Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Ұғым

2017-04-12T08:47:36Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q151885)

== Ұғымның жалпы сипаттамасы. ==
'''Ұғым''' — [[объектив]]ті нағыздық нәрселерін және олардың қасиеттерін көрсететін абстрактілі ойлау формаларының бірі. Ұғым туралы мәселені талдауды "белгі" ұғымын қарастырудан бастайық.

<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
Белгілер дегеніміз — заттардың бір-біріне ұқсастықтары немесе айырмашылықтары. Демек, олардың қасиеттері мен арақатынастары да белгілерге жатады деген сөз. Бір затта екінші бір зат иеленген қасиеттердің жоқ болуы да белгіге жатады (мысалы, жолаушының біреуінде жол билеті болса, екіншісінде ол билеттің болмауы).

Кез келген заттың толық жатқан өзіне тәң [[белгі]]лері болады, алайда олардың бәрі сол заттың мәнін айқындау үшін ұстанымды маңызға ие бола алмайды. Затка тән, оның ішкі табиғатын, мәнін айқындайтын белгілер мәнді белгілер дәлінеді. Ал затқа тән болуы да, болмауы да мүмкін, оның мәнін айқындай алмайтын белгілер мәнсіз белгілер деп аталады.

Ұғым көптеген біртекті заттарды олардың мәнді белгілері негізінде саралаудың нәтижесі ретінде көрініс береді. Солай болғанда, ұғым дегеніміз—заттарды олардың мәнді белгілерімен бейнелейтін ойлау формасы.

[[Адам]]ның таным қызметіндегі ұғымның маңызы үлкен. Ұғымсыз табиғат пен [[қоғам]]ның объективті зандарын зерттеп білу мүмкін болмас еді. Ұғымдарды ала отырып, заңдар түзіледі, ғылымның түрлі салаларындағы пән облыстары ажыратылады, ғылыми теориялар жасалады.

Ұғымдар түсінігінің құрылуының негізі [[логика]]лық амалдарды талдау (анализ), саралау, салыстыру, [[абстракция]]лау, жалпылауға жатады.

Бұл [[логика]]лық амалдар заттарды бір-бірімен салыстыруға, олардың ортақ белгілерін анықтауға, жеке қасиеттерін ажырата алуға бағытталған. Осылай, бұл амалдарды қолданудың нәтижесі ұғымдарды тағайындауға алып келеді.

== Ұғымның мазмұны мен көлемі ==
Кез келген заттың [[мазмұн]]ы мен көлемі болады. Ұғымның мазмұны деп сол ұғым туралы ойлағанда, алдымен, ойға оралатын заттың мәнді белгілерінің жиынтығын айтамыз. Мысалы, "квадрат" ұғымының мазмұны екі мәнді белгінің көмегімен, тік бұрышты болуымен және тең қабырғалылығымен айқындалады.

Ұғым көлемі сол ұғым туралы ойға оралатын заттардың жиынтығы болып табылады. Мысалы, "[[кітап]]" ұғымының келемі деп біз бұрын болған, қазір де бар және келешекте жазылатын кітаптардың бәрін айтамыз. [[Мазмұн]] мен көлем ұғымдары бір-бірімен байланысты. Ұғым мазмұнының артуы кетті көлемді ұғымның түзілуіне алып келсе, керісінше, тұжырымдалатын мазмұнның кемуі көлемнің артуына әкеледі. Бұл байланыс ұғым мазмұны мен көлемі арасындағы кері қатынас заңының көмегімен көрініс береді. Демек, "үстел" деген ұғымның мазмұнын "жазатын" деген белгімен арттырсақ, "жазу үстелі" деген кіші көлемді ұғым аламыз. Ал "федеративті мемлекет" деген ұғымның "федеративті" белгісін алып тастасақ, "мемлекет" деген көлемді ұғымға жолығамыз.

"Үй", "белме", "қойма", "қора", ұғымдарын мәнді белгілеріне қарай ажыратып беріңдер.
== Ұғымның түрлері. ==
Ұғымдарды олардың көлемі мен мазмүнын негізге ала отырып, төрт түрге бөлуге болады. Көлеміне қарай ұғымдар дара және жалпы болып бөлінеді. Дара ұғым деп көлемі жағынан бөлінбейтін бір ғана затты білдіретін ұғымды айтамыз (мысалы, Қазақстан Республикасы).

Жалпы ұғым, деп көптеген бір текті заттарды білдіретін ұғымды айтамыз (мысалы, "кітап", "бөлме"). Көлемдік жағынан алғанда ешқандай затты қамтымайтын ұғымды босағым деп айтамыз (мысалы, "мәңгілік қозғалтқышты"). Жалпы ұғымдар тіркелетін немесе тіркелмейтін болып белінеді. Тіркелетін ұғымдарға есепке алуға, тіркеуге болатын, кептеген ойға сиятын элементтерді қамтитын ұғымдарды айтамыз (мысалы, "[[Қазақстан]] қалалары", "[[Абай]] шығармалары"). Тіркелетін ұғымдардың көлемі шекті болады.

Тіркелмейтін ұғымдарға санын анықтауға болмайтын заттарды қамтитын ұғымдар жатады. Мысалы, "адам" деген ұғымға бұған дейін өмір сүрген, қазір тірі жүрген және келешекте дүниеге келетін адамдардың бәрін сыйғызамыз. Тіркелмейтін ұғымдар келемі шексіз.

Ұғым мазмұнына қарай төмендегідей үш жүп ұғым түрлерін бөліп шығаруға болады. 
Нақты және абстрактілі ұғымдар. Өздігінен өмір сүріп жатқан белгілі бір затты немесе заттардың жиынтығын білдіретін ұғымды нақты ұғым дейміз. 
Заттардың қасиеттерін немесе заттар арасындағы қатынасты білдіретін ұғымдар абстрактілі ұғымдар деп аталады. Олай болса, "тау", "[[Өсімдіктер|өсімдік]]" ұғымдары нақты, ал "қараулық", "құлық", "парасаттылың" ұғымдары абстрактілі ұғымдарға жатады. Абстрактілі ұғымдар белгілерді білдіреді, сол белгілерді алып жүретін заттан тыс өздігінен өмір сүре алмайтын ұғымдар.
Құптаушы және терістеуші ұғымдар. Затқа тән қасиеттерді құрайтын мазмұндағы ұғымдарды қитаушы ұғым, дейміз. Мысалы, "сауатты адам", "тәртіпті". Затқа тән емес қасиеттерді көрсететін мазмұнды білдіретін ұғымдарды терістеуші ұғым дейміз: "сауатсыз", "тәртіпсіз". Орыс тілінде терістеуші ұғымды білдіретін сөздер сөздің басында келетін "не", "без" демеуліктерімен беріледі, шет тілдерінен ауыскан кейбір сөздер көбінесе "а" приставкасынан басталады. Қазақ тілінде парсы тілінен енген сөз басында келетін "би", "бей" қосымшаларымен, сөз соңында жалғанатын "сыз", "сіз" жалғауларымен өрнектеледі. Сонымен қоса [[қазақ тілі]]нде затқа тән қасиеттерді ешқандай қосымшасыз білдіретін сөздер көп: "надан", "жауыз" және тағы басқа.

== Қатынасты және қатынассыз ұғымдар. ==
Басқалармен қатынаста болмайтын, өздері жеке өмір сүретін заттарды білдіретін ұғымдарды қатынассыз ұғымдар дейміз. Мысалы, "[[студент]]", "[[мемлекет]]". Бұл ұғымдардың [[мазмұн]]ында басқа затқа қатынас көрсетілмейді. Бір-біріне қатынасы көрінетін белгілері бар заттарды білдіретін ұғымдарды қатынасты ұғымдар деп атаймыз. Мысалы, "әке — бала", "мұғалім — оқушы".
Жекелеген ұғымдардың қай түрге жататыны оларға логикалық сипаттама беру жолымен анықталады. Мысалы, "Қазақстан" деген ұғымға логикалық сипаттама былай берілуі мүмкін: ол — дара, нақты, құптаушы және қатынассыз ұғым. Ал "тұрақсыз" деген ұғым сипаттамасы — жалпы, абстрактілі, терістеуші, қатынассыз ұғым. Ұғымдардың логикалық сипаттамасы олардың мазмұны мен көлемін анықтап, бұл ұғымды білдіретін сез тандап алуға мүмкіндік береді.

== Ұғымдар арасындағы қатынастар. ==
Ұғымдар арасындағы қатынас — сол ұғым арқылы ойға оралатын заттар арасындағы қатынастың бейнеленуі. Екі ұғымның арасындағы байланыс кейде олардың арасында іс жүзінде жалпы белгілер болмайтындай тым әлсіз болуы мүмкін. Мұндай ұғымдар салыстырылмайтын шымдар делінеді. Бұлардан езге ұғымдардың бәрі салыстырылатын ұғымдар деп аталады. Мысалы, "[[Қазақстан Республикасы]]" мен "[[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасы]]" ұғымдарын біріктіріп тұрған ұғым — олардың Орталық Азия мемлекеттері екендігі.
Тек салыстырылатын ұғымдар ғана бір-бірімен логикалық қатынаста болады. Салыстырылатын ұғымдар сыйысатын және сыйыспайтын болып бөлінеді. Көлемі жағынан алғанда толық немесе жартылай сәйкестіктері бар ұғымдар сыйысатын ұғымдар делінеді. Сыйысушылық қатынастардың үш түрі болады: тең мағыналы, қиысатын және бағыныттылық қатынастары.
# Түрлі тіркестермен (сөзбен) айтылса да, тек бір зат қана ойға оралса, олар тең мағыналы ұғымдар арасындағы қатынастар болады. Мысалы, "Мұхтар Әуезов" (А) және "Абай жолы" романының авторы (В) ұғымдары.
# Біреуінің көлемі жартылай екішпісінің келемімен қиылысып келетін заттарды білдіретін ұғымдар бір-бірімен киылысу қатынасында болады. Бұл ұғымдардың мазмұндары әр түрлі. Мысалы, "студент" (А) ұғымы мен "спортшы" (В) ұғымын алайық. Кейбір студенттердің спортшы болуы әбден мүмкін.
Біреуінің көлемі екіншісінің көлеміне толығымен қамтылып жатқан заттар арасындағы қатынастарды білдіретін ұғымдар бір-бірімен бағыныштылық (субординациялық) қатынаста болады. Мысалы, "жоғары оқу орындары" (А) және "университет" (В) ұғымдары. Мұндағы (А) ұғымының көлемі (В) ұғымының көлемінен кең және оны өз кеңістігіне кіргізіп алады.
Мұндағы кіші көлемді өзіне қосып алып, үлкен келемді білдіріп тұрған ұғымды (А) бағындырушы ұғым; үлкен келемнің құрамына енетін, кіші келемді білдіретін ұғымды (В) бағынышты ұғым дейміз.
Егер жалпы және дара ұғымдар бір-бірімен бағыныштылық қатынастарда болса, онда жалпы (бағындырушы) ұғым түр болады да, ал дара (бағынышты) ұғым дара болып шығады. Мысалы, "Ғарышкер" және "Т.Әубәкіров" ұғымдары осындай қатынаста болады<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Қоғамдық білім негіздері: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлықбағытындағы 10-сыныбына арналған окулық / Ә.Нысанбаев, Ғ.Есім, М.Изотов, К.Жүкешев, т.б. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006 жыл. ISBN 9965-33-570-2</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қоғам]]

{{stub}}

Имидж

2017-04-12T08:39:27Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q1659580)

'''Имидж''' ({{lang-en|image}} — бейне, бейнелеу) — өнер ретiнде мақсатты түрде адамның өзiн, не бұқаралық ақпарат арқылы белгiлi бiр зат немесе адам жөнiндегi керек мәлiметтi бейнелеп керсету.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

#іскер адамның бет-бейнесі‚ оның қоғамдағы беделі. Мұның өзі [[Нарықтық қатынастар|нарықтық қатынас]] жағдайында кәсіпкер бизнесінің дамуына тікелей ықпал етеді;
#фирманың‚ тауарлардың‚ көрсетілетін қызметтердің‚ сауда таңбасының қызметтен қосымша табыс беретін немесе залал келтіретін бейнесі. Фирманы тұтас мүліктік кешен ретінде сату кезінде имидж субъектінің сату (сатып алу) бағасы мен баланстық құны арасындағы айырма ретінде бағалануы мүмкін. Оң айырма – “[[гудвилл]]”‚ теріс айырма – “бэдвилл” деп аталады.<ref>{{cite book | title=Қазақстан: Ұлттық энцклопедия. 4-том | publisher=Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы | year=1998 | isbn=5-89800-123-9}}</ref>

Oғaн [[Жарнама|жарнаманы]] да қосyға болады. Имидж қолданбалы өнердiң құрамдас бөлiгi және бедел мен абыройын, қажеттiлiгiн арттыру үшiн де қажет.
Сондай-ақ, имидж әлеуметтік-саяси бағытта да адамның бағасын арттыруға ықпал етер маңызы бар.
<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>

==Имидж (Бедел) туралы==
Адамда сана-сезім , “ мен ” сезімі пайда болғаннан бері және басқа біреуді өзіңе тән қабылдау қабілеті қалыптасқаннан бері, имидждік сұрақтар пайда болады: мен басқа біреудің көзіне қалай көрінемін? Ол мен туралы не ойлайды? Қалай бағалайды? Салыстырмалы түрде, ерте адамзат тарихында да, имиджге тән жұмыспен айналысатын мамандар ерте пайда болды. Имиджің бірінші теоретигі ретінде Макиавеллиді санайды.

==Адамның имиджі==
Адамның имиджі – ол оның әлеуметтік эгосы. Біз әрқашанда өзіміздің жақындарымыздың көз алдында болғымыз келеді, сонымен қатар бөтен адамдардың көңілін аулағымыз келеді, жақындарымызға өзіміз туралы жақсы ой қалдырғымыз келеді, осының бәрі – туа біткен тілек. Егер адам қоғамда көп уақытын өткізіп, соның өзінде оны ешкім байқамайтын болса, одан артық жазаны ойлап табу мүмкін емес шығар. Бір сәтке елестетіп көрелік, егер сіз кіргенде, сізге қарай ешкім бұрылмаса, сіздің сөзіңізге ешкім жауап бермесе, сіздің істеріңізге ешкім көңіл бөлмесе, мүлдем сіздің баршылығыңызды елемесе, сіз өзіңізді қалай сезінетін едіңіз?

==Имидж сипаты==
Адам (топ, ұжым), және оның сауда, саясат, әлеует жаққа бағытталған жұмыстарының нәтижесі : идеялары, тауарлары, кызметі, осының бәрі имидж объектісін құрады. Имидж объектісінің түсінігі оның мазмұнына қарай сәйкестенеді. Имидж объектісі ретінде, біраз адамға белгілі бір әсер қалдыра алатын кез келген нәрсе санала алады. Әсірісе әлеуметтік әсер өндіру қабілеттілігі, имидж объектісінің негізгі қасиеті болып табылады.Сана-сезімінде берілген имидж объектісі қалыптасатын адамдар (мақсаттық топтар, тұтыну базар сегменттері, сайлаушылардың категориялары) – имидж субъектісі болып саналады. Ереже бойынша, имидж субъекті коллективті болып келеді.

==Имидж тану==
Алғашқыда, экономика саласында бұл түсінікпен практикалық аспектте, кәсіпкерлік қызметпен айналысатын шетел экономисттері белсенді жұмыс істей бастады. Алпысыншы жылдары американдық экономист Болдуинг айналымға «имидж» түсінігін енгізгені белгілі, сонымен қатар оның іскери үлгерімділікте қажеттілігін негіздеді. Нәтижесінде имидж жаңа пайда бола бастаған саясаттанудың кару-жарағына айналды, оның мамандары имиджированиені өз жұмысының басты құрастырушысы ретінде қабылдаған болатын.
Қазіргі заманда кәсіпкерлік және саяси іспен айналысатындарда, имидж өтетін тауар болып есептелінеді. Кәсіпшілік имиджированиенің үнемі өсіп жатқан сұранысына байланысты, «имиджмейкер» деген жаңа мамандықтың пайда болуына мүмкіншілік туды. Яғни, тұлғаның имиджін және әр түрлі іскери, саяси құрылымдармен айналысатын маман.

==Имидждің тағы бір қыры==
Ағылшын тілінен аударғанда «имидж» сөзі — бейне немесе бейнелеу деген мағынаны білдіреді. Онда, шын мәнісінде бұл қасақана жасалынатын тұлға немесе әлеуметтік құрылым жайлы әсер, әсіресе әсер, ойдың орынды іс фактісі сияқты баға емес. Имидж көп жағдайларда алғашқы сатысында, яғни жалпы мәліметті шолып өту кезеңінде аяқталады . Имидж аңдаусыз санада орналасады деп айтуға болады. Сонда адамдардың оны түсінудегі тиімділігі неде және кандай себеппен ол адам санасында біраз уақытқа сақталып қалады? Имидж , нақтылы психологиялық өнім сияқты , құнды стереотип есебі ретінде алынады, сонымен қатар әлеуметтік құрылғы ретінде есептелінеді және талпындыратын арман болып саналады.

==Имидждің әсері==
Имидж – ұлғайтқыш әйнек сияқты, адамның дербес және іскери қасиеттерін қоғамға әлдеқайда жақсы көрсетуге мүмкіндік береді. Соның арқасында күнделікті қарым-қатынасқа ыңғайлылық әкеліп, жұмыс орнында жағымды жағдай жасауға болады. Менеджерлік қызмет ұйымдастыру мен клиенттермен жұмыс жасайтын адамның жағымды болмауына мүмкіншілік бермейді. Бүгінгі күнде, магнит сияқты тартымды менеджер болу өте қиын, бірақ сондай болуға тырыспайтын адамда одан да көп қиындықтар туындайды. Имиджеология – аса маңызды прагматикалық тәртіп. Блез Паскаль «көндіру тәсілі» мен «ұнау тәсілі» туралы жазған, және оның айтуы бойынша, соңғы тәсіл адамға ықпал етудің ең тиімдісі екен.

==Қайталап айтсақ==
Имидж — өнер ретінде мақсатты түрде адамның өзін, не бұқаралық ақпарат арқылы белгілі бір зат немесе адам жөніндегі керек мәліметті бейнелеп көрсету.

Оған жарнаманы да қосyға болады. Имидж қолданбалы өнердің құрамдас бөлігі және бедел мен абыройын, қажеттілігін арттыру үшін де қажет. Сондай-ақ, имидж әлеуметтік-саяси бағытта да адамның бағасын арттыруға ықпал етер маңызы бар.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Мәдениеттану]]
[[Санат:Психология]]

Аваль

2017-04-12T08:33:54Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q2328086)

'''Аваль''' ({{lang-fr|aval}} — тапсырма, [[чек]], [[вексель]] т. б. тапсырмасы) — төлеу үшін ерекше кепілдікті жазба түрінде ресімделген жазбаша қаржы кепілгерлігі; банк несиесін беру нысаны. Аваль [[чек]]тің (вексельдің) бүкіл сомасына немесе оның тек бір бөлігіне ғана төлемшіден кез келген жауапты адамның атынан (мысалы, [[чек]] немесе [[вексель]]иесінің, акцептанттың, индоссанттың атынан) жасалуы мүмкін. Аваль [[чек]]тің (вексельдің) беткі жағына немесе қосымша параққа (аллонжға) "аваль деп есептелсін" деген сөздер жазу және оның кім үшін берілгені көрсетіліп белгі соғу жолымен беріледі.<ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref>

[[Азаматтық құқық]]та— [[вексель]] бойынша кепілгер болған адам ([[авалист]]), вексель төлемі үшін жауапкершілікті өзіне қабылдайды; вексельдің өзіндегі авалистің кепілдік жазбасы, не арнайы құжатты беру арқылы рәсімделеді.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>

== Аваль банктік ==
Банктің вексельдік тапсырысы, осы арқылы ол вексель иесі алдында вексель бойынша міндетті кез келген тұлға: акцептант, вексель беруші, индоссант алдында төлем міндеттемелерініц орындалуы үшін жауапкершілік алады.<ref>Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Контроллер

2017-02-28T10:12:17Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q15503664)

'''Контроллер''' (''Controller'')
*компьютердің жеке құрылғыларының жұмысын басқаратын электрондық схема;
*бір немесе бірнеше құрылғыны басқаруды, ал кейбір жағдайларда компьютерге қосылған интерфейстердің сәйкес болуын орындайтын дербес компьютер блогы;
*оган қосылған құрылғылардың жұмысын басқаратын бағыныңқы жүйе, бірақ әдеттегідей одан өтетін ақпаратгар ағынып өзгертпейді;
*компьютерге қосылған құрылғыларды басқару қызметін атқаратын бағдарламаланатын аралық құрылғы.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Бланкизм

2017-02-28T10:06:41Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q881698)

'''Бланкизм''' - француз коммунисті Луи Огюст Бланк (1805-1881) атын алған, саяси [[ағым]].<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]

{{stub}}

Шаттану ілімі

2016-11-30T16:49:36Z

EmausBot: Перемещение 3 интервики-ссылок в Викиданные (d:Q1061693)

[[Сурет:Friedrich Nietzsche drawn by Hans Olde.jpg|thumb|right|200px|]]
'''《Шаттық ілімі》'''- （Die fröhliche Wissenschaft，1882ж.）[[Фридрих Ницше]] шығармашылығының орта мезгіліндегі көлемі ірі, толыққанды жазылған кітап есептеледі. Бұл кітапта Ф.Ницше нақыл сөз арқылы ойды жеткізу тәсілін мықтап қолға алған және кітапта көптеген өлең жолдары да кездеседі. Кітапта автор философ ретінде ғылымға қарсы болады, өнермен айқасады, сондай-ақ философиялық тілдің өзіне де аяусыз сын айтады. Ол өнер мен ғылымның сыртында тұрып, өмірге деген құштарлықты паш етуге тырысады. Кітап адамзат рухани әлемінде ғылым мен өнер мәселесін жаңа деңгейде қарап, ғылым мен өнердің өзара үндесуіне және қатар тұруына жол сілтейді.
{{start citation}}<big>"Өмірде бақ қону дегенге сенетін жеңімпаз жоқ."</big>{{end citation|қайнары=}}
{{start citation}}<big>"Кешігіп келген бақыт ұзақ сақталады."</big>{{end citation|қайнары=}}
{{start citation}}<big>"Кейде күдіксіз сену өтіріктен де жаман."</big>{{end citation|қайнары=}}

Бұл кітаптың өзекті идеясы — тіршіліктің ұлылығын мадақтау, эстетикалық құштарлықпен жеңіл философиялық стиль арқылы тіршіліктің қасиетін дәріптеу. Ф.Ницше осы кітабында «[[Мәңгілік қайталаным]]» идеясын ұсынып, таза жеке адамдық тіршілік тұрғысынан адам қалай әрекет етуі керектігіне талдау жасады. Бұл христиандық (кезектегі дене рахаттарынан баз кешіп, ұзақ уақыттық рухани тақуалық арқылы жетпекші болған) өлгеннен кейінгі өмір шаттығы – жаннатағы керемет өмірді дәріптеуге қарсы болды. Осы нақты жарық өмірдің бақыты мен шаттығы адам үшін шешуші екенін, өмірден де биік арман дегеннің құр алдамшылық екенін сипаттады.

{{start citation}}<big>Сенің қазіргі өмірің, бүгінге дейінгі бастан кешіргенің түгелдей қайта бір рет, тіпті шексіз түрде қайталана береді. .... Барлық тәжірибелерің кеңеймейді де, тараймайды, қайта ұп-ұқсас тәртіппен қайта оралады.</big> («''Шаттану ілімі''»){{end citation|қайнары=}}

[[Сурет:FW82.jpg|thumb|left|200px|]]
Бұл кітабында Фридрих Ницше өзінің ең танымал және ең көп талас тудырған пікірлерінің бірі «Құдай өлді» идеясын ашық ортаға салды. Ол бұл идеясын бірнеше түрлі түсіндірді: "Көптеген құдайлар болған екен. Арасындағы біреуі мен Құдайлардың Құдайымын, бірден-бір құдаймын депті екен. Қалған құдайлар оны мазақтап қатты күлісіпті. Сонда ол Құдай ұялғанынан өліп кетіпті," - бұл бірінші түрлі айтылым. Екіншісі, "Құдай Тағала христиан діні бойынша өте мейірбан болғандықтан, ол өзі жаратқан адамдардың осыншалық азаптанып, қорланып, қиналғанына төзіп тұра алмай бауыры езіліп өліп кетіпті," - бұл екінші айтылым. Кейінгі шығармаларында ол "мен тек билей алатын құдайға ғана сенемін" десе, «Зороастр солай айтқан» кітабының төртінші бөлімінде "Құдайға сенбеген есекке сенеді" деп сөгіп, жаңа құдайы тұлға - Асқан адамды (супермен) ұлықтайды. Қайткен күнде де Ф.Ницшенің бұл кітабынан натурализм мен эстетиканы діни дәстүрдің орнына бастырғысы келу талабы байқалады.

Ф.Ницшенің 《Шаттану ілімі》философияға деген қатып қалған түсінікті бұзды, философияның солбір жаттанды формасынан құтылып шықты. Ницшенің ойынша, философия ғылымға қарағанда өнерге жақын және бұл кітабында философияны парасат өнеріне айналдырды. Бұл кітап түрлі философиялық сірескен теориялар мен күрделі ұғымдарға құрылған кітап емес, парасаттың қарапайым да жаттық үлгісін паш еткен қызықты толғаныс кітабы. Бұл кітап философияның "Даналықты Сүю" атауына лайық келеді: байсалды да, әдепті, жаттық та, жағымды әуезде адамды тебірентерлік мағынада сөйлеуге берілді. Заратуштраның даналығы мен құштарлығын бастан кешірген («Заратуштра солай айтқанды» оқыған) адам бұл кітапты қолына алса, Ницшенің қарапайым өмірге барынша жақын ойлайтын адам екенін байқайды. Кей сөздері мақал-мәтел секілді бір-ақ ауыз сөз: "қиыншылықтан табандылық қана құтқарады" дегендей. Ең көлемділері де бірнеше беттен ұзамайды. Әр нақылдың ғажайып тақырыбы бар. Егер идея дегеніміз тау болса, Ницше оның шыңында тұр, егер парасат дегеніміз қазына болса, Ницше сол қазынаның іздеушісі, егер адам болмысының көптеген арғы қатпарлары бар десек, Ницше сол қатпарларға дейін ешкімнен тайсалмай (Тәңіріден де) терең бойлаушы. Оның бойынан парасатқа деген батырлық лебі еседі. Ф.Ницше аталған кітапта былай дейді: "дүниеде құлдар біз ойлағаннан анағұрлым көп, тіпті әрбір адам деуге де болады. Тек шын философ ғана құл емес." Бұл сөз бізді шошындырады. Ницше тағы: "өлім-өмір қайшылығын айта беруімізге болмайды. Өмір дегеніміз өлімнің бір нұсқасы, тіпті ең сирек нұсқасы" дейді. Бұл сөз бізді тіксіндіреді. Ницше тағы: "адам деген мәлім бір сенімді мың-миллион рет терістесе де, бірақ егер қажеттілік туса соны "ақиқат" деуден тайынбайтын нәрсе." Бұл сөз бізді ойландырады. Ф.Ницше жеке адамның ерік еркіндігін дәріптейді, әлденені рухани пұт етіп табынуға қарсы тұрды. Ол адам өзінің табиғаты жақсы, не жаман болса да қабыл алып, өз табиғатының түпнұсқасын сақтап өмір сүре алса ғана еркін дегенді айтады. Жақсылық пен жамандықта мүлдем айқын шекара деген жоқ, дүние тек ақ пен қараның байланысы емес. Философия адамзаттың өздік танымына арналған жіп сатысы, ол арқылы біреу биікке шығады, біреу тереңге түседі. Нағыз философ адамдарға саты әзірлейді. "Ойшыл басқалардың мадағы мен шапалақ шалуын қажетсінбейді. Ол өз шапалағына күдіктенбесе болғаны, - бұл ол үшін кем болса болмайды," - дейді.

[[Фридрих Ницше]]

[[Санат: Философия]]
[[Санат:Кітаптар]]

Пандора қалбыры

2016-11-30T16:44:05Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q937164)

[[Сурет:Pandora opening her box by James Gillray.jpg|thumb|right|200px|[[Пандора]]ның қалбырды ашуы]]
Пандора қалбыры （Pandora's box）Грек мифологиясында айтылады. Ол туралы ең алғаш «Жұмыс және күндер» делінетін Гесиодтың еңбегінде кездеседі.<ref>[[Hesiod]], ''[[Works and Days]]'' [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0132%3Acard%3D42 47ff.].</ref>

== Пандораның туылуы ==
[[Сурет:Pandora - John William Waterhouse.jpg|thumb|left|300px|[[Пандора]] және оның қалбыры]]
Грек мифологиясы бойынша [[Пандора]] жердегі тұңғыш әйел заты. Оны [[Зевс]] Hephaestus-қа жараттырған. [[Пандора]]ны су мен топырақтан жаратқан.<ref>Hesiod, ''Works and Days'' [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0132%3Acard%3D59 61–64].</ref> Оны [[Афина]] ғажайып киімдермен киіндірген, [[Афродита]] оған ер адам көрсе есін жоғалтатын сұлулық дарытқан, Аполло музикалық эстетика дарытқан. Сосын Зевс [[Хермес]]ке "қулық-сұмдығы мол, алдамшылығы көп, пәле-жаласы жеткілікті қасиет дарыт" деп бұйырады. Хермес солай істейді жене оған сөйлеуді үйретеді және оның атын да "Пандора" деп [[Гермес]] қойған.<ref>Hesiod, ''Works and Days'' [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0132%3Acard%3D59 62–82].</ref> Көне грек тілі бойынша "Пан" сөзі "жалпы" деген мағынаны, "Дора" деген сыйлық дегенді білдіреді екен. Мағынасы "Құдайлардың сыйлығы" деген сөз. Сөйтіп жер бетіндегі тұңғыш әйел Пандора өмірге келген.

Зевс Хермеске Прометейдің інісі Epimetheus-ке Пандораны әйел етуді бұйырады. Прометейдің інісі табиғатынан тоғышар болғандықтан, Прометей оған "Егер Зевс саған бірдеңе ұсынса алушы болма" деп ақыл айтады. Бірақ ол Пандораның сұлулығына шыдай алмай, Прометейдің ақылын ұмытып, Зевстің сыйлығын қабылдайды.

== Пандора қалбылырының ашылуы ==
[[Сурет:Pandora.jpg|thumb|right|200px|[[Пандора]], Jules Joseph Lefebvre,1882ж.]]
[[Прометей]] адамзатқа Құдайлардан от ұрдап жеткізген кезде, Құдайлардың Құдайы Зевс [[Пандора]]ға бір қалбыр беріп, оны ашпай сақтауды бұйырады. (Мақсаты Прометей арқылы отқа ие болған адамдарды бұзу үшін деп сипаттайтындар көбірек.) Пандораның күйеуі Пртометейдің Зевстің қандай да бір сыйлығын қабылдамау туралы ақылын тыңдамайды. Ал, Пандора болса қалбыр ішінде не барын білуге құмартып, шыдай алмай ақыры қалбырды ашып жібереді. Сонымен қалбыр ішіне салынған бақытсыздық туғызатын көптеген жамандықтар — ауыру-науқас, пәле-қаза, өтірік, қызғаншақтық, зұлымдық, ... дегендер қалбыран шығып жер-әлемге тарап кетеді. Пандора қалбырды ашқанға дейін жер беті өте тыныш, бейбіт, жақсылықтарға бай болса керек, енді ол ғажайып дүние бүлініп, түрлі жамандықтар өрши бастайды, дүние аласапыран болып бұзылып, шайқала бастайды. Қорқып кеткен Пандора қалбырды жауып үлгіреді. Нәтижеде қалбыр ішінде тек "[[Үміт]]" ғана ұшып шыға алмай қалған екен.<ref>Hesiod, ''Works and Days'' [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0132%3Acard%3D83 96–99].</ref> Сөйтіп, адамзат баласы үздіксіз азап тартып, дүниеде не бір сорақылықтар арт-артынан туылып жатса да, өмірінде не бір бәлеге ұшыраса да, қайткен күнде де үмітін жоғалтпайтын болыпты.

Екінші бір айтылым бойынша, Пандораның ұстап қалғаны "болжау" болған екен. Сондықтан "болжау" қалбыры түбінде қалып, адамзат азапты, түңілісті өмірде де үмітін жоғалтпайтын, ертеңін болжап өмір сүре беретін болған екен. Егер Пандора сәл кешігіп, сол "үміт", не "болжаудың" өзін жіберіп алғанда адамзат өмірінде еш үміт қалмай, адамзаттың болашағы құрып, барлық үміті бос қиялға айналып, дүние құрып-жоғалып кеткендей екен. Пандора қалбырындағы үміт әлі сол қалбыр түбінде жатқандықтан, сол үміт қашанда өмірде дұрыс орындалмай жататын көрінеді. Тағы бір айтылымдар бойынша, Пандора қалбырының ішінде тек жамандықтардан басқа бақыт, достық, махаббат секілді жақсылықтар да болған көрінеді. Демек Пандора сол қалбырдың аузын жапқанда үміт солардан қалып қалыпты-мыс.
[[Сурет:Wedding procession pyxis BM GR1920.12-21.1 by Marley Painter.jpg|thumb|right|200px|Грек " қалбыры" (pyxis), б.з.д. 440–430. Британия мұрағаты]]
[[Сурет:Pithos Louvre CA4523.jpg|thumb|left|200px|Грек құмырасы (pithos), Крит, б.з.д.675ж., Лувр]]

== Сөз ләмі ==
Қазіргі сөз мағынасы бойынша Пандрора қалбыры "Жамандықтың жамырауы, зұлымдықтың ұядан шығуы" мағынасында, "Үміттің орындалмауы" мағынасында, "тек үміті ғана қалды" мағынасында, "азырақ қателік үлкен жамандыққа ұрындырады" мағынасында айтылады. Пандора Қалбыры ертегісі христиандық күнә мәдениетіне де өзіндік ықпал етті. Ол бойынша Адам ата мен Хауа ана бейіште шектелген алманы жеп қойып, Құдай алдында жазықты болып, жер бетіне қуылған соң, енді олардың ұрпағы, үрім-бұтағы сол бір алғашқы күнәні арқалап туады деген сөз. Христиандық мәдениетте өте ашық айтылатын Алғашқы күнә сол Пандораның қалбырды ашып жіберуі, содан күні бүгінге дейінгі жамандықтардың жайылуы, содан тек адамзаттың Құдайға деген үміті ғана құтқаратыны — міне бұл енді параллел қабатта айтылған логика есептеледі.

== Қате аударма ==
Түпнұсқа ертегіде қалбыр (pyxis) емес, құмыра (pithos) делінген. Құмыра ежелгі гректердің салтанатты астарда тамақ құятын және салатын ыдысы есептеледі. Бірақ 16ғ. Роттердамдық [[гуманист]] Эразм (Erasmus of Rotterdam) Гесиодтың ертегісін латыншаға аударады. Ол гректің pithos (құмыра) сөзін pyxis (қалбыр) мағынасында пайдаланады. Содан былай осы тарихи қателік кейін бұл әлемдік ортақ сөзді барлық тілдерге "қалбыр" етіп тарқатып жіберді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат: әйел]]
[[Санат:Ежелгі_грек_құдайлары]]
[[Санат:Ежелгі грек мифологиясы]]

Мүбәрәк Қожа хан

2016-11-16T23:00:17Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q1067190)

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Мүбәрәк Қожа хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Атауы =
| Сурет ені =
| Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 7-ші ханы
| Лақап аты =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1320 жыл|1320]]
| Басқаруын аяқтады = [[1340 жыл|1340]]
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Ерзен хан]]
| Ізбасары = [[Шымтай хан]]
| Тәж кигізу жорасы =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Діні = [[Ислам]]
| Азаматтығы =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1340
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Династия = [[Орда Ежен хан|Ордаежендіктер]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = [[Ерзен хан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
}}
'''Мүбәрәк Қожа хан''' (т.ж.б. – 1345) – [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] ханы (1337/39 – 1340/41). [[Шыңғыс хан]] әулетінен шыққан, [[Орда Ежен хан|Орда Ежен]]нің ұрпағы, [[Ерзен хан]]ның ұлы.

== Басқаруы ==
Ақ Орданың астанасы [[Сығанақ]] қаласында хан көтерілді. Мүбәрәк Қожа жайлы деректер Муин әд-Дин Натанзи шығармаларында кездеседі. Ол Ақ Орда хандарының ішінде бірінші болып өз иелігін Алтын Орда хандарынан тәуелсіз деп жариялап, 1337–38 жылы Сығанақта өз атынан күміс ақша соқтырды. Мүбәрәк Қожаның дербестікке ұмтылуы [[Алтын Орда]] билеушілері тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады. Алтын Орда ханы Өзбектің (1312 – 42) Ақ Орданы қайтадан өзіне қарату әрекетінің нәтижесінде ол ордадан кетуге мәжбүр болды. Мұсылман авторларының айтуынша ол Алтай мен қырғыздар арасында қашып жүріп, қазаға ұшыраған. Көп ұзамай Алтын Орда ханы [[Өзбек хан|Өзбек]] қайтыс болып, мұрагері [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]]тің (1342 – 57) жарлығымен 1344 жылы Мүбәрәк Қожа орнына оның інісі Шымтай хан болды. Ал Мүбәрәк Қожа аңсаған дербестікке Ақ Орда билеушілері [[Ұрыс хан|Ұрыс]] және [[Тоқтамыс хан]]дар жетті.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Қазақ энциклопедиясы, 6 том</ref>

==Сілтемелер==
* [[Шымтай хан]]
* [[Тоқтамыс хан]]
* [[Ақ Орда]]
* [[Алтын Орда]]
==Сыртқы сілтемелер==
[http://www.zox.kz/load/aza_stan_tarikhy/sy_ana_al_ash_y_aza_memleketi_a_ordany_astanasy/18-1-0-665 Сығынақ қаласы]
== Дереккөздер==
<references/>
== Тағы қараңыз ==
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Ордаежендіктер]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Ақ Орда хандары]]

Жаппарберді хан

2016-11-16T22:55:44Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q8052564)

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Жаппарберді хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Атауы =
| Сурет ені =
| Елтаңба =
| Елтаңба атауы =
| Елтаңба ені =
| Титулы = [[Алтын Орда]]ның ханы
| Лақап аты =
| Ту =
| Басқара бастады = 1416
| Басқаруын аяқтады = 1417
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Шөкре хан]]
| Ізбасары = [[Дервиш хан]]
| Тәж кигізу жорасы =
| Биліктен бас тартуы =
| Мұрагері =
| Премьер =
| Вице-президент =
| Президент =
| Монарх =
| Губернатор =
| Вице-губернатор =
| Түсініктемелер =
| Діні = [[Ислам]]
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1417
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Династия = [[Тоқа Темір]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = [[Тоқтамыс хан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Ғылыми аясы =
| Жұмыс істеген орны =
| Партиясы =
| Қызметі =
| Мамандығы =
| Білімі =
| Ғылыми дәрежесі =
| Марапаттары =
| Қолтаңбасы =
| Монограммасы =
| Сайты =
| Commons =
}}

'''Жаппарберді хан'''(т. ж. б. — 1417) — [[Ақ Орда]] ханы (1416), [[Тоқтамыс хан]]ның 6-шы баласы. Жаппарберді Жошы ұлысындағы үш саяси топ — [[Мәскеу]], [[Литва]] князьдігі және [[Едіге би]]ді жақтаушылар арасындағы билік үшін таласта Литва князі Витовтаның әскери, саяси қолдауына арқа сүйеді. 1413 жылы Витовтаның көмегіне сүйенген Жаппарберді мен [[Бетсабул]] (Бақтыбек болуы мүмкін) әскері [[Келімберді хан]]мен шайқаста жеңіліске ұшырап, ''Бетсабул'' қаза табады да, Жаппарберді қалған әскерімен [[Литва]]ға оралады. 1416 жылы Витовтаның әскерімен Ордаға келген Жаппарберді Едіге хан етіп сайлаған [[Шыңғыс хан|Шыңғыс]] Шөкре оғланды өлтіріп, оның орнына өзі хан болады. Көп ұзамай [[Дервиш хан]]ның ықпалымен [[Еділ]] бойынан қуылады. Жаппарберді Қырымға кетіп, Каффаны паналайды. Едігенің әскері ''Каффаны'' қоршауға алады, Жаппарберді ''Литваға'' қашып бара жатқан жолда өзінің серіктерінің қолынан қаза табады.

==Сілтеме==
[[Қазақ энциклопедиясы]]
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}

[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:XV ғасыр]]
[[Санат:1417 жылы қайтыс болғандар]]

Ерзен хан

2016-11-16T22:55:12Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q3817813)

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Ерзен хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Атауы =
| Сурет ені =
| Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 6-шы ханы
| Лақап аты =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1315 жыл|1315]]
| Басқаруын аяқтады = [[1320 жыл|1320]]
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Сасы Бұқа хан]]
| Ізбасары = [[Мүбәрәк Қожа хан]]
| Тәж кигізу жорасы =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Діні = [[Ислам]]
| Азаматтығы =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері = [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]
| Қайтыс болған күні = 1320
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = [[Сығанақ]]
| Династия = [[Орда Ежен хан|Ордаежендіктер]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Сасы Бұқа
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк]], [[Шымтай хан|Шымтай]]
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
}}
'''Ерзен хан''' (Ибисан) — [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның ханы. [[Сасы Бұқа хан]]ның ұлы, [[Алтын Орда]]лық [[Құзыр хан]]ның інісі.

== Басқаруы ==
Стэнли Лэн-Пульдің дерегі бойынша, Ерзен хан 1315—1320 жылдары хандық құрған, Натанзидің мәліметтеріне сүйенген Гаффари, Хайдар Разилер оны [[1320 жыл|1320]] — [[1344 жыл|1344]] жылдары 25 жыл билік еткен деп көрсетеді. Ерзен хан [[Жошы хан|Жошы]]ның үлкен ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Ежен]]нің ұрпағы. Орда Ежен — Сартақтай— Қоныша — Баян — Сасы Бұқа — Ерзен хан. [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа]] қайтыс болғаннан кейін [[Алтын Орда]] ханы [[Өзбек хан|Өзбек]]тің жарлығымен Ерзен хан әкесінің орнына отырады. Натанзи Ерзен хан жөнінде былай деп жазады: “Ақылды, турашыл, діншіл және білімге құштар болды. Азғана жылда беделі Өзбек ханның дәрежесіне дейін жетті, бірақ оған бағыныштылығын сақтады. [[Отырар]], [[Сауран]], [[Жент]], [[Баршынкент]]тегі көптеген медреселерді, ханакаларды, мешіттерді, т.б. қайырымдылық үйлерін салдырды. Әділдігі мен мейірімділігі арқасында ол бүкіл Түркістан өңірін гүлдендірді. Әлділер әлсіздерге қысымшылық жасамады, жастар жасы ұлғайғандарға сый-құрмет көрсетуден ауытқымады. Ерзен хан билік еткен тұстағы ұлт қауіпсіздігі мен гүлденуін ешкім түсінде де көрмеді”. Ерзен хан бір деректер бойынша, 1320 жылы, ал басқа бір мәліметтерде 1345 жылы қайтыс болған деп көрсетіледі. Ол Сығанақ қаласында жерленген. Хайдар Рази Ерзен ханның Мүбәрак қожа мен Шымтай атты екі ұлы болғанын айтады. Ерзен ханнан соң таққа Мүбәрак қожа отырды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
== Тағы қараңыз ==
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Ордаежендіктер]]
[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:XIV ғасыр]]

Санат:Құс шаруашылығы

2016-11-16T02:20:39Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q5919934)

{{cat main}}
{{Commonscat|Poultry}}

[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Құстар]]

Сөз

2016-11-01T12:31:31Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q8171)

[[Сурет:WikipediaRuStencil.jpg|thumb| |right]]
'''Сөз''' ({{lang-ru|слово}}, {{lang-en|word}}) – [[зат]] пен құбылыстың атын, түр-түсін, сапалық белгісін, амалын, қимыл-әрекетін таңбалаушы негізгі мағыналық-құрылымдық бірлік. Болмыстың тілдік атауы ретінде дыбыс пен мағына тұтастығынан тұрады. <ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.
«Сөздік-Словарь», 2005. ISBN 9965-409-88-9</ref> Сөзді құраушы бірлік – [[дыбыс]], ал [[мағына]] – Сөздің ішкі мәні, мазмұны. [[Дыбыстық құрылым]] сөздің ішкі мәніне, ұғымға бағынышты болады. '''Сөз''' – [[тілдік категория]], ұғым – [[логикалық категория]]. Ұғым '''сөз''' арқылы айтылады, бірақ сөз тілдегі барлық ұғымдарды білдіре бермейді. [[Одағай]], [[шылау]] сөздерде мағына болғанмен, олардың ұғымға қатысы болмайды. Сөздің негізгі белгілері:
# '''Құрылымдық тұтастығы:''' яғни, сөз белгілі бір [[дыбыс]] жиынтығынан тұрып, дайын күйінде жұмсалады;
# '''Семантикалық тұтастығы:''' құрамында қанша [[буын]] не сөз болғанына қарамастан бір ұғымды анықтап, бір мағына береді;
# '''Грамматикалық тұтастығы:''' сөз ішкі мағыналық құрылымына қарай [[грамматикалық топ]]тарға бірігіп, [[грамматикалық категория]]лар негізінде түрленеді;
# '''Танымдық тұтастығы:''' сөздің ішкі мағыналық құрылымы халықтық дүниетаным негізінде анықталады.
Ішкі мағыналық құрылымы мен қызметіне қарай сөздер атау және [[көмекші сөздер]] болып бөлінеді. Атау сөздер зат пен құбылысты, болмысты оның ерекше белгілері арқылы таңбалайды; [[көмекші сөздер]]де мұндай атауыштық қабілет жоқ, олар қызметтік-грамматикалық мәнге ие. Сөздің [[лексикалық мағына|лексикалық]] және [[грамматикалық мағына]]лары болады. [[Тіл]]ді жүйелі құрылым ретінде зерттеу сөзді анықтаудың төмендегідей міндеттерін көрсетеді: сөзді тілдік бірлік ретінде тану; оны анықтаудың негізгі шарттарын айқындау; сөздің мағыналық жағын зерделеу; [[лексика]]ның жүйелілігін зерттеу; сөздің лебіз бен мәтіндік бірлік ретіндегі ерекшелігін тану. Сөз жүйелі құрылым ретінде түрлі бағыттағы зерттеу нысаны болып табылады. Сөздер [[семантикалық-грамматикалық белгілері]] (сөз таптары), [[сөзжасам]]дық байланыстары (сөзжасамдық ұя), [[семантикалық қатынас]]тары, мағыналық, концептік өрістері арқылы өзіндік тілдік жүйелерді құрайды.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

== Лексика ==

[[Лексика]] – бір тілдегі сөздердің жиынтығы. Қазақ тілінде лексика сөздік құрам деген ұғымды білдіреді. Тілдің лексикасын, сөздік құрамды тіл білімінің [[лексикология]] ғылымы зерттейді. Лексикология [[семасиология]], [[этимология]], [[фразеология]], [[диалектология]] т.б. тарауларға бөлінеді. Лексикологияның ең басты зерттеу нысаны – сөз. Сөз белгілі ұғым атауы болып, әр алуан мағынаны білдіреді.

Қазақ тілінде лексикалық мағынасы жоқ сөздер де кездеседі. Мысалы, қаралы, сияқты, бірге, дейін, кейін, секілді, соң, таман, тарта, үшін. Бұл сөздер жеке тұрғанда ешқандай мағынаға ие бола алмайды, мағынасы бар сөздермен тіркесіп қолданылады. Мысалы, жүз қаралы, батыр сияқты, анасымен бірге, мектепке дейін, дайындықтан кейін, әкесі секілді, үйге таман, мыңға тарта, туған жер үшін. Көмекші есімдер зат есім сияқты түрленіп қолданылады. Мысалы, Ауылдың жанында бір қора мал жайылып жүр. Ауылдың жанында – қайда? – пысықтауыш. Сонымен қатар, жеке тұрғанда толық мағынасы болмайтын, сөйлем мүшесінің қызметін атқара алмайтын, алдындағы есім сөзге көмекшілік қызмет атқаратын сөздер де кездеседі. Ондай сөздер [[көмекші есім]]дер деп аталады. Көмекші есімдер [[зат есім]]мен ілік септігі арқылы байланысады, яғни, зат есім ілік септігінде, көмекші есім тәуелдік жалғауында келеді. Мысалы, қаланың сырты, жердің асты, үстелдің үсті, мектептің алды, дүкеннің қасы, үйдің жаны, ауылдың маңы, ыдыстың тү(п)бі, көшенің арасы, бөлменің іші.

Қазақ тілінде сөздер тура және [[ауыспалы мағына]]да қолданылады.

[[Сөздердің тура мағынасы]] – сөздің бастапқы, негізгі мағынасы. Тура мағына заттың немесе құбылыстың атын тура атап көрсетеді. Мысалы, адамның аяғы, адамның қолы, адамның көзі, ыдыстың түбі, қыздың төркіні, қоянның құлағы, суық жел, биік тау, жылы киім.т.б.

[[Ауыспалы мағына]] – сөздің тура мағынасының негізінде қалыптасқан, ойды көркемдеп жеткізу үшін қолданылатын келтірінді мағына. Мысалы, күннің көзі, жұмыстың аяғы, әңгіменің басы, сөздің төркіні, қазанның құлағы, суық хабар, биік мақсат, жылы сөз. <ref>http://www.itest.kz/exam_lecture?id=159 </ref>

== Топтастырылуы ==

Сөзді топтастыру принципі үш түрлі болады:
* лексикалық-семантикалық сипаты;
* синтаксистік қызметі;
* морфологиялық белгісі.

'''Сөз таптары'''

Сөздер лексикалық мағанасына қарай бірнеше [[сөз таптары]]на топтастырылады. Сөз табы - лексика-грамматикалық сипаттары мен белгілері ортақ болып келетін сөздер тобы. Қазақ тілінде 9 сөз табы бар.

'''Құрамына қарай'''

Сөздер құрамына қарай [[дара сөздер мен күрделі сөздер]] болып екіге бөлінеді.

'''Қолданылуына қарай'''

* Жалпы қолданыстағы сөздер - халықтың тұрмыстық өмірінде қолданылатын сөздер.
* [[Көнерген сөздер]] - қолданыстан шығып қалған, тарихи аңыздар мен шығармаларда кездесетін сөздер. Өз кезегінде, көнерген сөз [[архаизм]] және [[историзм]] сөздер болып екіге бөлінеді.
* [[Неологизм]] - жаңа технологиялар мен техниканың, ғылым ауқымының кеңеюі әсеріне қолданысқа енген [[жаңа сөздер]].
* [[Кәсіби сөздер]] - белгілі бір шаруашылық, не еңбек саласына қатысты, сол кәсіптің мамандарына түсінуге қиындық тудырмайтын сөздер.
* [[Эвфемизм]] - құлаққа жағымсыз, дөрекі естілетін сөздерге мағыналас жұмсақ та мәдениетті сөздерге айналдырып қолдану.
* [[Дисфемизм]] - мәдениетсіз, дөрекі, тыңдаушы құлағына түрпідей тиетін сөздер.

== Сөздің технологиядағы қолданылуы ==
# [[Таңба]] ретінде пайдаланылатын бедербелгі тізбегі;
# Абстрактілік алфавиттегі [[символ]]дар тізбегі;
# [[Грамматика]]ны тудырушы негізгі [[алфавит]]тегі [[символ]]дар тізбегі; кейбір алфавиттегі мағыналық мәні бар символдар тізбекшесі; табиғи [[тіл]]дің сөзін өзінің [[форма]]сымен ұқсататын [[лексема]];
# Табиғи [[тіл]] сөзі;
# [[Жад]]тың бір ұяшығына ғана орналастырылатын және біртұтас қарастырылатын [[бит]]тер немесе [[символ]]дар жинағы. Сөз [[команда/командаларды]] және алфавиттік-цифрлық ақпаратты өрнектеуге пайдаланылады, ал ұзындығы тұрақты да, айнымалы да болады. <ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:Информатика және компьютерлік техника/ Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдаламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

== Тағы қараңыз: ==
* [[Сөз айшықтары]]
* [[Сөз варианттары]]
* [[Сөзге морфемдік талдау]]
* [[Қаратпа сөз]]
* [[Сөздердің байланысу тәсілдері]]
* [[Сөздердің байланысу формалары]]
* [[Сөздердің орын тәртібі]]
* [[Сөздік]]
* [[Сөздік ұя]]
* [[Сөздің қызметі]]
* [[Сөздің лексикалық мағынасы]]
* [[Сөздің негізі]]
* [[Сөздің ішкі формасы]]
* [[Сөзжасам]]
* [[Сөз қолданыс]]
* [[Сөз құрамы]]
* [[Сөз мәдениеті]]
* [[Сөз таптары]]
* [[Сөзтұлға]]
* [[Сөз тіркесі]]
* [[Сөз енгізу]]
* [[Сөз синтезі]]
* [[Сөйлем]]
* [[Модаль сөз]]
* [[Сөз табы]]
* [[Ділмәр сөз]]
* [[Дәйек сөз]]
* [[Қыстырма сөз]]
* [[Төл сөз]]
* [[Төлеу сөз]]
* [[Етістікті сөз тіркестері]]
* [[Қосалқы сөз]]
* [[Есімді сөз тіркестері]]
* [[Байырғы сөз]]
* [[Қос сөз]]
* [[Басқарушы сөз]]
* [[Индекстік сөз]]
* [[Қарапайым сөз]]
* [[Сөз бостандығы]]
* [[Қысқарған сөз]]
* [[Машиналық сөз]]
* [[Алғы сөз]]
* [[Бөгде сөз]]
* [[Басқаратын сөз]]
* [[Туынды сөз]]
* [[Резервтелген сөз]]
* [[Сөз қолданылуы]]
* [[Сөз тіркесінің сыртқы формасы]]
* [[Сөзбе-сөз аударма]]
* [[Сөз түбірі]]
* [[Сөз қолдану ерекшеліктері]]
* [[Еліктеу сөз]]
* [[Ақындармен сөз жарыстыру]]
* [[Даналардан шыққан сөз]]
* [[Сөз (дауыс) поштасы]]
* [[Сөз енгізу құрылғысы]]

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Орфография]]
[[Санат:Лексика]]
[[Санат:Грамматика]]
[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

Сольфеджио

2016-11-01T12:31:23Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q159563)

[[Сурет:Solfege 1.png|thumb| |right]]
'''Сольфеджио, сольфеджо''' ({{lang-it|solfeggіo}}, “соль” және “фа” муз. дыбыстарынан) –
# [[музыка]]ны есту қабілетін тәрбиелеу әрі дамыту үшін оқытылатын пән. Бір немесе көп дауысты ән үзінділері мен дыбыс атауына құрылған арнайы музыка жаттығулар, есту қабілеті бойынша музыка талдаулар жасау, музыкалық диктант жазу. Сольфеджио жаттығулары топтамасын құрайды;<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>
# [[ФОРТЕПИАНО|фортепианоның]] сүйемелденуімен орындалатын дауысты дыбыстарға құрылған ән жаттығуы – вокализ.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Музыка]]

Процессор

2016-11-01T12:29:48Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q5300)

[[Сурет:Процессор.jpg|450px|right|thumb|Процессор сызбанұсқасы]]
'''Процессор''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] '''central processing unit''', '''CPU''' - Орталық есептеуіш бөлім)
* 1) программаға сәйкес операцияларды орындауға арналған компьютердің негізгі құрылғысы, қызметтік бөлігі. Көптеген жартылай өткізгішті элементтерден тұратын және компьютерде барлық есептеулер мен ақпарат өндеу жұмыстарын орындайтын электрондық микросхема. Қазіргі компьютерлерде бір немесе бірнеше процессорлар жұмыс істейді;
* 2) мәліметтерді өңдеу кезінде кейбір алдын ала есептеу жұмыстарын немесе ұйымдастыру қызметін атқаратын машиналық программа.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
 
'''Процессорды''' [[компьютер]]дің [[жүрек|жүрегі]] десекте болады. Компьютеріңіздің есептеу жылдамадығы осы процессорға байланысты. Өндірісте процессорды Intel және AMD фирмалары шығарады. Intel-дің екі ядролық процессоры Core 2 Duo, ал AMD-нікі DualCore деп аталады. Процессордың жиілігін жоғарлатудан жарыс бітті. Процессордың жиілігі жоғарлаған сайын оның жылу бөлуі де жоғарылайды. Бұл әрине тиімсіз болды. Бұны бір корпусқа екі процессор орнату арқылы жеңді. Процессорлар такталық жиілігі, кэш жадысының көлемімен, платаға орналасатын ұяшықтарының түрімен әр түрге бөлінеді. <hr>

Машиналардың маркалары мысалға (BMW 525i, Mercedec600) сяқты процессорлардың да номерлері бар. Celeron D 330 немесе Pentium 4 640. Процессор (микропроцессор)-компьютердің ең үлкен микросхемасы. Процессор ондаған миллион транзисторлардан тұрады. Процессордың негізгі ішкі схемасы-арифметика логикалық құрылғы, ішкі жады және кэш жады, барлық операциялармен жұмыс жасау схемасы, сыртқы шинаны басқаратын шина (сыртқы әлеммен байланысу схемасы). <hr>

Процессордың разрядтылығы. Сыртқы шина арқылы процессорға ақпарат түседі-мәліметтер және командалар. Бұлар арифметика логикалық құрылғыда өңделеді. Процессордың схемаларының разрядтылығы қаншалықты көп болса соншалықты ақпаратты тез өңдейді. <hr>

Процессордың жиілігі (frequency). Разрядтылықтан басқа процессорда маңызды қызмет атқаратын ол тактылық жиілігі. Ол мегагерцпен есептеледі. Бір мегагерц ол секундына миллион такт болады. 100 МГц - секундына жүз миллион такт болып есептеледі. Бір тактыда процессор қандайда бір фрагментті есептейді. Сондықтан тактылық жиілік қаншалықты жоғары болса, процессор түскен мәліметтерді соншалықты тез өңдеп беретін болады. <hr>

Процессордың кэш жадысы. Процессор өңдейтін мәліметтерді оперативті жадыдан алады. Әдетте процессор өзінде еш нәрсеніде сақтамайды. Ода мәліметтер өңделетін ұяшықтар өте аз. Бұл жұмыс ұяшықтары регистр деп аталады. Процессордың жұмысын жеделдету үшін көптен бері кэштеу технологиясы қолданылып жүр. Кэш бұл шағын ұяшықтық жады. Буфердің қызметін атқарады. Егер бір нәрсе жалпы жадыдан өңделсе, оның көшірмесі кэш жадыға түседі. Егер бұл мәліметтер тағы керек болып жатса, алысқа жүгінбей буферден ала салады. Процессорға мәлімет керек болса, ол бірінші регистрді тексереді. Ол жерде керек мәлімет жоқ болса, жақын жердегі кэш жадыны тексереді. Ол жердеде жоқ болса оперативті жадыдан қарайды. Бұл жерде де жоқ болса, HDD дискіге сұраныс жасайды. Бұл атқарылатын жұмысты төмендегі суреттен көруге болады.

Мәтіндік процессор.
Мәтіндік процессор (мәтіндер даярлау жүйесі) (текстовый процессор (система подготовки текстов); word processor) — мәтіндерді енгізу, сақтау, қарап шығу, түзету, пішімдеу және қағазға басып шығаруды қамтамасыз ететін программалық құралдар. Баспа машинкасында орындалатын мүмкіндіктерден басқа мұнда қате тексеру; тезаурус (синоним сөздер) табу; сөз тіркесін іздеп тауып, оны басқаға өзгерту; «қиып алып желімдеу»; бірнеше терезедегі мәтіндермен катар жұмыс істеу тәрізді көптеген қосымша әрекеттер орындалады.

Дереккөздер.
1. ↑ Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5

Бейне бейімдеуіш.
Бейне бейімдеуіш (ағылш. display card, display adaptor) — дербес компьютерде орнатылатын және бейнелеу қызметін қамтамасыз ететін тақта.
Компьютердің бейнелеу жүйесінің мүмкіндіктері бейне бейімдеуіш пен монитор мүмкіндіктеріне тәуелді болады.

Жүйелік блок
Жүйелік блок (Системный блок)
Дербес компьютерлері әдетте үш бөліктен (блоктан) тұрады
• Жүйелік блоктан;
• Компьютерге символдарды енгізуге мүмкіндік беретін пернетақта мен маустан;
• Мәтіндік және графикалық ақпараттарды кескіндеуге арналған монитордан (немесе дисплейден).

Сурет 1. Компьютердің құрамына кіретін негізгі құрылғылар
Компьютердің осы бөліктерінің ішіндегі ең «бастысы» жүйелік блок болып саналады. Онда компьютердің барлық негізгі тораптары орналасады:
1. Аналық тақша
2. BIOS
3. Процессор мен жад
4. Жүйелік өрім
5. Дискжетектер
6. Мультимедиялық және коммуникациялық құрылғылар

Аналық тақша
Компьютерде жұмыс істеу кезінде барлық мәліметтер аналық немесе жүйелік тақшамен өңделеді. Аналық тақша – бұл компьютердің барлық құрауыштары қосылатын күрделі көп қабатты баспалық тақша. Аналық тақша мыс өткізгіштер-жолдар желісімен қапталған – олар бойынша тақшада құрастырылған микросхемалар мен компьютердің басқа құрылғылары қосылатын слоттарға мәліметтер келіп түседі. Әрбір құрылғы белгілі бір слотқа қосыла алады.
BIOS (Basic Input Output System)
Енгізу-шығарудың базалық жүйесі (BIOS — Basic Input Output System) өзіне компьютердің құрылғыларының арасындағы өзара әрекетті ұйымдастырушы енгізу-шығару бағдарламаларының жинағын қамтиды. BIOS аппараттық құрал ретінде де, операциялық жүйенің бағдарламалық модулі ретінде де қарастырылады.
Компьютерде BIOS жүйесі жүйелік тақшада орнатылған микросхема түрінде іске асырылған.
Ескі жүйелерде ROM BIOS микросхемасын орнатқан болатын. Қазіргі заманғы компьютерлерде BIOS-ты сақтау үшін флэш-жад (flash memory) микросхемасы пайдаланылады. Олар бір құрауыш үшін ондаған мың есеге дейін ақпаратты қайта жазуға рұқсат етеді. Бұл қосылатын құрылғыларды қолдау үшін ескі қызметтерді оңай түрлендіруге немесе жаңа қызметті үстемелеуге мүмкіндік береді. BIOS-ты түрлендіру үшін жүйелік тақшасы бар жинақта жеткізілетін арнайы утилит (бағдарлама) пайдаланылады.
BIOS жүйесі мыналарды қамтиды:
• CMOS RAM — жүйелік уақыт пен компьютер қисыны туралы ақпаратты сақтайтын жад.
• CMOS-жад аз энергия тұтынуымен, энергияға тәуелсіздігімен ерекшеленеді, құрамдас аккумулятордан қоректенеді. CMOS RAM мөлшері BIOS жүйесіне кіретін Setupбағдарламасының көмегімен өзгереді. Бұл бағдарламаға компьютерді бастапқы жүктеу кезінде DEL пернесін ұстап тұрып кіруге болады
Сендердің компьютерлеріңде орнатылған BIOS туралы егжей-тегжейлі аналық тақша сипаттамасынан оқуға болады.

Процессор мен жад
Компьютер сипаттамасының басында, әдеттегідей, орталық процессордың (central processing unit, CPU) типі мен жиілігін көрсетеді. Одан әрі жедел жадтың (random access memory, RAM) сипаттамасы беріледі. Компютердің бұл құрауыштары – ең бастылары, өйткені оның жұмысының жылдамдығын осылар анықтайды. Компьютерге әлемдегі ең үлкен қатқыл дискіні, ең күшті бейнеадаптерді және керемет дыбыстық жүйені орнатуға болады, бірақ баяу процессор мен мардымсыз жад кезінде барлық осы байлық пайдасыз болады.
Процессор, немесе, оны тағы микропроцессор деп атағандай, компьютер мәліметтерін өңдеудің орталық құрылғысы болып саналады. Процессор микорсхема ретінде көрінеді де жедел жадпен қатар аналық тақшада тұрады. Процессорлар Microsoft Word немесе Netscape Communicator сияқты бағдарламалар жұмысы үшін қажетті есептеулерді орындайды. Процессор неғұрлым жылдам болған сайын, солғұрлым компьютердің жұмыс істеу жылдамдығы үлкен болады. Процессордың жылдамдығы мегагерцтерде (МГц) немесе гигагерцтерде (ГГц) өлшенетін оның ырғақтық жиілігімен анықталады. 1 МГц секундына бір миллион ырғаққа тең, ал 1 ГГЦ — бір миллиардқа; 1 ГГц = 1000 МГц. Процессорларды аналық тақшаға орнатады, сондықтан олар компьютерлердің ерекше ішкі құрауыштары болып саналады.
Процессорға үстінен радиатор орнатылады. Олар әр түрлі типті болады.
Базарда ең арзаны, жалпы мойындалғаны және кең таралғаны «Экструзиондық» (пресстелген) радиаторлар болып саналады. Оларды өндіруге пайдаланылатын негізгі материал — алюминий. Сондай-ақ радиаторларды мыстан да жасайды, олар қымбаттау тұрғанымен, өте тиімді.
Радиаторға үстінен желдеткіш (кулер) орнатады. Желдеткіш процессорды салқындату үшін қызмет етеді. Желдеткіш жұмыс істеу үшін оны аналық тақшаға қосу қажет.

Жүйелік өрім
Компьютердің алуан түрлі операцияларды орындау жылдамдығы жүйелік өрімнен тәуелді болады. Жүйелік өрімнің жылдамдығын, процессор сияқты, мега- и гигагерцтерде өлшейді. Егерде процессорды автомобильмен салыстырсақ, онда өрімді ол қозғалатын жол ретінде елестетуге болады. Баяу жүйелік өрімнің жұмыс істеуі машиналармен кептелген тар көшедегі қозғалыспен парапар, ал жылдам жүйелік өрімнің жұмыс істеуі – сегізқатарлы автомагистральдағыдай.
Жад
Жад деп мәліметтердің кез келген қоймасын айтады, бұл көбінесе тез (еркін) қатынас құруға болатын мәліметтерді уақытша сақтауға арналған құрылғы. Егерде процессорға әрбір бит үшін қатқыл дискіге қатынауға тура келетін болса, онда компьютер өте баяу жұмыс істеген болар еді. Осының орнына мәліметтер, процессор әлдеқайда тез жұмыс істейтін, жедел жадта сақталады. Жад түрлерінің көпшілігі мәліметтерді уақытша сақтауға арналған.
Жедел жад (RAM)

Компьютердің жедел жады (қысқартылған түрде – ОЗУ немесе RAM) мәліметтерді қысқа мерзімге сақтау үшін қызмет етеді. Кез келген бағдарламаның, ОЖ-ні қамти отырып, жұмыс істеуі үшін іске қосу кезінде бағдарламаның бір бөлігін жүктеуге жетел жадтың біршама көлемі талап етіледі. Бұл қатқыл дискіге қатынамастан бағдарламаның маңызды мәліметтеріне қатынас құру мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Компьютерде бір мезгілде неғұрлым көп бағдарлама жұмыс істесе, солғұрлым үлкен жедел жад талап етіледі. Бағдарламаның жұмысы аяқталған кезде немесе компьютерді ағытқанда жедел жадта сақталынатын мәліметтер өшіріледі.
Жедел жад ішкі жад болып саналады да сыртқы жадтың мысалдары бола алатын қатқыл дискі немесе жинақы-дискіден ерекшеленеді. Тіпті компьютер ағытылғаннан кейін де ақпарат сыртқы жадта сақталады.
Жедел жадтың көлемі мегабайтармен (Мб) өлшенеді. Қазіргі заманғы қосымша бағдарламалардың көпшілігі жұмыс істеу үшін, ең шекті өлшемде, іске қосылған бағдарламалардың әрбір данасы 64 Мб жедел жад талап етеді. Пәрменді пайдаланылатын бейнелік және дыбыстық үлкен бағдарламаларға (мысалы – компьютерлік ойындарға) оданда үлкен жад талап етіледі.
Жаңа компьютерлерге қазір ең аз дегенде 256 Мб-тық жедел жад орнатады. Егерде компьютерде орнатылған жадтан үлкен жатты талап ететін бағдарламаны іске қосатын болсақ, онда оның жұмыс істеу жылдамдығы бірден құлдырайды, тіптен компьютер мүлдем «тұрып қалады». Өнімділік тұрғысынан, компьютерде неғұрлым үлкен жад орнатылса, солғұрлым жақсы.

==Жалпылама==

Процессор немесе микропроцессор компьютердегі орталық мәліметтер өңдеу құрылғысы болып табылады. Процессор микросхема ретінде ұсынылған және оперативті жадымен қатар аналық тақшада орналасады. Процессорлар бағдарламар жұмысына қажетті есептеулерді орындайды. Процессор неғұрлым шапшаң болса, компьютердің жұмыс істеу жылдамдығы соғұрлым жоғары болады.
Процессордың жылдамдығы мегагерцпен (МГц) немесе гигагерцпен (ГГц) өлшенетін оның ырғақтық жиілігімен анықталады.
Процессордың үстіне радиатор, радиаторға процессорды салқындатуға арналған желдеткіш (кулер) орнатылады.

==Дереккөздер==
Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007ж

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Мұнай мен газ

2016-11-01T12:27:57Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q10766839)

[[Сурет:Petroleum cm05.jpg|px220|right|thumb|Мұнай]]

'''Мұнай мен газ''' кенорындарын барлаудың алғашқы сатысы; [[қор]]лары '''С'''. категориясы, жарым-жартылай С, [[категория]]сы
бойынша алдын ала бағаланған
кенорындар мен жатындар өңірінде жүргізіледі. '''К.Б.'''-дың негізгі мақсаттары:
кенорындардың (жатындардың) [[өндіріс]]тік маңызын нақтылау мақсатында
олардың басты сипаттарын анықтау; '''С1''' және '''С2''' категорияларына тиесілі
кенорын қорларын есептеу; кенорындарды (жатындарды) өндірістік және
өндірістік емес топтарға жіктеу; барлау нысандары мен қабаттарын таңдап
алу, нысандарда тәжрибелік-өндірістік игеру жұмыстарының кезектілігін
және оларды өндіріске дайындау ретін анықтау. Бұл мақсаттарды жүзеге
асыру үшін жатындардың фазалық жағдайы, [[мұнай]]дың, [[газ]]дың және газды
''конденсаттың'' беткейлік және қойнауқаттық жағдайлардағы физикалық-химиялық
қасиеттері, олардың тауарлық сапасы, ''жинауыштардың'' сүзбелік-сиымдылық
сипаттары зерттеледі; жатындардың типтері, ''тиімді
қалыңдықтары'', таужыныстардың кеуектілігі және мұнаймен, газбен қанығу
дәрежесі, ұңғымалардың өнімділік коэффиценттері анықталады. '''К.Б.'''-ға
тиесілі жұмыстар кешеніне кіретін [[әрекет]]тер: керекті жағдайда мұнай мен
газ ағымдарын күшейтетін әдістерді пайдалана отырып'' барлау ұңғымаларын''
бұрғылау, ''сынамалау'' және [[сынау]]; ұңғымаларды [[геофизика]]лық тұрғыдан
зерттеу; ұңғымаларды зерттеудің [[геохимия]]лық, [[гидрогеология]]лық,
[[гидродинамика]]лық т.б. түрлерін жүзеге асыру; [[ұңғыма]]лық және жерүстілік
(теңіздік) ''сейсмобарлауды'' сараптау, оның ішінде геологиялық-геофизикалық
материалдарды, бұрғыланған ұңғымалардан алынған деректерді ескере отырып
саралау; кенорынның игерілуі жолға қойылған аудандарда ұңғымалардың
тәжрибелік-[[өндіріс]]тік игерілуін қамтамасыз ету. '''К.Б.''' нәтижелеріне сәйкес,
төмендегі мәселелер шешіледі: кенорындарды өндірістік және өндірістік емес
кенорындарға жіктеу; қиманың мұнай-газ көздері ашылған [[Бөлік|бөлігінде]] барлау
[[нысан]]дары мен қабаттарын жекелеу; кенорындар мен жатындарды игеруге
дайындау ретін анықтау; болашақ барлау жұмыстарының оңтайлы әдістерін
[[негіздеу]].<ref>Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Геология]]
[[Санат:Мұнай және газ]]

Мәтіндік процессор

2016-11-01T12:27:37Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q54277)

'''Мәтіндік процессор''' (мәтіндер даярлау жүйесі) (текстовый процессор (система подготовки текстов); word processor) — мәтіндерді енгізу, сақтау, қарап шығу, түзету, пішімдеу және қағазға басып шығаруды қамтамасыз ететін программалық құралдар. Баспа машинкасында орындалатын мүмкіндіктерден басқа мұнда қате тексеру; тезаурус (синоним сөздер) табу; сөз тіркесін іздеп тауып, оны басқаға өзгерту; «қиып алып желімдеу»; бірнеше терезедегі мәтіндермен катар жұмыс істеу тәрізді көптеген қосымша әрекеттер орындалады.

<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

Кинетикалық энергия

2016-11-01T12:24:42Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q46276)

'''Кинетикалық энергия'''– механикалық жүйе нүктелерінің жылдамдығы бойынша анықталатын энергия. Материалдық нүктенің Кинетикалық энергиясы (Т) мынаған тең: T=m2/2, мұндағы m – материалдық нүктенің массасы,  – материалдық нүктенің жылдамдығы.
Мех. жүйенің Кинетикалық энергиясы сол жүйе құрамындағы нүктелердің Кинетикалық энергияларының қосындысы бойынша анықталады: , мұндағы k – жүйе құрамындағы нүктелердің саны. Мех. жүйенің Кинетикалық энергиясын түрінде де өрнектеуге болады, мұндағы M – бүкіл жүйенің массасы, с – массалар центрінің жылдамдығы, Tc – жүйенің [[массалар центрі]] маңында қозғалғандағы Кинетикалық энергиясы. Қлгерілемелі қозғалыс жасайтын қатты дененің Кинетикалық энергиясы, массасы сол дененің массасындай, материалдық нүктенің Кинетикалық энергиясына тең. Белгілі бір осьтің (z) маңында -ға тең бұрыштық жылдамдықпен айналатын қатты дененің Кинетикалық энергиясы былай есептеледі: [[T=1/2Қ2]], мұндағы Қ – [[инерция моменті]].
Кез келген жүйенің Кинетикалық энергия сы сыртқы әсердің не сол жүйенің жеке бөліктерінің әсерлесуі салдарынан өзгереді. Бұл өзгерістің шамасы [[(T2 – T1)]] ішкі және сыртқы күштер тарапынан істелген жұмыстардың қосындысына тең: [[T2–T1=.]] К. э-ның өзгеруі туралы теореманы өрнектейтін бұл теңдіктің көмегімен[[динамика]]ның көптеген есептері шешіледі. Жарық жылдамдығымен (с) шамалас жылдамдықпен қозғалған дененің Кинетикалық энергия сы былай өрнектеледі: ,
мұндағы m0 – материалдық нүктенің [[тыныштықтағы масса]]сы, с [[вакуум]]дағы жарық жылдамдығы, m0c2 – нүктенің тыныштықтағы энергиясы. Дене аз жылдамдықпен қозғалғанда (<<с) оның К. э-сы әдеттегі m02/2 формуласы бойынша есептеледі. <ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref>
<ref> Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:Машинажасау. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6</ref>

==Пайдаланылған әдебиет:==

<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Физика]]

Әл-Джубайл

2016-11-01T12:22:22Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q27430)

'''Әл–Джубайл қаласы''' (Сауд Арабия) – [[Сауд Арабиясы]]ның Шығыс провинциясындағы қала. Халық саны – 200 000 адам (2003 жылғы халық санағы бойынша). Қала Парсы шығанағының жағалауында орналасқандықтан, елдегі [[мұнай]]ға ең бай аудан. Эль-Джубайльде мұнай өнімдерін шығарып сататын көптеген өнеркәсіп орындары бар. Ол – Сауд Арабиясындағы жақсы дамыған қалаларының бірі. Мұнда [[лагуна]] мен [[жағажай]]лар бар.<ref name="looklex">{{cite web|url=http://looklex.com/e.o/jubail.htm|title=Jubail|publisher=LookLex Encyclopaedia|lang=en|}}</ref>.

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:География]]

Газет

2016-11-01T12:20:55Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q11032)

[[Сурет:Newspaper vendor.jpg|thumb| alt=A.]]
[[Сурет:Street Scene - Salta - Argentina.jpg|thumb]]
'''Газет''' – мерзімді, уақытша не бір рет қана шығатын басылым. Ежелгі Шығыс қалаларында көпшілік орындарға ілінетін хан жарлықтарынан бастау алады. 16 ғасырда [[Венеция]]да «жаңалық жазушылар орталығы» құрылып, арнаулы ақпараттарын «газета» (италияша gazzetta – базар нарқы туралы ақпарат сатып алуға арналған ұсақ ақша) деп аталатын тиынға сатты. [[1631]] ж. француздық «La gazzette» мерзімді басылымының шығуына байланысты «газета» термині осы заманғы мағынасына ие болды. Қазақ тіліндегі тұңғыш басылымдар «[[Түркістан уәлаятының газеті]]» (1870 – 82) мен «[[Дала уәлаятының газеті]]» (1888 – 1902). 20 ғасырдың басында қазақ зиялылары ұлттық мүддені көздеп, бұқаралық сананы оятуға ұмтылған [[Қазақ газеті|«Қазақ» газеті]] (1906), «Серке» (1907) басылымдарын шығаруды қолға алды. Қазіргі кезде қазақ тілінде 100-ге тарта газеттер шығарылады ("[[Егемен Қазақстан газеті|Егемен Қазақстан]]", "[[Жас Алаш (газет)|Жас Алаш]]", "[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті]]", "[[Ана тілі газеті|Ана тілі]]", "Алматы ақшамы" т.б). Олар шартты түрде: ресми, тәуелсіз, партиялық, т.б., сондай-ақ орталық (республикалық), облыстық, қалалық, аудандық газеттерге бөлінеді.
Газеттің шығармашылық-шаруашылық жұмыстарына бас [[редактор]] басшылық жасайды.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3</ref>

== Ішкі сілтемелер ==
*[[Журнал]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://en.wikipedia.org/wiki/Newspaper Newspaper] {{en icon}}
*[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0 Газета] {{ru icon}}

{{wikify}}

[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]

Анхель

2016-11-01T12:18:07Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q80299)

{{Coord|5|58|03|N|62|32|08|W|region:VE-F_type:landmark|display=title}}
{{Infobox waterfall
| name =Анхель сарқырамасы
| alt_name = Сальто Анхель Керепакупай Вена
| photo = Angel falls.jpg
| photo_width = 300px
| photo_caption = Анхель сарқырамасы, Боливар, Венесуэла
| location = [[Ауянтепуи]], [[Канайма ұлттық саябағы]], [[Венесуэла]]
| type = Алап
| watercourse = Чурун
| height = 979 м
| height_longest = 807 м
| number_drops = 47
| average_flow =
| world_rank = 1<ref>Angel Falls. (2006). In ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 28 шілде 2006, from Encyclopædia Britannica Premium Service: http://www.britannica.com/eb/article-9007543</ref>
}}
'''А́нхель''' ({{lang-es|Salto Ángel}}, [[пемон тілі]]нде — ''Kerepakupai vena'', «өте терең жер сарқырамасы») — биіктігі 1054 метр болатын әлемдегі ең биік сарқырама, судың үздіксіз түсу биіктігі 807 метр<ref name="">{{РП}}</ref>. [[1935]] жылы сарқыраманың үстінен ұшып өткен ұшқыш [[Джеймс Крофорд Эйнджел|Эйнджел Джеймстың]] ({{lang-en|Angel}}) атымен аталған.

Сарқырама [[Венесуэла]]ның тропикалық ормандарындағы, [[Канайма ұлттық саябағы|Канайма ұлттық саябағында]] орналасқан. Су венесуелалық ең биік [[Тепуи таулар жүйесі|тепуй]] [[Ауян-Тепуи|Ауянтепуи]] — қазақ тілінде «шайтан тауынан» құлап ағады<ref>[http://inpath.ru/wonders/nature/view/auyantepui Картадағы Ауянтепуи тауы]</ref>. Судың құлау биіктігі сонша, жерге жеткенше, су ұсақ бөлшектерге айналып тұман болады. Тұманды бірнеше шақырымнан сезуге болады. Түскен су Кереп өзеніне құйылады<ref>[http://vodapotokom.com/vodopad_anhel.html Анхель сарқырамасы]</ref>.
== Тарихы ==
[[Сурет:JimmieAngelPlane.jpg|left|thumb|250px|Джеймс Эйнджел сарқырамаға ұшқан ұшақ]]
[[Сурет:Salto Angel Dry Season.jpg|left|thumb|250px]]
Сарқыраманы Эрнесто Санчес Ла Крус [[XX ғасыр]]да ашқанымен, ол Джеймс Эйнджелдың ұшқанына дейін кеңінен танымал болмады. [[1933]] жылы [[АҚШ]] ұшқышы [[Джеймс Крофорд Эйнджел|Джеймс Эйнжел]] рудалар іздеу ниетімен сол маңайда ұша бастады. Жергілікті гидтер айтуынша ол [[алмаз]] іздеген. Жергілікті тұрғындар сол кезде жиі сипаттамасы алмазға келетін тастар жайлы айтатындықтан Эйнджелдың бұнысы ақылға қонарлық болды. Шындығында бұл жонда [[кварц]] көп болатын. [[1933]] жылдың [[қарашаның 16]] Эйнджел [[Ауян-Тепуи|Ауянтепуй]] деп талатын [[Тепуи таулар жүйесі|тепуй]] байқап қалады. [[1937]] жылдың [[қазанның 9]] қайта оралып ұшағын Ауянтепуйға қондырмақшы болғанда ұшақтың бір шассиі жарылады.

Нәтижесінде Эйнджел мен жұбайы, барлығы үш адам тепуйдан төмен жаяу түсуіне тура келеді. Олардың өркениетке оралуына 11 күн кетті. Олардың бұл шытырман оқиғасы лезде елге кең тарап сарқырама соның құрметіне — «Анхель сарқырамасы» атанып кетеді ({{lang-es|Salto Ángel}}). Испан тілінде Э́йнджел ({{lang-en|Angel}}) фамилиясы А́нхель деп айтылатындықтан сарқырама дәл солай аталады. Сарқырама аты ағылшындардың angel — „періште“ сөзімен еш байланысы жоқ.

Эйнджелдың «Фламинго» ұшағы сол төбеде тікұшақпен алып кеткенше 33 жыл тұрады. Ұшақ [[Маракай]] қаласының авиациалық мұражайында қайта қалпына келтіріліп қаланың [[Сьюдад-Боливар]] әуежайының алдында тұр.

[[1949]] жылы [[Ұлттық географиялық қоғамдастық|Ұлттық географиялық қоғамының]] (АҚШ) ұйымдастыруымен әлемдегі ең биік сарқымаға экспедиция жасалып оның биіктігі анықталып, кітап басып шығарылады.

[[1994]] жылы ЮНЕСКО [[Канайма ұлттық саябағы|Канайма ұлттық саябағын]], ал онымен бірге сарқыраманы да Әлемдік мұра тізіміне енгізеді<ref>[http://whc.unesco.org/en/statesparties/ve Венесуэла ЮНЕСКО сайтында]</ref>.

[[2005]] жылдың көкек-мамыр айларында 4 ағылшын, 2 венесуелдық пен бір ресейлік [[альпинист]]ер пен тасқа шығушылар халықаралық экспедициясы алғашқы рет сарқырама керегесіне еркін тәсілмен шықты<ref name="А">[http://old.risk.ru/rus/projects/anhel/index.html Александр Клёнов. Стена водопада Анхель наурыз-сәуір 2005]</ref><ref name="АК">Клёнов А. Angeliana на горе Дьявола //Вертикальный мир, 2005, № 49</ref>.

[[2009]] жылы желтоқсанның 20 жыл сайынғы [[Венесуэла]] президенті [[Уго Чавес]] шоуында, антиимпериализм толқынында, Анхель сарқырамасын Керепакупаи-меру (''Kerepakupai-merú''), жергілікті есімдердің бірімен атайды. Бастапқыда Чурун-меру (Churún-merú) деген ат ұсынылғанымен Президенттың қызы бүл есім жергілікт басқа кішкене сарқырама солай аталатынын байқап қалыпты, содан дереу Чавес басқа атты ұсынады. Бұл шешімін Президент сарқыраманың Джеймс Эйнджел келмей тұрып Венесуэла меншігі және ұлттық байлығына жатуымен түсіндірген<ref name="B">[http://www.fontanka.ru/2009/12/21/007/ Чавес переименовал самый большой в мире водопад]</ref><ref>[http://k2kapital.com/news/fin/801807.html Чавес изменил имя самого высокого водопада в мире]</ref>.

== Туризм ==
Анхель сарқырамасы Венесуэланың жабайы аймағында орналасқандықтан оған тек әуемен немесе өзенмен жетуге болады<ref name="А" />. Сарқырамаға турлар комплекттермен сатылады, тур [[Каракас]]тан ұшу немесе [[Сьюдад-Боливар]]дан Канаймаға (ұлттық саябаққа кіру қонысы), ары қарай сумен жүру, ас пен сарқырамаға баруға өажет басқа да заттарды қамтиды.

Сонымен қатар сарқырамаға шолып қарауға ұшаққа билет алуға да болады, тұмандардан сарқыраманың өзі көрінбей қалуы мүмкін. Құрғақшылық кезде (желтоқсаннан наурызға дейін) сарқырамада су азырақ, бірақ тұманға түсу ықтималдығы аз. Бүкіл саяхат бір тәулікті алады .

Турдың ең арзаны (өзенмен) 2009 жыл тамызына сәйкес — 250$ (билетке Канайма сарқырамаларына бару мен сол саябақта түнеу кіреді).

[[Сурет:Angel falls panoramic 20080314.jpg|800px|thumb|center|Қоршаған таулары мен сарқырама панорамасы]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://salto-angel.com/ Анхель сарқырамасы торбеті]
<references/>

[[Санат:Венесуэла]]
[[Санат:Туризм]]
[[Санат:Сарқырамалар]]
[[Санат:Әлемдік мұра]]

Анимация

2016-11-01T12:18:02Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q11425)

''' Анимация ''' (Animation) - ол қозғалыстың әр түрлі кезеңіне сәйкес кескіндер тізбегін экранда жылдамдата көрсету арқылы дене қозғалысы динамикасын бейнелеу тәсілі. Мультимедиа жүйесінде — қозғалыстың әр түрлі кезеңіне сәйкес кескіндер тізбегін жылдамдата көрсету арқылы қозғалыстағы объектіні экранда бейнелеу тәсілі.

<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Алтарь

2016-11-01T12:17:48Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q101687)

[[Сурет:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b1 480-0.jpg|thumb|282px|Алтарьдар]]
'''Алтарь''' ({{lang-la|altar}})— [[Құрбандық шалу|құрбандық шалынатын]] орын, сондай-ақ діни ғимараттың құдайға ғибадат етуге арналған бөлігі — [[михраб]].<ref>Өнердің ықшам тарихы—Антик өнері — Алматы, «Өнер» баспасы, 1988.—360 бет ISBN 5-89840-030-3</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Өнер]]

Құрамдас (алдын ала анықталған, стандартты) функция

2016-06-26T08:04:16Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q297140)

'''Құрамдас (алдын ала анықталған, стандартты) функция''' (Встроенная (предопределенная, стандартная) функция; built-in (standard) function) — аударғышта анықталған функция. Олар математикалық, тригонометриялық құрамдас функциялар, мәліметтерді түрлендірудің, жолдарды өңдеудің және басқалардың құрамдас функциясы болып бөлінеді.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Көшірмелеу

2016-06-26T08:04:15Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q2671312)

[[Сурет:Edit-copy.svg|200px|thumb|Көшірмелеу]]

'''Көшірмелеу'''<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:
Машинажасау.
— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6</ref> (''Копирование; copying'') ({{lang-la|copia}} — Көптік)

* Алғашқы мәліметтерді сақтай отырып олардың көшірмесін алу;
* Көшір менің физикалық формасы алғашқыдан айрықша болуы мүмкін;
* Графикалық пайдаланушылық [[интерфейс]]те — объектіні таңцау. Мысалы, мәтіндер блогын және кейіннен Сору командасын қолдану.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
==Тағы караныз:==
* [[Көшіргіш]]

==Дереккөздер==
<references/>

==Сілтемелер:==
*[http://www.google.kz/url?sa=t&source=web&cd=2&ved=0CC4QFjAB&url=http%3A%2F%2Fwww.thefreedictionary.com%2Fcopying&ei=flQNToCTBYygOuiE0bwL&usg=AFQjCNGEBOZWAIO8XFhh2SG_GF_ZFtUfBQ copying - definition of copying by the Free Online Dictionary ...]

{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Гименомицеттер

2015-11-23T20:11:32Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q21004308)

'''Гименомицеттер''' - жынысты көбеюдің нәтижесінде түзілетін споралары жемістік денесінің гимений қабатында ашық түзілетін саңырауқұлақтар тобы. Гименомицеттер бір жасушасында екі ядросы бар жіпшумағынан түзілетін жемістік денелері қалпақшадан, діңгектен тұрады. Барлық климаттық белдеулерде тараған, 12 мыңға жуық түрі бар. Сапротрофтар, микролизтүзушілер жəне өсімдік паразиттері түрінде өседі. Тайтұяқ тәрізді (дің саңырауқұлағы), қаспақ тәрізді (үй саңырауқұлағы) болады. Гимений жетілетін орны гименофор қалпақшасының астында тақта, дің саңырауқұлағының төменгі бетінде түтік тәрізді, қаспақ тəрізділерінің бетінде қыртысты, қатпарлы болады. Гимений қабаты базидия (бір клеткалы), оның төбесінде əрқайсысы аяқшада (стеригма) жетілген 4 базидиоспоралардан, жалған парафизалардан бедеу жасушалар жəне ірі жасушалар цистидтерден тұрады. Оның астында майда жасушалардан тұратын субгинемий қабаты болады. Тақта тәрізді гименефордың екі бетінде де гимений қабаты бар; субгинемийден ішке қарай бос шумақталған жіпшелермен тұратын трама болады. Гименомицеттерге саңырауқұлақ деген ұғымның негізін қалыптастыратын қақпақшалы діңгекті, тұяқ, қаспақ тəрізділері жатады. Жеуге жарайтындары да бар.
<ref> Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі.
</ref>

== Дереккөздер ==
[[Санат:Биология]]

Биливердин

2015-11-22T08:09:42Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q422964)

'''Биливердин''' - өттің жасыл пигменті, билирубиннің тотығуы нәтижесінде түзілетін зат. Бауырда холеглобиннің құрамынан темір мен глобин молекуласы бөлініп, биливердин түзіледі. Ол тотықсызданып, билирубинге айналады. Билирубин - өсімдіктермен қоректенетін жануарларда, бауырымен жорғалаушылар мен құстардың өтінде кездесетін негізгі пигмент.

<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы: "Мектеп" баспасы, 2002.</ref>
== Дереккөздер ==
[[Санат:Биология]]

Қара уылдырық

2015-11-18T09:41:21Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q4518649)

'''Қара уылдырық''' - нағыз мерекелік, бай дастарханда тұру керек қара уылдырық әлем бойынша ең қымбат тағамдардың қатарына кіреді. Табиғатынан ерекше дәмді тағам сонымен қатар А, D, E, F дәрумендеріне бай. Соның арқасында ол терінің қорғаныс қабатын берік қылып, терінің қартаюын бірнеше жылға шегере алады. Биологиялық белсенді заттарға толы уылдырық теріні коллагенге байытып отырады, нәтижесінде әжімдер адамды ұзақ уақыт мазаламайды.

[[Санат:Биология]]

Қарамерген

2015-09-24T05:42:11Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q4213996)

'''Қарамерген''' — Іле өзені бойында XII-XIII ғасырда өмір сүрген ортағасырлық солтүстік аймақтағы ірі қала. Қазіргі уақытта ол Алматы облысындағы туристтік нысан ретіндегі шағын қалашық.
== Тарихы ==
Қарамерген Іле— Бақанас өзендірінің маңайында, [[Балқаш]] көліне жақын жерде орналасқан.<ref>[http://7rivers.kz/article.php?article_id=33 Қарамергеннің құмсағаты (мақала) — Жетісудің жүз кереметі]</ref><ref>[http://question.nm.ru/kazwaters1.htm QIP.RU: почта, поиск, новости, знакомства, работа, игры и развлечения]</ref> Қарамерген Ақтамнан біршама үлкенірек. Ақтам қаласы сияқты Қарамергенде XIII ғасырда моңғол шапқыншылығы кезінде қиратылды. Өзеннің арнасының өзгеруі қаланы қалпына келтіруге кері әсер етті. Қирату мен эрозияға қарамастан, саман үйлердің қалдықтары мен ирригационды жүйе жақсы сақталған. Қалада отырықшылық жақсы дамыды. Бұған қарамастан, тоғайлы ормандарда аңшылық та кең өріс алған (қаланың атауы осыдан шыққан). Бұл аймақта тіпті тұран жолбарыстары да мекендеген. Онымен қоса Іле мен Балқашта балық аулау кәсіпке айналған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Поль Скаррон

2015-09-20T21:54:39Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q551725)

'''Поль Скаррон''' (4 шілде [[1610 жыл]], [[Париж]] – 6 қазан [[1660 жыл]], Париж) – француз романшысы, драматург және ақын. <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%BE%D0%BD</ref>
1643 жылы «Тифон немесе Гигантомахия» (Typhon ou la Gigantomachie) атты поэмасы жарық көреді. Сондай-ақ «Жодле немесе қызметші-мырза» (Jodelet, ou le maître valet) (1645), «L’héritier ridicule» (1649), «Дон Иафет [[Армян]]ский» (Don Japhet d’Arménie) (1653), «Le gardien de soi-même» (1655) сияқты комедияларды жазады. 1763 жылы «Қызықты повестер» (Roman comique) атты кітабы орыс тіліне аударылады. Оның бүкіл шығармасы 1737 жылы [[Амстердам қаласы]]нда басылып шығады.

==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Жазушылар]]
[[Санат:Франция жазушылары]]
[[Санат: Тұлғалар]]
xxxx

'''Жорж де Скюдери''' ({{lang-fr| Georges de Scudér}}, 22 тамыз [[1601 жыл]], [[Гавр]] – 14 мамыр [[1667 жыл]], [[Париж]]) – француз ақыны және драматург. <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BA%D1%8E%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B8,_%D0%96%D0%BE%D1%80%D0%B6_%D0%B4%D0%B5
Мадлен де Скюдеридің ағасы. 1650 жылы Француз Академиясының құрамына қабылданады. Ол алғашында драматург ретінде танылады. 1629-1942 жылдар аралығында 16 пьеса: 12 трагикомедия, 2 трагедия, 2 комедия жазады. «Скюдери мырзаның галереясы» (Cabinet de M.de Scudery, 1646) атты поэтикалық жинақ шығарады. «Аларих» атты батырлық эпопеяны жазып шығуына Т. Тассоның үлкен әсері болады.
==Дереккөздер==
<references/>
[[Санат: Жазушылар]]
[[Санат:Франция жазушылары]]
[[Санат: Тұлғалар]]

Діни қиссалар

2015-09-11T05:37:08Z

EmausBot: Перемещение 4 интервики-ссылок в Викиданные (d:Q208555)

'''Діни қиссалар''' - [[Пайғамбар]]лар мен [[әулие]]-әмбиелер, [[періште]]лер мен [[сахабалар]], т.б. өмірі мен олардың дін жолындағы іс-әрекетін бейнелеген шығармалар. Діни қиссалар сюжеті [[Құран Кәрім]]нен алынған. Өйткені Құран Кәрім тек діни кітап қана емес, сонымен бірге, араб классикалық әдебиетінің де ғажайып үлгісі. Негізінен, [[қара сөз]] түрінде айтылатын [[ертегі]]лер мен [[әңгіме]]лерді, [[аңыз]]дар мен [[әпсаналар]]ды араб тілінде қисса десе, парсы тілінде'' «дастан»'' деп атайтыны мәлім. Алайда қазақ қауымы [[Шығыс хикаялары]]ның өлең жырға айналдырған үлгілерін ғана ''«қисса»'' немесе ''«дастан»'' деп таныған. Құран Кәрімде барлығы 114 [[сүре]] бары мәлім. Солардың әркайсысына көркем түсініктеме ретінде берілген хикаяларды [[Адам ата]] мен Хауа анадан бастап (барлығы 25 пайғамбар), ең соңғы [[Мұхаммед]] Пайғамбарға {{Салауат}} дейінгі бүкіл адамзат баласы тарихының елеулі кезеңдері қамтылған. Құран Кәрімдегі түрлі діни хикаяларды барынша көп қамтып, әрі оны мейлінше кең көлемде таратып түсіндіретін осындай қиссалардың бірі - Бурхонуддин Рабғузидің (XIV ғ.) ''«Қиссаси Рабғузий»'' немесе ''«Қисса-с ул әнбия»'' деп аталатын прозалық шығармасы. ''«Қиссаси Рабғузи»'' - Пайғамбарлар мен әулиелер, сахабалар мен жын-шайтандар, т.б. туралы әңгімелер жинағы. Мұнда барлығы 79 [[хикая]] бар. Солардың барлығын идеялық мазмұны жағынан үш топқа бөліп қарастыруға болады:
# Аллаһ Тағаланың Жер мен Көкті, адамзатты, хайуанаттар мен тау тасты, бүкіл әлемді жаратқаны туралы хикаялар;
# Пайғамбарлар, әуле-әнбиелер, сахабалар, тағы басқалардың өмірі мен іс-әрекеттері жайындағы аңыздар;
# һижраның (мұсылман жыл санауы) алғашқы он жылы ішінде болған тарихи оқиғаларды бейне бір шежіре түрінде баяндайтын хикаялар болып келеді. Мәселен, ''«Нұх ғалейхиссалам»'' деп аталатын хикаяда бүкіл жер бетін топан су басып кеткені, сонда Нұх Пайғамбар кеме жасап, әртүрлі жан-жануарларды сақтап қалу үшін олардың әрқайсысынан бір-бір жұптан кемеге салып жүргені, кеменің түбін тышқан тескені, оны жылан бекіткені, т.б. әңгіме болады. Сондай-ақ,'' «Қиссаси Рабғузийде»'' Ибраһим, Мұса, Дәуіт, Сүлеймен, Ілияс, Мұхаммед Пайғамбарлар (с.а.у.) туралы да қызықты хикаялар бар. [[Қисса]]да Пайғамбарлар қарапайым адамдарша өмір сүріп, қоғамда түрлі оқиғаларға араласып отырады. Кезінде қазақ халқы арасында ауызша да, жазба түрінде де кең тараған діни мазмұндағы қиссалар көп болған. Бұлардың бәрін тақырыптық жағынан үш топқа бөліп қарастырған жөн.
:''Біріншісі'' - бұрын басқа дінде болған адамдарды [[Ислам Діні|Ислам дініне]] енгізу идеясын жыр еткен Діни қиссаларлар. Бұған ''«Сал-сал»'' және ''«Заркүм»'' қиссаларының сюжеті дәлел. Бұл қиссаларда Мұхаммед Пайғамбар (с.а.у.) өзінің төрт серігімен (Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әзірет Әли) әскери жорықтарға аттанады да, ұдайы жауды жеңіп, оларды Ислам дінін қабылдауға мәжбүр етеді. «Сал-сал» қиссасы Әзірет Әлидің Сиқыр шаһарына жасаған әскери жорығын суреттеуден басталады. Бұл кезде Мекке қ-нда Мұхаммед Пайғамбар (с.а.у.) жалғыз өзі қалған еді. Соны білген Жәмшид патша дереу Меккені жаулап алу үшін қалың қол жіберіп, соғыс ашады. Алайда Мұхаммед Пайғамбар {{Салауат}} өз әскерімен оларға қарсы шығып, ұзаққа созылған шайқастардан соң Жәмшид, Пайруз, Қитар патшаларды жеңіп, олардың халқына Ислам дінін қабылдатады. «Зарқұм» қиссасында қылышын айдаһардың уымен суарған Зарқұмға қарсы Мұхаммед Пайғамбардың өзі жекпе-жекке шығып, жеңеді. Зарқұмға мұсылман болудың басты шартын орындатады, яғни оған «Аллаһтан басқа Тәңір жоқ, Мұхаммед Аллаһтың кұлы әрі елшісі» деғен қағиданы айтқызады.
:''Екінші топтағы қиссалар'' - өмір жолындағы қиындықтарды жеңе білуғе, төзімділікке, мейірімділікке, достыққа, халық үшін еңбек етуғе, махаббат адалдығына үндейді. Бұған ''«Әзірет Әлидің құлдыққа сатылғаны», «Әзірет Әлидің сараң байды дұрыс жолға салғаны», «Жүсіп-Зылиха»'' қиссалары дәлел.
:''Үшінші топтағы қиссалар'' - бақи дүниедегі, яғни жүмақ пен тозақтағы өмірді бейнелен көрсетуге арналған шығарма болып келеді. Мұндай қиссаларда әрбір пенде жалған дүниеде жасаған күнәсі үшін [[Аллаһ]] алдында жауап беретіні негізгі идея ретінде жырланады. Мәселен, ''«Жұма-жұма»'' (Қазан, 1881) қиссасында тірі кезінде жасаған күнәлары үшін, әрі мұсылманның бес парызын орындамағаны (Аллаһтан басқа Тәңір жоқ екенін мойындамағаны, намаз оқымағаны, зекет бермегені, ораза үстамағаны, қажылық ғибадатын орындамағаны) үшін тозақ азабын тартып жатқан Жұма-жұма деген адамның бейнесін суреттеп көрсетеді. Қиссада Жұма-жұманың тозақтағы жан төзгісіз азапты өмірі нақты штрихтар арқылы берілген. Ал ''«Әзірет Әлидің пыраққа мініп, Миғражға шығуы»'' деп аталатын қиссада тірі кезінде адамдарға жақсылық жасағаны үшін Әзірет Әлидің жұмақта Пайғамбарлармен кездесіп, сұхбат құрғаны, хор кыздарымен әңгімелескені қызықты сюжет арқылы жырланған. Шығыс хикаяларының желісіне құрылған қиссалар жазып, кезінде нәзира дәстүрін үстанған бір топ ақындар қазақ әдебиеті тарихында «кітаби ақындар» деп аталып кеткені мәлім. Солардың ішінде Діни қиссаларды ең көп жазған ақын Шәді Жәңгірұлы (1855 - 1933) деуге болады. Шәді ақынның Ташкентегі Ғарифжанов баспасынан әр жылдары жарық көрген ''«Хайбар»'' (1910), ''«Назым Сыяр Шариф»'' (1917), ''«Қарынның жер жұтқан оқиғасы»'' (1917), ''«Қисса Бәлгәм Бағұр»'', т.б. қиссалары Ислам сенімінің негіздерін түсіндіруге арналған. Жалпы діни қиссаларда басқа ешбір Құдайдың жоқтығы, Аллаһтың барлық Пайғамбарлары мен періштелерінің өнегелі өмірі, Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (с.а.у.) адамзат баласы алдында атқарған ізгі істері зор шабытпен жырланған. Діни қисса имандылыққа, қанағат-ынсапқа, күншіл болмауға, біреуге зорлык-зомбылық жасамауға, жетім-жесірлерге көмек көрсетуге, қайырымдылыққа, т.б. ізгі қасиеттерге үндейді.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]

{{Islam-stub}}

Ангоб

2015-09-11T05:36:59Z

EmausBot: Перемещение 10 интервики-ссылок в Викиданные (d:Q60310)

[[File:Anforagrega-atenas.jpg|thumb| alt=A.| ''Ангоб''.]]
'''Ангоб''' - [[бұжыр бет]]і бар түстік жабынды қалыптастыратын [[қыш]] бұйымға жұқа кабат кондырылған ақпен күйдірілген немесе түстік [[балшық]].<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Сәулет және құрылыс / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ, 2006. - 280 6.ISBN 9965-808-83-Х</ref>
Әдетте оған күйдіргеннен кейін оның түсін өзгертетін пигмент қосады. Ангоб антикалық керамикалық өндірісте кеңінен таралған. Русьте «'''побела'''» атымен белгілі болды.
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Сәулет және құрылыс]]

{{stub}}

Санат:Жамбыл облысы өзендері

2014-11-24T07:29:26Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q8034045)

[[Санат:Жамбыл облысы географиясы]]
[[Санат:Қазақстан өзендері]]

Санат:Ақмола облысы көлдері

2014-11-24T07:03:12Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q9792465)

[[Санат:Қазақстан көлдері]]
[[Category:Ақмола облысы географиясы‎]]

Қамау

2014-11-23T14:31:50Z

EmausBot: Перемещение 2 интервики-ссылок в Викиданные (d:Q447102)

[[Заннама]]ларда көрсетілген негізде және тәртіппен, адамды қамауға алу.
 1. Қамау сотталған адамды тағайындалған жазаның бүкіл мерзімінде қоғамнан қатаң оқшаулау жағдайында ұстау болып табылады.
 2. Қамау бір айдан алты айға дейінгі мерзімге белгіленеді. Қоғамдық жұмыстарға тарту, түзеу жұмыстары немесе [[айыппұл]] салу қамаумен ауыстырылған жағдайда ол кемінде бір ай мерзімге тағайындалуы мүмкін.
 3. Қамау үкім шығару кезінде он сегіз жаска толмаған адамдарға, сондай-ақ жүкті әйелдер мен [[кәмелет]]ке толмаған балалары бар әйелдерге қолданылмайды.
 4. Әскери қызметшілер қамауды абақтыда өткізеді.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Қадария

2014-11-23T14:00:42Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q143069)

{{Ислам}}
'''Қадария''' ({{lang-ar|قدرية}})— Аллаһтың тағдырын, Аллаһтың бір зат болар алдындағы ол туралы білімін жоққа шығаратын ағым. Ислам ғалымдары бұндай сенімді Исламнан шығаратын күпір санайды, себебі Аллаһ Құранда айтқан:
{{quotation|Шын мәнінде Біз барлық затты қадірмен (өлшеммен) жараттық|Қамар сүресі, 49-шы аят}}
Сонымен қатар Абдуллаһ ибн Амр ибн әл-Астан Имам Муслим риуаят еткен хадисте Аллаһтың жаратылыстардың тағдырын жаратудан 50 мың жыл бұрын жазып қойғандығы баяндалған<ref>[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=9192 القدرية — islamweb.com]{{ref-ar}}</ref>.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Ислам ағымдары]]

Ғарышнама

2014-11-23T13:55:21Z

EmausBot: Перемещение 2 интервики-ссылок в Викиданные (d:Q229275)

'''Ғарышнама''' – [[галактика]]лардың кеңістікте үлесуін және олардың қозғалысын, әлемнің құрамын және дамуын түсіндіретін [[аспантану]] пәнінің бөлімі.
== Ғарыштану ==
[[Галактика]]лардың, жұлдыздардың және күн жүйесінің пайда болуын, дамуын (эволюциясын) зерттейтін [[аспантану]] пәнінің бөлімі.
== Космос сәулелері ==
Әлемдік кеңістіктен Жерге келетін жоғары энергиялы бөлшектер ағыны, сонымен бірге олардан Жер атмосферасында туған қайталама бөлшектер немесе [[гамма-сәулелену]].
== Космос нөсері ==
Жалпы тегімен байланысты және [[космос сәулесі]] бөлшегінің Жер атмосферасы атомдарымен бірнеше есе электромагниттік және ядролық өзара әсерлесуі нәтижесінде пайда болған [[микробөлшектер]] тобы.
== Космос сәулеленуі ==
Көзі [[космос]] объектілері болатын [[сәулелену]].<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]
[[Санат:Ғарыш зерттеулері]]

{{Stub}}

Фурункул

2014-11-23T10:37:15Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q177551)

[[Сурет:Furoncle.jpg|thumb|right|200px]]'''Фурункул''' (''Ғurunculus'' - шаш (түк) фолликуласының қабынуы) - фурункул - [[шиқан]], [[сыздауық]]. [[Шаш фолликуласы]] мен оған жақын жатқан май безінің іріңді қабынуы.<ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Шиқан]]

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Патология]]

{{Stub}}

Ультракүлгін сәулелену

2014-11-23T09:40:17Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q11391)

[[File:UV-ontsmetting laminaire-vloeikast.JPG|thumb| alt=A.| ''Лабораториядағы стерилизация үшін қолданылатын кварцті лампа''.]]
Ультракүлгін сәулелену([http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BA%D2%AF%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 Ультракүлгін сәуле шығару]) — жарық сәулелері [[спектр]]інің күлгін бөлігіне іргелес, күлгін және радиосәулелер аралығында орналасқан, толқын ұзындығы 400—10 [[нанометр]] (нм) аралығына сәйкес келетін электрмагниттік сәулелену.
===Тарихы===
Инфрақызыл сәуленің анықталғанынан кейін, неміс физигі Иоганн Вильгельм Риттер спектрдің қарсысындағы, күлгін түстен толқын ұзындығы қысқа сәулені зерттеуді бастады. 1801 жылы көрінбейтін ол жарықта ыдырайтын күміс хлориді күлгін ауданның шекарасынан тыста орналасқан көрінбейтін сәуле әсерінен тезірек ыдырайтынын байқады. Күміс хлориді жарықта бірнеше минут ішінде күңгірттенеді, ал спектрдің әр бөлігі процесс жылдамдығына әртүрлі деңгейде әсер етеді. Күлгін түске дейінгі ауданда бұл процесс ең тез байқалады. Сол кезде көпртеген ғалымсдар жарық үш компоненттен құралады деген тұжырымға келді: тотықтандыратын(инфрақызыл), жарықтандыратын (көрінетін жарық) және тотықсыздандыратын (ультракүлгін).<ref>Рябцев А. Н. Ультрафиолетовое излучение // Физическая энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5. — С. 221. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7</ref>
==Адам ағзасына әсері==
Спектрдің 3 әр түрлі бөлігінде сәулеленудің биологиялық эффекті әр түрлі болғандықтан, биологтар өз ісінде ең маңызды деп келесілерді атайды:
*Жақын ультракүлгін, УКА сәулелер (UVA, 315-400мм)
*УК-В сәулелер (UVB, 280-315мм)
*Алыс ультракүлгін, УК-С (UVC, 100-280мм)
===Қоршаған ортаға әсері===
Толқын ұзындығы қысқарған сайын мөлдір денелердің оларды сіңіруі күшейе түседі, ал ұзындығы 100 нм-ден кем сәулелер толық ұсталып қалады. Көптеген ғарыш денелері, әсіресе Күн ультракүлгін сәуле шығарады. Жерге түсетін ультракүлгін сәулелер А (толқын ұзындығы 400—320 нм), В (320-290 нм) және С (290-40 нм) болып бөлінеді. "А" ультракүлгін сәулесі Жер бетіне көрінетін сәулелермен (жарық сәулелерімен) қатар келіп жетеді, айтарлықтай [[фотохимия]]лық әсері бар, мысалы, теріпі "тотықтырады" (секпіл басып кетеді). "В" ультракүлгін сәулесінің едәуір бөлігі Жер [[атмосфера]]сының озон қабатында тұтылып қалады, тірі [[протоплазма]]ны жою қасиеті бар. Ол көп мөлшерде әсер еткен жағдайда теріні күйдіреді, қабыршақтандырады, тері обырының кейбір түрлерінің (базальдық клеткалар ісігі, терінің тікенек тәріздес клеткаларының обыры, меланома) себепші болады. Жер бетіне келіп жететін "С" ультракүлгін сәулесі толығымен дерлік атмосфера қабатында тұтылып қалатындықтан, Жер бетіне жетпейді. Ультракүлгін сәулелер организмнің иммунитетін төмендетеді, әр түрлі көз ауруларына себепші болады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]

{{Stub}}

Сёма

2014-11-23T07:12:01Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q1484137)

'''Сёма''' ({{lang-el|sema}} - белгі) — мазамұн турғысында ен кіші, ен түпкі [[бірлік]] ([[единица]]). '''Сёма''' шындық өмірде белгіленген заттар мен құбылыстардың түрліше қасиеттерінің тілдегі қарапайым бейнесін білдіреді. Мысалы, тарихи тұрғыда туркі-моңғол тілдеріне (не кәбіне) ''ортак қой — қошқар — қозы — қошақан — қотан — қотшы — қойшы т.б.'' сөздердің бәріне ортақ '''Сёма''' ''қо'' морфында (бастапқы түбір) беріліп тұр. Бұл жерде ''қо'' Сёмасы нақты затты атап білдіріп тұрған жоқ, оңда тек жоғарыдағы сөздердің түпкі мағыналық бірлігіне мензеу бар. [[Форма]]лық тұрғыда '''Сёма''' [[морф]] денгейіне сәйкес келеді. '''Сёма''' сөздің қарапайым мағынасын білдіретін [[семема]]ның варианты түрінде көрінеді. [[Семема]] — '''Сёмаға''' қарағанда мағынаның неғұрлым жоғары денгейін білдіретін [[бірлік]]. Семеманың құрылымы семалар арқылы анықталады.

Семеманың [[иерархия]]лық жүйесіндегі ен негізгі бөлшегі — [[архисема]], ол белгілі топтағы [[тіл]] бірліктерінің бәріне тән жалпы [[категория]]лық белгілерді жинақтап білдіретін тектік сипатқа ие. Мысалы, әке сөзінің архисемасы —туыс мәнін білдіреді, жіктегенде оның түр-тұқымдық (ср. [[жыныстық]]) түрлері анықталады: '''әке — туған әке — тікелей туыс, қаны бір туыс — тікелей қатынастағы бірінші ұрпақ.''' Сөйтіп, ол туыстық терминнің [[семантика]]лық өрісіндегі басқа терминдерден ерекшеленеді. Мысалы: ''әке—шеше, әке— бала, әке — өгей әке, әке — ата, үлкен ата т. б.''

Сонымен бірге '''Сёма'''— сөздің мағыналық тұрақты негізінен заттар мен құбылыстардың эр түрлі жағдайын білдіретін контекстуалды '''Сёма''' бөлініп шығады. Оған сөздін эр түрлі жағдайға байланысты мәтін ішінде туатын ауыс мағыналары жатады. Мысалы: жоғарыдағы әке сөзін жастардың үлкен адам мағынасында қолдануы, одан туындаған ''"әкелік қамқорлық", "өкелік парыз", "әкелік міндет"'' сияқты тіркестік ұғымдар осыған жатады. [[Лексикалық мағына]]дағы Сёманың түбір сөздерде [[Форма]]лды арнайы көрсеткіші болмайды. Сёмалық талдау тілдің сөздік құрамын [[идеография]]лық сипаттауда, арнаулы сөздіктердің ,[[теория]]сы мен [[практика]]сында өте манызды.

"Сёма" терминімен қатар мазмұндық тұрғыда ен кіші бірлік мағынасында '''"[[семантикалық бөлік]]", "[[дифференциалды семантикалық элемент]]", "[[семантикалық көбейткіш]]", "[[семантикалық маркер]]"''' т. б. терминдер қолданылады.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.
«Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref>

==Тағы қараныз:==
* [[Семантика]]
* [[Семантикалану]]
* [[Семантикалық архайзм]]
* [[Семасиология]]
* [[Семилогия]]
* [[Семиотика]]
* [[Семитология]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Семантика]]
[[Санат:Грамматика]]
[[Санат:Лексикология]]

{{Stub}}

Структурализм

2014-11-23T06:47:41Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q179168)

'''Структурализм''' (лат. structura — құрылым, байланыс, рет)– мәдениеттің көптеген құбылыстарының негізінде шын мәнінде бар логикалық құрылымды іздестірумен байланысты 20 ғасырда пайда болған [[социогуманитаристика|социогуманитаристикадағы]] бірнеше бағыттың жалпы аты. Ғылым бағыт ретінде дамуына бірнеше гуманитарлық ғылымның баяндаушылық эмпирик. методтан зерттеудің абстрактілі теоретик. деңгейіне көшуі негізгі себеп болды. Структурализм құрылымдық методтың, моделдеудің, формализациялаудың, математизацияның элементтерін қолдануға негізделген. Құрылымдық метод алғаш рет лингвистикада пайдаланылған, содан соң әдебиеттануда, этнографияда, т.б. гуманитарлық ғылымдарда қолданылды. Ал тар ауқымда структурализм – 20 ғасырдың 60-жылдарында Францияда тараған, құрылымдық методты пайдалануға байланысты пайда болған ғылыми және философиялық идеялардың жиынтығы. Оның негізгі өкілдері – [[Клод Леви-Стросс]], [[Мишель Фуко]], [[Жак Лакан]], [[Роллан Барт]], Л. [[Альтюссер]]. 

Құрылымдар адамның саналы және бейсаналы іс-әрекетінің нәтижесі, оларды зерттеуші ашуы керек, ал мәдени құбылыстардың ар жағында жатқан құрылымдар тіл, сөз болып кө-рініс береді. Структурализм “адам өлімінің тұжырымдамасы” деген атқа ие болды, өйткені ол адам жайлы, оның бостандығы туралы гуманистік көзқарастарды жоққа шығарды. Структурализм өкілдері бостандық – тек фикция, әрбір әлеуметтік және мәдени нәтиже жалпы құрылымдардан туған: тілден, ми құрылымынан, яғни негізін тірі және өлі табиғаттан табуға болатын құрылымдардан пайда болады деп білді.

<ref> Қазақ энциклопедиясы</ref>
<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref>
=Пайдаланған сілтеме=
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Мәдениет]]

{{stub}}
{{wikify}}

Ресей Федералды космос агенттігі

2014-11-23T03:24:17Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q190795)

[[Ресей Федерациясы]]ның космос агенттігі ([[орыс тілі|орыс]]. Федеральное космическое агентство, қысқаша-Роскосмос). Ресей Фдерациясының басқару билігіне өкілетті, ғарыш айлағын зерттейтін мемлекеттік орган. Саяси мақсатпен Ғарыш-зымырандарын жасау, ғарыш техникаларын жасау және ғарыш бағдарламаларын басқарады. Негізгі ғарыш айлағы [[Байқоңыр_(ғарыш_айлағы)|"Байқоныр"]].

== Cілтемелер==
* [http://www.federalspace.ru/118/ Сведения о полномочиях Роскосмоса]

[[Санат:Ғарыш]]

Негіздік жарғақ

2014-11-22T23:30:24Z

EmausBot: Перемещение 7 интервики-ссылок в Викиданные (d:Q32846)

[[File:In situ carcinoma.jpg|thumb| alt=A.| ''Негіздік жарғақ''.]]
'''Негіздік жарғақ''' (базальная мембрана); (membrana basalis, лат. membrana — жарғақша, basalis - негіздік) — эпителий ұлпасының эпителиоциттері мен олардың астындағы борпылдақ дәнекер ұлпасы шекарасында орналасқан гистологиялық құрылым. Бір қабатты эпителий ұлпасының барлық эпителиоциттері толығымен негіздік жарғақпен жанасып жатады. Ал көпқабатты эпителий ұлпаларында негіздік жарғақпен эпителийдің тек ең төменгі негіздік қабатындағы эпителиоциттері ғана жанасады. [[Эпителий]] [[ұлпа]]сын қоректендіретін [[қан]] тамырлары болмағандықтан, оған керекті қоректік заттар талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасындағы қан тамырларынан пайда болған ұлпа сұйығымен негіздік жарғақ арқылы келеді. Ұлпа сұйығы қалыңдығы 1 мкм- дей негіздік жарғақпен диффузды жолымен сүзіліп өтеді. Негіздік жарғақтың құрамына көмірсулар және [[белок]]тар мен [[липид]]тер кіреді. [[Эпителиоцит]]тер - негіздік жарғақпен жартылай [[десмосома]] арқылы байланысады.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]

{{stub}}

Мьёлльнир

2014-11-22T22:49:31Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q193813)

'''Мьёлльнир''' (Mjollnir) — [[скандинавия мифологиясы|скандинав мифологиясы]]ндағы [[Тор (мифология)|Тор]]дың құдіреттілігін білдіретін тоқпағы. <ref> Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)</ref>.

[[Ергежейлілер]] жасап берген тоқпақ Тораны қару ретінде де, сыйқыр құралы ретінде де ешқашан жарға жыққан емес. Оның көптеген сыйқырлық қасиеттері болатын, тіпті, Тора оны тастап кетсе де, ол Тораның қолына қайта оралған.

Тоқпақты алып [[Трюм]] ұрлап кеткен, оны қайтару үшін ол [[Фрейя]]ның қолын сұраған болатын. Фрейя Трюмға тұрмысқа шығудан бас тартқан соң, Тор Фрея болып киініп, тоқпаққа ие болды, сөйтіп, Трюмді де, қалған алыптарды да өлтіреді.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Скандинавия]]
[[Санат: Мифология]]

Махачқала мешіті

2014-11-22T21:23:42Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q2984031)

{{Мешіт
| мешіт атауы = Жүсіп Бей Ками мешіті
| шынайы аты =
| суреті = Makhachkala mosque 1.jpg
| сурет атауы =
| позициялық карта = Ресей
|lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 58|lat_sec = 09
|lon_dir = |lon_deg = 47|lon_min = 29|lon_sec = 38
| карта атауы =
| карта ені =
| мемлекет = Дағыстан
| қала = {{Flagicon|Dagestan}}
| статусы =
| ағымы =
| мұсылмандардың діни басқармасы =
| иесі =
| мешіт түрі =
| сәулет стилі =
| жобаның авторы =
| сәулетшісі =
| құрылысшысы =
| құрылыстың бастамашысы =
| құрылыс құны =
| қайырымгері =
| алғашқы деректер =
| құрылысы =
| құрылысы басталды =
| құрылысы аяқталды = 1996
| жәдігерлер =
| имамы =
| қазіргі жағдайы =
| жалпы ауданы =
| көлемі =
| ішкі ауданы =
| сыйымдылығы = 17,000
| биіктігі =
| күмбездердің саны = 57
| күмбездің биіктігі =
| күмбездің диаметрі =
| мұнаралар саны = 2
| мұнаралардың биіктігі =
| материал =
| таравих =
| ифтар және сухур =
| кітапхана =
| мектеп =
| медресе =
| сайты =
| Commons =
}}

'''Ұлы мешіт''' (''Yusuf Bei Cami'') Дағыстанның [[Махачқала]] қаласында орналасқан бас мешіт.Мешітте бір уақытта 17,000 намаз оқи алады.<ref>[http://www.islamdag.info/news/1300 Makhachkala organizes charity iftars]</ref><ref name="cami">http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200701011</ref> Түркия мемлекетінің қаржылай көмегінің арқасында бұл мешіт салынды.<ref name="cami"/> Мешітті жаңалау 1998 жылы аяқталды. Бұл мешіт Имам Шамиль көшесінде орналасқан.

== Галлерея ==
<gallery>
File:Джума мечеть Махачкалы.jpeg|
File:Makhachkala mosque 2.jpg|
File:Makhachkala mosque 3.jpg|
File:Makhachkala mosque 4.jpg|
File:Makhachkala mosque 5.jpg|
File:Makhachkala mosque 6.jpg|
File:Makhachkala mosque 7.jpg|
File:Makhachkala mosque 9.jpg|
File:Makhachkala mosque 14.jpg|
File:Makhachkala mosque 16.jpg|
File:Makhachkala mosque 17.jpg|
File:Makhachkala mosque 19.jpg|
File:Makhachkala mosque 20.jpg|
File:Makhachkala mosque 21.jpg|
File:Makhachkala mosque 18.jpg|
File:Makhachkala mosque 15.jpg|
File:Makhachkala mosque 13.jpg|
File:Makhachkala mosque 12.jpg|
File:Makhachkala mosque 8.jpg|
</gallery>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://masdjid.ru/ Ресми сайты]

{{Ресейдегі мешіттер}}

[[Санат:Дағыстан мешіттері]]

Компенсатор

2014-11-22T17:28:55Z

EmausBot: Перемещение 3 интервики-ссылок в Викиданные (d:Q3679729)

[[Сурет:Plongee-StabilisateurDorsal 20040225 PlaqueLacasseSansLegende.jpg|200 px|thumb|Компенсатор]]
'''Компенсатор'''
# '''Құбыр желісінде''' — температура немесе басқа да себептерге байланысты пайда болатын өзгерістерді ешбір кедергісіз қабылдайтын құрылғы.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: [[География]] және [[геодезия]]. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> Бұл құрылғы атқаратын қызметіне қарай: '''температуралық шөгінді''' және '''температуралық-шөгінді''' болып бөлінеді: температуралық '''Компенсатор''' ашық салынған құбыр желісі ұзындығының температураға байланысты өзгерісін қабылдау үшін орнатылады. Температуралық '''Компенсатор''' құбыр желісінің әрбір бөлігінде, анкерлі тірекке немесе олардьгң ортасында орнатылады. Шөгінді '''Компенсатор''' құбыр желісінің негізгі бос және шөгінді топырақты болып келуіне байланысты байқалатын ұзындық өзгерісін қабылдау міндетін атқарады. Анкерлі тіреудің бір жағына шөгінді, ал екінші жағына температуралық-шөгінді компенсатор орнатылады;<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.</ref>
# Бұрандалы өлшеу құралдарында және металл кесетін станокта — жұмыс бұрандасы қадамының қатесін азайтатын құрылғы.
== Компенсатордың түрлері ==
# [[Нивелир]]дің көздеуіш сызығын горизонталь жағдайда автоматты түрде ұстап тұратын құрылғы;
# Қашықтық өлшеуіш саптамаларындағы [[оптикалық құрылғылар]];
# Теодолиттердің вертикаль дөңгелегіндегі деңгейді нөл-пунктте ұстап тұратын құрылғылар ([[компенсаторлы теодолиттер]]).<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:
Машинажасау.
— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007 жыл. ISBN 9965-36-417-6</ref>-
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Геодезия]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Су шаруашылығы]]

{{Stub}}

Имамия

2014-11-22T15:00:15Z

EmausBot: Перемещение 2 интервики-ссылок в Викиданные (d:Q1814867)

'''Имамия''' - имамдылықты және он екі
имамға сенуді діннің негізі деп санап, Хазірет Пайғамбар (с.а.у.) қайтыс болғаннан
кейін Хазіреті Әли мен оның ұрпағының
имамдар екенін қабылдаған мазһаб. Бұл
мазһабтың көзқарасы - Хазіреті Әли мен
оның ұрпағының имамдар екенін қабылдау
болып табылады. Бұл мазһабтың көзқарасы бойынша Хазіреті Әли және оның он
екі ұлы мен немерелері [[Аллаһ]]тың аяттары
және Хазіреті Пайғамбарлық өсиетімен
имам болып тағайындалған.

Қазіргі кездегі [[Иран]]ның ресми мазһабы
болған шииттік, осындай сенімдерге ие.
[[Имам]]дықтың ''«насс»'' және өсиет арқылы
болатынына, сондықтан да діннің парыздарының бірін кұрайтынына сенгендіктен
Имамия деп аталатын бұл қоғам, он екі имамды
қабылдағандықтан «Он екіншілер» (Иснәашария), сенім, ғибадат және іс-әрекет
мәселелерінде имам Жафар әс-Садықтың
көзқарастары мен анықтамаларына бағынғандықтан ''«Жағфария»'' деп те аталады.
Шииттіктің негізін құрайтын Имамия шииттікпен бірге пайда болған. Шииттіктің қашан
пайда болғаны туралы кесімді бір мәлімет
жоқ. Бірақ көп тараған көзқарас бойынша
бұл фырқа Хазіреті Хұсейін Кербалада
шейіт болғаннан кейін пайда болған қарсы
әрекеттердің нәтижесінде саяси және діни
топ ретінде кұрылған. Ал мазһаб ретінде
он екінші имам [[Мұхаммед]] әл-Мәхдидің
жоғалуымен басталған ''«Кіші жасырындылық»'' (ғайбат-и суғра) кезеңінен кейін
қабылданған.Шииттіктің, сонымен катар Имамияның пайда болуына ықпал еткен басты фактор -
[[имам]]дық, яғни [[мемлекет]] басшылығы мәселесі болып табылады. Көпшілігі сасанидтердің әдет-ғұрыптарының ықпалында
болған шииттердің көзқарасы бойынша
имамдық мұрагерлік жолмен болады. Бұйрық арқылы әкеден балаға өтеді. Хазіреті
Пайғамбар (с.а.у.) қайтыс болғаннан кейін
оған ең жақын кісі ретінде Хазіреті Әли
мемлекет басшысы (имам-халиф) болу керек. Хазіреті Әли Хазіреті Пайғамбарлық
(с.а.у.) жақыны ғана емес, мұсылмандардың ең беделдісі (әфдалы) болып табылады. Олай болса, имамдыққа ең лайықты
адам - Хазіреті Әли және одан кейінгі
ұрпақтары.

Екінші жақтан шииттер осы саяси түсінікті
дін ұғымы ретінде қалыптастырған. Көзқарастарын [[Құран]] аяттары есім және сипаттарымен Хазіреті Әли және оның ұрпағының Хазіреті Пайғамбардай (с.а.у.) кейін
имам болатынын көрсеткендей, Расулуллах Гадир Хум және Қыртас оқиғаларымен
басқа да сөздерінде Хазіреті Әлиді өзінен
кейін имам ([[мемлекет басшысы]]) етіп тағайындаған. Сондықтан имамдық дін әдісі
(усул-и дин) болып табылады және де ол
мұсылман қоғамының еркі мен сайлауы арқылы жүзеге аспайды. Керісінше, имамдық
діннің негізгі парыздарының бірі болып
имам негіздері арасынан орын алады.
Бірақ та [[Құран]] аяттары мен сахих сүннеттерге қараған кезде Шии-имамияның
мұндай түсінігі мен сенімін ақиқатқа шығаратын дәл елдер кездеспейді. [[Имам]]дықтың [[Құран]] мен сүннет тарапынан Хазіреті
Әли және оның ұрпағына берілуі насс
және таинмен жүзеге асырылатындығы.
[[Ислам]]ның негізі мен әлемдік екеніне теріс келеді. Өйткені Исламият жер бетінде
адамға басқару жұмысы мен адамға саяси
ерік берген. Адамға ақылы, ғылымы және
пікірін қолданыл, өзіне сай басқару түрін
белгілеуді, басқаруда сөз алуды, басқарушыларды өз еркімен таңдаулы ұсынған.
Мемлекет атын, түрін және ұйымдарын,
басқарушыларды анықтау құқығын түгелдей ақылды және ерікті адамға берген. Осыларды назарға алғанда, Шии-имамияның
имандықтың насс және тағайындаумен
болу сенімі де, «Хазіреті Әли - мұсылмандардың ең беделдісі» деген көзқарасы да
[[Ислам]] дінінде қолдау таппаған. Хазіреті
Әлиді мұсылмандардың ең беделдісі санауы - олардың өз көзқарасы. Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.) көз жұмғанда оған ең жақын
адам Хазіреті Әлгі емес, Хазіреті Фатима
болған. Көне сасанид әдет-ғұрыптарының
ықпалында қалған шииттер Хазіреті Фатиманың имамдығын әйел болғандықтан қабылдамаған.

Шииттерден басқа мұсылмандардың көзқарасы бойынша имамдық (мемлекет басшысы) еркі сайлау жолымен жүргізіледі.
Шии-имамияның имандықтарына сенуді
діннің негізі деп санаған он екі имамы мыналар: Әли бин Өбу Тәліп (қайтыс болған
күні - 661 ж. 28 қаңтар), Хасан бин Әли
(қ.б.к. - 670 ж. 28 наурыз), Хусейін бин
Әли (қ.б.к. - 680 ж. 15 қазан), Әли бин әл-
Хусейн (қ.б.к. - 713 ж. 17 қазан), Мұхаммед
әл-Бақыр бин Әли Зейнелабидин (қ.б.к. -
733 ж. 28 қаңтар), Жағфар әс-Садық бин
Мұхаммед (қ.б.к. - 765 ж. 15 желтоқсан),
Мұса әл-Қасым бин Жағфер (қ.б.к. -
799 ж. 1 қыркүйек), Әли әр-Риза бин Мұса
(қ.б.к. - 818 ж. 24 тамыз), Мұхаммед әт-
Тақи бин Әли (қ.б.к. - 835 ж. 25 қараша),
Әли ән-Наки бин Мұхаммед (қ.б.к. - 868 ж.
28 маусым), Хасан әл-Аскари бин Әли ән-
Нақи (қ.б.к. - 873 ж. 2 қаңтар), Мұхаммед
әл-Мәхди бин Хасан әл-Аскари (873 ж. жоталан кеткен).

Қазір де тірі деп есептелетін он екінші
имам [[Мұхаммед әл-Мәһди]]дің жоғалуынан, яғни 873 жылдан 940 жылдың 27 мамырға дейінгі кезең Шии-имамияда «кіші
жасырындылық» (ғайбет-и суғра) деп
аталады. Хасан әл-Аскари 873 ж. қайтысболған кезде ұлы Мұхаммед эл-Махди жа-
сырынған. Міне, осы жасырыну кезеңінде
он екінші имам мен шииттер арасында
«сеферилік» (елшілік) қызмет атқаратын төрт адам онымен кездескен. «Төрт
елші» (суфера-и ербаа) деп аталатын бұл
адамдар - Өбу Амр Осман бин Саид, Әбу
Жағфар Мұхаммед бин Осман, Хусейн бин
Рух және Әли бин Мұхаммед.

Имамия тобының көзқарасы бойынша төртінші
елші Әли бин Мұхаммедтің 940 ж. 27 мамырла қайтыс болуымен ''«Кіші жасырындылық»'' кезеңі аяқталып, «үлкен жасырындылық» (ғайбет-и кубра) кезеңі басталған.
Үлкен жасырындылық кезеңінде И. барлық
мәселелері мен ұйымдарын Әхл-и бәйт,
яғни он екі имамның бірінің жолымен келген риуаяттарды негізге алатын равилердің
көзқарастарын сүйенген.

Негізінен, саяси әрекет ретінде пайда болып, кейіннен діни мазһабқа айналған Имамия
тобы Фатими, Бувейхи және сафебилер
сияқты саяси хандықтарға сүйене отырып,
жұмыстарын жүзеге асырған. Бірақ, үлкен
жасырындылық кезеңінен (X ғ.) [[Иран]]ның
ресми мазһабы болғанға дейін (XV ғ.) [[Ислам]] әлемінде үлкен жетістікке жетпеген.
Қазіргі кезде «Аятуллаһу-л-Узма» (ең үлкен
аятулла) басшылығымен өмір сүріп жатқан
И. тобы [[Иран]] [[Ислам Республикасы]]ның Ата
заңында мемл. ресми мазһабы ретінде қабылданған. [[Ауғаныстан]], [[Ирак]], [[Ливия]] және
[[Әзірбайжан]] сияқты елдерде де Имамия тобына
мүше мұсылмандар кездеседі.

Көзқарастары. Имамия тобының діни көзқарастары, негізінде, саяси түсініктерінің жалғасы болып табылады. Тәухид, сифатуллах
([[Аллаһтың сипаты]]), нубувет (Пайғамбарлық) және [[меад]] ([[ақырет]]) тақырыптарында
дәстүрлі [[Ислам]] түсінігі шеңберінде және
Әхл-и Суннамен бірдей пікірде. Бірақ Пайғамбарлыққа, иманның бір бөлігі болған
кітаптарға иман туралы бірқатар өзгеше
түсініктері бар. Іс жүзінде қолымыздағы
[[Құран]] Кәрімге бағынғанмен, олардың
Мұхаммед бин Кулейни сияқты үлкен ғалымдары Құранның Хазіреті Әлиге жаздырылған басқа бір нұсқаның бар екенін
және оның [[Құран]] нұсқасынан бір жарым
есе үлкен екенін айтады.

Имамияның Пайғамбарлық мәселелерінде Әхли
суннадан тағы бір айырмашылық - сүннет түсінігі. Олардың көзқарасы бойынша
діннің негіздеріне қатысты болсын, іс-
әрекеттерге қатысты болсын Исламның хадиске сүйенетін әрбір үкімі тек Әхли Бәйт
және соларға сүйенетін равилердің риуаяттары негізге алына отырып шығарылады.
Хазіреті Пайғамбарлық (с.а.у.) сүннеті және
он төрт күнәсіз кісінің (Хазіреті Пайғамбардың (с.а.у.) қызы Фатима және Хазіреті
Әли мен он екі имам), Хазіреті Пайғамбардай (с.а.у.) алған риуаяттары дінді түсіндіріп, анықтайды. Имамия көзқарасы бойынша бір
хадистің сахих болып саналуы тек Әхли
Бәйтке сүйенуі арқылы болады, әйтпесе ол
«хадис дайыф» деп қабылданады немесе
қабылданбауы. Сондықтан олар сахабаларды Хазіреті Әлидің әрекеттеріне қарай
бағалайды және оған қарсылық білдіргендердің залым және мүртед (діннен шыққан) екенін айтады. Хазіреті Әлидің қасында болмаған сахабалардың риуаяттарына
сенбейді және де оны дәлел етіп алмайды.
Имамия тобының негізгі сенімі мен көзқарасы -
имамдық. Олардың көзқарасы бойынша
иман діннің бірі деп санайтын имамдыққа
сенумен толықтырылады. Сонымен қатар Имамия әрбір ғасырда Пайғамбар қызметін
атқаратын, адамдардың ақиқатқа жетуіне
көмектесетін күнәсіз бір имамның бар болатынын сенеді. Олардың көзқарасы бойынша Пайғамбар жіберу де илаһи жақсылық болып табылады. Сондықтан да имамдық Пайғамбарлықтың жалғасы болып
табылады.

Имамия көзқарасы бойынша имамның сайлануы
насс арқылы немесе сол имамнан бұрынғы
имамның оның имамдығын анықтаумен болады. [[Имам]] адамдардың қалауымен немесе
тағайындауымен сайланбайды. Алғашқы
имам Хазіреті Әлидің имамдығы [[Аллаһ]]тың
аяттары (насс) және Хазіреті Пайғамбардың (с.а.у.) белгілеуімен (өсиет) тұрақты.
Сонымен қатар, Хазіреті Әли мен оның
жолына түскен он бір күнәсіз имам. Аллаһ
оларға мойынсұнуды бұйырған. «Улу-л-
Әмр» (бұйрық иелері) кісілер болып табылады. Олар [[Аллаһ]] ғылымының қазынасы,
уаһиді түсіндіруші және тәухидтің шарттары. Олар қателік пен жаңылысудан корғалған (масум) кісілер.

Бұл жағдайда Имамия көзқарасы бойынша имамдық дін негіздерінің бірі болып табылады.
[[Имам]]ға мойынсұну - [[Аллаһ]]қа мойынсұну
деген сөз. Имамға қарсы шыққан адам Аллаһқа бас көтерген адам деп саналады. Мүміндер діни және дүниелік істерінде міндетті түрде имамдарға бағыну керек. Он екі
күмәнсіз имамның он екіншісі Мәһди Мунтазар (оны келеді деп күтеді) болып, қазір
де тірі, қиямет орнаудан бұрын зұлымдық
толған дүниеге әділдік орнату үшін келеді.
Олай болса, Мәһдидің келетініне сену де
иман негіздерінің бірі болып табылады.
Ал Әхли сунна көзқарасы бойынша имамдық діннің негіздерінен емес. Мұсылмандар кімді қалап таңдаса, сол имам (мемлекет басшысы) болады. [[Имам]]дық діни
мәртебе болмағандықтан, имам да күшсіз немесе көсемдік ерекшелікке ие емес.
[[Имам]] сайлау насс және өсиет арқылы емес,
таңдау жолымен жүргізіледі.

Рижат (имамның қайтып оралуы), бәда
(ортаға шығу) және тәкие (жасырыну) Имамия
шиасының діни сенімдері арасынан орын
алады.

Ғибадат пен іс-әрекеттерге қатысты көзқарастарын келсек, Кітап, сүннет, ижма
және қиясты діни үкімдерінің қайнар көзі ретінде қабылдайтын Имамия шиасы ғибадаттар мен оның жасалу түрлерінде Әхли
сүннетпен бірдей көзқарасы бөліседі.
[[Намаз]], [[ораза]], қажылық және зекет сияқты
ғибадаттарды да сол қалпында қабылдап,
түсіндіреді. Бірақ діни-амалдық үкімдерді
анықтауда күнәсіз имамдардың риуаяттарын және [[Аллаһ]]тың дәлелі деп санайтын
ғалымдардың ортақ көзқарастарын басқару әдісі ретінде қабылдайды. [[Имам]] Жағфар Садықтың түсіндірмелеріне сүйенетін фикһтық үкімдері Ханафилікке өте
жақын.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,
2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ислам ағымдары]]

{{Islam-stub}}

Жемқорлық

2014-11-22T13:38:43Z

EmausBot: Перемещение 3 интервики-ссылок в Викиданные (d:Q366)

[[Сурет:Bribe.png|thumb]]
[[Сурет:Money 555.jpg|thumb|right]]
'''Жемқорлық''' ({{lang-la|corruptio}} - сатып алу) — [[мемлекет]]тік басқару құрылымдарындағы лауазымды қызметкерлердің өздеріне тапсырылған қызмет мүмкіндіктерін жеке бастарының пайдасы мен [[мүдде]]сі үшін пайдалану мақсатында жасаған [[қоғам]]ға қауіпті қылмыстық іс-әрекеттері. Жемқорлықтың жалпылама белгілері: [[лауазым]]ды адамның өзінің немесе [[делдал]] арқылы пара берушінің немесе оның өкілі болған адамның пайдасына жасаған іс-әрекеті (әрекетсіздігі) үшін [[ақша]], бағалы қағаздар, өзге де мүлік, мүлік құқығы немесе мүлік сипатындағы пайда түрінде пара алу, туыстық, жерлестік, т.б. жақындықтарына байланысты қызметке ретсіз қабылдау және көтермелеу, сондай-ақ, мемлекеттік және қоғамдық [[мүлік]]терді талан-таражға салу. Мемлекетте жемқорлықтың бел алуы көлеңкелі экономиканың пайда болып, [[экономикалық өсу]] қарқынының тежелуіне және әлеуметтік, саяси шиеленістердің құрт асқынуына ұрындырады. Сонымен қатар жоғары лауазымды мемлекеттік [[қызметкер]]лер жаппай '''жемқорлыққа''' салынған жағдайда [[құқық]] қорғау органдары оларды жасаған қылмыстары үшін қылмыстық [[жауапкершілік]]ке тарта алмайтын жағдай қалыптасады. [[Сурет:Money lunch.jpg|thumb|left]]Жемқорлық жасалу түрлеріне қарап екіге бөлінеді: жекелеген лауазымды қызметкерлер жасаған қылмыстық іс-әрекет және бірнеше лауазымды қызметкерлер бірігіп жасаған қылмыстық іс-әрекет (қысқаша [[Сыбайлас жемқорлық]]). 1989 жылы әлемнің дамыған 37 мемлекеті халықаралық бизнестегі жемқорлыққа қарсы күресу туралы конвенцияға қол қойды. Қазақстан осы [[конвенция]]ға қосыла отырып, 1998 жылы 2 шілдеде “Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы” Заң қабылдады.<ref>Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9</ref>
<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Қылмыс]]

{{stub}}

Жеке еңбек шарты

2014-11-22T13:33:44Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q18534325)

'''Жеке еңбек шарты''' дегеніміз — қызметкер мен [[жұмыс беруші]] арасында жазбаша түрде жасалынатын келісім. Ол [[шарт]] бойынша қызметкер белгілі бір мамандық бойынша жұмыс істеуге, ал [[жұмыс беруші]] қызметкерге [[жалақы]]сын дер кезінде әрі толықтай көлемде төлеп тұруға міндеттенеді.

[[Қызметкер]] еңбек шартына сәйкес белгілі бір [[қызмет]] түріне қатысты, яғни [[Мамандық|мамандығына]], кәсібіне, біліктілігіне және дәл сол кезеңде орындауға тиіс қызметіне және өндірістің жалпы қажетіне орай айқындалатын жұмысқа қатысты қызметті орындауға міндеттенеді.

Кәсіпорынның (мекемелердің, ұйымдардың) өндірістік қызметіне қызметкердің өз басының жеке, тікелей қатысуы жеке еңбек шартының тағы да бір белгісі болып табылады. Бұл жағдай қызметкерді құрамға (штатқа) кіргізіп, оны кәсіпорынның өндірістік қызметіне қосуды көздейді.

[[Жұмыс беруші]]нің [[қызметкер]]ге [[жалақы]] төлеп тұруға міндеттілігі жеке еңбек шартының ерекшелігі болып табылады.
==Еңбек шартының мерзімі==

Жеке [[еңбек шарты]]н жасасудың мынадай мерзімдері болады:
*белгісіз мерзімге — жеке еңбек шартының уақыты көрсетілмейді;
*белгілі бір мерзімге — бір жылдан аспайтын;
*істелетін жұмыстың аз уақытта атқарылуына немесе орындау жағдайына, сондай-ақ жұмыста жоқ қызметкердің орнын ауыстыруға байланысты бір жылдан аспайтын белгілі бір мерзімге.

Екі жақ оның барлық елеулі шарттары бойынша келісімге келген кезде — жеке еңбек шарты жасалды деп есептелінеді. Жеке еңбек шарты кем дегенде екі дана болып толтырылады және тараптардың қолы койылады. [[Қол қою|Қол қойылған]] жеке [[еңбек шарты]]ның бір данасы — [[қызметкер]]ге, ал екіншісі —[[жұмыс беруші]]ге беріледі.

Жеке еңбек шартының негізінде жалданатын қызметкердің [[Еңбек ақы|еңбегіне ақы]] төлеу және материалдық көтермелеу шарттары тараптардың келісімі бойынша белгіленеді. Жеке еңбек шарты 16 жасқа толған соң жасалады.

==Жұмысқа қабылдау кезіндегі сынақ мерзімі==
Жұмысқа алар кезде сынақ мерзімін белгілеу мүмкіндігі қарастырылады. Сынау еңбек шартының міндетті емес шарттарының қатарына жатқызылады. Сынақ мерзімі қызметкердің оған тапсырылатын жұмысқа сәйкестігін тексеру мақсатында белгіленуі мүмкін. Сынақ мерзімі үш айдан артпауы керек.

Егер сынақ мерзімі өтіп кетсе және екі жактың бірде біреуі жазбаша түрде екінші жақты жеке еңбек шартын бұзу туралы ескертпесе, шарттық әрекет етуі жалғаса береді және оның тоқтатылуына жалпы негізде жол беріледі. Сынақтың нәтижесі қанағаттанғысыз болса, [[қызметкер]] [[жұмыс беруші]]нің келісімі арқылы жұмыстан босатылады. [[Қызметкер]] өз кезегінде жұмыстан мұндай босатуға сот тәртібімен шағымдануына болады.

[[Қызметкер]]лерді маусымдық жұмысқа алған кезде тараптардың келісімімен сынақ мерзімін белгілеуге болмайды. [[Сынақ]]тан өткізу шарты жеке [[еңбек шарты]]нда міндетті түрде көрсетілуі тиіс. Егер ол жұмысқа алу жөніндегі [[бұйрық]]та ғана көрсетілген болса, онда сынақ мерзімін белгілеуді заңды деп есептеуге болмайды, өйткені [[бұйрық]] — бір жақты ғана кесім, ал заң мұндай шарттар жөнінде жұмыс беруші мен қызметкердің келісуін талап етеді. Жұмыс берушінің бір жақты сынақ мерзімін белгілеуі бұл қызметкердің құқығын бұзғандық болып табылады.

Қызметкердің сынақ кезіндегі еңбек жағдайы өзге қызметкерлердің еңбек жағдайынан өзгеше болмауы керек. Қызметкер ішкі еңбек тәртібі ережелеріне мойынсұнады, оның еңбегі [[жалақы]] нормалар мен бағалауға сәйкес не еңбекақы ретінде төленеді. [[Сынақ]] мерзімімен жұмыс істейтін қызметкерлердің [[әлеуметтік сақтандыру]]ға [[Құқық|құқығы]] бар. Сыннан сүрінбей өткен қызметкерді жұмысқа түпкілікті алу жөнінде бұйрық шығарудың қажеті жоқ.

==Жеке еңбек шартын бұзу тәртібі==
'''Жеке еңбек шартын бұзудың''' белгілі тәртібі болады. Шартты бұзу жөніндегі бастаманың [[қызметкер]]лерден. де, жұмыс берушіден де және жауапты тұлғалардан да ([[сот]], [[әскери комиссариат]], [[кәсіподақ]], т.б.) шығуы мүмкін. Өз ұсынысымен бастама көтеріп, еңбек шартын бұл туралы екінші жақты жеке еңбек шартында келісілген мерзімде жазбаша ескертуі керек. Жалпы ереже бойынша бір жақтың (шартты бұзудың бастамашысы) екінші жақты ескерту мерзімі '''жеке еңбек шартын''' бұзған сәттен бір айдан кем болмауы қажет.<ref>“ Құқықтану: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған окулық /А. Ибраева, Г. Өлібаева, Қ. Айтхожин. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-638-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Құқық}}
{{stub:Заң}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Жаяу туризм

2014-11-22T13:21:12Z

EmausBot: Перемещение 19 интервики-ссылок в Викиданные (d:Q12014035)

[[File:Ponmudi Thiruvananthapuram.jpg|thumb| Туристер таулы көріністі тамашалауда]]

'''Жаяу туризм''' – күрделі емес [[тау]]лы және [[жазық]] жерлерде өткізілетін туристік [[жорық]]тар.Халықтық топтар арасында ең көп тараған белсенді [[туризм]] түрі болып есептеледі: арнайы [[көлік]]ті қажет етпейді,кез- келген аумақ бойынша жорықтар ұйымдастыруға болады.Қарапайым жаяу жорықтар кез келген ауданда (туған өлкеде) отпуск және демалыс күндерінде өткізілуі мүмкін. Жаяу туризм - спорттық туризмнің бір түрі болып табылады. Оның негізгі мақсаты ретінде маршрут бойынша белгілі бір аймақтан өту болып табылады.

[[File:EXCURSIÓ.jpg|thumb| Туристер таулы өзенді кешіп өтуде]]

[[Маршрут]]ты ең алдымен топтағы әрбір қатысушының күші мен нақты тәжірибесіне, жорыққа сай келетін жабдықтардың болуы және жорық алдында жаттығулар өткізу мүмкіндігіне негізделіп таңдалуы қажет.Әсіресе маршруттың қиын әр түрлі бөліктерін (асулар,тасты және тасқын қаупі бар,өзендер арқылы асулар,үлкен биіктіктегі орындар,азимутты,қоныстанылмаған,қиын бағыт алынатын) бөліп көрсету және оларды жеңіп өтудің толық жоспарын құру керек.Күндізгі жүру километражын есептеу орташа бүкіл маршрутқа есептелетіп жүргізіледі,ол маршруттың жеке бөліктерінің техникалық күрделіліктерін,азық-түліктерді жұмсауға байланысты жеке кезеңдерде рюкзактардың салмағын есепке алына жүргізіледі.Жаяу саяхатта магниттік жіктеуді есепке ала отырып,алдын ала барлық [[азимут]]тарды есептеу қажет.Азимуттар карта нақты көрсетілген және жергілікті жерде оңай табылатын орындардан басталуы және жергілікті жер линиясына (өзен арнасы,көл,теңіз жағалауы,теміржол жолы,тау массиві) негізделген болуы тиіс.Жергілікті жер нүктесіне азимут бойынша шығуды жоспарлау ұсынылмайды,себебі кішігірім қателіктің өзі апатты жағдайға әкелуі мүмкін.

Ұзақ уақыт бойы айтарлықтай қашықтықтарды жүріп өтетін турист ағзасының дұрыс қызметі үшін демалумен ауысып келіп отыратын бірқалыпты жұмыс қажет.Ағза жұмысының белгілі бір реттілігін құрып отыратын демалыс пен күш жұмсаудың дұрыс ауысып отыруы бүкіл жорық бойы және тіпті қозғалыс процесінің өзінде де болуы тиіс.Тек осылай болған жағдайда ғана жаяу туризмі маңызды сауықтыру құралына айналады<ref>Саяхат жорықтарын ұйымдастыру мен өткізудің жалпы негіздері»/Оқу құралы/- Алматы,1996 7б.</ref>.

==Жаяу жорықтардың классификациясы==

Маршруттың қиындық дәрежесі жол бойында кездесетін кедергілерге, аймақтың географиялық көрсеткішіне, маршруттың автономдылығына байланысты болып келеді. Осыған байланысты жорықтар бөлінеді:

- демалыс күндерінің жорықтары;

- 1-3 дәрежелі қиындықтағы - балалар мен жастар туризмінде;

- 1-ден 6-ға дейін дәрежелі жорықтар. 1-ші дәреже оңай, 6-шы дәреже ең қиын, және арнайы физикалық дайындықты қажетсінеді, осыған байланысты арнайы құрал-жабдықтар да қолданылады.

- жорықтың қиындық дәрежесін өту үшін, қатысушылар алдындағы жорықтық қиындық дәрежесін өтуден тәжірибесі болуы керек, ал басқарушы дәл осы дәрежеден өткен және алдындағы қиындық дәрежелері бойынша тәжірибесі болуы керек. 1-ші дәрежеден өту үшін демалыс күндеріндегі жорықтардан тәжірибесі болуы қажет. Жорықтың қияындығын анықтау барысында міндетті жорықтың ұзықтылығы мен қашықтығы есепке алына бермейді.

==Қызықты фактілер==

Дүниежүзінде 1000 км. асатын көптеген жаяу жорықтарға арналған арнайы жолдар болады. Мысалы, АҚШ-тағы Аппалач жолының ұзындығы 3500 км. қамтиды. Француз саяхатшылары Соня және Александр Пуссендер (Alexandre & Sonia Poussin) Африканы ешқандай көлік құралын пайдаланбай, оңтүстіктен солтүстікке қарай, 3 жыл 3 ай ішінде 14 000 км. жерді ОАР, Зимбабве, Мозамбик, Малави, Танзания, Эфиопия; Судан, Мысыр елі және Израильді өтеді.

==Құрал-жабдықтары==

Қазіргі таңда жаяу туризмге арналған көптеген құрал-жабдықтар түрлері бар: туристік палаткалар, ұйықтайтын мөшектер, треккингтік палаткалар, треккингтік бәтеңкелер, котелоктар, газдық горелкалар, компас, GPS - навигаторлар және т.б.<ref name="source1">http://ru.wikipedia.org</ref>.

==Жаяу туризм артықшылықтары==

* Жаяу туризм - бұл әдемілікке, тазалыққа және бастапқы күйдегі табиғатқа бой алдыру болып табылады.

* Жаяу туризм - бұл жеке адами қасиеттердің өсу мүмкіншілігі.

* Жаяу туризм - ұмытылмастай көңіл-күй мен жақсы достар.

Бұл туризм түрінің қазіргі таңда дамуы - оның табиғат сыйлаған жерлерді бастапқы күйінде көру мүмкіншілігінде. қазіргі таңда адам баласы үшін ол көрген, болған жерлер еш қызық тудырмайды, ал жаяу туризм көмегімен бұл мәселені оңайлықпен шешуге болады. Дәл осы жаяу туризм адамдарға бірталай уақыт бойы таза, таулы ауасен демалып, ішкі жан-дүниемен, тұла бойымен ляззат алуды қамтамасыз етеді<ref name="source1">http://traveller.com.ua</ref>.

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Туризм]]

Бастау (start)

2014-11-22T05:57:04Z

EmausBot: Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q1064733)

[[File:Icon-windows os.svg|150px|thumb|Бастау]]

'''Бастау''' ''(Старт; start)''
*1) жүйені іске қосу;
*2) бағдарламаның аты-жөнін атап, оны жүргізу.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:Информатика және компьютерлік техника/ Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдаламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Microsoft Windows]]

{{Stub}}