [[вестготтар]]дың [[Қазақстан]] даласынан келген ғұндармен күресі ежелгі [[Рим империясы]]ның құлауына әкелді.<br /> <br /> == Шаруашылығы ==<br /> Шаруашылық-мәдени типінің негізі - көшпелі [[мал шаруашылығы]]. Мал өсіру, әсіресе жылқы өсіру басты рөл атқарды. Сондай-ақ қой өсіру, аң аулау, [[егіншілік]] дамыды.<br /> <br /> Ғұндардың қол өнер кәсібі күшті дамыған (металдан, сүйек пен мүйізден, тас пен [[саз]]дан, [[ағаш]]тан, [[керамика]]дан жасалды). [[Сауда]] дамығандығын жібек маталар, [[айна]]лар, [[нефрит]]тен істелген бұйымдар көрсетеді.Олар малдың барлық түрлерін өсірген. Ғұндардың негізгі баспанасы киіз үйлер болған. Ғұндарда бұйымының бетіне түрлі түсті заттарды жапсыру стилі пайда болды, тарихта ол полихромдық стиль деп аталған. Осы стиль Орталық Қазақстанда дамыған. Зерлеу әдісімен пайдаланды. Бұйымдарды безендіру үшін негізгі бейне жабайы аңдар болған.<br /> <br /> === Мал шаруашылығы ===<br /> Ғүндардың өмірінде көшпелі мал шаруашылығының маңызы зор болған. Мал санының өсуіне байланысты мал өсірушілер жаңа аумақты игеруді эəне шұрайлы жайылымдарды алуды көздеді. Жайылымды жиі-жиі ауыстырып, малды барған сайын қоныстардан алыс жерге жаю күшейді. Қытай деректерінде олардың үй малынан жылқы, ірі қара жəне қой-ешкі өсірген, біразя түйе, есек ұстайтынын жазады. Олар үй малымен тамақтанып, олардың терісін киім қылып, жүн мен терісін киім, жамылғы есебінде пайдаланды.<br /> <br /> Ғүндар ат сайысы ойындарының негізін салған. Ал қойдың етін, терісін, жүнін пайдаланды. Малдың бəрі дерлік бүкіл жыл бойына өрісте жайылып бағылды. Сондықтан жазда қуаңшылық немесе қыста көктайғақ жұт болуы, мал індеті үлкен апатқа ұшыратып отырды. Ғұндар қосымша кəсіп ретінде аң аулаумен де айналысқан. Бұл кəсіп негізінен өздерініе азық қорларын молайту үшін жəне сейіл құру үшін жүргізілген.<br /> === Егіншілік кəсібі мен қоныстары ===<br /> Ғүндардың ішінде отырықшы тұрмыс кешіп, егіншілікпен шұғылданғандары да болған. Ғұндар дəнді дақылдың ішінде тарыны көп өсірген. Егіншіліктің жақсы дамығанын білдіретін темір орақ, соқа тістері, қол диірмендер, дəнүккіштер сияқты егін салуға жəне оны жинап алуға қажетті құрал-саймандар табылған. Ал үй-жайлардың ішінен астық сақтайтын ұралар табылса, еден, қабырғалар сылағынан, шикі кірпіштердің арасынан сабанның қалдыхтары кездеседі. <br /> <br /> Олар негізінен киіз үйлерде тұрды. Киіз үй торкөз кереге, уық, шаңырақ жəне киіз жабуынан тұрды. Киіз үйдің төріне қамшы, ағаштан жасалған қынабы бар семсер, садақ, жебелер салған қорамсақ т.б. іліп қоятын болған.<br /> == Қоғамдық құрылысы ==<br /> Ғұн тайпаларында əлеуметтік теңсіздік қалыптасты. Ауқатты отбасылардың немесе үстем тап өкілдерінің қабірлерінен қымбат бағалы заттар көп табылады. Кедей адамдардың қабірлерінде қарапайым жасалған арзан бұйымдар кездеседі, кейбір қабірлерден ешбір зат табылмайды. Ғүндардың билеушісі тобы ақсүйектер рудың мүддесін қорғап, көсем ретінде бар мəселені шешіп отырды.&lt;ref&gt;Ежелгі Қазақстан тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : &quot; Атамұра &quot; 2009&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Қоғамы ==<br /> Патриархалды-рулық [[қарым-қатынас]]тардың белгілері өте күшті болған. Ғұндар 24 [[ру]]ға бөлінген. Олардың басында ағамандар тұрған. Ағамандар [[кеңес]]і мен [[халық]] жиналысы [[жұмыс]] істеген. Әскери тұтқындардан [[құрал]]ған құлдар да болған.<br /> <br /> Жазба деректер ғұндар [[қоғам]]ындағы өкімет белгісі туралы [[мәлімет]] те қалдырған. Елді шаньюй басқарған. Одан кейін түменбасылар болды. Ғұндар қоғамында мал мен жерге жеке [[меншік]]тің [[пайда]] болуы, тұрпайы бюрократтық аппараттың құрылуы, алым-салық, жазу-сызудың болуы таптық [[қоғам]] мен мемлекеттің [[пайда]] болуын туғызды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.<br /> «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Ғұндардың юэчжилермен, Қытаймен, үйсіндермен, қаңлылармен қарым-қатынасы ==<br /> Ғұндардың юэчжи [[тайпа]]сымен күресі ғұндардың [[жеңіс]]імен аяқталды. Юэчжилер тек біздің [[заман]]ымызға дейін 174—165 жылдары түпкілікті талқандалды. Нәтижесінде, юэчжилер [[Заман|Орталық Азияға]] шегініп, [[Әмудария]]ның жоғарғы ағысына жылжиды. Ғұндарға бағынғандардың арасында үйсіндер де бар еді. [[Қытай]] жазбаларында 36-ға жуық [[көрші]] ұлыстардың бағындырылғандығы айтылған. Мөде біздің заманымызға дейін 174 жылы қайтыс болды.<br /> <br /> Мөденің баласы Лаушан тұсында юэчжилер тасталқан болып жеңіліп, олардың бір бөлігі [[Жетісу]]ды мекен етті. Жетісудағы сақтардың бір бөлігі юэчжилердің [[қысым]]ынан [[Ферғана]]ны басып өтіп, [[Парфия]], [[Бактрия]]ға жылжып, келесі бір бөлігі [[Ауғанстан]] Солтүстік [[Үндістан]]ға ([[Кашмир]]ге) өтіп кетеді. Үлкен юэчжилер Жетісуды 30—40 жыл шамасындай ғана иемдене алды. Кейін Жетісуды үйсіндер юэчжилерден тартып алды. Ғұндардың әскери көмегінің арқасында үйсіндер осылайша Жетісуға орналасқан болатын. Батысқа қарай ығысқан юэчжилер Бактрияны өзіне бағындырады. Олардың енді бір бөлігі үйсіндермен араласты.<br /> <br /> Ғұндар мен Қытай арасында айырбас [[сауда]] жүріп тұрды. Бұл, әсіресе ғұндарға тиімді еді. Біздің заманымызға дейін 158 жылы шекарадағы сауда көздерін кеңейту [[мақсат]]ында тәңіркұты Қытайға қарсы [[соғыс]] ашты. Біздің заманымызға дейін 152 жылы ғұндармен тағы сауда жөніндегі [[шарт]]қа қол жеткізеді. Шекаралық [[аймақ]]тарда сауда орындары ашылады. Сонымен қатар Гобиден оңтүстікке қарай жайылымдарды қайтарып алады.<br /> <br /> ''Біздің заманымызға дейін 133 жылы ғұн-қытай соғыстарының жаңа [[кезең]]і басталды''. Бұл жолы соғысты қытайлықтар бастады. Әскери кимылдар бұрынғы ғұн аумағына ауысты. Соңғы ұрыста 90 мың ғүн әскері талқандалды. Біздің заманымызға дейін 90-жылдардағы қақтығыстарда 70 мың қытай әскері ғүн әскерін жеңе алмады. Өз [[күш]]імен ғұндарды жеңе алмайтындығына көзі жеткен [[Қытай]] билеушілері енді 20 жыл үзілістен кейін басқа көшпелі тайпаларды ғұндарға қарсы айдап салуға кірісті. Біздің заманымызға дейін 71 жылы ғұндар бағындырған елдерді өз жағына тарта бастады. Солардың [[қатар]]ында үйсін билеушісіне елші жіберіп, некелік [[байланыс]]тар орнатады. Ғұндар да қарап қалмай, өз кезегінде үйсін күнбиіне (гуньмосына) бір [[қыз]]ын береді. Ал ғұндар мен қытайлықтар арасындағы текетірес одан әрі жалғаса берді. Ғұндар енді қытайлықтардың одақтасы — үйсіндерден кек алуға кіріседі. Үйсіндердегі қытай ханшасы [[император]] сарайына хат жолдап, үйсіндерге көмек беруін [[талап]] етеді. Қытайдың 100 мың атты әскері ғұндарға қарсы аттанады. Үйсіндердің өзі 50 мың әскер шығарады. Біріккен үйсін-қытай күштеріне қарсы тұра алмаған ғұндардың 39 мың беделді [[адам]]дары [[қол]]ға түсіп, 700 мың малы жаудың қолында қалды. Бұл ғұндар үшін орны толмас ауыр соққы болды. Біздің [[заман]]ымызға дейін 71 жылы үйсіндерге [[қарым]]та [[шабуыл]]ға шыққан ғұндарға шығыстан дунхулар, батыстан үйсіндер шабуыл жасады. Ғұндар әскері ауыр жеңіліске ұшырайды. Бүкіл [[мал]]дарының тең жартысынан айырылады. Үштен бір бөлігі [[ұрыс]] алаңында қаза табады. Адамдарының 3/10 бөлігі аштан өледі. Қытай әскерлері де үш [[бағыт]]та шабуылдап, мыңдаған әскерді тұтқынға түсіреді. Қытайлықтар ғұндарға қарсы көршілерін айдап салуын жалғастыра берді. Ғұндардан тартып алған жерге әскери еңбек [[армия]]ларын орналастырады.<br /> <br /> Біздің заманымызға дейін 59 жылы [[Қытай]] Батыс өңірді басқаратын орган кұрды. Енді ғұндардың өз ішінде де іріткі басталып, билікке талас туған еді. [[Билік]]ке таласудан, ішкі-сыртқы дағдарыстардан Ғұн [[мемлекет]]і ыдырап, біздің заманымызға дейін 55 жылы оңтүстік және солтүстік болып екіге бөлінеді. Хуханье шаньюй бастаған оңтүстік топ — Қытаймен бейбіт [[қарым-қатынас]] орнатты. Ал Чжи-Чжи бастаған ғұндардың солтүстік бөлігі Қытайдың [[қысым]]ымен батысқа ауады.<br /> <br /> Біздің заманымыздың Ill ғасырдың бірінші жартысында Шығыс [[Қазақстан]] мен [[Жетісу]]ға келген ғұн [[тайпа]]лары V ғасырға дейін [[өмір]] сүрген Юэбан мемлекетін құрды. Бұрынғы солтүстік ғұндардың [[ұрпақ]]тары болып саналған аталмыш [[мемлекет]] дәстүрлі тәңірқұты атағын алды.<br /> <br /> [[Дерек]]терде юэбандықтардың тілі ежелгі түрік тіліне жақын болғандығы туралы [[мәлімет]] бар.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Қосымша ==<br /> Ғұндар, хұндар - ежелгі дәуірдегі тайпалар одағы, түркі халықтарынын арғы тегі. Біздің заманымызға дейін 1-мыңжылдықта қалыптасқан. Бастапқы кезде солтүстік [[Қытай]]да, [[Моңғолия]]да, [[Байкал]] өңірінде қоныстанған. Ежелгі Қытай жылнамаларында Ғұндар гуй фан, гун руң, хун ю, шиан ю, шиұң ну секілді, т.б. атаулармен берілген. Біздің заманымызға дейін 3 ғасырдыңдың соңына қарай Ғұндар бірігіп әскер түзеп, өздерінің [[мемлекет]]ін құрды. Ғұндар 24 руға бөлінген, оларды елағасы — [[бек]] биледі. Әрбір рудың көшіп жүретін өз жері болды. Жоғары билеушісі &quot;Тәңірқұт &quot;лауазымын иемденген. Қытай деректерінде Ғұндардың жоғары билеушісі &quot;шаньюй&quot; деп аталады. Ғұндардың өмірінде көшпелі [[мал шаруашылығы]] басты рөл атқарады. Жылқының асыл тұқымдарын өсіріп, [[ат]] баптауды жетік меңгерген. Ғұндардың ішінде отырықшы [[тұрмыс]] кешіп, [[егіншілік]]пен шұғылданғандары да болған. Ғұндар дәнді [[дақыл]]дың ішінде тарыны көп өсірген. Қолөнері мен бейнелеу [[өнер]]і жоғары деңтейде болған. [[Зергерлік]] өнердегі полихром стилін дүниеге әкелген. Ат үсті ойындарының негізін салған. Көктөңіріне табынын, [[ата-баба]] рухына сиынған. Өздерінің дәстүрлі [[құқық]] [[жүйе]]сін қалыптастырған. Онда, негізінен, мыналар көзделген: &quot;Ұрлық жасап, кінәлі болғанның [[жер]]і алынады, [[шайқас]]та жаудың басын шауып алған немесе оны тұтқынға алған [[адам]]ға бір кеспек [[шарап]] сыйланады, қолға түсірілген олжа соған беріледі, ал тұтқынға алынғандар соның құлдары мен күндері етіледі; ұрыс алаңында қаза тапқан адамның сүйегін кім өкелсе, оның [[отбасы]]ның бүкіл мүлкін сол алады&quot;. Ғұндар өз арасында [[қылмыс]] жасап айыпты болғандардың бетін тілген. Тілінген беттің тыртығы бұрынғы қынмысын білдіріп тұратындықтан, ондай [[адам]]дардың қайта [[Адам|қылмыс]] жасауға [[Батылдық|батылы]] бара бермеген. Себебі, келесі жазаланғанда өлім жазасына кесілетін. Ғұндар [[соғыс]] тұтқындарын [[құл]] қылып, оларды үй қызметшілері, бақташылар, қолөнершілер және жер жыртушылар ретінде пайдаланған. Ер [[азамат]]тарының барлығы дерлік қатардағы [[жауынгер]] саналған. Ғұндар әскерінің негізі атты әскерден<br /> &lt;ref&gt;Чека Улпиано (1860-1916), &quot;Ғұндар Еуропада &quot;&lt;/ref&gt; тұрды. Салт атты жауынгерінің қару-жарағы — [[садақ]], [[семсер]], [[қанжар]], [[найза]], [[бұғалық]] (ұры құрық). Ғұндардың жауынгерлік құдіретінен сескенген қытайлықтар ұлы Қытай қорғанын салдырған. Ғұндардың күшті [[мемлекет]] болып отыруы кытайлықтарға ұнамады. Олар ғұндарды әлсіретудің жолын іздеді. Біздің заманымызға дейін 209 жылдан Ғұндарды Мөде басқарды. Мөде билік еткен алғашқы жылдардың өзінде-ақ [[Қытай]]дың шекаралық аудандарына жорықтар жасап, күйрете соққы берді. Кескілескен [[күрес]]те әскери-саяси [[қуат]]ы басым Хань әулетін ғұндардың Ордостағы көшіп жүретін жерлерінен дәмеленуден бас тартуға мәжбүр етті. Хань императоры [[Гаоцзу]] Мөденің алдында бас иіп, онымен &quot;тыныштық және туыстық туралы шартқа&quot; қол қоюға мәжбүр болды. Бұл [[шарт]] бойынша ол Мөдеге өзінің [[ханша]]сын әйелдікке беруге және жыл сайын &quot;сыйлық&quot; ретінде салық төлеп тұруға [[міндет]]тенді, кейін ол салықты үнемі төлеп тұрды. Шығыста Мөде &quot;шығыс ху&quot; тайпаларын бағындырды, ал оның құрамына, шамамен алғанда, [[Керулен]] және [[Онон]] алқаптарында мекендеген сяньби және ухуань тайпалары кіретін еді. Батыста юечжи тайпаларына жорықтар жасады. Бұл кезде қазіргі Кореядан Тибетке және Шығыс [[Түркістан]]нан Хуанхэнің орта ағысына дейін созылып жатқан [[аумақ]] Ғұндардың қол астына түсті. Біздің [[заман]]ымызға дейін 201 жылы жорықта ғұндар [[Алтай]] тайпаларын түгелдей дерлік бағындырды. Біздің заманымызға дейін 177 жылға қарай Тынық [[мұхит]]тан Каспий тауының жағалауына дейінгі жерлерді өздеріне қаратты. Осылайша ғұндар мемлекеті құрамына [[дунху]], [[юечжи]], [[гянгунь]] ([[қырғыз]]), [[үйсін]], [[қаңлы]], т.б. тайпалары кірді. Біздің заманымызға дейін 1 ғасырдың орта шеніне қарай [[империя]]ға айналған ғұндар мемлекеті толассыз қанды соғыстан, ұшыға түскен тақ таласынан, бір орталыққа бағынғысы келмеген күштердің әсерінен әлсірей бастады. [[Нәтиже]]сінде біздің заманымызға дейін 56 жылы Ғ. Хуханье бастаған оңтүстік жене Чжичжи (Шөже) [[басшылық]] еткен солтүстік топтарға бөлінді. оңтүстік Ғ. Ордос өңірін мекендеп қалды да, солтүстік ғұндар өз тайпаластарының қысымымен Саян және Байкал [[өңір]]іне ығысты. Біздің заманымызға дейін 49 жылы Чжичжи Хань империясының боданына айналған оңтүстік ғұндардың жерін басып алуға, сол арқылы [[бірлік]]ті қайта орнатуға [[әрекет]] жасады. Бірак оның Бұл әрекетінен нәтиже шықпады. солтүстік ғұндарды 87-93 жылдары қытайлардың сяньби және динлин тайпаларының бірлескен одағы талқандалды. Жеңіліске ұшыраған солтүстік ғұндардың бір бөлігі 5 ғасырда Оңтүстік Қазақстан мен [[Орта Азия]]да өз мемлекетін құрып, Ауғанстан мен Иранды, Үндістанның біраз бөлігін жаулап алды. Хань империясының бодандығындағы оңтүстік ғұндар 304 жылы [[көтеріліс]] нәтижесінде Лю-хан атты өз мемлекетін құруға мүмкіндік алды. 318 жылы Лю-хан мемлекеті Үлкен Чжао және Кіші Чжао болып екіге бөлінді. 329 жылы Кіші Чжао Үлкен Чжаоны және солтүстік Қытайды бағыңдырды. 350 ж. шыққан тегі қытай болып келетін Кіші Чжаоның қолбасшысы Жан Мин мемлекет билігін тартып алын, Кіші Чжаодағы ғұндардың көп бөлігін қырып тастады. Бұл көп ұзамай Кіші Чжаоның құлауына алын келеді. оңтүстік ғұндар 4 ғасырдың соңына қарай қайта күшейе түсті. 5 ғасырдыңдың бас кезінде олардың әйгілі [[қолбасшы]]сы Хэлян Баба Ся патшалығын, ал Мэн Сун көсем Бэй Лян патшалығын құрды. [[Ордос]] пен Нанынан (қазіргі ҚХР-дің [[Ганьсу]] провинциясы) өңірінде құрылған осы екі мемлекет 439 жылы тобғаштардың (тоба) шабуылы нәтижесінде қирады. солтүстік ғұндардың Еділ-Жайықтағы үлкен бөлігі 4 ғасырдың 2-жартысында [[Қара теңіз]] жағалауын, [[Днестр]]ге дейінгі өлкені бағындырды. Сарматтарды тізе бүктірген соң аландарды талқандады. 375 жылы остгот, герул, генид, сақ тайпаларын бағындырын, Қап тауына жорық жасады. Ғұндардың Батысқа жорығы &quot;халықтардың ұлы [[қоныс]] аударуына&quot; түрткі болды. Ғұндар Еуропада өз империясын құрды.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Ежелгі халықтар]]<br /> [[Санат:Түркі халықтары]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82) 2016-07-11T11:14:18Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>{{Газет<br /> |атауы = Шежірелі өлке<br /> |шынайы атауы = <br /> |сурет = <br /> |сурет атауы = <br /> |түрі = <br /> |форматы = <br /> |құрылғаны = 30 тамыз 2001 жыл<br /> |басылымның аяқталуы = <br /> |бағасы = <br /> |иелері = <br /> |баспашы = <br /> |редакторы = <br /> |бас редакторы = <br /> |штаты = <br /> |саяси = <br /> |тілі = <br /> |мерзімділік = <br /> |көлемі = <br /> |тиражы = <br /> |бас кеңсесі = <br /> |ISSN = <br /> |веб-сайты = <br /> }}<br /> '''Шежірелі өлке''' — [[2001 жыл]]ғы [[30 тамыз]]дан бері шығып келе жатқан [[Шалқар]] аудандық тәуелсіз газет. <br /> <br /> Меншік иесі - &quot;Мұрагер&quot; ЖШС. Газет шығаруды ұйымдастырғандар &quot;Мұрагер&quot; ЖШС директоры Берік Тағанов пен редакторы Мұқамбетәли Есмағанбетов. Қазақстан Республикасы мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім Министрлігінде 2001 жылы 25 шілдеде тіркеліп, №2161-г куәлігі берілген. Газеттің негізгі мақсаты мен бағыты - өз оқырмандарын ұлттық рухани байлықпен сусындату. Өзі жарық көрген уақыттан бері газет Шалқар өңірінен шыққан хандар, батырлар, арулар, билер, шешендер, ғалымдар, ақын-жазушылар, өнер қайраткерлері, дін өкілдері жайлы мазмұнды танымдық мақалалар жариялады. &quot;Шежірелі өлке&quot; жастар тәрбиесіне айрықша көңіл бөліп, олардың шығармашылығына жеткілікті орын беріп отырады. Ауданның бүгінгі тыныс-тіршілігі, құқық, спорт, медицина, дін, мектеп өмірі, т.б. тақырыптар газет мазмұнын айқындай түседі.&lt;ref&gt;&quot;Шалқар&quot; энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{дереккөздер}}<br /> [[Санат:Қазақ тілді газеттер]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B8%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 2016-07-11T09:54:00Z

<p>GanS NIS: «Әдебиеттану» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>Көркем әдебиеттегі жинақталған адам образы – '''типтік бейне''' деп аталады. Көркем шығармада адам өмірі, басқа адамдармен өзара қарым-қатынасы, наным-сенімдері, ойы мен сезімдері мінез-құлықтары жиналса суреттеледі. Жазушы өз шығармасында бір адамның ғана сипатын көрсетіп қоймай, сол адамның өмір сүрген ортасына, оны қоршаған адамдарға тән сипаттармен толықтырып, жинақтайды. <br /> <br /> == Типтік бейне сипаты == <br /> Көркем туындыдағы типтік образ қаламгер суреттеп отырған қоғам мен дәуір туралы түсінік береді. Мысалы, [[Мұхтар Мағауин]]нің «[[Бір атаның балалары]]» деген шығармасындағы Ахмет шалды типтік образға жатқыза аламыз. Ол соғыс кезіндегі жетім қалған балаларға қамқор болған адамдардың жиынтық бейнесін береді және соғыс кезіндегі қазақ ауылының тұрмыс- тіршілігіне тән ерекшкліктерді де көрсетеді.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті Жаратылыстану-математикалық бағыт &quot;Арман-ПВ&quot; баспасы 2014ж ISBN 978-601-220-688-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Әдебиеттану]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2016-07-11T08:48:56Z

<p>GanS NIS: </p> <hr /> <div>'''Стандартты функциялар''' дегеніміз стандарттың типтердің сипатталуы.<br /> ==Қызметі==<br /> * Адамға тез жұмыс істеуге мүмкіндік береді.<br /> * Адамға комфортты жұмыс істеуге мүмкіндік береді.<br /> <br /> ==Мысалы==<br /> * ORD (Х) - ''х-тің реттік номері''<br /> * TRUNC (Х) - ''х-тің бүтін бөлігін шығару''<br /> * ROUND (Х) - ''х-ті бүтін санға дейін дөңгелетіп шығару''<br /> * RANDOM (Х) - ''кездейсоқ сан шығару''<br /> * PRED (Х) - ''х-тің алдыңғы мәні''<br /> * SUCC (Х) - ''х-тің келесі мәні''<br /> * TNC (Х) - ''х-тің үлкеюі''<br /> * DEC (Х) - ''х-тің кемуі''<br /> * EOF (Х) - ''файлдың соңын анықтау''<br /> * TRUE – ''егер F файлы файлдың соңы күйінде болса''<br /> * FALSE – ''егер файлдың соңы болмаса''<br /> * EOLN(F) - ''қатардың соңын анықтау''<br /> * TRUE – ''егер F файлы қатардың соңы күйінде болса''<br /> * FALSE – ''егер қатардың соңы болмаса''<br /> * EOLN TRUE – ''егер ENTER клавишасы басылса''<br /> * FALSE - ''егер ENTER клавишасы басылмаса''<br /> * AND - ''және''<br /> * DR - ''немесе''<br /> * NOT - ''емес''<br /> * NTL - ''бос сілтеме''&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:&quot;Мектеп&quot; ААҚ , 2001&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Ақпараттану]]<br /> [[Санат:Компьютерлік техника]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D3%A9%D0%BB%D1%96 2016-07-11T08:41:57Z

<p>GanS NIS: «Америка шөлдері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Соноран шөлі''' ({{lang-en|Sonoran Desert}}; {{lang-es|Desierto de Sonora}}; кейде '''Гила шөл даласы''') — Америка шөл даласына жатады. Ол Американың [[Аризона]], [[Калифорния]] штаттарының және [[Мексика]]ның [[Сонора]] штатының үлкен аумағын қамтиды. Бұл - солтүстік Америкадағы ең үлкен және ең ыстық шөл даласы.<br /> <br /> Шөл далада өсімдіктер мен аңдардың ерекше түрлері бар. Солардың біріне - [[сагуаро кактусы]] жатады. Шөл даланың кіші аймақтарына [[Колорадо шөл даласы]] мен [[Юма шөл даласы]] кіреді. Шөл дала тіршілік иелеріне өте бай. Соноран шөл даласында сүтқоректілердің 60, құстардың 350, бауырымен жорғалаушылардың 100-ден астам, жергілікті балықтардың 30, жергілікті өсімдіктердің 2000-ға жуық түрлері бар. [[Соноран ұлттық саяжай]] шөл даласы осы шөл далалық аймақтың ерекшелігін сақтап қалу үшін ұйымдастырылған. Бұл қорық келушілерді көрмесімен таң қалдырады. Көрмеде орган тәрізді түтік - [[кактус]], [[соноран айырмүйізі]], құмды дөңдер, лаваның ағуы, сенита және сагуаро кактусы, құрғап кеткен көлдер, жалпақ құйрықты және мүйізді кесірткелер, тасқынды таулар, қабатты көріністер, үлкен мүйізді шөл дала қойлары, піл ағаштар және тағы басқалар бар. Бұл жерден қауіпті өсімдіктер мен аңдардың түрлерін де кездестіруге болады.<br /> <br /> Соноран шөл даласының көптеген өсімдіктері тек қатал жағдайға көніп қала қойған жоқ, олар құлпыру үстінде. Шөл даланың жоғарғы қатпарлы тауларында қылқанды ормандар кездеседі. Бұл жердің қысы қалыпты жылы, ал жазғы уақытта тым ыстық болады. Кей жерлерде пальма, т.б. ағаш түрлері кездеседі.<br /> <br /> Соноран шөлінен бас жыландарға қоса тағы улы шаяндарды айдаһар басты жыландарды да кездестіруге болады.<br /> <br /> Шөл далаларға тән аңызақ жел де Соноран шөлінде соғады&lt;ref&gt;Аруна баспасы Шөлдер Энциклопедиясы 25 бет ISBN 9965-26-437-6&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:шөлдер]]<br /> [[Санат:Америка шөлдері]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A0%D0%B8%D1%84%D1%82_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 2016-07-09T07:28:03Z

<p>GanS NIS: «Африка географиясы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Сурет:Great_Rift_Valley.png|thumb|right|200px|]]<br /> '''Ұлы Рифт аңғары''', немесе '''Үлкен Африка сынығы''' ({{lang-en|Great Rift Valley}}) — мыңдаған жылдар бұрын Шығыс Африкада үлкен жарық (рифт) пайда болды: қатты ыстықтан жер қыртысы терең болып жарылды және біртіндеп екіге бөлінді. Бұл шұңқырдың ұзындығы, үлкен құлама жолдарымен 6,400 шақырым, ал ені 100 шақырым болды. Ақырында ол Ұлы Рифт аңғары (немесе Үлкен Африка сынығы) деп атала бастады. Аңғар өзінің әрекеттегі жанартауларымен, ыстық минералды бұлақтарымен және терең көлдерімен ерекшеленіп, көптеген жануар түрлері мекендейтін кең шалғындарымен әйгілі. <br /> <br /> == Рифт аңғарының суаттары ==<br /> Рифт аңғарында суаттардың тіршілік үшін маңызы зор. Кейбір жануарлар өзіне қажетті су мөлщерін қорегімен бірге алады, бірақ көптеген сүтқоректілер мен құстарға күн сайын су ішу керек. Жыртқыштар мұны өте жақсы біледі, сондықтан өз жемтіктерін суат маңында күтеді.<br /> <br /> Рифт аңғарында жайылып жүретін жануарлар. Рифт аңғарының көп бөлігін шалғындар алып жатыр. Мұндай жер көптеген жануарларды қорекпен қамтамасыз етеді. Шалғындағы шөпті жабайы сүтқоректілер, олардың ішінде киіктер, жолақ жылқылар, енекелер(буйвол), сонымен қатар жергілікті малшылардың сиырлары мен ешкілері жейді.<br /> <br /> == Коппи ==<br /> Шығыс Африканың көптеген жерлерінен, Рифт аңғарын қоса, төбешіктер тәрізді бұзылған жартастар қалдықтарын көруге болады, оларды коппи деп атайды. Арыстандар үшін олар бақылау орыны қызметін атқарады, ал ұсақ жануарлар олардың қуыстарына тығылады.<br /> <br /> == Жанартаулар ==<br /> Рифт аңғары ыстық жанартау магмалары әсерінен пайда болған, бұл жерде күні бүгінге дейін көптеген жанартаулар әлі де атқылайды. Ең ірі жанартаудың бірі Танзаниядағы Оль Дойне Ленгаи жанартауы. Оның биіктігі 3 мың метр, ең соңғы рет 2006 жылы атқылады.<br /> <br /> == Жаппай қоныс аудару ==<br /> Жоғарыдан көрініс: жолақ аттар мен гну киіктер су мен қорек үшін Кенияның Масаи Мара Ұлттық бағының қалың шөптері арқылы Рифт аңғарына қоныс аударады. Масаи Мара мен Танзияның Серенгети Ұлттық бағы - әлемдегі жайылатын жануарлардың ең үлкен тобының мекені.<br /> <br /> == Масаи тайпасы ==<br /> Рифт аңғары аймағында масаи тайпасы - ең көп санды тайпалардың бірі. Олардың дәстүрлі кәсіптері - ірі қара мал мен ешкі өсіру. Олар бір жерде ұзақ отырмайды, үнемі жайылымы жақсы жерге көшіп жүреді. Масаилар би өнерімен және ашық қызыл түсті киімдерімен әйгілі.&lt;ref&gt;&quot;Алматы&quot; кітап баспасы&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ISBN 978-601-01-0754-0&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&quot;Табиғат ғажайыптары&quot; кітабы&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;32-33-інші беттер&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Африка географиясы]]</div>

GanS NIS https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0 2016-07-09T07:18:37Z

<p>GanS NIS: GanS NIS Пульчинелла қуыршағы бетін Пульчинелла бетіне жылжытты</p> <hr /> <div>[[Сурет:SAND_Maurice_Masques_et_bouffons_12.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Пульчинелла''' ({{lang-it|Pulcinella}}, {{lang-fr|Polichinelle}}) — итальян халқының сүйікті қуыршақ-кейіпкері. Әлем халықтарында бірнеше қуыршақ түрлері бар: орыстың Петрушкасы, француздың Полишинелі, итальянның Пульчинелласы, немістің Гансвурсты, ағылшынның Панчы, чехтың Кашпарегі және түріктің Карагёзі. Осы қуыршақтардың жасы үлкені - Пульчинелла. Оған 500 жыл толды. Пульчинелла ұзақ жылдар бойы кішкентай ғана тесігі бар қорапшада өмір сүрді. Ол осы қорапшаның тесігінен басын шығарып өнер көрсететін. Қуыршаққа жан бітіретін әртіс осы қорапшамен бірге үлкен қалаларды, алаңдарды, жәрмеңкелерді аралайтын. Оның басы үлкен, дөңес келген үлкен мұрыны бар, екі езуі құлағына дейін жетеді. Ол үнемі қалжың сөздерімен адамның басындағы кемшіліктерді әжуалап, әділдік үшін күресіп, шындықты айтатын. Қуыршаққа жан бітіретін әртістің жанында үнемі бір музыкант болатын. Ол қуыршақ ойынын бастан аяқ музыкамен көркемдеп отыратын болған. Ол әлі күнге дейін қуыршақ театрларының сахнасында өнер көрсетіп, көрермендеріне қуаныш сыйлауда.&lt;ref&gt;Алматы.&quot; Атамұра&quot; 2014. Музыка: 3- сынып. 60-62 бет. Райымбергенова А. ISBN 978-601-282-913-6.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Фольклор]]<br /> [[Санат:Кейіпкерлер]]</div>

GanS NIS