Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Ақ терек

2022-02-12T09:05:13Z

Ercé: file

{{taxobox
|image = Czajecice 20060812 1358.jpg
|image_caption =
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_subclassis = [[Rosids]]
|ordo = [[Malpighiales]]
|familia = [[Талдар тұқымдасы|Талдар]]
|genus = ''[[Populus]]''
|sectio = ''[[Aspen|Populus]]''
|species = '''''P. alba'''''
|binomial = ''Populus alba''
|binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
}}
[[File:Populus alba_coupe_MHNT.jpg |thumb|''Populus alba'']]
'''Ақ терек''' ({{lang-la|Populus alba}}) – [[талдар тұқымдасы]] [[терек]] туысына жататын ағаш.

== Ботаникалық сипаты ==
* Биіктігі 20-25 м, жуандылығы 2 м-дей.
* Діңі мен ірі бұтақтарының қабығы көкшіл сұрғылт болады.
* Бүршіктерінің, жаңа шыққан жапырақтарының бетін ақшыл түк басып тұрады.
* Ақ терек - желмен тозанданатын қос үйлі өсімдік.
* Сәуірдің аяғы мен мамырдың басында гүлдейді. Ұсақ түкті тұқымы желмен таралады.
* Жемісі құты тәрізді.

== Өсетін жері мен таралуы ==
[[Қазақстан]]ның [[Алматы облысы|Алматы]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] облыстарындағы өзен бойларында, шалғындық жерлерде кездеседі.

== Шаруашылықтағы қолданысы ==
Ақ терек елді мекендерді көгалдандыру, өзен-көл жағалауларын бекіту үшін өсіріледі. Ақ теректің сүрегі құрылысқа және әр түрлі бұйымдар жасауға пайдаланылады. Ақ терек 15 жылдан кейін 1 га-нан 200 м3 сүрек береді.<ref>Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref> Ақ теректің сүрегі құрылысқа және әр түрлі бұйымдар жасауға пайдаланылады.<ref>Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедиясы, V- том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Талдар тұқымдасы]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]

Кезқұйрықты субүркіт

2020-02-16T06:59:19Z

Ercé:

{{Taxobox
| name = Кезқұйрықты субүркіт
| image = Pallas's Fish Eagle ( Haliaeetus leucoryphus) 2.jpg
| status = VU | status_system = IUCN3.1
| status_ref = {{sfn|IUCN redlist}}
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Сұңқартәрізділер]] (немесе [[Қаршығатәрізділер]], q.v.)
| familia = [[Қаршыға тұқымдасы]]
| genus = [[Haliaeetus]]
| species = '''''H. leucoryphus'''''
| binomial = ''Haliaeetus leucoryphus''
| binomial_authority = ([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1771)
| synonyms = ''Aquila leucorypha'' {{Taxobox authority | author = Pallas | date = 1771}}
}}
[[File:Haliaeetus leucoryphus MHNT.ZOO.2010.11.96.6.jpg|thumb| ''Haliaeetus leucoryphus'']]
'''Кезқұйрықты субүркіт''' ({{lang-la|Haliaeetus leucoryphus}}) – [[сұңқартәрізділер]] отряды [[қаршыға тұқымдасы]]на жататын [[жыртқыш құс]].

Кезқұйрықты субүркіт [[тоғай]]лы, [[орман]]ды жерлердегі қамысты суқоймаларын мекендейді. Шәулісінің қанатының ұзындығы 52 – 59 см, ұябасары ірілеу. Салмағы ''2,1 – 3,2 кг''. [[Шәулі]]сінің арқасы қара бурыл түсті, жаңа шыққан қанаттары – көгілдір, басы мен тамағы ақшыл, құйрық қанаты – ақ, оның ұшы қара болып келеді. Бауыр жағы қоңыр бурыл түсті. Ұябасары реңсіз. Кезқұйрықты субүркіт – жыл құсы. [[Ақпан]]ның аяғы наурыздың басында Қазақстан аумағына ұшып келіп, ағаш басына, құлаған қамыс үстіне ұя салады. Онда [[наурыз]] – [[сәуір]]де ұябасары ''1 – 2 жұмыртқа'' басады. [[Маусым]] – [[шілде]] айларында балапандары ұядан ұшады. Негізгі қорегі – [[балық]] және [[су құстары]]; [[қоян]], [[құмтышқан]], [[ондатрд]]ы да ұстап жейді. [[1960]] – [[1970]] жылдары [[Қазақстан]]да [[Маңғыстау облысы]]нда, [[Сырдария]] және [[Іле]] өзендерінің бойында, [[Марқакөл (көл)|Марқакөл]]де ұялаған. [[1985]] – [[1986]] жылдары [[Іле өзі]]нің жағалауынан 5 жұбының ұя салғаны белгілі болса, [[Еділ]], [[Жайық]], [[Жем]], [[Торғай]], [[Ертіс]], [[Шу]] өзендерінің бойынан, [[Қорғалжын қорығы]]нан өтпелі құстар байқалған. Кезқұйрықты субүркіт – өте сирек кездесетін, жылдан-жылға таралу аймағы азайып, жойылып бара жатқан құс. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]» енгізілген.<ref name="test">”Қазақстан Энциклопедиясы”</ref>

==Статусы==
1-ші санат. Жойылып кету қаупінде тұрған түр. КСРО Қызыл кітабына (1984) енгізілген.
==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==
Туыстың әлемдік фаунадағы сегіз түрінің және [[Қазақстан]]дағы екі түрінің бірі.
==Таралуы==
[[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[Орталық Азия]], [[Қазақстан]]. XIX ғасырдың аяғында және XX ғасырдың бірінші жартысында ұясын Марқакөлден (1876 ж.), [[Жаркент]] қаласының маңынан (1900 ж.), [[Сырдария]] өзенінің бойындағы Қара өзек станциясының жанынан (1927 ж.), [[Іле]] өзеніндегі [[Қапшағай]] шатқалынан (1934 ж.) және [[Маңғыстау түбегі]]нен (1947 ж.) тапқан <ref name="Корелов, 1962">Корелов, 1962</ref><ref name="Варшавский, 1983">Варшавский, 1983</ref>. Соңғы онжылдықтарда оны [[Батыс Қазақстан]]нан жиі байқаған, жекеленген кездесулер [[Қорғалжын]] және [[Торғай]] өзенінің төменгі сағасынан, [[Шу]] және Қара [[Ертіс]]тен белгілі <ref>Э. М. Ауэзов, личн. сообщ</ref><ref>Н. Н. Андрусенко, личн. сообщ</ref><ref name="Березовиков, 1987">Березовиков, 1987</ref>. Іле өзенінің төменгі сағасындағы Малайсары жотасында ұялауы толықтай мүмкін, өйткені екі жыл қатарынан мамырда бір жұбы есепке алынған. [[Оңтүстік Алтай]]да, 1966 жылы кезқұйрық субүркіті ауланған, 1978-1986 жылдары бірде-бір рет кездеспеген <ref name="Березовиков, 1987"/>.
==Мекендейтін жерлері==
Қамысы қалың суқоймалары жағалауларында тоғай және терек-тал өскен ормандары бар өзен жайылмалары, жағалауы жартасты әрі ағаш-бұталы тау өзендері мен көлдері.
==Саны==
30-50-ші жылдары 20-30 құстан тұратын шоғырлары сирек емес-ті <ref name="Корелов, 1962"/><ref name="Варшавский, 1983"/>. Жыртқыш құстарды жою науқаны жүргізілген 50-60-жылдардан соң [[Қазақстан]]да өте сирек кездесетін болды. Соңғы 25 жылда 50-ге жуық кездесу болған<ref name="Варшавский, 1983"/><ref>Г. В. Линдеман, личн. сообщ</ref><ref>А. С. Левин, Б. М. Губин, личн. сообщ</ref><ref>В. В. Неручев, личн. сообщ</ref>, олардың тек 5-і ғана ұялау кезінде есепке алынған<ref name="Варшавский, 1983"/>.
==Негізгі әсер ететін факторлар==
Тікелей жою, ұясын бұзу, мекендеуге қолайлы жерлердің азаюы, аздапта болса ЭТЖ-де өлім-жітімге ұшырауы, уланған шақыртқылар мен қақпанға түсіп өлуі.
==Биологиялық ерекшеліктері==
Жыл құсы, Қазақстанда тек оңтүстікте ([[Іле]], [[Сырдария]] өзендері) ғана қыстайды. Ұялайтын жерлеріне ақпанның аяғында – наурыздың басында пайда болады, лағып жүрген құстар сәуір-мамыр және жазда кездеседі. Ұясын қамыс құламаларына және ағаштарға салады. Наурыз-сәуірде жұмыртқалайды. Ұяда 1-2 жұмыртқа болады. Балапандарының қанатына қонуы – маусым-шілде. Қыркүйек-қазанда ұшып кетеді<ref name="Корелов, 1962"/>.
==Қолда өсіру==
Қазақстанның хайуанаттар парктерінде өсірілмейді.
==Қабылданған қорғау шаралары==
«Жабайы фауна мен флора түрлерін сату жайындағы халықаралық Конвенцияның» II Қосымшасына енгізілген. Қазақстанда [[Алакөл]] қорығы мен [[Алтынемел]] ұлттық паркінде қорғалады.
==Қажетті қорғау шаралары==
Сақталып қалған ұяларын анықтау және қатал қорғауға алу, жергілікті тұрғындар арасында үгіт-насихат жұмыстарын күшейту.
==Зерттеу жөніндегі ұсыныстар==
[[Іле]], [[Шу]] және [[Сырдария]] өзендерінің бойынан ұясын іздеуді қолға алу. Қолда өсіру жайында эксперименттер жүргізу.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Сұңқартәрізділер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
[[Санат:Қазақстан құстары]]

{{stub}}

Аққұйрықты субүркіт

2020-02-12T10:36:47Z

Ercé:

{{Taxobox
| name = Аққұйрықты субүркіт
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = {{sfn|IUCN redlist}}
| image = Haliaeetus albicilla -captive-8a.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Сұңқартәрізділер]] (немесе [[Қаршығатәрізділер]], q.v.)
| familia = [[Қаршыға тұқымдасы]]
| genus = ''[[Sea eagle|Haliaeetus]]''
| species = '''''H. albicilla'''''
| binomial = ''Haliaeetus albicilla''
| binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758)
| range_map = Haliaeetus albicilla distribution map.png
| range_map_caption = Light Green: nesting area Blue: wintering area Dark Green: all-year
| synonyms =
''Falco albicilla'' {{Taxobox authority | author = Linnaeus | date = 1758 }} 
''Haliaeetus albicilla albicilla'' 
''Haliaeetus albicilla groenlandicus''
}}
'''Аққұйрықты субүркіт''' ({{lang-la|Haliaeetus albicilla}}) — [[сұңқартәрізділер]] отрядының қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс.<ref name=s1/>

Қазақстанның [[Атырау]], [[Батыс Қазақстан]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Алматы]], [[Шығыс Қазақстан]] облыстарындағы жағалаулары тік жарлы, құзды өзендер бойында қалың тоғайларын, қамысты үлкен су қоймаларын мекендейді. Ұябасары қанатының ұзындығы 64-72 см, салмағы 4,9-6,7 кг болса, қоразының денесі кіші, қанатының ұзындығы 57-63 см, салмағы 3,1-3,8 кг ғана жетеді. Олардың арқасы сұр түсті, басы мен мойны, бауыры ақшылдау келеді. Кезқұйрықты субүркіттен ерекшелігі ересектерінің құйрығы шымқай ақ болады. Аққұйрықты субүркіт- отырықшы құс. Ұясын ағаш басына салып, оны бірнеше жыл пайдаланады. Жұбы жазылмай наурызда 1-3 жұмыртқа салады. Оны ұябасары 30-40 күндей шайқайды. Балапандары ұядан 2 айдан кейін ұшып шығады.<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref> Аққұйрықты субүркіт — [[үйрек]]термен, [[қасқалдақ]]тармен, [[қырғауыл]]дармен, [[балық]]тармен, ондатрлармен, ал [[Каспий теңізі]]нде итбалықтың күшіктерімен қоректенеді. Саны аз, сирек кездесетін жыртқыш құс болғандықтан қорғауға алынып, [[Қызыл кітап|Қазақстанның "Қызыл кітабына"]] енгізілген (1996).<ref name=s1>Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref>

<gallery widths="160px" heights="150px">
Сурет:Haliaeetus albicilla -Littleisland, Norway -adult-8a.jpg
Сурет:Haliaeetus albicilla -Littleisland, Norway -juvenile-8a (1).jpg
Сурет:Haliaeetus albicilla -Loch Portree, Isle of Skye, Scotland -flying-8.jpg
Haliaeetus albicilla groenlandicus MHNT.ZOO.2010.11.96.3.jpg |Museum specimen
Haliaeetus albicilla MHNT.ZOO.2010.11.96.1.jpg |Museum specimen - Russia
</gallery>

==Статусы==
2-ші санат. Саны азайып келе жатқан сирек кездесетін құс. КСРО [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] (1984) енгізілген.
==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==
[[Евразия]]да кең тараған құс, әлемдік фаунадағы субүркіттердің сегіз түрінің және [[Қазақстан]] фаунасындағы екі түрдің бірі.
==Таралуы==
Евразияның солтүстік жартысы – оңтүстікте [[Орта Азия]] мен [[Моңғолия]]ға дейін кездеседі. XX ғасырдың бірінші жартысында Қазақстанның көптеген суқоймаларында ол кәдімгідей болған <ref name="Корелов, 1962">Корелов, 1962</ref>, бірақ соңғы 30-40 жылда бірқатар жерлерде кездесуін тоқтатты. 80-90-шы жылдары [[Еділ өзені]]нің атырабының қазақстандық бөлігінде, [[Көшім]]де ([[Еділ]]-[[Жайық]] су айрығы), Жайық өзенінің жайылмасында, [[Қостанай|Қостанай облысының]] көлдерінде, [[Сырдария]] өзенінің аңғарында, [[Балқаш-Алакөл ойысы|Балқаш-Алакөл]] ойпатында және республикамыздың шығысында ([[Зайсан (көл)|Зайсан]] көлінде, [[Ертіс|Қара Ертіс]] өзенінде, [[Марқакөл (көл)|Марқакөл]]де, [[Павлодар]] Ертісінің өңірінде) ұялады. [[Каспий]], [[Еділ-Жайық]] су айрығында, Жайық, Сырдария, Шу, Іле өзендерінің жайылмаларында, сирек – Зайсан көлінде қыстайды.

==Мекендейтін жерлері==
Балыққа және су құстарына бай, жағалауларында көктерек-тал (Жайық, Ертіс өзендері), қарағай (Науырызым), балқарағай (Марқакөл) қамыс пен тоғай (Қазақстанның оңтүстігі) өскен суқоймаларының жайылмалары.
==Саны==
Өткенде кәдімгідей, әсіресе Іле өзенінің төменгі сағасында, болған <ref name="Корелов, 1962"/>. Қазір Қазақстанда 120-130 жұп, соның ішінде Жайықтың жайылмалары мен [[Бітік|Бітік суқоймасында]] 25-30 <ref>П. В. Дебело, В. Л. Шевченко, личн. сообщ</ref>, Іле өзенінің су алаптарында – 25-30, Балқаш көлінде – 10-ға жуық <ref name="Наши данные">Наши данные</ref>, Алакөлде – 5-6 <ref>Грачев, Анненков, Филатов</ref><ref>Березовиков, 2004</ref>, Зайсан қазаншұңқырында – 8-10 <ref name="Наши данные"/>, Марқакөлде – 1-4 <ref name="Березовиков, Зинченко, 1987">Березовиков, Зинченко, 1987</ref><ref>С. В. Стариков, личн. сообщ</ref>, Павлодар мен Ертіс қалаларының арасында – 10, Науырызым көлінде – 7-10 жұп <ref name="Наши данные"/> ұялайды. Кейбір аудандарда (Жайық, Іле өзендері, Марқакөл көлі) саны қалпына келе жатқаны байқалады. Солтүстік Каспий өңірінде 800-1000 аққұйрық субүркіті қыстайды.
==Негізгі әсер ететін факторлар==
Ұяларын бұзу және жою, мазалау факторы, шақыртқы маңындағы қақпанға түсу, өрт кезінде ұяларының жойылуы. Суқоймаларының жағалауларын шаруашылық мақсатта игеру, қоректің жетіспеуі.
==Биологиялық ерекшеліктері==
Оңтүстікте отырықшы құс. Солтүстік облыстардан қыстау үшін ұшып кетеді <ref name="Корелов, 1962"/>. Іле өзенінің атырабында ақпанның үшінші онкүндігінде, басқа жерлерде – сәуірде жұмыртқалайды <ref name="Корелов, 1962"/><ref>Грачев, 1976</ref>. Ұяда 1-4, жиі 2-3 жұмыртқа болады. 35-40 тәулік шайқайды <ref name="Березовиков, Зинченко, 1987"/><ref>Е. А. Брагин, личн. сообщ</ref>. Балапандары 70-75 күнде ұясынан ұшады, оңтүстікте – маусымның ортасында, басқа жерлерде – шілде де қанатына қонады <ref name="Корелов, 1962"/>.
==Қолда өсіру==
1987 жылдан бері [[Алматы]] хайуанаттар паркінде көбеюде.
==Қабылданған қорғау шаралары==
[[Марқакөл қорығы|Марқакөл]], [[Наурызым қорығы|Науырызым]] және [[Алакөл қорығы|Алакөл]] қорықтарында, сол сияқты [[Алтынемел ұлттық паркі]]нде қорғалады.

==Қажетті қорғау шаралары==
Балқаш өңірі, Алакөл және Торғай қорықтарын құру. Түрлерді қорғау қажеттілігі жайында жергілікті тұрғындар арасына үгіт-насихат жүргізу.
==Зерттеу жөніндегі ұсыныстар==
Ұялайтын жерлеріне кадастр жасау. Өнімділігін, өлім-жітімге ұшырауын, шектеуші факторларын зерттеу. Қыста қосымша қоректендіру және жасанды ұяға шақыру жайында эксперименттер жүргізу. Қолда өсірілген балапандарды табиғатқа қайта жіберу әдістерін дайындау.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Сұңқартәрізділер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
[[Санат:Қазақстан құстары]]

{{stub}}

Бақалтақ қыран

2019-12-16T14:03:34Z

Ercé:

{{Taxobox
| name =
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| image = Booted Eagle NAUMANN.jpg
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Сұңқартәрізділер]] (немесе [[Қаршығатәрізділер]], q.v.)
| familia = [[Қаршыға тұқымдасы]]
| genus = ''[[Aquila]]''
| species = '''''A. pennata'''''
| binomial = ''Aquila pennata''
| binomial_authority = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788)
| synonyms =
*''Aquila minuta''Brehm, 1831
*''Hieraaetus pennatus''
}}
[[File:Hieraaetus pennatus MHNT.ZOO.2010.11.87.1.jpg|thumb| ''Hieraaetus pennatus'']]
'''Бақалтақ қыран''' ({{lang-la|Aquila pennata}}) — [[сұңқартәрізділер]] отрядының [[қаршыға тұқымдасы]]на жататын жыртқыш [[құс]].

Кейде бақалтақ қыранды “ергежейлі қыран” деп те атайды. [[Қазақстан]]ның [[оңтүстік]] және оңтүстік-шығысындағы тау ормандарын, [[Сырдария]], [[Іле]], [[Шелек]], [[Шарын]] және [[Қаратал]] өзендерінің бойындағы тоғайларды мекендейді. [[Баянауыл]], [[Қарқаралы]] таулары мен Алтайда да кездеседі. Бақалтақ қыран [[қауырсын]]дарының түсіне қарай қара және ақ бауырлар деп бөлінеді. Тұмсығының түбі көгілдір, имектелген ұшы қап-қара болады. Биік ағаштың басына ұя жасап, оған 1—2 жұмыртқа салады; оны мекиені 35—39 күн басады. Балапаны жұмыртқаны жарып шыққаннан кейін 2 айдан соң ұядан ұшады. Бақалтақ қыран ұсақ [[тышқан]]дармен, [[құстар]]мен қоректенеді. Ол — [[жыл]] құсы. Қазақстанға сәуірде келіп, қарашада [[Африка]] мен [[Үндістан]] түбегіне ұшып кетеді. Өте сирек кездесетін құс болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның “[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]” енгізілген (1996).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref><ref>Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref>

==Статусы==
3-ші санат. Сирек, аз зерттелген [[құс]].

==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==
Туыстың [[Қазақстан]] фаунасындағы бірден-бір өкілі.

==Таралуы==
Солтүстік Батыс Африка, Евразияда – шығысқа қарай Үлкен Хинганга, оңтүстікте [[Грекия]], Кіші [[Азия]], [[Сирия]] мен Ауғанстанға, солтүстікте Карпат, [[Алтай]], Туваға дейін кездеседі. Қазақстанда республиканың оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы таулы ормандарда, сол сияқты [[Сырдария]], [[Іле]], [[Шелек]], Шарын, Қаратал өзендерінің жайылмаларындағы тоғайларда мекендейді <ref>. Корелов, 1962 Красная книга Казахской ССР, 1978</ref> . 70-ші жылдары Қарқаралы тауларында ұялағаны анықталған <ref>Мальцева, 1983</ref>, 80-90 жылдары оңтүстік-батыс Алтайда <ref>Редкие животные Казахстана, 1986; Березовиков, Рубинич, 2001 Стариков, 2006</ref>, Зайсан қазаншұңқырында, Маңырақ пен Тарбағатайда <ref>Стариков, 1997 Березовиков, Левин, 2006</ref> ұялаған. [[Үндістан]] мен Африкада қыстайды.

==Мекендейтін жерлері==
Түрлі типтегі ормандарда – [[шөл]] өзендерінің жайылмаларындағы [[тоғайлар]], таулы жалпақ жапырақты, сирек қылқан жапырақты – ормандарда мекендейді. Жемтігін аулау үшін ашық тау бөктерлеріне, көлдердің ашық жағалауларына және елді мекендерге ұшып шығады, соның ішінде [[Алматы]] қаласының оңтүстік жартысында бақалтақ [[қырандар]] жиі есепке алынған <ref>Редкие животные Казахстана, 1986 Дементьев, 1951</ref>.

==Саны==
[[Жоңғар]] (Жетісу) [[Алатауының]] тек кейбір аудандарында біршама, таралу аймағының негізгі бөліктерінде сирек; 60-70-ші жылдардағы күрт төмендеуден кейін қазір санының өсуі байқалуда. Мысалы, [[Ақсу-Жабағылы]] қорығында 30-шы жылдары бақалтақ қыран қырандардың ішінде әдеттегідей болған. Содан кейінгі [[жыртқыш]] құстарға қарсы күрес науқанынан соң ол 1959-1965 жылдары мүлдем кездеспеді, тек 1966 жылы бірінші ұя табылды <ref>Ковшарь, 1966 Ковшарь, 1977</ref>

==Негізгі әсер ететін факторлар==
Анықталмаған, мүмкін, тоғайлардың тозуы және заңсыз аулау (ату).

==Биологиялық ерекшеліктері==
Жыл құсы. Көктемде сәуірде пайда болады, күзге қайту тамыздың аяғынан қазанға дейін созылады. Ұясын көпшілік жағдайда жалпақ жапырақты ағаштарға, сирек – қылқан жапырақтыларға, өте сирек жартастарға салады. 1-2 жұмыртқа болатын ұяны ұябасары 35-39 күн шайқайды <ref>Harrison, 1975</ref>. Тек бір ғана балапаны тірі қалады, ол шамамен 8 аптадан соң қанатына қонады. Құстар және майда әрі орташа денелі аңдармен қоректенеді, оларды тасадан не қалықтап ұшып жүріп бақылайды және қуып жүріп ұстайды. Кейде бауырымен жорғалаушыларды да аулайды. Ұя маңында жиі әдемі ұшу мәнерлерін көрсетеді.

==Қолда өсіру==
Қазақстан хайуанаттар парктерінде қолда ұсталмайды.

==Қабылданған қорғау шаралары==
[[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]], [[Қаратау қорығы|Қаратау]], [[Марқакөл қорығы|Марқакөл]], [[Алакөл қорығы|Алакөл]] және [[Алматы қорығы|Алматы]] қорықтарында, [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]],[[Катонқарағай ұлттық паркі|Қатон-Қарағай]] және [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]] ұлттық парктерінде қорғалады.

==Қажетті қорғау шаралары==
Қаратау, Жоңғар (Жетісу) Алатауы және Іле өзенінің аңғарында қорықтар ашу; қолда өсіру

==Зерттеу жөніндегі ұсыныстар==
Шектеуші факторларды анықтау үшін түрдің экологиясын жан-жақты зерттеу

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Сұңқартәрізділер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
[[Санат:Қазақстан құстары]]

{{stub}}

Жұртшы

2019-11-25T08:40:26Z

Ercé:

{{Taxobox
| name = Жұртшы
| status = EN
| status_system = iucn3.1
| status_ref = {{sfn|IUCN redlist}}
| image = Egyptian vulture.jpg
| image_caption = Ересек ''N. p. ginginianus''
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Сұңқартәрізділер]] (немесе [[Қаршығатәрізділер]], q.v.)
| familia = [[Қаршыға тұқымдасы]]
| genus = '''''Neophron'''''
| genus_authority = [[Marie Jules César Savigny|Savigny]], 1809
| species = '''''N. percnopterus'''''
| binomial = ''Neophron percnopterus''
| binomial_authority = ([[Карл Линней]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| range_map = NeophronMap.svg
| range_map_caption = Distribution of the populations, birds breeding in Europe winter in Africa
}}
[[File:Neophron percnopterus MHNT.ZOO.2010.11.79.1.jpg|thumb| ''Neophron percnopterus'']]
'''Жұртшы''' ({{lang-la|Neophron percnopterus}}) – [[сұңқартәрізділер]] отрядының [[қаршыға]] тұқымдасына жататын Жұртшылар туысының ({{lang-la|Neophron}}) бір жалғыз түрі, жыртқыш [[құс]].

[[Қазақстан]]да [[Тянь-Шань]] [[тау]]ының сілемдерін, Үстірт пен [[Маңғыстау]]дың құлама жарларын мекендейді. [[Дене]] тұрқы 58 – 66 см, [[қанат]]ының ұзындығы 1,6 – 1,7 метр (жайғанда), салмағы 2,1 – 2,4 килограмм. [[мұрын|Тұмсығы]] ұзын әрі өте жіңішке болады. Ересектері сұрғылт түсті, қанаттарының шетінде қара жолақтары бар, басы мен жемсауы [[қауырсын]]сыз, тықыр. Балапандарының түсі – қоңырқай. Үнсіз, қалықтап ұшады. Жыл құсы. [[Сәуір]]де келіп, құз, жыраларға ұялайды. [[Сәуір]]дің аяғында ұябасары 1 – 3 жұмыртқа салып, 40 – 42 күн басады, балапандары 2 айдан соң ұядан ұшады. [[Қыркүйек]]те жылы жаққа қайтады. [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[Орталық Азия|Орта Азияда]] қыстайды. Әр түрлі өлексе қалдықтарымен, ұсақ кеміргіштермен қоректеніп, пайда да келтіреді. Жұртшы – өте сирек кездесетін құс. [[Ақсу-Жабағылы]], [[Үстірт]] қорықтары мен “[[Алтынемел]]” ұлттық табиғи саябағында қорғалады. Жылдан-жылға санының азаюына байланысты [[Қазақстан]]ның “[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]” енгізілген (1996).

== Статусы ==
3-ші санат. Сирек кездесетін түр, саны қысқаруда.

== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы ==
Туыстың Қазақстан [[фауна]]сындағы бірден-бір өкілі.

== Таралуы ==
[[Африка]], [[Оңтүстік Еуропа]], [[Аравия]], [[Кіші Азия]], [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Үндістан]]; [[Орта Азия таулары]]. Қазақстанда [[Тянь-Шань]], [[Жоңғар (Жетісу) Алатауы]]ның сілемдері, [[Үстірт]] пен [[Маңғыстау]]дың құздарында, солтүстік ендіктің 46-на дейін кездеседі. Үндістан мен Африкада қыстайды <ref>Корелов, 1962</ref>.

== Мекендейтін жерлері. ==
Аласа шөлді таулардың жартасты учаскелері не ірі жоталардың құрғақ [[бөктер]]лері, үстірттәрізді шөл биіктерінің құздары және үлкен жазық кеңістікпен шектесетін [[өзен жайылмалары]]ның тік жарлары, [[елді мекен]]дер маңында да кездеседі <ref>Красная книга Казахской ССР, 1978</ref><ref>Дементьев, 1951</ref>. Мысалы, бір ұя [[Жамбыл фосфор заводы]]на жақын, аса газданған, терең сайдан табылған <ref>Колбинцев, 1991а</ref>.

== Саны ==
[[Республика]]ның барлық жерінде көп емес. Тура деректер жоқ, десе де ұялау кезінде кездесетін бірен-сарандарына және бұл [[құс]]тардың үлкен шоғыр құрмайтынын (мұндай жиылу [[ақбас құмай]]лар мен [[тазқара]]ларға тән) ескере отырып, Қазақстанда жұртшылардың саны ондаған не бірнеше жүз ұялайтын жұбы бар деп айтуға болады <ref>А. Ф. Ковшарь, личн. сообщ.</ref>.

== Негізгі әсер ететін факторлар ==
Қаскерлік (браконьерство). Өлекселердің қасына қойған қақпанға түсіп, уланған шақыртқы жеп өлім-жітімге ұшырау. Басқа [[жыртқыш құс]]тармен ([[ителгі]], [[бүркіт]]тер) ұялайтын жер үшін бәсекелестік.

== Биологиялық ерекшеліктері ==
Наурыздың аяғы – сәуірдің басында ұшып келеді, қыркүйектің аяғында ұшып кетеді. Жұбы көп жылдар бойы жазылмайды. Ұялары [[жартас]]тардың қуысы мен ернеуінде, оны екі құс бірігіп құрғақ бұтақтардан, [[сүйек]]терден, шүберек, жүннен салады. Ұялау учаскесінде 3-4 [[ұя]] да болады, оларды кезектесіп пайдаланады. Ұяда 1-3, әдетте 2 [[жұмыртқа]] сәуірдің аяғында пайда болады, оларды екеуі бірге шайқайды, балапандары 42 күнде жұмыртқадан шығады, ұяны 12 аптадан соң тастайды <ref>Harrison, 1975</ref>. [[Жабайы жануарлар|Жабайы]] және [[үй жануарлары]]ның өлекселерімен, қиларымен, жуындылармен қоректенеді, кейде – [[бауырымен жорғалаушылар]]ды аулайды.

== Қолда өсіру ==
[[Алматы хайуанаттар паркі]]нде 4 құс бар, оның ішінде 1 жұбы көбеюде, олардан 1987 жылы алғашқы балапан алынған.

== Қабылданған қорғау шаралары. ==
[[Ақсу-Жабағылы]] және [[Үстірт]] қорықтарында, [[Алтынемел ұлттық паркі]]нде қорғалады.

== Қажетті қорғау шаралары ==
[[Қаратау]]да және [[Іле өзені]]нің аңғарында қорықтар ашу, қаскерлермен күрес және жергілікті тұрғындар арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу. Уланған шақыртқыларды қолдануды шектеу жайында жұмыстарды дайындау қажет.

== Зерттеу жөніндегі ұсыныстар ==
Жұртшыларды жасанды ұяларға үйрету, соның ішінде Қазақстанның оңтүстігіндегі елді мекендерде, мүмкіндігін зерттеу.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Сұңқартәрізділер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
[[Санат:Қазақстан құстары]]

{{stub}}

Ақбас құмай

2019-11-03T14:06:58Z

Ercé: /* Суреттер */

{{Taxobox
| name = Ақбас құмай
| image = Gyps fulvus -Oakland Zoo-8a.jpg
| image_caption = [[Окленд хайуанаттар бағы]], АҚШ
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref = {{sfn|IUCN redlist}}
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Сұңқартәрізділер]]
| familia = [[Қаршыға тұқымдасы]]
| genus = ''[[Gyps]]''
| species = '''''G. fulvus'''''
| binomial = ''Gyps fulvus''
| binomial_authority = ([[Carl Ludwig Hablizl|Hablizl]], 1783)
| range_map = Gyps fulvus distribution map.png
| range_map_caption = Жасыл: жыл бойы мекендейтін аумақтар
}}
'''Ақбас құмай''' ({{lang-la|Gyps fulvus}}) – сұңқартәрізділер отряды, [[қырғи]]лар тұқымдасына жататын жыртқыш [[құс]].

Қазақстанда негізінен [[Іле Алатауы|Іле]], [[Күнгей Алатау|Күнгей]], [[Теріскей Алатауы|Теріскей]] және [[Жетісу Алатауы|Жетісу]]ларында ([[Жоңғар Алатауы|Жоңғар]]) кездеседі. Бірақ ұясы Шолақ тауларынан ғана табылған. Денесінің ұзындығы ''1,12'' м, [[қанат]]ының ұзындығы 68 см, қанатын жайғанда ұзындығы ''2,56 м'', құйрығының ұзындығы ''30 см''. Түсі ақшыл сары, қоңыр. Отырықшы құс. Жұп құрып (''2 – 5 кейде 20'') тіршілік етеді. Ұясын тік жарлардың қуысына бір-бірінен ''30 – 50 м'' жерде салады. Көбеюі жөнінде деректер шамалы. Жұмыртқасын ұябасары мен шәулісі кезектесіп басады. [[Өлекселер]]мен қоректенеді. Ақбас құмайдың таралу аймағы өте аз, саны жылдан-жылға азаюына байланысты Алматы облысының «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]» енгізілген.<ref>''[[Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]''</ref>

==Суреттер==
<gallery>
File:Eagle beak sideview A.jpg|Portrait
File:Gyps fulvus2.jpg|Subadult or young adult, landing
File:Gyps fulvus 1 Luc Viatour.jpg|In flight
|Wild birds, near Ayerbe
File:Griffon Vulture by Keven Law.jpg|A Griffon vulture at Colchester Zoo
Gyps fulvus MHNT.ZOO.2010.11.77.5.jpg |Museum specimen
</gallery>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Сұңқартәрізділер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
[[Санат:Қазақстан құстары]]

Үлкен аққұтан

2019-03-31T19:55:37Z

Ercé:

{{Taxobox
| name = Үлкен аққұтан
| image = Ardea alba4.jpg
| image_width =
| image_caption =
| range_map =Ardea alba map.svg
| range_map_caption = {{legend0|#FFFF00|Breeding|border=solid 1px black}} {{legend0|#008000|Resident|border=solid 1px black}} {{legend0|#0000FF|Non-breeding|border=solid 1px black}}
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =  <ref>{{IUCN2010 |assessors=[[BirdLife International]] |year=2010 |version=3.1 |id=144681 |title=Casmerodius albus |downloaded=March 6, 2011}}</ref>
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Ескекаяқты құстар]]
| familia = [[Құтандар]]
| genus = ''[[Ardea]]''
| species = '''''A. alba'''''
| binomial = ''Ardea alba''
| binomial_authority = [[Карл Линней]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]
| synonyms = ''Casmerodius albus'' 
''[[Egretta]] alba''
}}
[[File:Ardea alba melanorhynchos MHNT.ZOO.2010.11.52.1.jpg|thumb| ''Ardea alba melanorhynchos'']]
'''Үлкен аққұтан''' ({{lang-la|Ardea alba}}) – [[ескекаяқты құстар]] отрядының [[құтандар]] тұқымдасына жататын ірі әрі өте сақ құс.

Қазақстанның оңтүстік аймағында таралған. [[Жайық]] бойын, [[Қамыс]] — [[Самар]] өзендері, [[Балқаш]] — [[Алакөл]] ойысында жатқан көлдер жағалауларын мекендейді. Түсі ақ, салмағы 1,5 кг, қанатының ұзындығы 40-45 см болады. Қимылы баяу, үн шығармайды. Олар топтасып тіршілік етеді, ұя салар кезінде қамыстың арасында шағын топ немесе жеке-жеке жұп құрады. Мекиені 3-5 ақ, көкшіл тартқан жұмыртқа салады да, оны екеуі кезектесіп басып шығарады. Балапандарын 45 күн ұяда асырайды. Ақ құтан балықпен, көлбақалармен, көкқасқа шегірткемен, инеліктермен, жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен, ұсақ кеміргіштермен, кесірткелермен қоректенеді. Аққұтан – [[жыл құсы]]. [[Қазақстан]]ға наурыз айында ұшып келеді де, қазан айында жылы жаққа ұшып кетеді. Кейбір А құтандар Қазақстанның оңтүстігіндегі қатпайтын өзендердің бойында қыстап қалады. Бір кезде Ақ құтандар қауырсынына бола көп ауланған. Аққұтан — сирек кездесетін құс.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Biosci-stub}}
{{commons|Ardea alba}}

[[Санат:Ескекаяқты құстар]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
[[Санат:Нағыз құтандар]]
[[Санат:Еуразия құстары]]
[[Санат:Африка құстары]]
[[Санат:Солтүстік Америка құстары]]
[[Санат:Оңтүстік Америка құстары]]
[[Санат:Аустралия құстары]]
[[Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар]]

Қызылжемсаулы қарашақаз

2018-09-03T12:55:52Z

Ercé:

{{Taxobox
| name = Қызылжемсаулы қарашақаз
| status = EN
| status_system = iucn3.1
| trend = unknown
| image = Red-breasted Goose (Branta ruficollis) RWD2.jpg
| image_width =
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Қазтәрізділер]]
| familia = [[Үйрек]]
| genus = ''[[Қарашақаздар]]''
| species = '''''B. ruficollis'''''
| binomial = ''Branta ruficollis''
| binomial_authority = ([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1769)
| synonyms =
''Rufibrenta ruficollis''
}}
[[File:Branta ruficollis MHNT.ZOO.2010.11.14.2.jpg|thumb| ''Branta ruficollis'']]

'''Қызылжемсаулы қарашақаз''' ({{lang-la|Branta ruficollis}}) — [[қазтәрізділер]] отряды, [[үйрек тұқымдасы]]на жататын [[құс]].

[[Қазақстан]]ның солтүстік және батыс бөлігіндегі көлдерде кездеседі. Жон арқасы мен құрсағы қара, бүйірі мен құйрығының асты ақ түсті. Екі шекесінде үлкен-үлкен жирен дақтары бар, олар айнала [[ақ қауырсын]]дармен көмкерілген. [[Жемсау]]ы, мойнының екі бүйірі ашық қоңыр, қызыл түсті. Дене тұрқы 55 см, қанатының ұзындығы 37 см, құйрығының ұзындығы 11 см-дей, салм. 1 кг-дай. Қызылжемсаулы қарашақаз — жыл құсы. Көктемде ұшып келіп, тік жартастарға ұя салады. 3 — 6 (кейде 9) жасыл реңді [[жұмыртқа]] салады. Жұмыртқаны мекиені басады. Күзде жылы жаққа қайтып, негізінен Каспий теңізінің оңтүстігінде қыстайды.

Шөптесін өсімдіктермен қоректенеді. Сирек кездесетін құс болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның “[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]” енгізілген.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref><ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Biosci-stub}}

[[Санат:Қарашақаздар]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
[[Санат:Қазақстан құстары]]

Қытай қазы

2018-08-27T12:06:17Z

Ercé:

{{Taxobox
| name = Қытай қазы
| image = Anser cygnoides-Beijing.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = ''Anser cygnoides cygnoides''
| status = VU
| status_system = iucn3.1
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Қазтәрізділер]]
| familia = [[Үйрек]]
| subfamilia = [[Қаздар]]
| genus = ''[[Anser]]''
| species = '''''A. cygnoides'''''
| binomial = ''Anser cygnoides''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
| subdivision_ranks = Түршелері
| subdivision =
''A. c. cygnoides'' (Linnaeus, 1758) 
''A. c. domesticus''
| range_map = Anser cygnoides distribution map.png
| range_map_width = 240px
| range_map_caption = Breeding (northern areas) and wintering (southern areas) ranges in orange
| synonyms =
''Anas cygnoid'' Linnaeus, 1758 
''Anas cygnoides'' Linnaeus, 1758 ([[emendation (taxonomy)|emendation]]) 
''Cycnopsis cygnoides'' (''[[lapsus]]'') 
''Cygnopsis cygnoides'' (Linnaeus, 1758)
}}
'''Қытай қазы''', қутұмсық қаз ({{lang-la|Anser cygnoides}})<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> – [[қазтәрізділер]] отрядының [[үйрек]]тер [[тұқымдас]]ына жататын [[құс]].

== Биологиялық сипаты ==
[[Сурет:Anser cygnoides dom Hoeckergans 1.jpg|left|thumb|Қолға үйретілген қытай қазысын тұмсығындағы нүктесі мен жуан келген құйрық жағымен тануға болады.]]
* Қанатының ұзындығы 47 см, салмағы 3,5 кг-дай.
* Басқа [[қаз]]дардан ерекшелігі – арқасы мен бүйірі ақшыл көлденең жолақты [[қоңыр]]-[[сұр]], бауыры – [[ақ]].
* Мойны ұзын әрі жіңішке және қауырсындарының түсі әр түрлі.
* Тұмсығы қара, басқа қаздарға қарағанда ұзын. Өсімдіктердің жапырағы, сабағы және тұқымдарымен қоректенеді.

[[File:Anser cygnoides MHNT.ZOO.2010.11.13.1.jpg|thumb| ''Anser cygnoides'']]

== Көбеюі ==
[[Жағалау]]ларында [[қамыс]] пен [[құрақ]], [[қоға]] өскен [[көл]]дер мен [[өзен]]дердің биіктеу жағалауына [[ұя]] салады. 6 – 7 жұп болып ұшып келіп, бір-бірінен алыс қоныстанады. 3 – 5 (кейде 9) [[жұмыртқа]] басып, оны атақаз бен анақаз кезектесіп 30 күндей шайқайды. [[Балапан]]дары жұмыртқадан шыққан соң қытай қазы [[су қоймалар]]ының [[құм]]ды және [[батпақ]]ты жағалауларын мекендейді.

== Таралу аймағы мен өрісі ==
Қытай қазы – [[жыл]] құсы. [[Қазақстан]]да [[сәуір]] айында қыстаудан қайтқан мерзімде кездеседі.
 
[[Қытай]]дың шығысы, [[Корея]] мен [[Жапония]] аймағын қыстайды. Саны аз, соңғы 30 жылда Қазақстанда тек екі рет – [[1967]] жылы Қара [[Ертіс]] өзеніне жақын жерде бір, [[1978]] жылы[[Зайсан]] [[ойпат]]ынан он қутұмсық қаз кездескен. Мекендейтін жерлерінің құрғауынан және есепсіз ауланудың нәтижесінде қытай қазының саны жылдан жылға күрт азаюда.
 
[[Эвенкілер]], [[сахалар]], [[қытайлар]] мен басқа [[Шығыс Азия]] халықтары бұл қазды өте ертеден қолда өсірген, яғни қытай қазын қытай үй қазының арғы тегі деуге болады. Қолға тез үйренеді.
 
Қазіргі уақытта бүкіл [[Сібір]]де Торей көлдерінде ғана ұялайды. Бір кездері Қазақстанда [[Зайсан көлі]] мен [[Ертіс өзені]] жағасында ұялаған, ол ұшып өту кезеңінде [[Сырдария]]да байқалатын. Қалың қамыс-қоғалы, әсіресе таудағы, көлдерде мекендеген. Түрді Линнеус (Linnaeus) [[1758]] жылы ашқан. Қытай қазы қорғауға алынып, [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енгізілген.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қаздар]][[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]][[Санат:Қазақстан құстары]]