https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Galymmurat 2026-04-18T07:43:37Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2017-02-22T15:00:09Z

<p>Galymmurat: </p> <hr /> <div>'''Тоқтарбайұлы Қобыланды''' (XV ғ.) – аты аңызға айналған халық батыры. Шыққан тегі – [[Қыпшақ]], оның ішінде Қара Қыпшақ. Халық жадында сақталған әңгімелерде, халық шежірелерінде оны көбіне «Қара Қыпшақ Қобыланды» деп атайды.<br /> <br /> Шежіре деректеріне қарағанда, Қара Қыпшақ Қобыланды [[Жошы хан]]ның Шайбан деген баласының тұқымы Әбілхайыр ханның тұсында (XV ғасыр) өмір сүрген, ханның белгілі қолбасшыларының бірі болған адам. [[Қазақ хандығы]]ның бөлінуіне де осы Қобыланды батыр себеп болған деседі. Бұл жөнінде Шәкәрім шежіресінде: «Біздің осындағы [[арғын]]дардың атасы Дайырқожа Әбілхайыр ханның сүйікті қазысы екен. Билікті әділ айтқандықтан Ақжол би атаныпты. Және Қара Қыпшақ Қобыланды да ханның сүйікті адамы екен. Екеуі іштей жауласып жүргенде, бір күні Қобыланды Дайырқожаны далада өлтіріп кетіпті. Мұны әз-Жәнібек хан біліп, Қобыландыны шариғат бойынша қысас қылып өлтіруге сұрапты. Әбілхайыр берейін десе, көп қыпшақ бұзылатын болған соң, бере алмай, үш кісінің құнын ал деген соң, бұған Жәнібек өкпелеп, бөлініп кетеді» деген дерек беріледі. Бұл оқиғаның тарихи шындық екенін Дайырқожаның әкесі Қотан жыраудың өлген баласының денесін айналып, қайғырып, қан жұтып жүріп айтқан: <br /> :''&quot;Қара Қыпшақ Қобыландыда нең бар еді, құлыным?''<br /> :''Сексен асып таянғанда тоқсанға,''<br /> :''Тұра алмастай үзілді ме, жұлыным, —”''<br /> деп басталатын толғауы да дәлелдей түседі.<br /> Қобыланды батыр жайында екінші бір дерек көзі — қазақ халқының қаһармандық жырларының бірі — &quot;Қобыланды батыр&quot; жыры. Бұл мазмұны жағынан да, басқа батырлық жырларға қарағанда шоқтығы биік тұрған халықтық шығарма, ерлік эпопеясы. Бұл жырдың оқиғаларына қарағанда, Қобыландының ерлік жолы қазақ елінің сол кездегі сыртқы жауы — қызылбастар (парсылар) мен олардың шапқыншылық жасаған ханы Қазанға қарсы күресінен басталады. Оның бұдан кейінгі шайқасқан батырларының атына қарап, олардың атақты [[Едіге батыр]]дың тұқымдары екенін аңғаруға болады. Қобыланды батырдың Орақ батырмен дос болып, Алшағырмен жауығуы — Қазақ хандығының өзара іштей екіге бөлінген Ноғай ордасының бірін қолдап, екіншісімен соғысып жатқан тарихи кезеңін алға тартады. Мұның бәрі Қара Қыпшақ Қобыланды батырдың аңыздық негізде қиялдан туған кейіпкер емес, өмірде болған, ерлік істерімен еліне танылып, құрметіне бөленген хас батырларының бірі болғанын дәлелдейді. Және де қазақ халқының қалыптасуына үлкен үлесін қосты.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> *http://referatikz.ru/load/aza_sha_referattar/aza_debieti/to_tarbaj_ly_obylandy/10-1-0-1915<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ батырлары]]<br /> [[Санат:Туған жылы белгісіздер]]<br /> [[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

Galymmurat https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2017-02-07T08:05:23Z

<p>Galymmurat: </p> <hr /> <div>{{otheruses|Арал (айрық)}}<br /> {{Көл<br /> |Аты = Арал теңізі<br /> |Көлдің-суреті = Aralsea tmo 2014231 lrg.jpg<br /> |Сурет-тақырыбшасы = Арал теңізі, [[2014]] жыл, [[тамыз]] айы<br /> |Сурет-тереңдігі = <br /> |Сурет-тереңдігіне-тақырыбша = <br /> |Орналасуы = {{KAZ}},&lt;br&gt;{{UZB}},&lt;br&gt;[[Орталық Азия]]<br /> |Координаттары = {{Coord|45|N|60|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}<br /> |Бассейн-елдері = &lt;small&gt;[[Қазақстан]], [[Өзбекстан]], &lt;br /&gt;[[Түрікменстан]], [[Тәжікстан]], &lt;br /&gt;[[Ауғанстан]] &lt;/small&gt;<br /> |Көлдің-түрі = [[Ағынсыз көлдер|Ағынсыз көл]], [[Суқойма|Су қойма]]<br /> |Құятын-өзендер = [[Амудария]], [[Сырдария]]<br /> |Шығатын-өзендер = <br /> |Су кездері =<br /> |Ауданы = 17,160 км² ([[2004]]),&lt;br /&gt;28,687 км² ([[1998]]),&lt;br /&gt;68,000 км² ([[1960]])<br /> |Ұзындығы = <br /> |Ені= <br /> |Бет-ауданы = 1,549,000 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;<br /> |Су көлемі = Солтүстік: 27 м ([[2007]])<br /> |Орташа-тереңдігі = Солтүстік: 8.7 м ([[2007]])&lt;br&gt;Оңтүстік: 14-15 м ([[2005]])<br /> |Тереңдігі= Солтүстік:&lt;br&gt;42 м ([[2008]])&lt;br&gt;18 м ([[2007]])&lt;br&gt;30 м ([[2003]])&lt;br&gt;Оңтүстік:&lt;br&gt;37-40 м ([[2005]])&lt;br&gt;102 м ([[1989]])<br /> |Деңгейі = Солтүстік: 42 м ([[2007]])&lt;br&gt;Оңтүстік: 29 м ([[2007]])&lt;br&gt;53 м ([[1960]])&lt;ref&gt;[http://www.eorc.jaxa.jp/en/imgdata/topics/2007/tp071226.html South Aral Sea shrinking but North Aral Sea expanding]&lt;/ref&gt;<br /> |Аралдар = [[Арал теңізі#Бұрынғы аралдары|Арал теңізі аралдар]] <br /> |Қала = ([[Арал (қала)|Арал]])<br /> }}<br /> '''Арал теңізі''' ({{lang-uz|Orol dengizi}}; {{lang-kaa|Aral ten'izi}}) — [[Қазақстан]] мен [[Өзбекстан]] шекарасында орналасқан ірі көл. Теңіз [[20 ғасыр|XX ғасырда]] ауданы жағынан (''68 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'') [[әлем]]де төртінші орында болатұғын, бірақ [[1960]] жылдардан бастап теңіздің [[су]]ы азайып келеді.<br /> <br /> == Арал теңізінің тарихы ==<br /> [[Сурет:Survey of the Sea of Aral 1853.jpg|thumb|left|170px| Арал теңізінің картасы, 1853 жыл, [[:ru:Королевское географическое общество|Royal Geographical Society]] журналы, [[Лондон]].&lt;ref&gt;[http://en.wikipedia.org/wiki/Aral_Sea Ағылшын уикипедиясы, Aral Sea, The Map of Aral Sea.]&lt;/ref&gt; ]]<br /> [[Сурет:Kos-aral.jpg|thumb|250px|Бірінші орыс қайықтары, 1848]]<br /> [[Сурет:Aral Sea.gif|thumb|250px|Әр жылдық анимациялық карта]]<br /> <br /> Арал теңізі, [[Кайнозой]] дәуірінің орта шетінде, яғни бұдан ''21 млн. 1200 жыл'' бұрын [[Каспий теңізі]]не қосылып жатқан. Бұған теңіздің терістік бетіндегі қазіргі [[Сарышығанақ]], [[Ақеспе]] тұсынан 80 метр тереңдіктен [[Олигоцен]] уақытында өмір сүрген [[Бекіре|қызыл балықтың]], ірі [[ұлу]]дың, [[кит]]тің омыртқа сүйектерінің тасқа айнала бастаған күйінде табылуы дәлел болмақ. Бұл теңіздің кезінде [[мұхит]]пен қосылып жатқандығын көрсетеді. Сондай-ақ Арал маңынан [[акула]]ның тісі мен сүйегі табылды. [[19 ғасыр|ХІХ ғасыр]]дың орта кезіндегі Арал-Каспий ойпатының пайда болуы жөніндегі болжамдардан Арал бассейнінің [[геология]]лық ерте кезеңде [[Жерорта теңізі]]мен тұтасып жатқан су айдыны екенін, оның кейінгі [[Альпі]]лік дәуірлерде жер қыртысының көтерілуіне байланысты ұсақ су айдындарына бөлінгенін білеміз. Сондай-ақ, Арал теңізінің көлемі жайлы, Арал теңізі жайлы ұғымдар сонау ерте дүние әдебиеттерінде де кездеседі.<br /> <br /> Ендеше қазіргі кезде әлем елдері назарын өзіне аударып отырған осы су айдынын зерттеу сол ерте заманан бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді деуге болады. Міне, сондықтан да көне зерттеулер мен қазіргі жаңа мәліметтерді салыстыру арқылы Арал теңізі бассейнімен оның жағалауының даму [[эволюция]]сын, сондай-ақ ғасырлар бойы өзгеру сипатын анықтау қиын емес. Мысалы, ежелгі заманның өзінде Арал теңізі көп елдерге мәлім болған. Өйткені, сол IХ-X ғасырлардағы араб ғалымдары – [[Ибн Хордадбех]], [[Ибн Руста]], [[Әл-Масуди]], [[Әл-Истахри]] келтірген мәліметтер аса құнды саналады. Демек, бұл еңбектерден сол кездегі Аралдың көлемі мен жағаларының пішіні туралы мағлұмат алуға болады.<br /> <br /> [[Ибн Хордадбех|Ибн-Хордадабех]] «''Китаби-ал-масалик Вал-мамлик''» саяхаттар мен мемлекеттер кітабы атты еңбегінде [[Амудария]]ны -Жейхун, Арал теңізін - Күрдер көлі деп атайды. Ал [[Ибн Руста|Ибн-Рустеннің]] Амудария мен Арал теңізі туралы жазғандары неғұрлым нақты, оның мәліметтері бойынша, Арал теңізінің көлемі 80 фарсах (бір фарсах-6 шақырым). Теңіздің басты жағалауындағы Жоталары Сиякух (қара таулар) деп аталады. Ал оң жақ жағалауы батпақты, онда қалың орман өскен. Демек аталмыш Сиякух – үстіртің тік жарлы құздары болуы мүмкін. Өйткені оның батыс жағалауы қазір де биік келеді, кейбір нүктелердің биіктігі 190 метрге жетеді.<br /> <br /> Сол сияқты Араб географы [[Әл-Истахри]] Арал теңізін «''Хорезм көлі''» деп атаған және [[Сырдария]] жөнінде мәліметтер келтірген. Истахри былай дейді: «''Бұл көлдің айналасы 100 фарсах. Суы тұзды, көлге Жейхун, Илаш Сырдария және басқа өзендер құяды''». Сондай-ақ [[10 ғасыр|Х ғасырда]] өмір сүрген белгісіз автордың парсы тілінде жазған «''Худуд-ал Алам шығыстан батысқа дейінгі әлем облыстары''» атты қолжазбасында да Арал теңізінің сипаттамасы берілген. Мұнда теңіздің көлемі 300 фарсахқа тең келетіні және [[жағалау]]ларының құмды екені жазылған. Жоғарыдағы Арал теңізі жөнінде мәлімет қалдырушылар негізінен теңізді арнайы зерттеген адамдар емес, жолшыбай көргенін жазған саяхатшылар, жалпы дүниежүзілік [[әдебиет]]ке қатысты шағын дерек жинаған шолушылар. Сондықтан бұл кезде Арал теңізі жайлы нақты ғылыми зерттеулер болған жоқ деуге болады. Дегенмен осы өлкенің сол кезеңдегі көрсетілген табиғат жағдайлары мен қазіргі табиғатының өзгерісін салыстыра қарағанда өңірдің сипатынының бұрынғы кезде нақты қандай болғандығына көз жеткізуге болады.<br /> <br /> Негізгі Арал теңізі жайлы нақты деректі мәліметтердің жиналуы, яғни арнайы зерттеулердің басталуы [[17 ғасыр|ХVІІ]]-[[19 ғасыр|ХІХ ғасыр]]лардың еншісіне тиеді. Өйткені бүгінгі Арал деген атау сол [[17 ғасыр|ХVІІ ғасырдан]] бергі жерге берілген. Яғни [[1740]]-[[1741]] жылдары [[Сырдария]] мен Арал маңын зерттеуге алғашқылардың бірі болып, Иван Мурауин қатысып, тұңғыш рет Арал теңізінің шығыс жағалауларын өте дәлдікпен арнайы түсірілімге түсіріп, карта жасаған. Жалпы Арал теңізі жайлы соңғы толық зерттеулер [[1946]]–[[1950]] жылдар аралығында болған. Ондағы мәліметтер бойынша теңіз көлемі ''66 мың'' шаршы шақырымды құрап, ең ұзын бөлігі 424 шақырым, ал ендігі бөлігі 292 шақырым, орташа тереңдігі ''16,1 метр'', ең терең жері ''68 метр'' деп сипатталып жазылған. Содан қалған бүгінгі теңізде шамамен ''15-20 мың'' шаршы шақырымға жуық қана су айдындары бар көрінеді. Теңіздің осындай тартылуына орай өңірде алғаш рет [[2001]] жылы Арал теңізінің табаны қала орны болған деген болжам жасалды, ал бұл күндері осы болжам шындыққа айнала бастағандай.<br /> <br /> Өйткені бұрын Арал теңізі өз деңгейін сақтап тұрған жылдары сол жағасынан көне заманға тән [[ою-өрнек]]тер, адам сүйектері ұшырасқан кездері болғаны жөнінде кезінде теңізде жүзген кейбір қарт кеме капитандарының талай өз аузынан естіген кездеріміз де болды. Бірақ та, ол кезде теңіз астында қала барын кім білсін. Ал енді теңіз тартылып, жағасы әр деңгейде ашыла бастағанда, қазір де бұл жағдай жиі көріне бастады. Өйткені қазіргі [[Археология|археолог]] ғалымдардың деректері бойынша құрғаған теңіз табанынан табылған әлгі [[мешіт]]тің ою-өрнектерді сол [[12 ғасыр|12]]-[[15 ғасыр]]лардың еншісіне жатқызады. Сондай-ақ бұған дәлел ретінде Арал тарихынан белгілі сол [[1592]] жылдарға дейін қазіргі табылған қала орны яғни, «[[Барсакелмес]]» аралының батыс беті құрлықпен бірігіп жатқан көрінеді. Кейін теңіз суының көтерілуіне байланысты құрлықтан бөлініп қалған. Сондай-ақ жоғарыда сөз болғандай сол ертедегі араб ғалымдарының деректері бойынша да теңіз көлемі сол әрқили көлемде өзгеріп отырған. Мысалы, 80,100 және 300 фарсах мөлшерінде. Егер де бір фарсах 6 шақырым болса, сонда кезінде теңіздің ең үлкен деген көлемі не бәрі 300 х 6 = 1800 шақырым ғана. Бұл – теңіздің сол [[1950]] жылғы көлемімен салыстырғанда төмен екенін көрсетеді. Міне осыған орай бір сөэбен айтқанда «[[Барсакелмес]]» аралы сол [[1592]] жылға дейін құрлықпен жалғасып жатыр деген сөз шындыққа жақын.<br /> <br /> == Арал ойысы ==<br /> [[Сурет:NizinaTuranska2001grudzien.jpg|thumb|left|200px|[[Арал ойысы]]]]<br /> <br /> Арал ойысы – Арал теңізі [[ойпат]]ын және оның солтүстігін, шығысы мен оңтүстік-шығысын алып жатқан [[мезозой]]-[[кайнозой]] шөгінділерінен құралған тектоникалық құрылым; геоморфология тұрғыдан алғанда солтүстік [[Қызылқұм]]ға жалғасып жатқан ойпат. [[Тұран жазығы|Тұран плитасының]] құрамына енеді. Ауданы ''350 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' шамасында. Арал ойысының солтүстік-шығысы, [[Тұран]] шығысы, оңтүстігі жайпақ жазық, ал [[Үстірт]]ке жалғасатын батыс жағы тік жарлы болып келеді.<br /> <br /> Арал ойысы солтігінде Торғай ойысының оңтүстік шетімен, шығысында [[Аққырқақұм қыраты]]мен, оңтүстігінде төменгі [[Әмудария]] мегаантиклиналімен шектеседі. Ойыстың оңтүстік-шығысындағы [[Бозкөл]] қырқасы оны шығыс Арал және Тәжіқазған қазаншұңқырларына бөледі.<br /> <br /> Арал ойысы табанының жоғары бөлігі [[палеозой]] мен [[триас]] шөгінділерінен түзілген. Оның үстін [[мезозой]] мен [[кайнозой]]дың қалыңдығы 1800 – 2000 м шөгінді жыныстары ([[саз]], [[құмтас]], [[әктас]], [[мергель]]) жауып жатыр. Арал ойысының [[Юра кезеңі|юра]] мен [[бор]] шөгінділерінде [[мұнай]] мен [[газ]], [[палеоген]] жыныстарында қоңыр [[көмір]], [[темір]] кендері кездеседі, сондай-ақ жер асты суының мол қоры бар.<br /> {{clear}}<br /> <br /> == Арал флотилиясы ==<br /> [[Сурет:Арал флотилиясы.jpg|thumb|250px|Арал флотилиясы &lt;ref&gt;[http://www.liveinternet.ru/community/2216771/post83180491/, Аральское море: кладбище кораблей]&lt;/ref&gt;]]<br /> <br /> 19-ғасырдың ортасында [[Ресей патшалығы]] [[Орта Азия]] хандықтарының, Арал теңізі мен [[Әмудария]]ның шекараларына жақындай түсуі бұл өңірде порттар салып, Арал флотилиясының құрылуына әкелді. Ең алғашқы әскери «Николай» шхунасы 1847 жылы Орынборда құрастырылып, Сырдарияның жоғары ағысы арқылы [[Райым]] бекінісіне жеткізілді. 1847 жылы 20 тамызда шхуна [[Хиуа]] бекінісі жаңа қаланы алу шайқасына қатысты. 1848 жылы Арал теңізін зерттеу [[лейтенант]] А.Бутаков пен прапорщик Поспеловке жүктелді. Олар сапарға «Николай» және «Константин» (1848) шхуналарымен шығып, [[Хиуа хандығы]]на қарайтын Аралдың [[оңтүстік]] жағалауы мен [[Әмудария]] жағалауларын зерттеді. 1850 жылы [[Швейцария]]да [[Маталь зауыты]]нда теңізде де, өзенде де жүзетін «Перовский» кемесі мен Обручев баркасы жасалды. 1852 жылы олар [[Сырдария]] жағалауына жеткізіліп, 1853 жылы ақпанда суға түсірілді. 1853 жылы 5 маусымда «Перовск» кемесі [[Ақмешіт]]ті алуға қатысты. 1856 жылы 5 маусымда Бутаков баржамен [[Әмудария]] арқылы Қоңыратқа жетті. 1873 жылы [[Хиуа жорығы]]на 2 кеме, 3 баркас қатысты. Жалпы Арал флотилиясының құрамында 4 кеме («Самарқанд», «Арал», «Ташкент», «Сырдария»), 11 баркас, 10 баржа және бес сал болды. 1877 – 78 жылы кемелер 4 телім (Қазалы – Перовск, Перовск – Чинар, Қазалы – Қосарал және Қосарал – Николай аралы) аралығында адам, жүк тасымалдады. 1888 жылы «Самарқан» кемесі Перовск қаласы жанында суға батып кетті. 1882 жылы 26 қазанда генерал-адъютант Черняев Арал флотилиясын тарату туралы комиссия құрды. 1883 жылы 7 сәуірде комиссия флотилияны жойды. Арал флотилиясының орнына 1888 жылы Әмудария флотилиясын құрылды.<br /> <br /> ==Арал қазба фаунасы==<br /> [[File:Diceros bicornis.jpg|thumb|250px|[[Мүйізтұмсық]]]]<br /> <br /> Арал қазба фаунасы – Арал теңізінің солтүстік жағалауындағы (Ақеспе елді мекені маңынан) [[олигоцен]] дәуірінің аяқ кезіндегі құрлық шөгінділерінен табылған [[жануарлар]] қалдығы. Қазба жұмыстарын 1930 ж. [[КСРО]] Ғылым Академиясының [[Палеонтология]] институты және [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясының]] [[Зоология]] институты (1952, 1966, 1981, 1990 – 1991 ж.) жүргізді. Қазбадан: [[мүйізтұмсық]]тар (''Paraceratherіum, Aceratherіum, Protaceratherіum, Aprotodon, Gіgantamynodon''), бұғытәрізділер (''Lophіomeryx, Mіomeryx, Prodrematherіum, Amphіtragulus''), [[Кеміргіштер|кемірушілер]] (''Propaleocator, Aralomys, Argіromys, Agіspelagus, Protalactaga, Eumysodon''), бауырымен жорғалаушылар (''Chelonіa, Testudo''), құстар (Anas) қалдықтары табылды. Олар шамамен 25 – 26 млн жыл бұрын ылғалды [[орман]]дар мен [[көл]]ді, батпақты аймақтарда тіршілік еткен. Арал қазба фаунасының жер қабатының [[Геологиялық көнелік|геологиялық салыстырмалы жасын]] анықтауда маңызы зор.<br /> {{clear}}<br /> <br /> == Арал теңізінің экологиялық ахуалы ==<br /> [[Сурет:Aral sea.gif|250px|thumb|[[2000]]-[[2011]] жылдардағы спутниктік түсірілім]]<br /> <br /> Арал теңізі – Қазақстанның інжу-маржаны, шөл белде-міндегі бірден-бір көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі – 1066 км³, тереңдігі – 30-60 метр, тұздылығы – 10-12% болған. Қойнауы кәсіптік бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде жылына 50-150 мың балық ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын терісі игерілген.<br /> Арал өңірінің тұрғындары 1970 жылдарға дейін әлеуметтік-экономикалық тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген тіршілік кешті. Теңіз өңіріндегі елді мекендерде 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген.<br /> <br /> 1960 жылдардан бастап Арал өңірін игеру қолға алынды. Осы аймақтағы игерілетін жер көлемі бұрынғыдай [[Өзбекстан]] мен [[Тәжікстан]]да 1,5, [[Түрікменстан]]да 2,4, [[Қазақстан]]да 1,7 есеге өсті. Ал Әмудария мен Сырдария бойындағы Халықтың саны 1960-1987 жылдар аралығында 2,2 есеге артты. Халық санының өсуіне орай суға деген қажеттілік те артты. Осыған орай, 1970-1980 жылдар аралығында Аралға құйылатын су мөлшері азайды. Оның негізгі себептері антропогендік факторлар еді. Екі өзен бойындағы суды мол қажет ететін күріш пен мақта өсіру ісі қарқындап дамыды (Шардара).<br /> <br /> Оның үстіне ауыл шаруашылығының басқа да салалары барынша дамыды. Өзен бойлары игеріліп, суды ысырапсыз пайдалану жүзеге асты. Мәселен, Арал 1960-1965 жылдар арасында 44 мың м³, ал 1990 жылдары екі есеге қысқарды. Нәтижесінде, Арал теңізінің деңгейі 23 метрге дейін төмендеп, оның су айдыны 30-200 км-ге дейін қусырылды. Судың тұздылығы 40 пайызға дейін артты. Оның үстіне екі өзен бойындағы шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен химиялық препараттарды қолдану 10-15 есеге өскен. Осындай антропогендік факторлар Арал өңірін экологиялық апатқа ұшыратты.<br /> <br /> Құрғап қалған теңіз түбінен жыл сайын айналаға зияндылығы өте жоғары 2 млн тұзды шаңдар көтеріліп, желмен тарай бастады.<br /> <br /> ===Арал апатына себеп болған факторлар:===<br /> * жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу;<br /> * ауыл шаруашылығын дұрыс жоспарламау, судың қорын есепке алмау;<br /> * суды өте көп қажет ететін күріш, мақта дақылдарын барынша көбейтіп жіберу;<br /> * жерді игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және суды үнемді пайдаланбау;<br /> * табиғат ресурстарын пайдалануға жіберілген қателіктер мен оны меңгерудің ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады.<br /> <br /> [[Сурет:Aralzee.jpg|thumb|180px|left|Серіктік суреттер: сол жақта - 1989; оң жақта - 2003 жж.]]<br /> <br /> Осы аталған фактілер Арал теңізі экожүйесіндегі тіршілік атаулыны экологиялық дағдарысқа әкелді. Бұл жағдайлар адам баласының қолдан істелген қателігі ретінде дүние жүзіне белгілі болды.<br /> Арал өңірінде туындап отырған қазіргі экологиялық апаттар нышаны жыл өткен сайын теңіз суын тарылтуда. Оның фаунасы мен флорасы жойылып бітуге жақын. [[Топырақ]]тың тұздануы өте жылдам жүруде. Арал теңізінде балық өсіру шаруашылығы тоқталып, соңғы 1-2 жылда ғана қайта қолға алынды. Ондағы тұрғындардың әлеуметтік жағдайы төмендеп кетті. Теңіз түбінен көтерілген улы [[тұз]]дың мөлшері жылына 13-20 млн т деп есептеледі. Тіптен, тұзды шаңдар әсері сонау Орта Азия республикалары аумағына жетіп, ауыл шаруашылығына зардабын тигізуде. Топырақтың тұздануы Өзбекстанда – 60%, Қазақстанда – 60-70%-ға артып отыр. Мұның өзі жалпы [[шаруашылық]]а зиянын тигізуде. Арал өңіріндегі климаттың өзгеруі [[шөл]] белдемінің табиғи ландшафтарын бірте-бірте күрделі әрі қайтымсыз антропогендік экожүйелерге қарай ығыстыруда.<br /> <br /> Арал өңіріндегі антропогендік факторлар ондағы тұрғындардың салт-дәстүріне, [[экономика]]лық-әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етуде. Жұмыссыз қалған балықшылар әлеуметтік жағынан қорғаусыз қалып, басқа аймақтарға еріксіз қоныс аударуда.<br /> <br /> Қазіргі арал өңірінде адамдардың денсаулығы күрт төмендеп кетті. Бұл өңірде соңғы мәліметтер бойынша туберкулез, бүйрекке тас байлану, сарысу, өкпе-тыныс өңірімен салыстырғанда жоғары көрсеткішті беріп отыр.<br /> <br /> [[Қазақстан Республикасы]] Президентінің [[2003]] жылғы 3 желтоқсандағы №1241 Жарлығымен мақұлданған ҚР-ның 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасында атап көрсеткендей, экологиялық қауіпсіздіктің негізгі міндеттерінің біріне экологиялық апат аймақтарын, әскери-ғарыш полигондары мен сынақ кешендерін оңалту жатады. Міне осы айтылған жәйттердің бәрі біздің өңірден тиісті өз орындарын алады. Мысалы, Арал апат аймағын, «[[Байқоңыр]]» ғарыш аймағын және қауіпті «Возрождение» аралын бұған жатқызуға әбден болады. Демек, бұлардың қолайсыз экологиялық зардаптарының өңір халқының денсаулығына айтарлықтай зияндарын тигізіп келеді. Жеке тоқтап айтар болсақ, Арал өңірі экологиялық аймағында (186,3 мың халық бар 178 елді-мекен) тұрады. Сондай-ақ бұл өңір тұрғындарында ішек-қарын аурулары мен қан аздығы, әсересе әйелдер мен балалар арасында балалар өлімі мен туа біткен аурулар және балалардың жүйке аурулары көбею үстінде. Мысалы, облыста 2001-2003 жылдар аралығында 1408 бала алғаш тер мүгедектігіне куәландырылды. Демек, балаларды мүгедектікке шалдықтырып отырған негізгі аурулардың ішінде белді орынды жүйке (нерв жүйесі) аурулары иеленеді. Өткен жылы куәландырылған 355 баланың 104-і (29,9) ал қайта куәландырылған 1186 баланың 364 (30,6%) осындай науқасқа шалдыққан.2002 жылы бұл көрсеткіш 458 баланың 108-і (23,5%), қайта куәландырылған 1293 баланың 433-ін (33,4%) құраған-ды. Сондай-ақ өткен жылы алғаш рет 84 бала ақыл-есі кем балалар санатына жатқызылса, қайта куәландырылғандардан өткен жылы 250 бала (2002 жылы-317) осы дертке шалдыққан. Ал, былтыр 62 бала (2002 жылы – 98) бала туа бітті кемтарлыққа ұшыраған. Олблыс бойынша жалпы мүгедек балалардың 2003 жылы 1541 баланың 468-нің (2002 жылы – 1751 баланың 541) [[жүйке ауруы]]на шалдыққаны анықталды. Демек осы науқастың түрі балалар арасында жылдан-жылға етек алып еледі.<br /> <br /> Жалпы, адам үшін бірінші байлық – [[денсаулық]]. Сондай-ақ, ертеңін ойлаған әрбір ел алдымен халқының саулығын, ұрпағының салауатты өмр сүруін қадағалайтынын әркез естен шығармағанда абзал. Сонымен бірге өңірде іш сүзегімен ауыратындар саны 7 есеге өскен. Сол сияқты қоршаған ортаның лакстануынан аймақта жүрек-тамыр және [[онкология]]лық ([[обыр]]) аурулары әлдеқайда жиі кездеседі. Демек, бұларды ғаламшар тұрғындарын өлім-жітімге душар ететін, осы заманғы бірінші орындағы аурулар десе де болады. Жалпы, планетадағы көлдердің арасында көлемі жағынан төртінші орынды иеленетін Арал теңізі бұл күндері жер бетінен біржолата жоғалу үстінде. Өйткені, бұрынғыдан 66 мың шаршы шақырымға жуық қана су айдыны қалып отырған сияқты. Ғалымдар теңіз 2015 жылдары жер бетіне толық жойылады деп отыр. Ал, Арал өңіріндегі экологиялық апат адам өміріне жыл өткен сайын өте қауіп төндіруде. Өйткені, республика территориясында алғаш теңіз жағалауы 100 шақырымнан артық қашықтап, кіші арал оқшаулана бастаған шақта, сол құрғаған теңіз ұлтанынан тұзды шаң көлемді аймаққа тарала бастаған сәтте Ю.У.Новиковтың деректеріне қарағанда Арал табанынан кезінде жылына 72 млн. Тонна тұз дүние жүзіне шаң болып тарап, ал Арал өңірінде әрбір гектар жерге 700 кг тұз аспаннан жауатынын дәлелдеген. Міне, осыған орай бұл күндері теңіздің 70-80 пайызы жалаңаштанып құрғаған теңіз табанынан жан-жаққа тарап ұшатын әлгі тұз шаңының көлемін есептеп шығу қиынға соқпайды. Демек, бұл күндері әлемнің түкпір-түкпіріне жылына орта есеппен теңіз табанынан 290 млн. Тоннаның үстінде тұз-шаң тарап жататыны белгілі болды. Қазіргі деректер бойынша Арал теңізіндегі тұздың жалпы массасы 10,7-ден 11,4 млрд тоннаға жетті. Аралдың тұзы таза табиғи тұз емес, құрамында [[тыңайтқыштар]] мен [[гербицидтер]]інің қалдықтары, [[гексохлоран]] сияқты аса қауіпті [[химикаттар]] ондаған жылдар бойы Сырдария мен Амудария ағынымен ілесіп, теңізге құйылады.<br /> <br /> ==Арал экологиялық дағдарысы==<br /> [[Сурет:Aralship2.jpg|thumb|left|Тастанды кеме]]<br /> [[Сурет:AralShip.jpg|thumb|Арал теңізіндегі тастанды кемелер]]<br /> Арал экологиялық дағдарысы — адам қарекетінің әсерімен болған [[экологиялық дағдарыс]]тың неғұрлым айқын мысалы, Арал теңізі экологиялық жүйесінің құлдырауы.<br /> <br /> Соңғы ондаған жылдар бойында халық санының көбеюі, суармалы жерлер аумағының 2-3 есе ұлғайтылуы, [[Арал алабы]]нда су тұтынудың едәуір артуы теңіз деңгейінің апатты түрде төмендеуінің негізгі себебі болды. [[Әмудария]] мен [[Сырдария]] сулары ағымының күрт азаюы (''[[1960]] жылдардағы 50—60 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;-ден [[1990]] жылдардағы 5-7 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;-ге дейі''н) садцарынан оның деңгейі [[1960]] жылғы 53 метрден [[1987]] ж. ''40,3 метрге'' дейін жоне [[1992]] ж. 3''7,2 метрг''е дейін төмендеді.<br /> <br /> [[1990]] жылдардың басында теңіз айдынының ауданы ''45%''-дан астам кішірейіп, судың көлемі'' 65%''-ға кеміді, судың тұздылығы 3 еседен астам артты. Суы тартылған ''30 мың шаршы'' километрден астам орасан зор аумақ тұзды шөлге айналып, одан жылына ''40 млн'' тоннадан ''150 млн'' тоннаға дейін тұзды жел көтеріп теңізден мындаған шақырым шалғайға дейін тарап жайылатын болды. Арал төңірегінде [[антропогендік шөлдену процесі]] жедел өршіп, бұл орайда климаттың континенттенуі күшейді, шанды дауылдар жиілеп, топырақ қабаты, өсімдік жамылғысы күрт нашарлады, балықты айтпағанның өзінде, ауыл шаруашылығы дақылдарының түсімділігі мүлдем азайды. [[Жайылым]]дар мен [[шабындық]]тардың өнімділігі азайып, дәрі-дәрмектік өсімдіктер қоры кеміді. Табиғи орта сапасының нашарлауы салдарынан жергілікті халықтың денсаулығына қауіпті төтенше экологиялық, әлеуметтік- экологиялық және санитариялық- эпидемиологиялық жағдай қалыптасты.<br /> <br /> == Теңізді құтқарудағы болжамдар ==<br /> [[Сурет:Aral 1960 2010.gif|thumb|250px|Арал теңізінің 1960-2010 ж.ж. аралығындағы көрінісі]]<br /> Арал теңізінің болашағы дүние жүзі халықтарын толғандыруда. Оның бір жолата жойылып кетуі Орта Азия мен Қазақстанды ғана емес көптеген Шығыс елдеріннің тыныс-тіршілігіне өзгерістер әкелмек. Ал әлемдік [[климат]]тың өзгеруі, шөлге айналу, [[атмосфера]]дағы ауытқушылықтар, антропогендік [[экожүйе]]лердің тұрақтсыздығын тудырады. Арал мәселесі соңғы 10 шақты жылда географ және эколог ғалымдар арасында жиі-жиі пікірталастар туғызуда. Арал мәселесі туралы халықаралық [[конференция]]лар ұйымдастырылды. Өркениетті елдер, халықаралық қоғамдастықтар қаржылай көмек көрсетуде. Олар негізінен Орта Азия республикалары, [[Ресей]], [[АҚШ]], [[Жапония]], т.б. мемлекеттер. Қазақстан жағы өз тарапынан тым құрыса [[Солтүстік Арал теңізі|Солтүстік Аралды]] сақтап қалу үшін көптеген жұмыстар атқарды. Екіге бөлінген теңіздің Қазақстандық аймағындағы [[Солтүстік Арал теңізі|Солтүстік Аралдың]] деңгейі баяу болса да көтереліп келеді. <br /> Арал теңізін қалпына келтіріп жандандыру жөніндегі бірнеше ғылыми болжамдар мен жобалар бар. Олар:<br /> <br /> # [[Сібір өзендерін Қазақстанға бұру]].<br /> # [[Әмудария]] мен Сырдария өзендерінің суын реттеу арқылы суды молайту.<br /> # Арал теңізін жартылай сақтап қалу.<br /> # Каспий теңізінің суын жасанды канал арқылы әкелу.<br /> # [[Жер асты сулары]]н пайдалану.<br /> # Арал теңізінің өздігінен табиғи ретттеулерін немесе толысуын күту.&lt;ref&gt;[http://temakosan.net/load/referaty_na_kazakhskom/ehkologija/aral_te_izi_zh_ne_ehkologijasy/19-1-0-4389 Образовательный сайт Казахстана, Арал теңізі және экологиясы, Temakosan]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Әрине, бұл жобалар болашақтың ісі болғанымен, уақыт талабы оны күттірмейді. Бәрі де қаражатқа кірелуі мүмкін. Ал оның іске асуы адамзат қауымының білімі мен біліктілігіне байланысты екені анық.<br /> <br /> Қазіргі кезде аралды құтқаруда бағытында батыл да жоспарлы түрде ғылыми негізде жұмыстар жасалуда. «Арал тағдыры – адам тағдыры» болғандықтан, ғажайып су қоймасын оны сақтап қалу қазіргі ұрпақтың болашақ алдындағы борышы.&lt;ref name=source1&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Арал теңізін сақтау және қалпына келтіру шаралары ==<br /> <br /> === Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім ===<br /> Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім – [[Қазақстан Республикасы]]ның Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]]тың ұсынысымен [[Орталық Азия]] елбасыларының 1993 жылдың қаңтарында [[Ташкент]] қаласында қабылдаған шешімі бойынша 1993 жылғы 26 наурызда [[Қызылорда]] қаласында өткен Арал теңізі мәселелері жөніндегі 1-конференцияда жасалған келісім. Ол «Арал теңізі және [[Арал аймағы]] мәселелерін, экологиялық сауықтыруды, аймақтың әлеуметтік – экономикалық дамуын қамтамасыз етуді бірлесіп шешетін ортақ шаралар туралы Келісім» деп аталды. Келісімге Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. [[Назарбаев]], Қырғыз Республикасының Президенті Ақаев, [[Тәжікстан]] Республикасы Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Э.Ш. Рахмонов, [[Өзбекстан]] Республикасының Президенті И.А. Каримов, [[Түрікменстан]] Президенті С.А. Ниязов қол қойды.<br /> <br /> Келісімнің арнайы баптарында Арал теңізі айдынындағы экологиялық дағдарысқа байланысты негізгі мәселелер нақтылы қаралды. Апаттың алдын алуға, қоршаған ортаны сауықтыруға және Арал аймағының әлеуметтік – экономикалық дамуын қамтамасыз ететін, денсаулық сақтау, тұрмыстық қажеттіктерді өтейтін істерге тікелей назар аударылды. Келісімді орындаудың алғашқы шарты есебінде [[Халықаралық Арал қоры]], Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес құрылып, олардың ұйымдық мәселелері шешілді. [[БҰҰ]]-ның Бас хатшысына [[Орталық Азия]] елбасыларының атынан [[Үндеу]]хат жолданды. Онда Аралды сақтап қалуға, [[Арал]] аймағының келелі мәселелерін шешуге арналған шараларға дүниежүзілік қауымдастықтың назары аударылды.<br /> <br /> === Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес ===<br /> <br /> Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'– [[Арал]] мәселелерімен айналысатын [[Орталық Азия]] елдері ([[Қазақстан]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]]) Елбасылары кеңесінің атқарушы органы. [[1993]] ж. 26 наурызда [[Қызылорда]] қаласында құрылған. Кеңеске Орталық Азияның әр республикасы үкімет басшыларының орынбасарлары бастаған 5 адам және бақылаушы ретінде [[Ресей Федерациясы]]ның өкілдері енді. Мемлекетаралық кеңесті әр жылда Орталық Азия елдерінің біреуі [[алфавит]] тәртібі бойынша кезекпен басқаратын болып шешілді.&lt;ref name=&quot;source1&quot;/&gt;<br /> <br /> Алғашқы кезек [[Өзбекстан Республикасы]]на берілді. Кеңес өзінің атқарушы комитетін, су мәселелері жөніндегі әлеуметтік-экономикалық, ғылыми-техникалық және экологиялық даму жөніндегі комиссияларын бекітті. &quot;Сырдария&quot; және &quot;Әмудария&quot; алабының су шаруашылығы басқармаларын Кеңестің су моселелері жөніндегі комиссиясы басқаратын болды. Кеңес өз жұмысын &quot;Халықаралық Арал қорымен&quot; және [[Дүниежүзілік банк]]пен бірлесе отырып жүргізеді.&lt;ref&gt;[http://kaz.gazeta.kz/art.asp?aid=82503 Gazeta kz, Арал теңізінің мәселелері жөніндегі арнайы кеңес,]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Арал теңізін сақтау жөніндегі халықаралық шаралар ===<br /> <br /> Арал теңізін сақтау жөніндегі халықаралық шаралар, Арал апатынан зардап шеккен елдер басшыларының іс-қимылдарына көмектесуге бағытталған алғашқы халықаралық келісім ''1990'' жылдың ''24–26'' қаңтарында [[БҰҰ]]-ның қоршаған орта Бағдарламасының ([[ЮНЕП]]) ұсынысымен жасалды.<br /> <br /> Бұл халықаралық [[құжат]] «Арал теңізін сақтауға арналған нақтылы іске дайындыққа қатысу» деп аталды. ''1990'' жылғы ''11–12'' қарашада Хаттамаға қол қойылып, келісім заңды түрде бекітілді. Келісім бойынша дүниежүзілік дәрежедегі оқымыстылар мен [[маман]]дардың қатысуымен «Диагностикалық құжат» жасалды. Бұл үлкен ғылыми-тәжірибелік зерттеу [[Арал апаты]] кеселінің бетін ашып берді, нақтылы іске бағдарлама жасауға себін тигізді. «&lt;br /&gt;<br /> [[Диагностика]]лық [[құжат]]» ''1992'' ж. ''4'' тамызда ЮНЕП-тің басқаруымен [[Женева]] қаласында бекітілді, оған [[Қазақстан]] Республикасы атынан Ұ.Қараманов, К.Салықов, Н.Мұқитанов қол қойды. Келесі сатыда Дүниежүзілік [[Банк]] пен [[ЮНЕП]], [[ПРООН]], [[ЮНЕСКО]], т.б. мекемелер қосыла отырып, Орталық Азия елдерінің мемлекетаралық кеңесінің және халықар. Арал қорының басшылығымен «Арал теңізі мәселелеріне нақтылы көмек бағдарламасын» іске қосты. Бұл тарапта ''7'' бағдарлама, ''18'' жоба жасалып, ауқымды жұмыс қолға алынды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Арал-Сырдария алабының су ресурстары ==<br /> <br /> Арал-Сырдария алабының су ресурстары (''Водные ресурсы Арал-Сырдарьинского бассейна'') — [[Сырдария өзені]]нің алабы ''39° 23'—46''° солтүстік ендік пен'' 61°-78°—24''° шығыс бойлық бойында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай ''800 км''-ге, Батыстан Шығысқа қарай ''1600 км''-ге созылып жатыр. Жалпы өзен жүйесінің ағысынан арнасы бойынша ең шеткі нүктесіне дейін —'' 3019 км''. Өзен Орталық Азияның төрт мемлекетінің (''[[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]]'') аймағын басып өтеді. Оның алабында ұзындығы ''10 км''- ден асатын ''497'' тұрақты өзен бар. Бұлардың жиынтық ұзындығы — ''14750 к''м. Өзеннің су жинау алабының ауданы — ''462 мың км&lt;sup&gt;Superscript text&lt;/sup&gt;2''. Антропогендік факторлардың сипатын анықтайтын алабының негізгі ерекшелігі — оның аумағының қалыптасу зонасы ағынды пайдалану немесе &quot;таралу&quot; зонасына бөлінуі.<br /> <br /> Алаптың жазықтық бөлігін алып жатқан каналдар желісінің көмегімен тауларда қалыптасқан ағын аумақ бойынша таралады, содан кейін барып транспирацияға және жер асты суларының қорын толықтыру үшін сейіледі. Сонымен бірге тарамданған кәріздеу және коллектрлеу желісінің құрылысы ағындыны табиғи гидрографиялық желіге жоне көптеген табиғи төмендеген жер бедеріне жинауға мүмкіндік тудырады. Осының нәтижесінде табиғи ыңғайлы жағдайда ағынның сейілу зонасы мелиорация құрылысының кейбір этаптарында оның қайтадан қалыптасу зонасы болуы мүмкін.<br /> <br /> === Табиғат жағдайы ===<br /> Табиғат жағдайының әр түрлілігі өзен алабын бірнеше бөліктерге бөлуде анықтаушы факторлар болып табылады. Сырдария өзені алабы жазық аумағының климаттық жағдайы жазда ауа температурасының жоғарылығымен, ұзақ жылы кезеңмен сипатталады. Негізінен қыс, коктем мезгілінде жауатын атмосфералық жауын-шашынның аздаған ғана мөлшері қолдан суландыруды қажет етеді. Соңғы уақытқа дейін Арал теңізіне суы толық екі ірі өзен — Сырдария мен Әмудария өзенінің суын бұрып әкету, суармалау мен суландыруға пайдалану бұл өзендердің гидрологиялық режіміне әсер етіп қана қоймай, Арал теңізі алабының экологиялық жағдайын тудырды. Арал маңының барлық аумағында жауын-шашын жеткіліксіз.<br /> <br /> Жазда мұнда бірнеше ай бойы жауын-шашын мүлде түспеуі мүмкін. Мұнда оңтүстікте жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері — ''90 мм'', ал солтүстікте — ''125 м''м. Қазақстан аумағынан шыққан кезде Сырдария өзеніне Келес, Арыс өзендерінің солтүстік жағасының салалары құяды. Оның барлық су жинау алабының ауданы — ''462000 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;''.<br /> <br /> [[Шу]], [[Сарысу (өзен)|Сарысу]], [[Талас]] және т.б. өзендердің бұрын Сырдария өзеніне кұйғаны анықталған. Ал казір олардың сулары оған жетпейді. Сырдария алабы ең негізгі артериясын Қазақстан шегінен алып жатқан Қарадария және Нарын өзендерінің қосылуынан алады. Олар Тянь-Шань тау жүйесінің қар мен мұздығынан мол қоректеніп ағады. Суы молы — Нарын, бұл өзенмен бірге Сырдария 2900 км ұзыңдықта, осы екі өзеннің суын қосып алған соң, Сырдария солтүстікте — [[Шатқал]], оңтүстікте — [[Түркістан]] беткейінің аралығында кең жайылған Ферғана аңғарымен (300 км аса) ағады. Аңғардың оңтүстік шетінде Үлкен Ферғана, ал солтүстік шетінде Солтүстік Ферғана каналы тартылған. Өзен аңғардан шыққан кезде Моғалтау жотасының Ферхад аласа тау жотасы сілемін қиып өтеді. Осы жерде ол Ферхад ГЭС-ы салынған Бекабад шоңғалын қалыптастырады.<br /> <br /> Ағыс бойынша жоғарыда бөгенмен бірге Қайраққүм ГЭС-ы орналасқан. Осы өзеннен Киров атындағы, Дальверзинский және Голодностепной бас каналдары тартылған. Соңғысы дала жазығымен ''150 км'' қашықтыққа созыла келе, [[Қазақстан]] аумағына енеді. Бұдан кейін тағы да ''1000 км''-дей аға отырып, Арал теңізіне құяды. Сырдарияның төменгі ағысы Қазақстан аумағында Қызылорда облысымен'' 218,4 мың км²'' аудан түзеп құлай ағады. Сырдария өзен жүйесі Нарын, Қарадария, Келес және Арыс, сондай-ақ, солтүстік жағадағы шағын өзендерінің ағысын қосып алады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – [[Алматы]], Мектеп, 2002.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Бұрынғы порттары==<br /> [[Сурет:Барсакелмес.jpg|thumb|250px| [[Барсакелмес]] аралы]]<br /> <br /> * [[Арал (қала)|Арал]] (Қазақстан);<br /> * [[Мойнақ]] (Өзбекстан);<br /> * [[Қазақдария]] (Өзбекстан).<br /> <br /> ==Бұрынғы аралдары==<br /> * [[Возрождение аралы]];<br /> * [[Барсакелмес]];<br /> * [[Көкарал]].<br /> <br /> ==Қызықты айғақтар==<br /> <br /> * Аралабад кеңес курортты қаласы “[[Syberia]]” компьютерлік ойынында, атауына қарағанда Арал теңізінде орналасқан.<br /> * Рашид Нығмановтың [http://ru.wikipedia.org/wiki/Игла_(фильм,_1988) «Ине»] ( Игла) киносында басты кейiпкерлер (Цой, Смирнова) Арал теңізіне барады.<br /> * Арал теңiзiнiң таязданған түбiнде екi қоныс пен кесенелердiң қалдықтары табылған (солардың бірі [[Кердері кесенесі]]) &lt;ref&gt;[http://www.time.kz/index.php?newsid=1148 Аральская Атлантида]&lt;/ref&gt;.<br /> * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Псы_(фильм) «Иттер»] ( Псы) киносы (рөлдерде Андрей Краско, Юрий Кузнецов, Михаил Жигалов және б.) Арал теңізінің құрғау нәтижесінде туындаған адам мен табиғаттың арақатынастарының трагедиясын ашып көрсетеді. Бұл кинода экспедиция аңшыларының, кезінде толы өмір мен су, ал қазір Арал теңізінің жағасындағы тастанды қалаға қасқыр-жалмауыздарды ату үшін баруы туралы айтылады.<br /> * «[[Call of Duty: Black Ops]]» компьютерлік ойынында басты кейіпкер белгілі бір тапсырманы орындау барысында Арал теңізінің аралдарының біріне түсіп қалады.<br /> * «[[X-Men: First Class]]» киносында Арал теңізімен аттас кеменің атауы жайлы айтылады.&lt;ref name=source2&gt;[http://ru.wikipedia.org/wiki/Аральское_море Орыс уикипедиясы, Аральское море]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;gallery style=&quot;margin:auto;&quot;&gt;<br /> Image:Aral Sea.gif|Арал теңізінің тартылуы.<br /> Image:Aral sea 1985 from STS.jpg|Арал теңізі ғарыштан, Тамыз 1985<br /> File:AralSea(1997)_NASA_STS085-503-119.jpg|Арал теңізі ғарыштан, 1997<br /> Image:Aral Sea Continues to Shrink, August 2009.jpg|Арал теңізі ғарыштан, Тамыз 2009<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> ==Тағы қараңыз==<br /> * [[Арал апаты]]<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> {{commons|Aral Sea|Арал теңізі}}<br /> * [http://www.cawater-info.net/ca/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=89:2008-09-04-11-08-38&amp;catid=1:doc-kaz&amp;Itemid=27/ Декларациялар]<br /> * [http://www.parlam.kz/eng/SiteDep/Abenov/News/Razdel4/News1554/ АРАЛ ТЕҢІЗІ ЖӘНЕ БАЛЫҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫ]<br /> * [http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/244-ekologia/3004-aral-tenizi.html Арал теңізі және экологиясы]<br /> * [http://www.aralvision.unesco.kz/ Водное видение бассейна Аральского моря.] Информация [[ЮНЕСКО]]<br /> * [http://www.ec-ifas.org Международный фонд спасения Арала]<br /> * [http://www.kazpravda.kz/index.php?uin=1152520370&amp;act=archive_date&amp;day=28&amp;month=4&amp;year=2005 Большие перспективы Приаралья]<br /> * [http://www.ferghana.ru/article.php?id=5782 Водные проблемы возникают из-за «несоответствия интересов верховий и низовий»]<br /> * [http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta Мониторинг падения уровня Аральского моря]<br /> <br /> {{Таңдаулы мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Арал теңізі]]<br /> [[Санат:Теңіздер]]<br /> [[Санат:Қызылорда облысы]]</div>

Galymmurat https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2017-02-04T02:25:58Z

<p>Galymmurat: /* Климат */</p> <hr /> <div>{{Елді мекен-Қазақстан<br /> |статусы = Қала<br /> |атауы = Алматы<br /> |сурет = [[Сурет:Almaty2012.jpg|300px|Алматы]]<br /> |әкімшілік күйі = Республикалық маңызы бар қала<br /> |елтаңба = Coat of arms of Almaty.svg<br /> |ту = Flag of Almaty.svg{{!}}border<br /> |елтаңба сипаттамасы = <br /> |ту сипаттамасы = <br /> |елтаңба ені = 150<br /> |ту ені = 150<br /> |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0<br /> |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0<br /> |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ<br /> |CoordScale = <br /> |ел картасының өлшемi = 300 <br /> |облыс картасының өлшемi = <br /> |аудан картасының өлшемi = <br /> |облысы = Алматы<br /> |кестедегі облыс = Алматы облысы<br /> |ауданы = <br /> |кестедегі аудан = <br /> |мекен түрі = аудандар саны<br /> |мекені = Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінуі{{!}}8<br /> |кестедегі мекен = <br /> |ішкі бөлінісі = <br /> |әкімі = [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]<br /> |құрылған уақыты = Х ғасыр<br /> |алғашқы дерек = <br /> |бұрынғы атаулары = Верный, Заилийский, Алма-Ата<br /> |статус алуы = <br /> |жер аумағы = 682&lt;ref&gt;{{cite web|url=//alatau.almaty.kz/page.php?page_id=137&amp;lang=1&amp;article_id=2626|title=Указ о расширении границ города Алматы|archiveurl=http://archive.is/Tgz8g|archivedate=2014-04-22}}&lt;/ref&gt;<br /> |биiктiктiң түрi = биiктiкгі<br /> |орталығының биiктігі = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)<br /> |климаты = [[Континенттік климат|Континенттік]] <br /> |ресми тілі = Қазақ тілі<br /> |тұрғыны = 1 703 500&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;<br /> |санақ жылы = 1 қантар 2016<br /> |Пайызы = 8,89<br /> |Халық саны бойынша орны = 3<br /> |тығыздығы = 2346<br /> |шоғырлануы = <br /> |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 57,18% &lt;br /&gt; [[орыстар]] 28,47% &lt;br /&gt; [[ұйғырлар]] 5,41% &lt;br /&gt; [[корейлер]] 1,85% &lt;br /&gt; [[татарлар]] 1,41% &lt;br /&gt; басқалары 5,68% (2015ж.)&lt;ref name=&quot;KZ2015&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 2015 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны]&lt;/ref&gt;<br /> |конфессионалдық құрамы = [[Мұсылман]]дар (Суниттер) &lt;br /&gt; [[Христиандық|Христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католик]]тер &lt;br /&gt; Иудейлер<br /> |этнохороним = алматылық<br /> |телефон коды = 727<br /> |пошта индекстері = 050000—050063<br /> |автомобиль коды = 02<br /> |идентификатор түрі = <br /> |сандық идентификаторы = <br /> |ортаққордағы санаты = Almaty<br /> |сайты = http://www.almaty.kz<br /> |сайт тілі = kz<br /> |сайт тілі 2 = ru<br /> |сайт тілі 3 = en<br /> }}<br /> {{мағына|Алматы (айрық)}}<br /> '''Алматы''' ({{lang-ru|Алматы́}}, Ресейде — ''Алма́-Ата́''&lt;ref name=&quot;Rus_President_about_name&quot;&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] «О написании названий государств — бывших республик КСРО и их столиц» &lt;br /&gt;В Казахстане официальное название города — «Алматы», в Ресейдің — «Алма-Ата»&lt;/ref&gt;; [[1921]] жылға дейін — ''Верный''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 703 500 адам тұрады (2016)&lt;ref name=&quot;stat2015&quot; /&gt;. Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың АҚШ долларын құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Географиясы ==<br /> ''Қаланың аумағы — 682 шаршы километр.'' <br /> Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларына орналасқан. <br /> [[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|200px|Алматының ғарыштан көрінісі]]<br /> <br /> == Климат ==<br /> Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлар — Шілде мен Тамыз. Ең суық ай — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10 °С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен - 4.7 °С, ал шілдеде +23.8 С°. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — желтоқсаның 19-і басталып, ақпанның 23-і аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30 С° дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.<br /> <br /> {{Қаланың ауа райы<br /> | Ені = 70 <br /> | Жағдайы = <br /> | Жер_ілік = Алматы<br /> | Дерекнама = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]<br /> <br /> | Қаң_ор =-4.7 | Қаң_ор_ж-ш =34 <br /> | Ақп_ор =-3.0 | Ақп_ор_ж-ш =49 <br /> | Нау_ор =3.4 | Нау_ор_ж-ш =75 <br /> | Сәу_ор =11.5 | Сәу_ор_ж-ш =107 <br /> | Мам_ор =16.6 | Мам_ор_ж-ш =106 <br /> | Мау_ор =21.6 | Мау_ор_ж-ш =57 <br /> | Шіл_ор =23.8 | Шіл_ор_ж-ш = 46<br /> | Там_ор =23.0 | Там_ор_ж-ш = 30<br /> | Қыр_ор =17.6 | Қыр_ор_ж-ш = 27<br /> | Қаз_ор =9.9 | Қаз_ор_ж-ш = 60<br /> | Қар_ор =2.7 | Қар_ор_ж-ш =56 <br /> | Жел_ор =-2.8 | Жел_ор_ж-ш =42 <br /> | Жыл_ор = 10 | Жыл_ор_ж-ш =684<br /> <br /> | Қаң_ор_мин =-8.4 | Қаң_ор_макс =0.7 <br /> | Ақп_ор_мин =-6.9 | Ақп_ор_макс =2.2<br /> | Нау_ор_мин =-1.1 | Нау_ор_макс =8.7 <br /> | Сәу_ор_мин =5.9 | Сәу_ор_макс =17.3 <br /> | Мам_ор_мин =11.0 | Мам_ор_макс =22.4 <br /> | Мау_ор_мин =15.8 | Мау_ор_макс =27.5 <br /> | Шіл_ор_мин =18.0 | Шіл_ор_макс =30.0<br /> | Там_ор_мин =16.9 | Там_ор_макс =29.4 <br /> | Қыр_ор_мин =11.5 | Қыр_ор_макс =24.2<br /> | Қаз_ор_мин =4.6 | Қаз_ор_макс =16.3 <br /> | Қар_ор_мин =-1.3 | Қар_ор_макс =8.2 <br /> | Жел_ор_мин =-6.4 | Жел_ор_макс =2.3 <br /> | Жыл_ор_мин = 5.0 | Жыл_ор_макс =15.8<br /> <br /> | Қаң_а_мин =-30.1 | Қаң_а_макс =18.2 <br /> | Ақп_а_мин =-37.7 | Ақп_а_макс =19.0 <br /> | Нау_а_мин =-24.8 | Нау_а_макс =28.0 <br /> | Сәу_а_мин =-10.9 | Сәу_а_макс =33.2 <br /> | Мам_а_мин =-7.0 | Мам_а_макс =35.1 <br /> | Мау_а_мин =2.0 | Мау_а_макс =39.3 <br /> | Шіл_а_мин =7.3 | Шіл_а_макс = 43.4<br /> | Там_а_мин =4.7 | Там_а_макс =40.5 <br /> | Қыр_а_мин =-3.0 | Қыр_а_макс = 38.1<br /> | Қаз_а_мин =-11.9 | Қаз_а_макс =31.1 <br /> | Қар_а_мин =-34.1 | Қар_а_макс =25.4 <br /> | Жел_а_мин =-31.8 | Жел_а_макс =19.2 <br /> | Жыл_а_мин =-37.7 | Жыл_а_макс =43.4 <br /> }}<br /> <br /> == Әкімшілік бөлінуі ==<br /> [[Сурет:Subdivisions of Almaty.png|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]<br /> Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:<br /> * [[Алмалы ауданы]];<br /> * [[Алатау ауданы]];<br /> * [[Әуезов ауданы]];<br /> * [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]];<br /> * [[Жетiсу ауданы]];<br /> * [[Медеу ауданы]];<br /> * [[Наурызбай ауданы]];&lt;ref&gt;http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14R0001071&lt;/ref&gt;<br /> * [[Түрксiб ауданы]].<br /> <br /> == Билік ==<br /> Алматы қалалық әкімдігі мынадай басқармалардан тұрады:<br /> * Қаржы<br /> * Мəдениет<br /> * Денсаулық сақтау<br /> * Сəулет жəне құрылыс<br /> * Бiлiм<br /> * Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама<br /> * Денешынықтыру және спорт<br /> * Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар<br /> * Кәсіпкерлік және өнеркәсіп<br /> * Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау<br /> * Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау<br /> * Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу<br /> <br /> === Билік органдары ===<br /> * Байұзаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])<br /> * Абдықалықов М. — ([[1941]]—[[1942]])<br /> * Шәріпов С. — ([[1942]]—[[1943]])<br /> * Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])<br /> * Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])<br /> * Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])<br /> * Іляшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])<br /> * Шәріпов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])<br /> * Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])<br /> * Әділов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])<br /> * Дуйсенов Е. Д. — ([[1960]]—[[1975]])<br /> * Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])<br /> * Жақыпов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])<br /> * Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])<br /> * [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — ([[1983]]—[[1985]])<br /> * [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])<br /> * Кұлмаханов Ш. Қ. — ([[1994]]—[[1997]])<br /> * [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])<br /> * [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])<br /> * [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — ([[2008]]—[[2015]].)<br /> * [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — ([[2015]]—[[қазіргі таңда]])<br /> <br /> == Халқы ==<br /> Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.<br /> == Алматының халқы ==<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! Санақ болған жыл !! Халықтың саны<br /> |-<br /> | [[1859]] || 5000<br /> |-<br /> | [[1879]] || 18 423<br /> |-<br /> | [[1913]]|| 40 000<br /> |-<br /> | [[1926]] || 45 400<br /> |-<br /> | [[1939]] || 222 000<br /> |-<br /> | [[1959]] || 456 000<br /> |-<br /> | [[1970]] || 665 000<br /> |-<br /> | [[1979]] || 899 700<br /> |-<br /> | [[1982]] || 1 000 000<br /> |-<br /> | [[1989]] || 1 071 900<br /> |-<br /> | [[1999]] || 1 129 400<br /> |-<br /> | [[2009]] || 1 365 600<br /> |-<br /> |2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;<br /> |-<br /> |2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;<br /> |-<br /> |2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж]&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |2014||1 507 509<br /> |-<br /> |2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |2016||1 713 220<br /> |}<br /> <br /> == Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;<br /> [[Сурет:Апорт.JPG|thumb| Алматының ''апорты'']]<br /> [[Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.<br /> <br /> Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Жібек жолы]]нда Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болды. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата Алматы деп өзгертілді.<br /> <br /> Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.<br /> <br /> Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік гербын әшекейлеген [[барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, [[саябақтар]] мен бульварлар алады.<br /> <br /> Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.<br /> <br /> Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.<br /> <br /> Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.<br /> <br /> 28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.<br /> <br /> Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] А.Зенков бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.<br /> <br /> Тәуелсіздік монументі. Республика алаңына көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — Шота Уәлиханов. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.<br /> <br /> [[Қастеев|А.Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.<br /> <br /> Медеу. Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === Көне тарихы ===<br /> * Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.<br /> <br /> * Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік қорғаны]], онда «[[Алтын адам]]», Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.<br /> <br /> * Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.<br /> <br /> * 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.<br /> <br /> * Алматының 2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.<br /> <br /> === Орта ғасырлар ===<br /> 15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл Жетісу жері Моғолстан мемлекетінің территориясында болды<br /> <br /> === Қазақ хандығы ===<br /> <br /> 1560-1564 жылдары Жетісу жерінде Қазақ хандығы құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы Қозыбасы деген тау еді. Қазір бұл жер - Алматы облысы, Самсы теміржол бекеті.<br /> <br /> 1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М.Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.<br /> <br /> === Ресей отарлауы ===<br /> [[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич]]<br /> [[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]<br /> 1854 жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.<br /> <br /> 1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.<br /> <br /> 1855 жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге [[татар]] [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. 1859 жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.<br /> <br /> 1867 жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.<br /> <br /> === КСРО құрамында ===<br /> * [[1921]] ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.<br /> * [[1926]] ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.<br /> * [[1927]] ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.<br /> <br /> [[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.<br /> <br /> * [[1930]] жылдың 28 сәуірінде «[[Айнабұлақ]]» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.<br /> * [[1930]] жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.<br /> * [[1930]]-[[1935]] жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.<br /> <br /> Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.<br /> <br /> * 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал [[1929]] жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.<br /> <br /> Республиканың кеңестік халық комитеті [[1929]]-[[1930]] жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.<br /> <br /> Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.<br /> <br /> Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты [[1936]] жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.<br /> <br /> * [[1941]]-[[1945]] [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары Алматыға ауыстырылды.<br /> * Со­ғыс жылдары Қазақ опера жөне балет театры ([[1941]]), ал [[1950]] жылы Қазақстан ғылым академиясының бас ғимараты мен Үкімет үйін салу қолға алынды.<br /> <br /> Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — 28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.<br /> <br /> * [[1949]]-[[1950]] жылдары [[Ленинград]]тық Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.<br /> <br /> * «Ленгипрогром» жоспарлағандай, [[1962]]-[[1963]] жылдары Алматы қаласы [[1980]] жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек [[1966]]-[[1971]] жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[жер сілкінісі]]не шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.<br /> <br /> Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.<br /> <br /> {|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;<br /> |+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;<br /> |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]<br /> |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]<br /> |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]<br /> |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]<br /> |-<br /> |Губернатор үйі <br /> |Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)<br /> |Татар мешіті<br /> |Алматы базары<br /> |}<br /> <br /> === Қайта құру кезеңінде ===<br /> Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «Қазақстан» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. [[1981]] жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба [[1998]]-[[2020]] жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.<br /> <br /> === Тәуелсіздік кезеңі ===<br /> [[1993]] жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.<br /> <br /> [[1997]] жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.<br /> <br /> [[1998]] жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.<br /> <br /> == Экономикасы ==<br /> [[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]<br /> Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.<br /> <br /> 2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Өнеркәсібі ==<br /> 2005 ж. 1-қаңтардағы мәлімет бойынша, қала аумағында 1668 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. Олардың 168 — ірі және орта (қызметкер саны 50 адамнан асады), жалпы өндіріс көлеміндегі үлесі — 77,7%. Жалпы алғанда, қала бойынша ірі және орта кәсіпорындары өнім өндірісін [[2004]] жылы алдынғы жылға қарағанда 10,2% ұлғайтты.<br /> <br /> 2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.<br /> <br /> Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.<br /> <br /> Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:<br /> <br /> * Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;<br /> * Көлік жасау - 15,4%;<br /> * Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;<br /> * Кен өнеркәсібі - 10,3%;<br /> * Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%<br /> <br /> Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.<br /> <br /> 2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.<br /> <br /> 2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.<br /> <br /> 2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.<br /> <br /> 35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.<br /> <br /> Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.<br /> <br /> == Сауда ==<br /> 2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.<br /> <br /> Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.<br /> <br /> Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.<br /> <br /> Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.<br /> <br /> Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.<br /> <br /> 2005 жылдың 1-қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:<br /> <br /> * Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;<br /> * Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;<br /> * Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;<br /> * Базарлар - 76.<br /> Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.<br /> <br /> == Аймақтық қаржы орталығы ==<br /> {|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;<br /> |+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;<br /> |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]<br /> |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]<br /> |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]<br /> |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]<br /> |-<br /> |''Есентай Тауэрс'' <br /> |Алматы қаржы орталығы<br /> |Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы<br /> |''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталық<br /> |}<br /> Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.<br /> <br /> 2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.<br /> <br /> Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.<br /> <br /> Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.<br /> <br /> Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.<br /> <br /> Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.<br /> <br /> == VII Қысқы Азия Ойындары ==<br /> {{main|VII Қысқы Азия ойындары}}<br /> [[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|left|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]<br /> VII Қысқы Азия Ойындар немесе Азиада 2011 жылы 30-қаңтар мен 7-ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.<br /> <br /> Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.<br /> <br /> == Мәдениеті ==<br /> <br /> '''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[архитектура]]сында ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.<br /> <br /> Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.<br /> <br /> * 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,<br /> <br /> * 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,<br /> <br /> * 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал<br /> <br /> * 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.<br /> <br /> * 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.<br /> <br /> * 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі]], әл- Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.<br /> <br /> == Театрлар ==<br /> * [[Абай атындағы қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры]]<br /> * [[Қазақ академиялық драма театры|Мұхтар Әуезов атындағы қазақ академиялық драма театры]]<br /> * М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры <br /> * Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры<br /> * [[Балалар мен жасөспірімдерге арналған орыс театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]<br /> * [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]<br /> * Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры<br /> * Республикалық драмалық неміс театры<br /> * «ARTиШОК» театры<br /> * Республикалық қуыршақтар театры<br /> <br /> == Мұражайлар ==<br /> * Қазақстан Республикасының Мемлекеттік орталық мұражайы <br /> * Республикалық кітаптар мұражайы <br /> * Ықылас атындағы Республикалық музыка аспаптарының мұражайы<br /> * [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]<br /> * Алматы теміржол мұражайы<br /> <br /> == Дін ==<br /> [[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|thumb|right|[[Алматы орталық мешіті]]]]<br /> Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.<br /> <br /> Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Иудаизм|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.<br /> <br /> Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.<br /> <br /> Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.<br /> <br /> Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің _Қазақ-Мысыр «Нұр» университеті, Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.<br /> <br /> Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.<br /> <br /> Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.<br /> <br /> Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.<br /> <br /> == Транспорт ==<br /> === [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===<br /> Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.<br /> <br /> === Автобус, троллейбус, трамвай, такси===<br /> Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.<br /> <br /> Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.<br /> <br /> Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.<br /> <br /> Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.<br /> <br /> Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:<br /> * автобуспен – 1678 млн жолаушы.<br /> * электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.<br /> * таксимен – 486 млн жолаушы.<br /> <br /> Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.<br /> <br /> Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.<br /> <br /> === Метрополитен ===<br /> {{main|Алматы метросы}}<br /> Алматының метро құрылысы [[1988]] ж. басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. [[2011]] ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.<br /> <br /> === Жол желісі ===<br /> <br /> [[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]<br /> [[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.<br /> <br /> 6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр. <br /> <br /> Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.<br /> <br /> Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар<br /> {| cellpadding=&quot;10&quot;<br /> |- style=&quot;vertical-align:top;&quot;<br /> |<br /> * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]<br /> * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]<br /> * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]<br /> * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]<br /> * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]<br /> * [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]<br /> * [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай<br /> * [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]<br /> * [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Фурманов көшесі (Алматы)|Фурманов]]<br /> * [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]<br /> * [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]<br /> * [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]<br /> * [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]<br /> * [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]<br /> ||<br /> ||<br /> * [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]<br /> * [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]<br /> * [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов<br /> * [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]<br /> * [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]<br /> * Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]<br /> * [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]<br /> * [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]<br /> * [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]<br /> * [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]<br /> * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]<br /> * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]<br /> * Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]<br /> * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин<br /> |}<br /> <br /> === Әуежай ===<br /> {{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}<br /> Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] (official site)&lt;/ref&gt;<br /> &lt;gallery&gt;<br /> Сурет:Almaty Airport Osokin-1.jpg|[[Халықаралық Алматы әуежайы]]<br /> Сурет:Almaty Airport.JPG|Ұшақтар<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> === Теміржол ===<br /> [[File:ALAvokzal-2.JPG|200px|thumb|[[Алматы-2 стансасы]]]]<br /> Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1 стансасы|Алматы -1]] және [[Алматы-2 стансасы|Алматы - 2]]. Алматы -1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы - 2 қалалық вокзал. Ол қаланың орталығында орналасқан.<br /> <br /> == Алматы суреттері ==<br /> <br /> &lt;gallery&gt;<br /> Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]<br /> Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]<br /> Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»<br /> Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты<br /> Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]] , қыс<br /> Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны<br /> Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы<br /> Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы<br /> Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі<br /> Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> === [[Бауырлас қала]]лары ===<br /> * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Жидда]], [[Арабстан]]<br /> * {{flagicon|Turkey}} [[Ыстамбұл]], [[Түркия]]<br /> * {{flagicon|France}} [[Ренн]], [[Франция]]<br /> * {{flagicon|South Korea}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990]])<br /> * {{flagicon|United States}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<br /> * {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]<br /> * {{flagicon|Russia}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]<br /> * {{flagicon|Belarus}} [[Минск]], [[Беларусь]]<br /> * {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]], [[Украина]]<br /> * {{flagicon|Germany}} [[Берлин]], [[Германия]]<br /> * {{flagicon|China}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]<br /> * {{flagicon|Lithuania}} [[Вильнюс]], [[Литва]]<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]<br /> * [[Алматы қаласының экологиясы]]<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі]<br /> * [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий]<br /> * [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы]<br /> * [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy]<br /> * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]<br /> <br /> {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}<br /> {{Қазақстан қалалары}}<br /> <br /> [[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]<br /> [[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]<br /> [[Санат:Алматы|*]]<br /> [[Санат:Қазақ елінің астаналары]]<br /> [[Санат:Миллионер қалалар]]<br /> [[Санат:Бұрынғы астаналар]]</div>

Galymmurat