Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Жеңілтектік

2015-05-13T12:04:50Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Жеңілтектік'''<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> — [[адам]] [[мінез-құлық|мінез]]індегі ұнамсыз сипат. Жеңілтектік жеке адамның [[іс-әрекет]]терінде, өзге адамдармен қарым-қатынасында әрбір [[іс]]тің мән-жайына ой жіберіп, терең ойламай асығыс ой түйетін не [[қимыл]] жасайтын өзіндік ерекшелік. Жеңілтектік мінездегі табансыздықты білдіріп, адамның кісілік [[келбет]]і мен абырой-атағына нұқсан келтіреді.
:: Ж. [[мінез]] жеке [[адам]]ның [[іс]]-[[әрекет]]інде, адамдармен қарым-қатынаста әрбір істің мән-жайына ой жіберіп, [[терең]] ойламай, [[жай]] түрде қарайтын асығыс ой түйетін өзіндік ерекшелігі. «''Жаңағы абай мен жеңілтек чиновник арасында болған өткір қағысуды да түгел естіген болатын ([[М.Әуезов]])''».
Ж-тің бір [[ерекшелігі]] – [[дәйексіз]], [[тұрлау]]сыз, айнымалы, бір жерде шыдап тұра алмайтын адам. «''Дәйексіз шегір көздері қазір-ақ шатынап, сынып кеткелі тұрған шыны тәрізді ([[Сәрсенбаев]])''». Ж. мінез ерекшеліктері адамдардың өзара қарым-қатынасында ой жүйесінің дәлелсіз, [[тиянақ]]сыз екендігін де білдіреді. Ж. [[мінез]]і [[шыдам]]ы жетпейтін ісі мен сөзінде тиянағы жоқ табансыздықты да білдіреді. Ж-тің тағы бір ерекшелігі – [[ұшқалақ]]тық, жеңілтек мінезді, ұшып-қонған ұстамсыз, дегбірсізденіп, жеңілтектік қимыл-қозғалысымен ұшып-қонып жүреді. «''Артур құсаған ұшқалақтары рюмкесін әлден көтеріп, жымыңдап тұрған-ды ([[Ә.Нұрпейісов]])''».
Ж.[[мінез]]дің сипаты ретінде адамның [[кісі]]лік келбеті мен [[абырой]]-[[атағ]]ына нұқсан келтіретін ерекшелік. Жеңілтек қылықты адамда байыптамаушылық, қысқа қайырымдылық, үстірттік жиі байқалады. Ондай адамдарға салиқалы, жауапты істерді атқаруға сенім білдірмейді. «''Сол айтқанына кейін өзі «жеңілдік», ұшқарылық болды-ау деп өкінген де болатын. [[(М.Әуезов]])''». Жеңілтек мінез көрсететін адам көпшілік қауым арасында да абыройлы бола алмайды.

<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
<ref>Психология. Энцклопедиялық сөздік. Бас авторлары: Қ. Жарықбаев; О.Саңғылбаев - Алматы 2011- 216 бет. ISBN9965-893-71-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]

Доминанта

2015-05-07T11:41:56Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Доминанта'''<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> ({{lang-la|dominans}} - үстем, негізгі, басым идея) — [[семантика]]лық тұрғыда неғұрлым қарапайым, [[стилистика]]лық тұрғыда бейтарап, [[синтагматика]]лық жағынан орнықты, ұқсас немесе жақын мағыналас [[синоним]] сөздерді өз айналасына топтайтын сөз.
::''Доминанта'' – (лат. ''dominans'' – қаз. ''[[үстемдік ету]]'') – деген [[мағына]]ны білдіреді. [[Өзекті қажеттілік]]пен немесе [[зейіннің үстемділігі]]мен [[адамның миы]]нда өктемдік ететін [[қозу ошағы]]. [[Ми]]дың көршілес аумағындағы [[әлсіз қозулар]]ды тартып күшеюге [[қабелeт]]тілігі. Д. – [[жүйке орталығы]]ның [[негізгі заңдылығ]]ының бірі. [[Қозған орталық]]тың басқа [[алап]]тағылардан да [[күшейіп кету]]ін [[үстемділік]] (доминанта) [[заң]]ы деп атайды. Доминанта [[түсініг]]ін және оның [[қасиет]]ін [[А.А.Ухтомский]] (1875-1942) жылы ашып, [[ғылым]]ға (1923) енгізген. [[Доминанта теориясы]] [[адам мінез-құлығы]]ның басқа да [[қажеттілік]]терінің [[пайда болу]]ының [[физиологиялық негіз]]ін [[ғылыми тұрғыдан түсіну]]ге [[мүмкіндік]] береді. [[Сыртқы дүние]]нің көптеген [[тітіркендіргіш]]терінің ішінде біреуі миға көбірек [[әсер]] етеді де, [[мидың бір алабы]]н қаттырақ, күштірек қоздырады, осындай алапты д о м и н а н т а деп атаған. Мидың осы [[күшті қозғыш алабы]] қалған алаптардағы [[әлсіз қозу үрдістері]]н өзіне тартады. Осыдан мидың күшті қозған алабы онан бетер күшейеді. Мәселен, қызық [[кітап]]қа беріле оқығанда адамға кейбір [[бөгде тітіркендіргіш]]тердің [[бөгет]] жасамайтыны, қайта олардың біздің [[ой]]ымыздың күшеюіне [[жәрдем]]десетіні байқалады. Сондықтан [[адам санасы]]н ([[зейін]]ін) [[бағыт]]тап, [[шоғыр]]ландырып кітап оқыған кезде қасындағы бөгде тітіркендіргіштерден (мысалы, [[сағаттың тықылы]], соғуы келді) [[қашпау]]ы керек. Бұл біздің басқа [[нәрсе]]ге көңіл аудармай үңіліп отырған [[әрекет]]імізге мейлінше беріле түсуімізге жәрдемдеседі. Өйткені жоғарыда айтылғандай мидағы басыңқы қозу [[әлсіз тітіркендіргіш]]терден болған қозуларды өзіне тартып, солардың есебінен күшейетіні [[зерттеулер]] негізінде дәлелденген. А.А.Ухтомскийдің доминанта теориясының мәнін [[И.П.Павлов]]тың ''«[[Қозудың оптималдық алабы]]»'' деп аталатын [[тұжырым]]ы онан сайын толықтыра түседі.

<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.
«Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref>

==Тағы қараныз:==
* [[Тірек сөз]]
* [[Басымдық]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Грамматика]]

[[cs:Dominanta]]
[[da:Dominans]]
[[de:Dominanz]]
[[en:Domination]]
[[fr:Dominant]]
[[he:דומיננטי]]
[[it:Domination]]
[[ja:ドミナント]]
[[nds:Dominanz]]
[[nl:Dominant]]
[[no:Dominant]]
[[pl:Dominanta]]
[[ru:Доминанта]]
[[sk:Dominanta]]
[[uk:Домінанта]]

Байқағыштық

2015-05-01T11:24:23Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Байқағыштық''' — [[адам]]ның қандай да бір нысанаға назарын аудара білуі, құбылыстар мен заттардың елеулі, өзіне тән, сонымен бірге аса елеулі емес қасиеттерін байқай білу және қабылдау.<ref name=s1>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref> Адамның [[жақсы]] [[қасиет]]терінің бірі. Ол көп аңғарылмайтын, мән берілмейтін нәрселерге ерекше [[зейін]] қою түрінде көрініс береді. Оған ие болу жіті көру мен қалтқысыз естуді, бір зат пен екінші заттың байланысын аңғара білуді қажет етеді. Байқағыштық [[қасиет]] адамның [[өмір]] сүрген ортасына, алған [[Тәрбие|тәлім-тәрбие]]сіне, мамандығына, айналысқан кәсібіне де байланысты. Мысалы, [[аңшылық]]ты кәсіп еткен адамдар басқаларға қарағанда аң-құстың ізіне қарап, оның түрін, дене бітімін, т.б. қасиеттерін жақсы ажыратады. Байқағыштық — өмірдің әр саласы үшін өте қажет. Ол, әсіресе, [[ғылыми]] жұмыста, [[ақын]]-[[жазушы]]ның өмірінде, әскери және мұғалімдік қызметте ерекше орын алады.
::[[Aдам]]ның жақсы [[қасиет]]терінің бірі. Байқағыштық кез келген уақытта көзге ілінбейтін, ілінсе де оған көбінесе [[мән]] берілмейтін нәрселерге ерекше [[зейін]] қоюшылық. ''Мәселен'', [[бүркіт]] пен [[таз]]ының арасындағы шайқастың ұсақ-түйектерін тек [[жақсы]] аңшы ғана байқай алады. Осы суретті [[А.Құнанбаев]] ''[[«Қан сонарда бүркітші шығады аңға»]]'' деген [[өлең]]інде жақсы көрсеткен: ''«Біреуі көк, біреуі – жер тағысы, Адам үшін батысып қызыл қанға, Қар аппақ, бүркіт қара, түлкі қызыл, Ұқсайды қаса сұлу шомылғанға»'' - [[«қар аппақ»]], [[«бүркіт қара»]], [[«түлкі қызыл»]] деген тіркестерде кез келген адамға байқала бермейтін көріністер сөз болып отыр. Мұндай сөздерді осы [[нәрсе]]ні өте жетік білетін адам ғана айта алады. Байқағыштық жаңа [[факт]]ілерді білуге құмарлықты, олардың егжей-тегжейін білуді, адамның әрдайым қабылдауға даярлығын тілейді.
Сонымен қатар жіті көру мен қалтқысыз естуді, бір [[зат]] пен екінші заттың байланысын аңғара білуді қажет етеді. [[Байқағыш]]тық [[қасиет]] – адамның өмір сүрген ортасына, алған [[тәлім]]-[[тәрбие]]сіне, [[маман]]дығына, айналысқан кәсібіне байланысты. Осы айтылғанды да көптеген фактілер дәлелдейді. ''Мәселен'', [[Австралия]]ның [[абориген]] [[тайпа]]сының балалары шөл даладағы мың сан ''«белгілерді»'' қатесіз оқи алады, құмға түскен ізге қарап, көптеген '«құпия сырларды»'' ашады. Олар қандай [[құс]]тың ізі суатқа келетінін, [[кенгуру]]дың тырнағы тиіп, аударылып түскен жалпақ [[тас]]тың жерге қарап жатқан бетінің [[аз]]-[[маз]] өзгергенін, ізге иқарап адамның оң иығында [[ауыр]] заттың барлығын, бойының ұзындығын, денесінің салмағын табады. Байқағыштық – өмірдің әр саласы үшін өте қажетті қасиет. Байқағыштық әсіресе ғылыми жұмыста, мұғалімдік қызметте, ақын-жазушының өмірінде ерекше орын алады. Қабылдаудың кейбір түрлері ''[[(көру, есту, қозғалыс, сипай сезу)]]'' түйсіктердің түрлеріне қарағанда күрделі болады. Демек, қабылдауда бірнеше анализаторлар бірлесіп жұмыс істейді. Мәселен, қозғалыс анализаторының қабылдаудың барлық түрінде де кездесетіндігі біздің осы айтқанымызға дәлел бола алады.

[[Санат: Психология]]

<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Мәдениет]]

{{stub}}

ҚР жоғарғы білім беру жүйесі

2015-05-01T05:19:52Z

Fariiiza KABYL: /* Қазіргі Қазақстандық білім жүйесі */

Тәуелсіз [[Қазақстан]]ның жоғары [[білім]] жүйесін бетбұрыстандыру бірнеше кезеңнен тұрды: 1 кезең – жоғары білім жүйесінің заңдық және нормативтік құқықтық базасының қалыптасуы (1991-1994 жылдар); 2 кезең – жоғары білім жүйесін модернизациялау, оның мазмұнын жаңарту (1995- 1998 жылдар); 3 кезең – білім беру жүйесін [[қаржыландару]]ды орталықсыздандыру, білім беру мекемелерінің академиялық еркіндігін кеңейту (1999-2000 жылдар); 4 кезең – жоғары кәсіптік білім беру жүйесін стратегиялық дамыту (2001 жылдан бастау алған қазіргі кезең).

==Қазіргі Қазақстандық білім жүйесі==
Қазіргі Қазақстандық білім беру жүйесі«Білім туралы» Заң ([[1999 жыл]]), «Білім» мемлекеттік бағдарламасы ([[2000 жыл]]), «[[2010 жыл]]ға дейінгі білімді дамыту стратегиясы» ([[2001 жыл]]), «[[2005-2010 жыл]]дарға арналған білімді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы» ([[2004 жыл]]) сияқты стратегиялық нысандағы құжаттармен бекітілген.

==Білім берудің Болондық үлгісі==
Көптеген жоғары білім беру мекемелері Қазақстан Республикасының жоғары білім жүйесінің әлемдік білім беру кеңістігіне интеграциялану міндетінен білім берудің Болондық үлгісін жүзеге асыруда, ол төмендегідей деңгейлерден тұрады:
#жоғары базалық білім/ жоғары арнайы білім: бакалавриат – «бакалавр» дәрежесін беретін жоғары білім беру бағдарламасы;
#жоғары ғылыми-педагогикалық [[білім]]: [[магистратура]] – [[«магистр»]] академиялық дәрежесін беретін жоғары ғылыми-педагогикалық бағдарлама;
#[[докторантура]] PhD – бұрынғы ғылыми-зерттеу кадрларын даярлау жүйесінің орнын басатын бағдарлама.
==Қазақстандағы ЖОО санының кемуі==
2012 жылы Қазақстандағы ЖОО саны 2008 жылмен салыстырғанда 5-еуге кеміген. Жоғары білім беру жүйесіндегі мұндай үрдісті [[Қазақстан Республикасы]]ның білім және ғылым министрлігінің ЖОО қоятын талаптарының артқанын, мемлекетік бақылау мен үйлестіру, реттеу шараларының қатаңдағанымен түсіндіре аламыз. Сонымен бірге жеке меншік [[ЖОО]] санының артуы оларға автономияның көбірек берілуінен, ал шешім қабылдау үдерісі орталықсыздандырылып, ЖОО басшылығына берілгенімен анықталады. Егер бұрын мемлекет [[экономика]]мен қатар, өз жоспарларын жүзеге асыру үшін мамандарды даярлауды да жоспарлаған болса, қазіргі күні жоғары білім жүйесі ұлттық және [[халықаралық еңбек]] рыноктарының талаптарын ескеруге тырысады.
Қазіргі күні Қазақстанда жоғары білімді мамандарды даярлаудың салалық жүйесі басым, ол [[гуманитарлық]] және [[техникалық ғылымдар]] саласындағы білімін үйлестіретін, жан-жақты білім алған, бірнеше шет ел тілдерін меңгерген, басқарушылық бейімі бар жаңа ғасырдың жұмысшы күшін дайындауды біршама шектейді. Даярлаудың мұндай деңгейін негізінен университеттер қамтамасыз етуге қабілетті. Мұны жоғары білім жүйесінде университеттік типтегі білім беру мекемелері басым дамыған елдер [[тәжірибе]]сі көрсетеді.
Білім жүйесі, оның ішінде жоғары мектеп халықты жұмыспен қамтуды ынталандырып, [[жұмыссыздық]]ты қысқартуда маңызды рөл атқарады. Ол еңбек рыногынан жастардың бір бөлігін тарта отырып, [[әлеумет]]тік шиеленісті әлсіретеді.
==Кәсіптік білімнің жұмыс табуда маңыздылығы==
[[Кәсіптік білім]] адами капиталдың қалыптасуын қамсыздандырады. [[Адами капитал]] табыс әкеле алатын адамдағы қабілеттердің мөлшерін білдіреді. Ол тума біткен ақыл-ой мен [[физикалық қабілет]], дарын, сыйды ғана қоспайды, сонымен бірге алынған білім мен біліктілікті қосады. Жұмысшы күшінің біліктілік деңгейі адами капиталдың жағдайын көрсетеді. Адами капиталдың артуы еңбеккерлердің кәсіптік-біліктілік деңгейінің өсуін бейнелейді.
Кәсіптік білім, біліктілік алу жұмысқа орналасу мәселесін шешуде еңбеккер үшін өте маңызды болып табылады. [[Жұмыс беруші]] үшін білімі туралы [[диплом]]ның болу факті, сол адамның белгіленген іріктеуден өтіп, сапалы (білікті) жұмысшы күші категориясына енгенін білдіреді.
Көптеген елдер шешуші маңызды экономикалық міндеттердің арасынан жылдам өзгеруші [[экономика]], т[[ехнология]] мен [[халықаралық сауда]] жағдайларына бейімделу мүмкіндіктерін күшейту қажеттілігін ерекше көрсетеді. Жоғарыда аталған үдерістердің қарқынына теңсіз әсер теріс өңірлік, ұлттық, жергілікті салдарға алып келетін тұтас бір мәселелер кешенін тудыруға қабілетті. Жоғары білім осындай көптеген теріс үрдістерді болдырмауға қабілетті болып табылады. Мұндай үрдістерден шығу жөніндегі шешімдер ұлттық, жергілікті, өңірлік, әлеуметтік және мәдени [[құндылықтар]]ды ескерумен жүзеге асырылуы тиіс.
==Пайдаланған әдебиет==
*[[ҚР 2005-2010 жылдарға арналған білімді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы]]
*[[Дамитов Б.К. Жоғары білім бойынша заңды және нормативті құжаттар жинағы. ҚР Білім және Ғылым Министрлігі.- А., 1996.-132б.]]
*[[Современное состояние высшего образования в Республике Казахстан// Вестник высшей школы- А., 2005.-С.92.]]
[[Санат:Білім беру]]

Атрибуция

2015-04-29T13:28:43Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Атрибуция''' ({{lang-la|attributio }} - иелену) - қабылдау өрісінде жоқ сипаттамаларда әлеуметтік [[объект]]ілерге ''(адамға, топқа, әлеуметтік қауымға)'' балаудың [[әлеумет]]тік-[[психология]] механизмі. А. қажеттілігі субъекттің әлеуметтік ортамен адекватты өзара әрекеттесуіне бақылау арқылы алатын мәліметі жеткіліксіз болған кезде, оны ''«толықтыру»'' қажеттілігімен сипатталады. А. – тікелей қабылданатын ақпаратты «толықтырудың» негізгі амалы. А. зерттеуге ең алғаш [[Ф.Хайдер]] ''(1958)'' жұмысы бастау болды. 1970 жылдардың соңына қарай А. аттитюдтармен қатар, әлеуметтік-психологиялық зерттеулердің басым объектілеріне айналды. Ең алғашында ол каузальдық А-ға баланып, тұлғааралық қабылдаудың шегінде шоғырланып, [[адам]]заттық [[мінез]]-[[құлық]]тың себептерін шығару ретінде түсіндірді.
Кейіннен А. ұғымы кең мағынада қолданыла бастады. Ол тек мінез-құлық себептерін ғана анықтамай, әлеуметтік-сипаттамаларды кең көлемде [[түсіндір]]уге қолданылды. А. тек тұлғаның ғана емес, сонымен қатар, басқа да әлеуметтік объектілердің де сипаттамаларын білдірді. Ол қабылданатын объектілерді мағыналық жүйеде қарастыруға мүмкіндік берді. Кеңестік психологияда А. [[1970]] жылдардың соңына қарай көптеген әлеуметтік құбылыстардың [[механизм]]і ретінде анықталды. Оның топаралық өзара әрекеттестіктер мен отбасылық қатынастарды реттеу, өндірістік және т.б. шиеленістердің тууындағырөлі көрсетілді. А. ''(Каузальды)'' – құбылысқа, адамға немесе бір тікелей қабылдауға әсері болмайтын [[қасиет]]ті тіркеу. А. – тұлғааралық қатынастар жағдайында кісінің басқа адамдардың мінез-құлық себептері мен мотивтерін түсінуі.
Оны зерттеу мына жағдайларға негізделеді:
*адамдар бірін-бірі тану кезінде тікелей қабылдау процесімен ғана шектелмей, олардың мінез-құлқының себептері жөнінде өздігінше тұжырым жасап, талдайды;
*адам жөнінде бақылау негізінде алынатын ақпарат сенімді қорытынды жасауға жеткіліксіз болатындықтан, бақылаушы мүмкін болатын мінез-құлық себептері мен тұлғалық қасиеттерді соған жатқызады;
*мұндай себептік талдау бақылаушының мінез-құлқына әсер етеді. А-ны зерттеумен бұрын тек қана әлеуметтік психология ғана айналысқан болса, қазіргі кезде оны жалпы психология да, педагогикалық психология да, жастық психология да, спорт психологиясы да өздігінше зерттейді. А. негізін салған Ф.Хайдер. Ол бұл мәселенің негізгі категориялары мен қағидаларын жасап шығарды.
А. эксперименттік зерттеудің маңызды нәтижелері мен қорытындылары мыналарды анықтады:
*адамның өз мінез-құлқы мен басқа адамдардың мінез-құлқын түсіндірудегі айырмашылықтардың болуы;
*А. процесінің субъективтік – мотивациялық және ақпараттық факторлардың әсерінен логикалық нормалардан ауытқуы;
*А. адамның мотивациясы мен іс-әрекетіне ынталандырушы әсер етуі. Ол бұл іс-әрекеттің сәтсіз нәтижелерін сыртқы факторлардан көруі, ал сәтті нәтижелерін – ішкі факторлардан көруі. Осындай эксперименттік зерттеулердің нәтижесінде анықталған заңдылықтардың негізінде адамның эмоциялары, бағдарлары, мотивациясы мен іс-әрекет тиімділігіне әсер ету мақсатымен, А. пайдаланудың тәсілдері құрастырылды. Отандық психологияда бұл мәселенің әлеуметтік құрастырылуы іс-әрекет процесінің А. жанамалатыны жөніндегі әдісеамалық принципі негізінде жүзеге асырылуда. А. топ мүшелерінің бірлескен іс-әрекеттегі сәттілік пен сәтсіздіктер үшін өз жеке жауапкершілігін мойнына арту мен қабылдау құбылысы ретінде де зерттеледі. Осылайша, жоғары дамыған топтарда, ұжымдарда – бұл іс-әрекет нәтижесінде ұжым мүшелерінің іс-әрекетін ескеруге тиіс.

Атрибуция - [[Мұражайлар|мұражай]] жұмыстарының маңызды бір саласы.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Өнер]]

Периодонтит

2015-04-28T08:09:32Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Периодонтит''' ''([[грек]]. Peri – маңы, [[odontos]] – тіс)'' – тіс түбінің және оған жақын жатқан тканьдердің қабынуы. Периодонтит көбіне тіс [[кариес]]інің салдарынан болады. Мұнда [[тіс]] тканіне инфекция өтіп, тіс түбірін бүлдіреді, сондай- ақ тістің зақымдауынан пайда болады. Периодонтиттің жедел және созылмалы түрлері болады. Периодонтиттің жедел түрінде тістің айналасы қатты ауырады, егер тіске бірдеңе тиіп кетсе одан да қатты қақсап ауырады, қызыл иек, [[ерін]], жақ ісінеді. [[Тіс]] босайды, [[жақ]] асты безі шошиді, лимфа түйіні ұлғаяды, кейде дене [[қызу]]ы көтеріледі, асқынса сепсис ауруына шалдықтыруы мүмкін. Созылмалы ''Периодонтит'' – жай уақытта онша мазаламағанымен тамқ шайнағанда қатты ауырады, ауыздан жағамсыз иіс шығады, кейде қызыл иекке іріңді бөртпе шығып жарылады. Периодонтиттің бұл түрі жақ сүйекті бүлдіріп, сары сулы ісік пайда болуы мүмкін.
ЕМІ: Периодонтитке шалдыққан тістің түбін тазартып, шегендейді, кейде тісті жұлады, тіс түбі, қызыл иек іріңдесе антибиотиктер беріледі. <ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Аурулар]]

Паустовский Константин

2015-04-28T08:05:44Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Паустовский Константин Георгиевич''' ''(31.5.1892, Москва, - 14.7.1968, сонда, қалуға облысындағы Тарус қаласында жерленді)'' – [[орыс]] совет жазушысы. ''[[«Суда»]]'' атты алғаш жазған әңгімесі [[1912]] жылы жарияланды. Киев унивеситетінде оқыды [[(1911-13)]]. 1917 жылдан кейін [[РОСТА]] мен [[ТАСС]]-та (1924-29) қызмет етті. Паустовскийдің алғашқы шығармалары – ''[[«Теңіз нобайлары»]]'' ''(1925)'' ''[[«Минетоздар»]] ''(1927)'' т.б. әңгіме, [[очерк]]тер жинағы, ''[[«Жаркыраған ақша бұлттар»]]'' ''(1929)'' [[роман]]ы. Оның атын шығарған шығарма –''[[«Қара бұғаз»]]'' ''(1932)'' повесі. 30 жылдары ''[[«Колхида»]]'' ''(1934)'', ''[[«Қара теңіз»]]'' ''(1936)'', ''[[«Солтүстік повесі»]]'' ''(1939)'' т.б. повестері мен ''[[«Исаак Левитан»]]'' ''(1937)'', ''[[«Тарас Шевченко»]]'' ''(1939)'' т.б.биографиялық циклге кірісіп, оның «Алыстағы жылдар» ''(1945)'', «Мазасыз жасытқ шақ» ''(1955)'', «Тылсым ғасырдың басы» ''(1957)'', «Зор үміт шағы» ''(1959)'', «Оңтүстікке талпыныс» ''(1960)'', «Көзбелер кітабы» ''(1963)'' бөлімдерін аяқтады. «Алтын раушан» ''(1955)'' бөлімдерін атты романы «жазушы еңбегінің тамаша мәнін» бейнелейді. Паустовский шығармалары көптеген шетел тілдеріне аударылды. Қазақ тілінде шетел тілдеріне аударылды. Қазақ тілінде «Қара бұғақ » (1935), «Телегей тасқын» (1973) атты повестер мен әңгімелер жинақтары щықты. Ленин орденімен, басқа 2 орденімен жіне медальдармен марапатталған. <ref>Қазақ совет энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1892 жылы туғандар]]
[[Санат:1968 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жазушылар]]

Экологиялық өлшем

2015-04-28T07:49:20Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[File:Lynx lynx, Luchs 05.JPG|thumb|Батыс Еуропадағы еуразиялық сілеусіндер популяциясы]]
'''Экологиялық өлшем'''. Мұнда түрдің таралуы, оның таралу аймағы және дәл сол [[ағза]] мүдделігіндегі табиғи жағдайлар жиынтығы қамтылады. Түрлердің барлығы өзінің таралу сапасы бойынша екі үлкен [[топ]]қа бөлінеді. Түрлердің бірі үлкен таралу аймағында орналасады және сонымен қатар бұлар [[аумақ]]қа біркелкі топтармен таралады. Сондай— ақ өзге түрлер таралу аймағы бірінен бірі жеке оқшаулап, аумаққа бытыранқы орналасады. Бұл нақтылы түрдің қалай пайда болып орнығуға тәуелді жайт. Бірақ тірі ағзалар аумаққа зерзаттар бойынша біркелкі таралады деп салыстыруға болмайды. Кез— келген [[түр]] табиғатта [[популяция]]- оқшауланған дарақтар тобы түрінде өмір сүреді. <ref>Биология 9 сынып ISBN 978-601-282-790-3</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Эволюция]]

Географиялық оқшаулану

2015-04-28T07:41:44Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Географиялық оқшаулану''' дегеніміз - бұл бір түр [[популяция]]сын бөлетін немесе [[арақаш]]ықтықтың көптік айқын кедергілері. Дарақтары үшін үлкен [[арақашықтық]] проблема болып саналмайтын түрлердің бар екенін ескеру керек. Мысалы, [[үйрек]], ақтүлкі және майшабақтардың дербес белсенділік [[радиус]]ы жүздеген шақырымдар құрайды, қасқырлардікі - ондаған шақырым, ал [[орқоян]]дікі - 1,5 шақырым ғана. Атап айтқанда дара белсенділік радиусы да географиялық оқшаулану дәрежесін анықтайды. Ол географиялық түр түзу үрдісінде басты рөл атқарады. <ref>Биология 9 сынып ISBN 978-601-282-790-3</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эволюция]]

Плещеев Алексей

2015-04-28T07:01:48Z

Fariiiza KABYL:

'''Плещеев Алексей Николаевич''' (4.12.1825, Кострома,- 8.10.1893, Париж, Москвада жерленген) – орыс ақыны. Дворян Отбасында туған. Юнкерлер мектебінде, Петербург университетінде оқыды. М. В. Петрашевский үйірмесіне қатысқаны үшін ([[1849]]) каторгалық жұмысқа жіберіліп, кейіннен Орынбор өлкесіне жер аударылды. Әдеби шығармасы [[1844 жыл]]дан жарияланды. Алғашқы өлеңдер жинағы [[1846 жыл]]да шықты. Қуғыннан оралғаннан кейін ([[1858]]) «Современник», «Отечественные записки» журналында қызмет істеді. [[1860 жыл]]дардағы революция жағдайдың әсерімен Плещеев өлеңдерінде әлеуметтік, гуманистік идея басым жырланды. Бірқатар өлеңдері («Достардың шақыруына», «Қорқынышсыз һәм күдіксіз, алға!» т.б.) [[революция]]лық жырға айналды. Плещеев поэзиясын Н.А. Добролюбов, Н.Г. Чернышевский т.б. тәуір бағалады. Плещеевтің махаббат, табиғат лирикаларына [[композитор]]лар (П.И. Чайковский, М.П. Мусоргский т.б.) музыка жазды. Жазушы Н. Анов «Ақмешіт» романында (1952, қазақ тілінде 1954) Плещеев өмірін суреттеді.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1893 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Ақындар]]

Анамнез

2015-04-28T00:26:12Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Анамнез''' - адаммен тиімді жұмысты ұйымдастыру мақсатында әртүрлі әдістермен алынған ол жөніндегі мағлұматтардың жиынтығы. А. ең алғашында медициналық психологияда қолданылған болатын. [[Психология]]ның осы саласының өкілдері кездің өзінде объективтік А. – [[ауру]] [[адам]]ның айналасындағы адамдардан алынатын мағлұматтарды және субъективтік А. – ауру адамның өзінен алынатын мағлұматтарды бөліп көрсеткен. Қазіргі кезде А. ұғымы медициналық психология шеңберінен шығып, ауру процесімен байланысынан босап, адамның жеке-дара даму [[тарих]]ы деген ұғымның синонимі ретінде қолданылады. Анамнез ұғымының [[медицина]]дан алынуы, оның әдістерінің психологияға тікелей ауысуы қажет деген сөз емес. Мысалы, мектеп психологі баламен жұмыс жасағанда, ол жөнінде негізгі ақпаратты жақындарынан, ең алдымен ата-аналарынан алады. Психологияда анамнездік мағлұматтарды алудың бірнеше түрлері бар:
Объективті анамнезде мектеп психологі бала жөніндегі мәліметті ата-анасынан, мұғалімінен және т.б. жақын адамдарынан алады.
Субъективті анамнезде әңгімелесу баланың өзімен өтеді.
Қосымша ақпараттарды – құжаттар, медициналық карталар, мінездемелер, ведомостар, оқу үлгерімі, күнделіктер, баланың іс-әрекет нәтижелерін зерттеу.
Тәжірибелі психологтың негізгі міндеті – психикалық дамудың бегілі бір жолын анықтайтын факторларды, яғни бала өмірінің мәнді оқиғалары мен жағдайларын және олардың психиканың өзгеруіне әсер ету дәрежесін табу.
.<ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік.
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
==Сілтеме==
* [http://gi5.ru/1-anamnez-i-osmotr-ginekologicheskix-bolnyx.html Анамнез и осмотр гинекологических больных]

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]

{{Stub}}

Арсыздық

2015-04-28T00:16:37Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Арсыздық'''–(грек. kynismos) – қоғамдық адамгершілік моральға сыймайтын қылық. Бұл ұғым ежелгі Грекиядағы киниктердің (циниктердің) философиялық атауынан шыққан. Бұл мектеп өкілдері жалпыға бірдей адамгершілік тыймдар мен әдептілік ережелерін елемейтін көзқарастарды уағыздады. Кейін қоғамдық пікір мен ұяттың маңызын терістейтін жеке тұлғалық ұстаным деп аталды. Бұл тұрғыдан А. нигилизмге жақын. Мінез-құлықтағы және сенімдегі А. өз мақсатына кез келген тәсілмен, соның ішінде моральға жат жолмен жетуді көздеген адамдарға тән. А. субъект өзін жазаға тартылмайтынын түсінгенде және парасатты адам болып көрінгісі келмейтін жағдаяттарда байқалады. Мұндай кезде ол дөрекілік, әдепсіздік, ұятсыздық және кемістіктерге тығыз байланысты болады. А. өткір мысқыл және келеке, мазақ түрінде де көрінуі мүмкін. А. көбінесе менмендік, өркөкіреттік, дандайсу жас мінез-құлқы жеткіншек шағында байқала бастайды. Үлкендердің жеткіншектерге дөрекі тәсілдерді (көпірме сөзділік, әдепсіздік, қорлау, жәбірлеу, кемсіту) қолдануы жағдайды одан сайын өршітуі мүмкін. Балалардағы А. көріністеріне отбасындағы кикілжің, әсіресе ата-анасының айырылысуы және т.б. себеп болады. Жасөспірімдердің өзіне басқалардан артықтығын сезінуі де (егер үлкендер қолдаса) А. көріністеріне апарып соғуы мүскін.
. Арсыздық ар, ұят, [[адамгершілік]] принциптерімен сыйыспайды, кісілік, адамшылық ұғымдарымен үйлеспейді. Адамның рухани жетілмеуінен немесе әлеум. қайшылықтардан туындайды.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{stub:Заң}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Sagat

2015-04-20T14:55:20Z

Fariiiza KABYL:

'''<big>Sagat</big>''' ''(жаналық)'' - [[норвегия]]лық тідінде шығарылатын газет, [[фюльке]] [[Финнмаркте]] ''(Норвегия)'' шығарылады;газеттің ақпараттары көбінесе саам тақырыптарына жазылады.Осы газетті [[1978]] жылдан бастап [[Йейр]] [[Вульфф]] басқарып жүр.

Газеттің қалыптасуынаң кейін,бірінші жылдары газеттің ақпараттары солтүстіксаам тілінде жазылған,бірақ [[1960]] жылдардан бастап көбісі норвегиялық тілінде жазылып жүр.Ал [[1970]] жылдың ортасында,газеттің екі тілде жазылуы тасталды және барлық ақпарат норвегиялық тілде басып шығарылды.

===Шығару тарихы===

[[1955]] жылдың сәуірінде Финмарканың аймақтық өкіметінде саам тілінде газет шығару мақсатымен ұйымдық комитеті қалыптасты.Екі басты аттардан,Ságat және Sádni Doalvo-дан,бірінші ат қойылды.

Бірінші газеттің нөмірі [[1956]] жылдың желтоқсаныңда Вадсе қаласында шығарылды және бірінші уақыттары газет апта сайын шығарып жүрілді,бірақ жақында газетте қаржы проблемалары пайда болды және маусымның [[1957]] жылда газет шығаруы тоқтатылды.
[[1958]] жылдың күзінде газетті қайтадан шығару бастады,бірақ енді ай сайын шығарылуы сияқты.[[1961]] жылдан бастап газет 2 айдың ішінде бір рет шығару басталды.Бірінші екі онжылдық қызметінде,газетте әлденеше рет қаржы проблемалары шыққан,тек [[1970]] жылдың ортасында қаржы ситуацияларды тұрақтандыруға шықты.1952 жылдан бастап газет А2 форматынан таблоид форматына ауыстырылды.
Ең басында редакцияның базасы Вадсе қаласында болды,бірақ [[1981]] жылда Лаксэльвке ауысты.
[[2008]] жылдың 1 қазанында Ságat күн сайын шығарылатын газет болды,нөмірлер аптасында 5 рет шығады,сейсенбіден сенбіге дейін.

[[Санат:Газеттер]]

Геноцид

2015-02-13T00:52:32Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:Геноцид армян - 1915 год.jpg|thumb| right]]
'''Геноцид''' - [грек,genos- тек, тайпа және лат.caedo- өлтіру] - халықаралық құқық бойынша аса ауыр қылмыс; қандай да бір ұлттық, этникалық, нәсілдік немесе [[дін]]и топтың өкілдерін түгелдей немесе жекелеп қасақана қырып-жоюды білдіреді. Мынадай әрекеттер геноцид болып есептеледі:
##осындай топ мүшелерін өлтіру;
##оларға ауыр дене зақымын келтіріп, жүйкесін бұзуы;
## оның тұтастай немесе бір бөлігінің құрып кету қаупін туғызатын жағдайлар туғызу;
## осындай топтың ішінде бала тууды болдырмауға бағытталған шаралар;
## бір топтың балаларын зорлықпен тартып алып, басқа топқа беру.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>
Геноцидтің өзімен қатар, оны ұйымдастыруды мақсат түту қастандығы, геноцидті ұйымдастыруға тікелей және жариялы түрде арандатушылық, геноцидке бірге қатысу да жазаланады.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>

Халықаралық құқық геноцидке ұшыратқан мемлекетті саяси жауапкершілікке, ал оны ұйымдастыруға және жүзеге асыруға қатысқан адамдарды қылмыстық жауапкершілікке тартады. ұлттық, этникалық, діни топтарды түгелдей немесе бір бөлігін жойып жіберуге тырысып, геноцидке ұшыратқан көптеген қылмыстардың беті ашылғаны белгілі. Мемлекеттік мәселелерді шешуде геноцидті қолдану көп жағдайларда аумақтық басқыншылық және езілген халықтарды басқа елдің шекарасында күшпен ұстаумен байланысты.
Геноцидтілік езіліп-жаншылған христиан халықтарын - гректерді, болгарларды, сербтерді, румындарды, армяндарды және т.б. жүйелі түрде қырғынға ұшыратып отырған Оттоман империясына тән болды.[[ 1876-1923]] жылдардағы армяндарды геноцидке ұшырату салдарынан 1,5 млн. армян қырылған. Бүл езілген халықтардың аумағын тартып алу мақсатында жүргізілген геноцидтің классикалық мысалы болып табылады.
Сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық және саяси долбарлармен антисемиттік нәсілдік пиғылға оранған фашистік [[Германия]]ның өзінің және басып алынған жерлердің аумағынан еврейлерді жаппай қырғынға ұшыратуы геноцидтің айқын мысалы бола алады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Моносомия

2014-09-17T17:27:34Z

Fariiiza KABYL: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Моносомия''' -диплоидты жиынтығында бір хромосомасы жетіспейтін ағза немесе жасуша. Бөліктік моносомияда, [[Хромосомалар|хромосоманың]] кейбір сегменті жоғалады. Белгілі бір гомол. хромосомасы құрамында сыңар болатын жасушаны не ағзаны моносомиктер деп атайды. Моносомия - гомол. хромосомалардың дұрыс ажыраспау нәтижесі. Бұл көбіне жыныс жасушаларында (мейоз кезінде) байқалады№ Бірақ соматикалық жасушаларда (митозда) да кездесуі мүмкін.Мысалы, Шерешевский- Тернер синдромымен ауырған адам жыныстық Х - хромосома жағынан моносомик деп саналады. Моносомия жануарларда зиянды мутациялық өзгеріс болғанмен, оны зерттеу арқылы әрбір хромосоманың тұқым қуудағы маңызын анықтауға болады, келешекте тәжірибе жүзінде белгілі хромосомалардан генотип құрастыру мүмкіндігі туады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Биология]]

{{stub}}